Onzichtbare ouders

Onzichtbare ouders

De buurt van Mohammed B.
Margalith Kleijwegt

PLATAAN

Voor Kers en Laurens

De school

Ik was benieuwd naar de ouders van leerlingen op een zwarte vmbo-school. Waarom blijven ze zo onzichtbaar? Spreken ze geen Nederlands? Hebben ze daarom geen contact met de buitenwereld? Of leven ze met opzet geïsoleerd en willen ze de rest van de wereld liever mijden? Ik was benieuwd naar hun leven. Hebben ze werk? Voelen ze zich bij de school van hun kind be trokken?

Ik koos voor een bijna geheel zwarte klas op het Calvijn met Junior College in Amsterdam-West. Klas 2K. Eind 2003 leerde ik ze kennen. Ik volgde ze een jaar, ook toen de klas na de zomer van 2004 uiteenviel en de leerlingen allemaal een eigen richting kozen. Verzorging, administratie of techniek.

Vlak bij de school ligt het mooi aangelegde Rembrandtpark met zijn kronkelende paden, voetbalveldjes en kinderboerderij. De school ligt op twee minuten van het beruchte station Lelylaan waar groepjes jongens de boel onveilig maken. Nietsvermoedende passagiers wer den er zo vaak beroofd dat er drie jaar geleden overal op het station camera’s werden opgehangen. Die maatregel hielp even, het aantal berovingen daalde. Maar de laatste tijd is het er weer onveilig.

Het Calvijn met Junior College ligt in stadsdeel Slotervaart. De lokale bestuurders schuwen geen superlatief om te benadrukken hoe goed het in hun buurt gaat. Kijk naar al die taallessen die vol zitten, zeggen ze, en let eens op de betrokkenheid van ouders bij de school van hun kinderen.

Het is bestuurderstaal, ver weg van de realiteit.

Overtoomseveld is al jarenlang een probleembuurt. In ’98 braken er rellen uit op het August Allebéplein. Marokkaanse jongens staken prullenbakken in de fik, ze raakten slaags met de politie. Het is ook de buurt waar Mohammed B., de moordenaar van cineast Theo van Gogh, opgroeide en naar school ging. Hij keerde zich van het Westen af en radicaliseerde.

Het schoolverzuim is aanzienlijk en de criminaliteit is hoog in Slotervaart.

Het Calvijn met Junior lijkt in veel opzichten op het Terra College, de school waar conrector Hans van Wieren begin 2004 werd doodgeschoten door een leerling die zich onheus behandeld voelde. Net als het Terra College is het Calvijn een school die leerlingen voor bereidt op het middelbaar beroepsonderwijs. Het niveau ligt iets lager dan de vroegere mavo.

Het merendeel van de leerlingen op het Calvijn heeft een Marokkaanse achtergrond. De anderen zijn voornamelijk Turks of Surinaams. De leerlingen hebben structuur nodig, zeggen de leraren. Die krijgen ze van huis uit onvoldoende mee. De leraren beseffen dat hun pu pillen een extra duwtje nodig hebben. En dat proberen ze hen op alle mogelijke manieren te geven.

Sinds de aanslag op het World Trade Center is het moslimbewustzijn van veel leerlingen sterk toegenomen. Ze zetten zich af tegen ‘de tata’s’, de Hollanders. Er is, zeggen de leraren, na 11 september bij hun leerlingen ‘veel woede losgekomen’.

Een aantal meisjes en jongens identificeerde zich destijds met Murat, de moordenaar van Van Wieren. Ze begrepen Murat, zeiden ze. Een Marokkaans meisje, een tweedeklasser, ging zelfs zover dat ze op internet liet weten dat ze, geïnspireerd door Murat, ook een bepaalde leraar wilde doodschieten. ‘I Love You Murat’ zo sloot ze haar adhesiebetuiging af. De politie werd door de webmaster van de betreffende site ge waarschuwd en hield de leerlinge thuis aan.

Heel 2K kende het meisje. Van haar hadden ze zoiets zeker niet verwacht. Sommige leerlingen namen het pu bliekelijk voor haar op. Wat had ze nou helemaal gedaan?

Een leraar vertelt hoe ze in een paar maanden van een goedlachse leerlinge in een strenge moslima veranderde. Ze weigerde hem de hand te geven toen hij haar een goed nieuwjaar wilde wensen. Dat past niet in mijn cultuur, zei ze.

Het afgelopen jaar was het relatief rustig op het Calvijn. Iedereen vreesde voor een escalatie na de moord op Theo van Gogh, en helemaal na het platbranden van een islamitische basisschool in Uden.

Het viel allemaal mee. Ook al waren er leerlingen die zich solidair verklaarden met Mohammed B., die het zelfs toejuichten dat Theo van Gogh werd vermoord. ‘Moge Allah de moordenaar van Theo van Gogh belonen met het hoogste paradijs’, schreef een leerlinge tijdens de Nederlandse les. Een aantal leerlingen hield een paar dagen na de moord een collecte. Voor de familie van Mohammed B.

Eigenlijk was het vooral verrassend dat de moord – die de natie in zijn greep hield – voorbijging aan een groot aantal leerlingen. ‘Weet u dat Vincent van Gogh is vermoord?’, riepen er een paar tegen een docent.

Die leraar: ‘Daarna bleef het een paar weken rustig, maar nu merk ik dat leerlingen antisemitische dingen gaan zeggen. De joden zijn de schuld van alles, is hun stellige overtuiging. Zij moeten dood. Waarom, vraag ik me dan af?’

Eind 2003 leerde ik de leerlingen van klas 2K kennen. Drieëntwintig rumoerige pubers die na dit jaar hun definitieve schoolrichting moeten kiezen. De jongens zien het meest in een technische, of administratieve voortzetting. De meisjes willen in een winkel werken, of ze kiezen voor een verzorgend beroep. Kraamverzorgster, bejaardenhulp.

Jessica Jager is de enige Nederlandse leerlinge in de klas. Tien kinderen hebben Marokkaanse ouders, zes zijn er van Turkse komaf, drie ouders zijn in Suriname geboren, Melissa Ramesar heeft een Surinaamse vader en een Keniaanse moeder, Rudi een Surinaamse vader en een moeder uit de Dominicaanse Republiek. Dwight heeft Indonesische ouders.

Eén ding hebben alle gezinnen gemeen: ze wonen in Amsterdam-West. Alleen Bekir Erdogan niet. Althans zijn ouders niet. Bekir woont door de week in een Turks internaat: studiecentrum Ekmel. Het gebouw staat op een steenworp afstand van de school. Bekir woont er nu voor het tweede jaar, samen met negenenzeventig andere Turkse jongens. Sommige weekenden brengt hij bij zijn ouders door, soms blijft hij ook op zaterdag en zondag in het internaat. Zelfs de vakanties brengt hij gedeeltelijk op Ekmel door. Zijn vader vindt dat een veilig idee. Op die manier weet hij zeker dat Bekir niet over straat sliert of verkeerde dingen doet.

Ik bezocht negentien van de drieëntwintig leerlingen thuis. Ik kondigde mijn voornemen schriftelijk aan, in het Nederlands, in het Arabisch en in het Turks. Ook de school drong er bij de ouders in een brief op aan om mij thuis te ontvangen. Vaak was het lastig om een af spraak te maken. Ouders waren argwanend, of ze be gre pen me niet. Ze zijn het bovendien niet gewend dat er een Nederlander bij hen over de vloer komt. ‘Ik vind het zo apart dat u hier bent’, zei het zusje van Cemal Altan een paar keer tijdens mijn bezoek aan haar ouders. ‘Er komt nooit een Nederlander bij ons thuis.’

De klas

Januari 2004. Een doodgewone ochtend. Achter elkaar lopen, nee stormen de leerlingen van 2K hun lokaal binnen. Mooie Aziza, stille Melissa, opgefokte Mohammed, drukke Samir: alleen de plaats van Jason blijft leeg. Hij is al weken niet op school gezien.

‘Boeken open’, roept Henk Jongkind, leraar Nederlands en mentor van 2K, als iedereen eindelijk zit. Vandaag behandelt hij samengestelde woorden. ‘Wie heeft het antwoord op de vraag van gisteren: wat is een kijkoperatie?’

Stilte.

‘Dwight, zeg jij het maar.’

‘Ik weet het niet meester.’

‘Wie weet het wel?’

Mohammed, Hassan en Ali houden hun ogen strak op hun boek gericht. Hun tafels staan tegen die van Jongkind aan, hij wil ze goed in de gaten kunnen houden.

De jongens van 2K zijn lastig. Ze jutten elkaar op.

‘Schrijf op.’ Henk Jongkind legt uit hoe een kijkoperatie werkt. Als hij zegt dat zo’n ingreep bij mannen ook weleens via de penis gebeurt, rollen de leerlingen onder tafel van gêne en opwinding.

Cyberseks is het volgende woord. De leerlingen hebben geen idee. ‘Seks via internet. Schrijf dat maar op.’

Grote consternatie.

‘Jullie weten toch wel wat seks is?’, vraagt Jongkind.

‘Nee, meester’, roepen de leerlingen plagerig.

‘Dat zal ik tegen jullie moeder zeggen.’

De meisjes zitten aan de linkerkant, tegen het raam. Ze zijn apart gaan zitten omdat ze dat prettig vinden, zo onder elkaar. Maar ze zonderen zich ook af omdat de jongens hen pesten en treiteren. Alleen Jason deed nooit vervelend. Ziek gemeld is hij niet. Niemand weet wat er met Jason is. Ook Henk Jongkind lukt het maar niet om de ouders van Jason te pakken te krijgen.

Aziza kijkt bijna de hele les naar buiten. Weggedoken in haar jas lijkt ze haar leraar nauwelijks te horen. Ze is vijftien en ze draagt geen hoofddoekje. Nóg niet. De meisjes bespreken het onderwerp bijna iedere dag. Dan beloven ze elkaar: morgen doen we het. Maar na een nacht slapen stellen ze het grote moment toch weer uit.

Jihad draagt haar hoofddoek sinds een jaar. Esra’s hoofd was al bedekt toen ze op de basisschool zat. Van zichzelf heeft ze prachtige, zwarte krullen die dansend op haar schouders vallen. Esra is zonder hoofddoek en zonder bril een ander meisje. Mooi en zacht. Ze komt uit een vroom islamitisch gezin. Haar ouders, haar moeder is vierendertig en haar vader veertig, worden steeds reli gieuzer. De regels van de islam geven hun leven richting, net als dat van veel andere ouders in deze klas.

Als de les is afgelopen, stormen de leerlingen het lokaal uit. Iedereen dringt om het eerste buiten te zijn.

‘Maandag hebben we de eerste drie uur vrij’, roept Mo hammed als hij op de drempel staat. ‘Vanwege het slachtfeest meester.’

‘Is dat zo?’ reageert Jongkind verbaasd.

De tapasbar

Half januari 2004, een paar dagen na de dood van con rector Hans van Wieren van het Terra College. Om tien uur ’s ochtends sta ik voor de flat van de familie Demircan. Nog geen vijfhonderd meter van het Calvijn. Een vrouwenstem spreekt me via de intercom toe. In het Turks.

‘Afspraak’, roep ik terug. ‘Afspraak met man.’

De deur klikt open. Boven aan de trap staat een verlegen vrouw, een sjaal om haar hoofd, een mobieltje in haar hand. Ze wijst op de telefoon. ‘Man’, zegt ze een paar keer. Uit haar gebaren maak ik op dat ze hem net heeft gebeld. We blijven op de overloop staan, ze lacht.

Na een paar minuten komt hij boven, de vader van de vijftienjarige Mehmet Demircan. Een kleine man die ouder oogt dan zijn vierendertig jaar. Meneer Demircan was op weg naar de school van Mehmet. Hij dacht dat onze afspraak daar was.

In de ruime woonkamer kijkt meneer Demircan me vragend aan. De televisie staat aan, een Turks amusementsprogramma laat dansende meisjes zien in glimmende blauwe pakjes. Op de nieuwe schotelantenne zitten geen Nederlandse zenders. ‘Is niet nodig’, zegt meneer Demircan in gebroken maar goed verstaanbaar Nederlands.

Binnen een paar jaar gaat hij met zijn vrouw en drie kinderen terug naar Turkije, zegt hij. Dus is kennis van het Nederlands niet zo belangrijk.

Voordat zijn zoon Mehmet achttien jaar is, wil vader Demircan uit Nederland weg zijn. ‘Ik ben bang dat Mehmet anders in de problemen komt. Jongens van die leeftijd krijgen hier te veel vrijheid. Ze hangen op plekken waar ze niet zouden moeten zijn. Soms worden ze crimineel.’ Hij kent de gevaren: ‘Vroeger deed ik alles wat God heeft verboden. Ik heb gegokt en ik heb gedronken. Vanaf het moment dat ik trouwde heb ik mijn leven gebeterd.’

Meneer Demircan wil zijn zoon voor misstappen be hoeden: ‘Ik vertel mijn zoon wat goed is en wat slecht. Maar of hij zal luisteren?’

Zijn vrouw en hij komen uit Midden-Turkije. Ze groeiden op in de buurt van de religieuze steden Karaman en Konya. Jaren geleden kwam zijn vader, Mehmets grootvader, als illegale arbeider naar Nederland. Hij werkte hard, leidde een onzeker bestaan en werd regelmatig opgepakt en naar Turkije uitgezet. ‘Iedere keer als hij terugkwam, nam hij een heleboel landgenoten mee. Zo kwam heel Konya hier’, lacht meneer Demircan.

In 1983 kwam hij zelf met zijn moeder en zijn broers en zussen. School werd een ramp voor de vader van Mehmet. Hij wilde wel, maar hij begreep de lesstof niet. ‘Ik zakte voor alles.’ Zodra hij zestien was, ging hij werken.

Zijn vrouw, ze is vijfendertig, maakt een zachtaardige en kwetsbare indruk. Ze heeft hier nooit kunnen aarden, zegt ze. ‘De eerste drie jaar heb ik alleen maar ge huild.’ Meneer Demircan haalde haar in 1987 naar Nederland. ‘Ik niet goed Nederlands praten’, zegt ze. Ze haalt haar schouders op. Haar jongste dochter Zeynep eist haar aandacht. Het meisje klimt op moeders schoot en trekt aan haar arm. Vriendelijk weert moeder Zeynep af, die dan maar bij haar vader op de bank klimt.

De inrichting is sober: een bankstel, een verrijdbare lage tafel waar ook aan wordt gegeten. Op de televisie staat een beeldje van de koran, met eraan vast een minaret. Aan de muur hangen ingelijste koranteksten. Een jaar geleden verhuisden de Demircans van de drukke Mercatorbuurt, waar ze vijftien jaar woonden, naar deze rustige plek in Slotervaart. De buren zijn niet langer Turks, maar Nederlands. Dat is precies waarom me vrouw Demircan hier niet gelukkig is. Wat moet ze in dit grote huis? Naast mensen die haar taal niet spreken? Een van de kamers staat leeg, hij was bedoeld voor haar middelste dochter, maar die vond het niet pret tig om alleen te slapen. Ze ligt nu al een jaar ’s nachts bij haar zusje in bed.

Mevrouw Demircan begrijpt haar dochter wel. Zelf vindt ze het huis ook veel te stil. Kon ze maar weer terug naar de Mercatorbuurt. Dan maar in een kleiner huis. Dicht bij haar vriendinnen.

Waarom ze geen Nederlands spreekt? ‘Twee jaar les gehad, maar was niet leuk’, zegt ze. ‘Praten is moeilijk, begrijpen een beetje.’

Ze zit er verloren bij. Waarom gaat ze niet helpen bij de peuterspeelzaal waar haar jongste dochter op zit? Ze zucht. ‘Weet niet.’

Haar man maakt lange dagen in zijn eethuisje in het centrum van Amsterdam. Hij vertrekt om twaalf uur in de ochtend, pas na middernacht is hij weer thuis. Zodra zijn zaak echt goed loopt, wil hij de boel verkopen en teruggaan naar zijn vaderland.

De opvoeding van de drie kinderen komt voor een groot deel op zijn vrouw neer.

‘Moeilijk kinderen’, verzucht ze.

Mehmet vertelt thuis nooit iets over school, over wat er gebeurt, over wie zijn vrienden zijn. Hij zegt dat hij zijn huiswerk doet, maar of dat ook zo is? Mevrouw Demir can kan dat niet controleren. School is een ab stract begrip voor haar. Ze heeft geen idee waar het gebouw staat of wat haar oudste zoon daar doet.

Ze denkt wel dat hij zich daar beter gedraagt dan thuis. ‘Op school toont hij respect, thuis niet zo.’

Verlegen: ‘Ik ben een beetje eenzaam hier.’

Een half jaar later. Op een zwoele zomeravond ga ik langs bij de snackbar van meneer Demircan in het centrum van Amsterdam. Die valt nauwelijks op tussen de meer opgedirkte Portugese, Italiaanse en Indonesische restaurants. Tegen de gevel van meneer Demircan hangt een vlag met kebabvlees, de enige aanwijzing dat het hier om een snackbar gaat. Een smalle ruimte met eenvoudige, donkere tafels en stoelen. Op de linker muur heeft een van zijn vrienden een eigenzinnige impressie van huizen langs de Seine geschilderd.

Meneer Demircan staat achter de toonbank. De kleine televisie op de grote koelkast is op een Turkse zender afgestemd. Het geluid staat uit. Een oudere, sjofel ge klede man met een grote bril op zijn neus eet een hamburger aan het voorste tafeltje. Hij komt iedere dag, verlegen om een praatje. ‘Het eten is hier altijd lekker’, constateert hij. Meneer Demircan glimlacht om het compliment.

De lichtbak boven de toonbank, met daarop het snack barmenu, is uitgeschakeld. Het is een armoedig gezicht.

‘Ik wil richting restaurant’, legt hij uit. ‘Snackbarklanten verteren te weinig.’ Zijn zakelijk instinct zegt hem dat hij nú moet omschakelen, wil hij over een paar jaar aan de Turkse kust kunnen beginnen. Resoluut: ‘Ik ga de Spaanse/Italiaanse kant uit, ik word een tapasbar.’

Een neef van meneer Demircan zit aan de Turkse kruis woordpuzzels. Hij is een verzorgde man met op zijn nette broek een mooie zwarte blouse. Diep voorover gebogen en zonder een woord te zeggen vult hij de lege hokjes van de paginagrote puzzel in.

‘Mijn neef is hier illegaal’, verklaart meneer Demircan de schuwe houding van zijn familielid. De man geeft geen krimp. Het leven als illegaal is er volgens meneer Demircan niet makkelijker op geworden. Waar kunnen mensen zonder papieren nog een fatsoenlijke boterham verdienen? In de naaiateliers? Onmogelijk, zegt hij. Daar wordt veel te streng gecontroleerd.

De bouw, dat is de enige plek voor de illegaal van nu. Zwaar werk, lange dagen, maar er valt genoeg te doen.Zijn neef knikt, glimlacht verlegen en duikt weer in de puzzel.

De sfeer is er een van mannen onder elkaar. Beetje kletsen, sigaretje roken en een alcoholvrij biertje drinken.

Meneer Demircans vrouw en kinderen zijn in Turkije, ze brengen de vakantie door bij haar ouders. Mehmet is deze vakantie de man in huis. Hij zal zijn moeder bij ieder uitstapje dat ze maakt, moeten begeleiden, vertelt meneer Demircan. Een weekje in een luxe hotel aan zee, zoals andere jaren, zit er deze zomer niet in. Zijn schoonvader gaat wel naar zee, maar ge woon, met een handdoek en een parasol en met zelfbereid eten. Dat vindt Mehmet maar niets. Hij gaat alleen als het op een luxe manier kan.

Voor de vakantie bleef Mehmet regelmatig weg van school. Hij spijbelde. Zijn vader is daarvan op de hoogte, hij vindt het vervelend. Hij haalt zijn schouders op. ‘Natuurlijk wil ik dat Mehmet naar school gaat. Maar als hij niet verschijnt, kan ik daar weinig aan doen.’

De avond kruipt voorbij, af en toe is er een klant. Studenten die een biertje willen, eenzame mannen die wat komen eten. Mensen uit de buurt. Meneer Demircan glimlacht en bedient. Tegen tienen loopt de bovenbuurman binnen, samen met zijn zoontje. Kleine Marco hangt om de nek van zijn vader en overdekt hem met kusjes. Pappie, pappie zegt het jongetje liefdevol. Hij klampt zich vast aan zijn vader, die hij alleen in de weekends ziet. Ze bestellen ieder een pizza. Meneer Demircan gooit het pizzadeeg in de lucht, Marco kijkt bewonderend toe.

Pedro arriveert, de Spaanse vriend van meneer Demircan. Hij heeft die middag sardientjes en aardappel sala de gemaakt. Deze tapas vullen de bruine aardewerken schalen die in de vitrine staan op de plaats waar tot voor kort de frikadellen en kroketten lagen. ‘Deze straat heeft nog geen tapasbar’, zegt meneer Demircan tevreden. Hij heeft goed nagedacht over de toekomst van zijn zaak. En ook al weet hij dat er nog veel andere restaurants in de straat zijn, zelfs een Portugees, voelt hij dat hij op de juiste plek zit met zijn tapasbar. De kleine samengestelde maaltijd, voorziet hij, is een gat in de markt.

Ahmed, zijn Turkse keukenhulp, een stevige man in een felrood T-shirt, blijkt de hele avond op een matras achter in de keuken te hebben geslapen. Eenmaal wakker gaat hij zwijgend achter de potten en pannen staan. Een kwartier later komt hij tevoorschijn met dampende borden pasta voor Pedro en de illegale neef van meneer Demircan. De mannen lachen. ‘Hij is net mamma!’, roepen ze in koor. Ahmed zat onlangs een paar weken in de bak. Hij werd aangevallen in de bus en liet zijn belager ter verdediging een mes zien. Hij deed er niets mee maar toch zette de politie hem vast. Meneer Demircan stond er in die periode alleen voor. Hij maakte tijd vrij om regelmatig in het Huis van Bewaring bij Ahmed langs te gaan.

‘Wij zijn vrienden’, legt meneer Demircan plechtig uit. ‘Wij helpen elkaar.’ Hij is even stil. Dan, met na druk: ‘Dat doen Nederlanders niet, die helpen elkaar niet zomaar.’ Ter illustratie haalt hij een pak formulieren met ingewikkelde vragen te voorschijn. Van de gemeente. Hij wil een klein reclamebord buiten hangen. De verplichte administratieve rompslomp om van de gemeente toestemming te krijgen, is volgens hem buiten iedere proportie. ‘Hier mag steeds minder. De regering, de gemeente, ze maken het me zo moeilijk! Ik wacht ook al tweeëneenhalf jaar op een parkeervergunning in deze buurt.’

Toen meneer Demircan besloot zijn zaak te verbouwen, vroeg hij een starterssubsidie aan bij de gemeente Amsterdam. De ambtenaar die kwam kijken was volgens hem onder de indruk van zijn plannen. ‘Hij was heel positief.’ Maar het rapport dat volgde was vernietigend. ‘Mijn zaak zat op een verkeerd punt, er zijn hier te veel restaurants. Hij schreef dat mijn restaurant niet levensvatbaar zou zijn.’

Meneer Demircan kijkt me aan, een ongelovig lachje op zijn gezicht. ‘Waarom zegt zo’n man tegen mij dat hij mijn zaak mooi vindt? Waarom? In plaats van me te helpen word ik gewoon belazerd. Wat wil de gemeente nou eigenlijk? Dat ik mijn zaak dichtdoe en van de so ciale dienst ga leven?’

Hij is dag en nacht in de weer. Met de verbouwing en met de bereiding van nieuwe gerechten. Hij brengt ook folders rond in de hoop op nieuwe klanten. Zoon Mehmet ontwierp op zijn computer in bijna onleesbaar kleine letters een menukaart. Die hangt nu in tweevoud buiten tegen de muur.

‘Wij zijn Europese burgers’, zegt vriend Pedro strijdbaar.

Het is inmiddels half twaalf en nog steeds is het warm. Het afgelopen uur is er geen klant binnen geweest, maar meneer Demircan piekert er niet over om eerder dan twaalf uur dicht te gaan. Buiten slaat een psychisch ge stoorde man onverstaanbare kreten uit. Demircan loopt naar de deuropening en speurt de omgeving af. Hij wil weten wie er zo gilt en waar de hasjlucht vandaan komt die plotseling zijn zaak binnenwaait.

In september 2004, het nieuwe schooljaar is inmiddels begonnen, is zoon Mehmet weer gaan spijbelen. Jacob Eikelboom, behalve zijn leraar Nederlands ook zijn nieuwe mentor, belde de eerste keer dat Mehmet niet kwam opdagen tijdens de les naar huis. Alle leerlingen konden het gesprek volgen.

Mehmets moeder nam op.

‘Zoon is ziek’, zei ze.

‘Dan kan ik hem zeker wel even spreken’, antwoordde de mentor.

‘Goed’, zei moeder.

Na een paar minuten kwam Mehmet aan de telefoon.

‘Ik ben moe meester. Ik lag nog te slapen.’

‘Maar ben je ziek?’, vroeg de mentor.

‘Nee meester, ik ben niet ziek, ik ben moe.’

‘Dan ga je nu je bed uit en kom je onmiddellijk naar school’, verordonneerde de mentor.

‘Ja meester’, zei Mehmet.

Maar die dag verscheen hij niet.

In november, een dag na het Suikerfeest, en twee weken na de moord op Theo van Gogh, hangt de kerstversiering al in de straat van meneer Demircans tapasbar. Het is maandagavond. Ondanks de lichtreclame die nu buiten hangt, zijn er geen klanten. Op de tafels ligt een papieren kleedje, de servetten zijn mooi gevouwen, overal staan olie- en azijnvaatjes. De verbouwing is bijna klaar, vertelt meneer Demircan tevreden. ‘Ik ben een restaurant, nu maak ik kans dat het een succes wordt. Als snackbar ga je failliet.’

Een klant komt een pizza halen, meneer Demircan doet zijn schort voor. Zijn pizza’s zijn in de wijde om geving bekend, vertelt hij. Een Duitse toerist nam er laatst zelfs vier mee terug naar huis. Hij heeft besloten opnieuw een lening bij de gemeente aan te vragen. Hij hoopt erop dat hij het geld dit keer wel krijgt. Nu hij zich restaurant noemt, komt zijn aanvraag namelijk bij een andere afdeling dan toen hij snackbar was.

De avond kabbelt voort. Ahmed, de vroegere keukenhulp komt binnen. Hij draagt een rood T–shirt met daarop een zwartleren jasje. Hij werkt niet meer bij meneer Demircan. Ahmed staat in een andere snackbar en daar is het, vertelt hij, erg, erg rustig.

De mannen praten Turks met elkaar.

De moord op Theo van Gogh leeft niet echt in me neer Demircans tapasbar. Hij en Ahmed weten er van, maar hoe het precies zit? Wie hij was? Wat Van Gogh over moslims zei? Ze hebben geen idee.

‘Het is erg’, zegt meneer Demircan en haalt zijn schouders op. ‘Het is gebeurd, kennelijk had hij veel moslims beledigd.’