HOTEL DES INDES

Van Kees Ruys verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Een plek om te verdwijnen

De randgebieden

Onbetreden paden

Atlantic Point

De voorouderlanden

Kees Ruys

Hotel Des Indes

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek
een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren

© 2009 Kees Ruys

Omslagontwerp: Zeno
Omslagillustratie: Els Kort

ISBN 9789045018089

D/2009/0108/525

NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

Op de ochtend dat ik word verwacht hoor ik het natte wegdek onder mijn banden sissen. Op de radio wordt zon voorspeld. ‘Het lagedrukgebied uit IJsland trekt aan ons land voorbij,’ zegt een opgewekte mannenstem. Het woordje ‘ons’ blijft even hangen, maar tot een gedachte leidt het niet. Er schuift een beeld voor in de plaats: twee zwarte mannen in oranje overalls die aan weerszijden van een vuilniswagen hangen en ondanks de stank en hun toch weinig prestigieuze werk een indruk van geladenheid oproepen. Alsof ze niets ruiken en niets missen, aan niets anders kunnen denken dan het vuil dat hun hier langs de stoepen wacht. Ze zijn volkomen aanwezig en toch zijn ze er ook niet. Ze zoeken diamanten, spelen domino aan een verlaten baai en praten over dingen die ze prettig vinden.

De wagen stopt, de mannen springen ervanaf en snellen naar de stoep. De jongste van de twee trekt aan een zak, die hij meteen weer loslaat. Hij lijkt een moment te aarzelen – te zwaar, bekijk het maar – waarop de ander hem iets toeroept en hij alsnog gedwee knikt. Hij zakt door zijn knieën, tilt de zak boven zijn hoofd en loopt er licht vooroverhellend mee naar de stortruimte. Terwijl de zak er met een zuinig boogje in verdwijnt, vang ik een glimp op van een tatoeage. De mouw van de jongen schuift er ogenblikkelijk weer overheen als hij zijn arm laat zakken, maar mijn netvlies heeft het beeld nog vast.

Dansend prikkeldraad.

Voordat het onaangename ervan tot me doordringt, voel ik een plankier onder mijn voeten dat op olievaten rust, en die weer op het water, wat me ertoe noodzaakt op een golvende manier te lopen als ik naar het einde ervan wil, en dat is het geval, want er staat daar iemand die ik geen moment kan missen. Ook al is dat niet meer wederzijds, ze staat op het punt om te gaan duiken en daar moet ik iets aan doen. Voor de zekerheid heb ik het beeld even bevroren, zodat ik er nog over na kan denken.

Tweeënhalf jaar later staat ze nog steeds in dezelfde houding op de punt van het plankier, en ik ben bang dat daar voorlopig ook nog geen verandering in zal komen. Zeker vandaag niet.

De mannen hangen weer, de wagen trekt weer op. Mijn missie is verwant aan die van hen, al gaat het maar om één transport, dat hooguit tien minuten in beslag zal nemen. Ook heeft mijn vracht geen materiële waarde. Wel een andere. Dat is de reden dat ik overdreven vroeg van huis vertrokken ben. Ik ben slecht in plannen en ik mag nu niet te laat komen. Ik moet mijn vader ophalen.

Witte Veder.

Het verwondert me hoe leeg de straten zijn. Misschien zijn ze dat wel altijd rond dit uur. Ik ben geen ochtendmens. Een middagmens ben ik ook niet. Mijn dag begint gewoonlijk pas wanneer hij goeddeels is verstreken. Zoiets gaat vanzelf als je geen opgelegde taken wachten. Je gaat steeds wat langer over nutteloze dingen doen en voordat je het weet heb je ook daar geen tijd meer voor. Je leeft onophoudelijk net niet.

Omdat ik me nog steeds wat wazig voel, trek ik een blikje cola open dat ik voor vertrek een paar minuten in de vriezer heb gelegd. Het lipje breekt niet af en ook de cola bruist er net niet overheen; kleine plusjes die meteen teniet worden gedaan als ik een slokje neem en de sensatie krijg of er een naald in een zenuw wordt gestoken. De onverzekerde kies 24: ik was hem even vergeten. Er moet een kroon op. Vorig jaar al vastgesteld, maar ik heb niet gebeld en ga dat hoogstwaarschijnlijk ook niet doen. Verplicht gedwee in een gekapseisde positie liggen wachten op een foltering met een elektroboor – dat daar nog altijd niets op is verzonnen is voor mij een van de raadselen van deze tijd. Als kind slikte ik thuis al aspirines als ik op controle moest en stond dan nog doodsangsten uit. Het enige voordeel van kleinzieligheid is dat je je na het doorstane leed eventjes uitzonderlijk gelukkig voelt. Al zal ik er niet gauw voor naar een tandarts gaan, het mechanisme kan in bloedeloze tijden wel eens helpen om de uitgebluste zintuigen te scherpen.

Op de Laan van Meerdervoort heb ik bijna alle stoplichten mee. Zoiets gebeurt alleen als het niet nodig is. Een ruim kwartier te vroeg neem ik de bocht langs De Chinese Muur en zie de afslag al. Nog maar een paar minuten en dan ben ik er. Merkwaardig dat ik er nog steeds niet bij ben. Even overweeg ik in de berm te stoppen, maar ik zie geen vrije plek.

Doorrijden kan natuurlijk ook. Een omweg maken om nog even na te kunnen denken. Of gewoon wegblijven. Naar de snelweg rijden en naar Rotterdam doorkarren. Naar de haven, denk ik, maar dat denk ik al zo lang en ik ben er nooit geweest.

Net als ik bedenk dat de dingen waar ik in mijn leven het meest tegen opgezien heb doorgaans vrij eenvoudig bleken, krimpt mijn maag ineen. Gelukkig zet het niet echt door. Wel lijkt het of opeens de nevel in mijn hoofd optrekt. Prompt krijg ik ook de beelden terug die me de afgelopen dagen zo gehinderd hebben en ook nu weer in de vraag uitmonden waarom ik het zo geregeld heb.

Om kosten te besparen, is opnieuw het antwoord, en het klinkt plausibel, maar de consequentie van die zuinigheid is bijna middeleeuws.

Daar gaat de zoon. Hij draagt zijn vader.

Ik kan niet ontkennen dat er van die pathetiek ook een duistere verleidingskracht uitgaat. Is dat alleen het filmische of wil ik er iets mee bewijzen? Zo ja, wat dan en aan wie?

Over twee jaar word ik vijftig. Mezelf beproeven deed ik twintig jaar geleden, toen ik nog voor alles bang was en naar verre vreemde plekken reisde om mezelf te louteren. Ik was niet in dienst geweest en dacht dat zoiets me kon helpen om een man te worden, wat dat dan ook was, terwijl ik er wellicht meteen de vreemde afstand die ik tot de wereld voelde mee kon wegnemen. Ik dacht meer aan de dood dan aan het leven en kon niets beginnen zonder het skelet er al doorheen te zien. Veel mensen vonden het idee van doodgaan heel normaal. Het hoorde bij het leven, zeiden ze. Voor mij was het besef dat ik er ooit niet meer zou zijn een nachtmerrie die op een avond als een ufo in mijn jongenskamer was geland en waarvan de schaduw nooit meer helemaal verdwijnen zou. Natuurlijk wist ik wel dat alles eindigde, maar ik had dat op de een of andere manier nooit op mezelf betrokken. Ik was opgegroeid in een enclave waar het leven licht was en waar wetten golden die alleen van zachtheid en vertrouwen spraken. We werden er wel ouder, maar we bleven er ook jong, mijn zus en ik. Een wonder, maar zo zagen wij dat niet. Voor ons was tijdloosheid net zo gewoon als alles krijgen wat we wilden. We leefden in het koninkrijk der hemelen, maar dan in een alledaagse ambiance. Mensen die in God geloven, hopen er te eindigen. Ik niet per se. Ik hoop op meer. Ik ken het immers al, zoals ik ook God al heb ontmoet. Hij voetbalde met me en wist altijd waar ik was, ook toen ik dat voor hem was gaan verzwijgen en bijvoorbeeld in Calcutta of de wildernis van Borneo rondliep om me alleen op avontuur te kunnen wanen. Tevergeefs. Op ieder postkantoor in elke uithoek van de wereld waar ik kwam lagen pakketten met de laatste voetbalknipsels, briefjes waar hij vrienden en bekenden toe had aangezet en een advieslijst met de ziekten en gevaren waar ik in de desbetreffende regio voor uit moest kijken.

Na het tankstation sla ik rechts af. De bloemenman komt even van zijn kruk. Ik doe net alsof ik hem niet zie en minder vaart. Het voelt wat ongepast om door de poort te rijden, maar het kan nu moeilijk anders. Ik parkeer mijn auto pal voor het kantoortje en stap uit.

Diamanten zoeken.

Ik loop de lege gang door naar het achterste kantoor, zoals me is gezegd. De deur staat op een kier. Met zijn rug naar me toe zit een gezette man in uniform naar een computerscherm te staren. Omdat hij één hand op zijn schoot heeft liggen, vrees ik even dat ik hem op iets onzedelijks betrap, maar dan zie ik gekleurde afbeeldingen van bromfietsen voorbijrollen.

‘Goedemorgen,’ zeg ik.

Hij verstijft. Een ogenblik zit hij volkomen stil. Juist als ik denk dat er misschien iets in zijn rug verschoten is, geeft hij een kwieke draai aan zijn bureaustoel, laat zijn voeten op de juiste plek weer neerkomen en zegt: ‘Goedemorgen. U komt voor uw vader.’

Bij het opstaan puft hij als een gewichtheffer, en ook lopen gaat hem niet makkelijk af. Toch straalt hij vooral lichtheid uit. Als hij een paar minuten later joyeus op een dienstfiets stapt en gebaart dat ik hem met mijn auto moet volgen, neemt de discrepantie tussen lichamelijke zwaarte en zijn engelachtige manier van doen nog verder toe.

Zigzaggend over de kerkhofpaden leidt hij me naar een afgelegen open plek tussen de dennenbomen en plaatst zijn fiets tegen een gebouwtje dat ik nog niet eerder heb gezien, terwijl ik hier toch regelmatig ben geweest. Zou de locatie er iets mee te maken kunnen hebben dat het hier om de rafelranden van de lijkenverwerking gaat, de naakte werkelijkheid van as en stof, schedels en beenderen, zonder de troost van enig ritueel theater? In deze loods komt er een roemloos eind aan de onzichtbaarheid van de gestorvenen. Alsof ze hier een omgekeerde opstanding beleven die ze nog doder maakt dan ze al waren, maar door hun nieuwe zichtbaarheid ook minder dood.

Ik had kunnen weten dat het confronterend was, en ik wist het ook. Natuurlijk wist ik het. Hier ging het nu juist om. Toch heb ik kennelijk gehoopt dat ik er op de een of andere manier niet aan te pas zou hoeven komen, omdat iemand anders het voor me zou doen terwijl ik om de hoek een sigaretje rookte.

De beambte dirigeert me met een wapperende hand naar een plek voor twee hoge houten deuren. Ik zet de motor af, stap uit en open de achterklep. Het duurt even voordat hij de juiste sleutel voor het hangslot heeft gevonden, maar dan klikt het open.

Hij blikt aandachtig naar me om en knikt, waarbij hij zijn ogen even sluit. Gespeelde ernst, natuurlijk, maar toch lijkt zijn houding voor het eerst bij hem te passen.

‘Ogenblikje, meneer. R98 was het, hè?’

Ik knik. Hij gaat de loods binnen. Ik aarzel of ik mee zal lopen, want ik weet niet of dat de bedoeling is, en ook niet of ik het wel wil zien.

Erg veel kistjes zullen het niet zijn. Eerst begraven en daarna cremeren is vrij ongebruikelijk. In dit geval ging het om een huurgraf met een vaste tijdsduur van tien jaar. Als je na afloop van die periode nog iets met de stoffelijke resten wilde, kon je in principe, als er plaats was, voor het huren of het kopen van een ander graf opteren. Maar dan moest je wel goed opletten en ruim op tijd een nieuwe aanvraag indienen, en dat was ons niet gelukt. Mijn zus en ik zijn niet de wakkerste personen. Wel vonden we het allebei een onverdraaglijk idee om vader als het ware met het vuilnis mee te geven. Na lang nadenken en uitpluizen besloten we tot een crematie. Dan hadden we in elk geval een urn, en als het meezat op een zeker ogenblik ook weer een graf om hem in neer te laten. Ons verzoek stuitte op verwonderde reacties, maar dat maakte ons niet uit. Met deze optie konden we hem houden, terwijl het ons bovendien een kans gaf om hem op den duur alsnog met moeder te verenigen.

In onze verwarring na mijn vaders overlijden hadden we er al helemaal niet aan gedacht een graf te kopen waar ook zij een rustplaats in zou kunnen vinden, laat staan wij allemaal. Dom natuurlijk, maar waarschijnlijk konden we het besef van onze eigen sterfelijkheid er niet ook nog eens bij hebben. En zo kwam vader, die niet erg goed met, maar nog veel minder zonder mensen kon – en helemaal niet, geen seconde, zonder ons – in zijn eentje in de grond terecht, en dat ook nog eens onder een steen die we bij nader inzien wat gewoontjes vonden. Maar dat gold ook voor de tekst die we na weken peinzen aan de begrafenisondernemer hadden doorgestuurd, en voor de plek, het pad waaraan hij lag, dat hele kerkhof eigenlijk. Te min, allemaal te min. Vader had een staatsbegrafenis verdiend, een monument op Père-Lachaise of een tempelgrafje onder aan de rotsen bij Sestri Levante, waar hij de Middellandse Zee kon ruiken, de sardines en de cappuccino’s op de boulevard, en waar hij zich zijn kinderen wat makkelijker kon herinneren zoals ze ooit waren en niet bleven, maar daar wel, voorgoed bevroren tot een beeld van kleine zwemmers met goud haar en nieuwe duikbrillen, speurend naar octopussen.

‘Maar hij heeft wel een voetbalveld,’ zei moeder op een dag. Ze hief een vinger, en achter de dichte bomenrij hoorde ik de geluiden die een groot deel van zijn leven op de achtergrond geklonken hadden: het schuiven van een bal over het kortgeschoren gras, de holle klank van leer op leer, geagiteerde stemmen langs de lijn en, met wat fantasie, het bevrijdende geritsel van een bal die na een boogje langs het net achter de doellijn landt.

Toen moeder vijf jaar later onverwachts ook stierf, werd ze zo ver van hem vandaan begraven dat je een verrekijker nodig had om de enorme spar te kunnen zien die in een paar jaar tijd uit het bescheiden plantje was geschoten dat ze naast zijn grafsteen had geplant. Het monster groeide met zo’n tomeloze drift dat we de plek algauw met gêne naderden, omdat hij niet alleen mijn vaders graf, maar ondertussen ook dat van zijn buren overhuifde. In een sentimentele bui herinnerde hij ons wel eens aan De Rimboe, onze oude zomerwereld in een oceaan van naaldbomen, met een verborgen vennetje vol rondzoevende libellen en een badpakstrandje, wilde zwijnen en een korenveld waarin mijn zus en ik in grote opwinding onze eerste buitendrollen produceerden.

Elf jaar geleden ben ik er een keer terug geweest. Ik logeerde in een bungalow in Hoenderloo, er niet zo ver vandaan, en besloot het risico te nemen. Het korenveld bleek niet veel groter dan een flinke tuin, maar ons houten huisje stond er nog, rijp voor de sloop, maar nog in vrijwel authentieke staat. Zo mogelijk nog onwerkelijker was het dat ook aan de weg die naar het parkje voerde niets veranderd was: een piste van een zandpad met diep uitgesleten kuilen waarin de Ford Taunus van ‘oom Jan’, een collega van mijn vader die ons ieder jaar weer bracht en ophaalde altijd wel een keer bleef steken, vermoedelijk vooral omdat mijn zus en ik daar elk jaar weer vol ongeduld naar uitzagen.

In de dagelijkse werkelijkheid speelt het toeval soms een rol die je in een film als kitsch zou afdoen. Zo werd er op de avond van mijn heimweetochtje tegen tienen op mijn deur geklopt. Het was de beheerder van het parkje, die kwam zeggen dat mijn moeder had gebeld. Of ik haar die avond nog terug wilde bellen. ‘Ik moest u zeggen dat het ernstig was,’ zei hij. Dat begreep ik zo ook al, want mijn moeder belde nooit zomaar, laat staan als ik de stad uit was om in alle rust te kunnen werken.

Met een zaklamp liep ik naar de telefooncel langs de weg die de beheerder me gewezen had. Blijkbaar had hij liever niet dat ik zijn telefoon gebruikte. Ik herinner me nog dat dat me opluchtte.

‘Je moet naar huis komen. Je vader heeft kanker,’ hoorde ik mijn moeder zeggen.

In mijn ergernis over haar dwingende toon begreep ik niet meteen precies wat ze bedoelde. Ook toen de boodschap eenmaal tot me doorgedrongen was, begreep ik het niet goed. De enclave van de tijdloosheid mocht dan al jaren terug zijn opgedoekt, de stichter ervan was zijn eeuwigheidspotentie nooit verloren, waarmee er nog steeds een restje van het wonder bleef bestaan. We wisten uiteraard wel dat hij ooit eens dood zou gaan, maar doodgaan zou hij niet. Je dacht er zelfs niet aan. Althans, wij niet, mijn zus en ik. Daar had hij zelf voor gezorgd. Vanaf het eerste ogenblik dat we hem kenden, zweeg hij zo hardnekkig over alles wat hem bezighield en boog op zo’n geraffineerde wijze met ons mee dat we op den duur vanzelf vergaten dat hij ook een individueel persoon was en hem als het ware oversloegen, in een ding veranderden, een instituut van liefde dat zich exclusief en voor zolang wij leefden op ons toe zou leggen.

En dat deed hij. Dat hij het als zijn hoofdtaak in het leven zag om ons te sparen hebben we lang niet geweten, evenmin als we begrepen dat dat eigenlijk ‘besparen’ was, en dat het daarbij over vrijwel alles ging wat anderen ‘het leven’ noemden. We wisten überhaupt niet veel, maar waarom zouden we? We hadden hem, een vader en een moeder tegelijk, terwijl we daarnaast ook nog eens een moeder hadden die ook een soort vader was. Vier ouders die ons als juwelen koesterden: we leefden in een onuitputtelijke snoepzak waarin we niets hoefden, alles mochten en maar zelden op iets botsten. Daar zorgde onze regelaar wel voor, vakkundig en geruisloos, voor zover hij al ooit zichtbaar was.

In deze kunst van simultaan aanwezig en afwezig zijn had hij zich al jong bekwaamd. Als oudste zoon in een gezin van zeven kinderen wier ouders vooral op de planken stonden, had hij rond zijn veertiende de rol van regelaar op zich genomen, die hem zo goed paste – en de anderen zo goed beviel – dat niemand hem die ooit meer af zou nemen.

Ondanks het wantrouwen en het dedain die hem bij tijd en wijle ook ten deel vielen vereenzelvigde hij zich steeds meer met zijn rol, voortdrijvend op een dankbaarheid die hij als persoonlijke aandacht onderging en waar hij met de jaren aan verslaafd moet zijn geraakt. Waarschijnlijk miste hij wel iets, en fantaseerde hij in stilte over een wat minder tam imago, maar daar leek hij toch de man niet naar te zijn en in het leven moet je nu eenmaal schikken. Zo veranderde een product in een karaktereigenschap en een bedrijf in een persoon, en werd mijn vader een begaafd acteur op de bühne van het dagelijkse leven.

Mensen: hij omringde zich ermee. Hij liep ze af, belde zich suf, schreef kaarten, brieven, telegrammen, kende talloze verjaar-, trouw- en sterfdagen uit zijn hoofd, en had er nog eens tientallen in zijn agenda staan, naast variabele notities over god weet wie en wat, van een examenuitslag van een nichtje tot een naderende wintersportvakantie van een oude kennis uit de jazz. Hij was het kloppend hart van een onafzienbaar netwerk van personen die zich in een sprookje moesten wanen, een verdwenen wereld waarin vriendschap nog iets onbaatzuchtigs was en hoffelijkheid iets heel gewoons.

Of hij werkelijk van mensen hield, zou ik niet durven zeggen. In gezelschap lachte hij breeduit, zorgde voor hapjes, drankjes, eenzamen, klopte op schouders, luisterde aandachtig, reageerde op de juiste ogenblikken (‘Leuk joh.’ ‘Echt? Je meent het!’ ‘Ongelooflijk...’), maar als je wat beter naar hem keek, kon je zien dat hij zich niet op zijn gemak voelde, en eigenlijk ook nauwelijks luisterde, maar met een soort hypnose bezig was. Zijn charmeoffensief was een geraffineerde truc om te voorkomen dat hij voor een ander ging bestaan, want dan moest hij iemand zijn met specifieke meningen en eigenschappen, en voor zover hij die al had ontwikkeld was hij te bescheiden om ze aan de openbaarheid prijs te geven. Hoezeer hij er ook naar verlangd moet hebben om ook zelf eens zo’n behandeling te ondergaan, in gezelschap bleef hij zich in bochten wringen om ervoor te zorgen dat de richting van de aandacht niet werd omgedraaid. Al was de kans daarop gering – zijn behaagtechnieken waren zo verfijnd dat vrijwel niemand de verleiding van het zwelgen kon weerstaan – er kwam altijd wel weer een moment waarop je zijn blik nerveus de ruimte af zag spieden, snakkend naar een plek waar hij voor even werkelijk onzichtbaar was, of juist volkomen zichtbaar, maar dan voor zichzelf; een plek waar hij de wereld kon vervloeken en zich met behulp van een paar extra borrels op kon laden voor het zoveelste bedrijf van het toneelstuk waar hij in gevangenzat.

De enige twee schakels in zijn netwerk die niet aan zijn liefde hoefden te twijfelen waren wij, zijn kinderen. Hij hield zo veel van ons, dat hij ook ons zijn ware aard onthield en zijn theaterstuk in huis gewoon liet doordraaien. Dat wil zeggen, in ons bijzijn, want zodra hij alleen met mijn moeder was, gebeurde er iets anders. Haar viel het unieke privilege toe de enige persoon te zijn bij wie hij het acteren staakte.

Soms hoorden we daar vanuit onze kamers de vervreemdende bewijzen van. Mijn vader als een mens: we huiverden ervan. Niet omdat hij sloeg of schreeuwde of – God sta ons bij – genotvol kreunde, maar omdat hij als een ander sprak; iemand die meningen verkondigde en van stemmingen getuigde, dwars kon doen, en raar, net als die onbekende die we ’s avonds wel eens aangeschoten hoorden thuiskomen, stommelend en tegen deuren vallend, en die we één keer, pal voor onze ogen, zagen instorten.

Het gekke was dat we hem kort daarvoor nog rustig hadden horen bellen. Hij had de hoorn erop gelegd, was een paar tellen onbeweeglijk blijven zitten en liet zich vervolgens als een boom op zijn bureau vallen. Zodra we de eerste snikken hoorden, was mijn moeder overeind geschoten. Ze leek minstens zo onthutst als wij. Op haar sloffen liep ze naar de achterkamer, eerst versnellend en half wegglijdend, daarna vertragend, op haar hoede alsof ze een inbreker besloop. We volgden haar van een afstandje, tot aan de eettafel, niet verder, starend naar haar arm die met ongemakkelijke halen over zijn schouder wreef. In reactie daarop kwam hij overeind en tastte naar haar hand. Alsof zijn emotie door de aanraking haar lichaam binnenstroomde, barstte ze op slag in tranen uit. Twee ruggen, beide snikkend, en twee handen die elkaar vastgrepen en weer loslieten, opnieuw vastpakten, alsof ze wilden controleren of de ander het wel was, en een derde hand die het ondenkbare uitvoerde door mijn vaders kapsel door elkaar te halen, het zelfs overeind te duwen en het even zo te laten staan, rechtop, als bij Stan Laurel.

Pas later op de avond kregen wij te horen wat er was gebeurd. Een van mijn vaders beste vrienden – de wat ontoegankelijke ‘oom Ben’, van wie mijn moeder ooit een gouden schakelarmband had gekocht die haar van haar hoge bloeddruk af moest helpen – was met zijn dochter en haar man en pasgeboren kind op een woestijnweg bij Djeddah in Saoedi-Arabië (in mijn verhaal op school liet ik vooral dat ‘Djeddah’ stevig doorklinken) frontaal op een vrachtwagen gebotst.

‘Kanker.’

‘Ja, kind. Vraag nu maar niet... Het is...’

‘Goed, mama. Ik kom.’

Het zou nog ruim acht maanden duren voor zijn hart het eindelijk begaf. ‘Niet zo verwonderlijk,’ zou moeder later zeggen, ‘dat is altijd al zijn krachtigste orgaan geweest.’ Hij woog inmiddels dertig kilo minder dan voorheen en was niet meer om aan te zien. Bezoekers die een tijdje niet geweest waren, barstten op de gang althans in tranen uit en zeiden dingen als: ‘Hij is het bijna al niet meer.’ Ons klonk dat vreemd en ook een tikkeltje onprettig in de oren, maar wij zagen hem voortdurend en dan neem je minder makkelijk veranderingen waar. We hielden van dat gezicht omdat het het zijne was, en nu misschien wel meer dan ooit. Als zoiets had gekund, hadden we misschien niet eens gewild dat hij zijn oude aanblik weer terug zou krijgen, want die zou ons vreemd geworden zijn.

Na weken sterven kwam dan eindelijk het ogenblik waarop zijn dood intrad. We konden het nog nauwelijks geloven, want hij was maar blijven ademen en ademen, zo kalm en zelfverzekerd dat het had geleken of hij er ook mee door zou gaan wanneer zijn lichaam in het niets zou zijn verdwenen. We waren er niet bij geweest en ook de nachtzuster had het moment gemist. ‘Ik was even ingedut,’ zei ze toen ze ons wekte, zonder enig ongemak, leek het, alsof ze vond dat ook een nachtzuster het recht had om zo af en toe een uiltje te knappen. Ze ging ons voor naar de kamer alsof ze hier zelf woonde en haar eigen vader aan ons wilde laten zien. Ze had zelfs iets aan het licht veranderd: op het kastje naast zijn bed brandde een kaars die niet van ons was. Kennelijk had ze die meegebracht. ‘Voor hem...’ zou moeder later op de ochtend zeggen, waarna ze voor het eerst in snikken uitbarstte.

Ons ongeloof van maanden duurde nog een paar seconden voort, totdat we vanaf de gang de kamer binnenslopen en het wisten, ogenblikkelijk, haast zonder het te zien. Zijn afwezigheid was zo volkomen, dat het niet eenvoudig was om je je hem zelfs maar te herinneren. Het lichaam dat daar lag had alles met zich meegenomen, ook de zuurstof in de kamer, opgezogen met een laatste ademhaling, maar we bleven staan en staarden slikkend naar een souvenir dat ons was nagestuurd: een ijselijk verstilde dubbelganger van een man die nooit meer thuis zou komen, nooit meer op zou bellen (‘zomaar, hoor’) of briefjes neer zou leggen waarin dingen stonden die we zelf ook wisten of onthielden, maar dat zeiden we hem nooit, want vader was de enige die elk futiel detail van ons bestaan belangrijk vond, nog veel belangrijker dan wij het vonden of dan hij zichzelf vond.

We kusten een koud voorhoofd en ik sloot zijn ogen met een vanzelfsprekendheid die ik alleen van films kende. Toen slopen we weer weg in onze kamerjassen, zwart en paars, kruisten een gang die voorgoed anders leek en kwamen als twee vederlichte mensen in de huiskamer terug. We konden nauwelijks wachten om de nachtzuster te zien vertrekken – weg jij, buitenstaander, en wel ogenblikkelijk, met dat vouwfietsje van je. Het was vroeg in de ochtend, maar we zakten op de bank en dronken wijn. We lachten, schaterlachten zelfs. Mijn moeder, die nog nooit gerookt had, vroeg me om een sigaret en stak die op.

Later op de ochtend werd er aan de deur gebeld. Ik deed open en stond oog in oog met een reus van een man met een kaal hoofd dat glom onder de lamp in het portaal. We zullen hem wel besteld hebben, maar dat wisten we niet meer. Hij droeg een soort sporttas, waarmee hij niet erg op zijn gemak leek. ‘Toby van den Doek,’ zei hij, en hij reikte ons de hand. Op een toon of hij de situatie zelf ook nauwelijks aankon voegde hij er met gesloten ogen: ‘Mijn oprechte deelneming’ aan toe. We meden elkaars blik om het niet uit te proesten, want de man had werkelijk een grafgezicht en bewoog zich in lugubere slow motion door de gang.

‘Hier is het,’ zei mijn moeder, knikkend naar de open deur. Met dat kolossale lichaam en twee handen die geen kuiken zouden kunnen strelen of het zou onmiddellijk het leven laten, stapte hij de kamer binnen, op weg naar het kostbaarste wat wij bezaten.

Een halfuur later hoorden we hem kuchen op de gang. We durfden nauwelijks op te staan, maar we vermanden ons en volgden hem tot aan de deur. Daar maakte hij een nederig gebaar, dat vreemd genoeg ook zelfvoldaan en dwingend was.

Waag het eens om het niet mooi te vinden.

Op onze tenen slopen we opnieuw de kamer binnen, zonder enige verwachting, want wie heeft de macht iets aan het absolute te veranderen, maar dat bleek een schromelijke misvatting. Toby van den Doek had vader een pak aangetrokken waar hij bijna niet meer in was terug te vinden en hem, erger nog, van zijn gezicht ontdaan. Waarschijnlijk had hij met behulp van wattenbollen, make-up en een kinklem juist een wonderklus verricht, maar wij zagen iemand die we niet meer kenden, die niet klopte, ons zelfs bang maakte, en wisten al op dat moment dat we geen oog meer zouden dichtdoen zolang deze onbekende in ons huis verkeerde, in mijn kinderkamer aan de tuin, mijn vaders trots, die in de maanden dat hij hem niet had kunnen bijhouden tot een wildernis was uitgegroeid.

Drie maanden later zoefden we in een Ford Mustang door een woestijn. Nevada, een verrassingsreisje. Het werd Kerstmis en mijn zus en ik hadden gevonden dat moeder ergens heen moest, en wijzelf trouwens ook, en dan maar meteen naar een omgeving die zo min mogelijk aan thuis herinnerde: Los Angeles, de Universal Studios, Palm Springs, Las Vegas, Santa Barbara – dichter bij fictie viel er nauwelijks te komen, en we voelden ons er prima bij. Dat werd nog sterker toen we op de dag voor oudjaar door de desolate oven van Death Valley reden, die mijn zus en mij aan de film Zabrisky Point deed denken en geen van ons drieën aan het toeval van de naam van de vallei. Er was niets pijnlijks aan. We reden op de maan.

Achteraf gezien was deze keus misschien wat te vervreemdend voor mijn moeder, want ze vergat hier niet alleen dat ze zich miserabel voelde, maar ook de feitelijke aanleiding tot deze reis. We zagen het gebeuren in een souvenirshop in Death Valley: moeder die elf weken na zijn dood een verzilverd lepeltje voor hem uitkoos, ermee naar de kassa liep en bij het openen van haar portemonnee opeens in tranen uitbarstte.

De vanzelfsprekendheid van zijn bestaan in Nederland, starend over rekeningen achter zijn bureau en heimelijk toch wat bezorgd over dat ‘doldrieste’ reisje van zijn vrouw en kinderen was blijkbaar sterker dan de meest ingrijpende ervaring van haar leven, zij het dan voor even, enkele seconden waarin ze hem nietsvermoedend weer tot leven wekte en daarbij waarschijnlijk niet eens liefde voelde, maar vermoedelijk wel weemoed, om de afstand, en beslist ook een bepaalde stoerheid: zij die in Amerika rondstapte en voor hem een souvenir uitzocht. Voor hij opnieuw doodging, doder werd dan ooit, zal ze zich misschien nog even hebben afgevraagd of zo’n lepeltje niet een wat afgezaagd cadeautje was, om vervolgens te bedenken dat hij iemand van tradities was, die liever iets gewoons dan iets bijzonders kreeg. We hadden immers ook al lepeltjes van Camperduin en Lunteren en Biarritz, de Drachenfelz, Sestri Levante, noem maar op. Zo is je vader nu eenmaal, laat hem toch.

‘Komt u even, meneer?’

Ik stap de loods binnen en zie de administrateur met licht gebogen hoofd voor het beenderenkistje staan, zijn handen voor zijn kruis als een voetballer in een muurtje. Een ‘kistje’ is het echter bepaald niet. Er zou met gemak een twaalfjarig kind in passen.

De man knikt. We buigen, tillen de kist op en dragen die naar buiten, hij voor en ik achter.

Ik probeer uit alle macht om er niets bij te denken, maar hoe doe je dat? Tussen mijn vingers en zijn botten zit maar een paar centimeter hout. Ik zie een ruggengraat, een schedel, een versplinterd dijbeen met een pen. Knokenknieën op een elftalfoto waar mijn zus en ik om moeten lachen. ‘Hbs-Chèvremont,’ zegt hij trots. Zijn enige wedstrijd in het eerste.

Zijn adamsappel als een jojo boven een bord erwtensoep. Hamertenen die ik interview, op zondagmorgen, onder in het warme bed. Ik volg ze met de lichtbundel van mijn zaklantaarn en vraag: ‘Hoe oud ben ik?’ Ze knikken zes keer achtereen.

Zijn laatste kiezen, vullingen. Zijn halve kunstgebit, waarvan mijn zus en ik niets af hadden geweten.

‘Gaat het?’

‘Ja hoor, prima.’

Horizontaal houden. Een servieskast transporteren.

De man laat zijn kant van de kist voorzichtig op de deken zakken en doet een stap opzij. Terwijl ik het gevaarte langzaam verder in de auto duw veins ik een hoestbui, want hij schuift nu licht omhoog over de omgeklapte achterbank en ik wil niets horen.

‘Dan liggen er ook nog een paar dingetjes.’

Om hier niet alleen te hoeven staan loop ik weer met hem mee naar binnen. Dan zie ik de overige kisten pas. Wat ervan over is, tenminste. En de sproeiers, harken, grasmaaiers. De frisse dingen.

‘Deze wilt u er zeker ook wel bij houden?’ stelt hij. Behoedzaam alsof het een juweel betreft tilt hij een verweerd stenen engeltje van een rek en houdt het voor me op.

‘Graag,’ zeg ik, en ik zie mijn moeder het met alleslijm weer op de steen plakken, nadat het er voor de zoveelste keer vanaf gevallen is. ‘Volgens mij zijn het konijnen,’ zegt ze.

‘En dan is er deze nog.’

Hij houdt een hartvormige ballon omhoog waar met een viltstift VOOR MIJN LIEVE OPA op geschreven is. Mijn zus en ik hebben geen kinderen, maar dat zeg ik hem maar niet.

‘Ja, fijn.’

Hij legt de spullen achter in de auto, slaat de deken om de kist, weegt die nog even in zijn handen en zegt: ‘Als u rustig rijdt, moet het zo lukken. Hebt u misschien nog vragen?’

‘Nee,’ zeg ik. ‘Erg bedankt.’

‘Geen dank. Ik wens u sterkte.’ Ik zie hem even aarzelen. Dan zegt hij met een glimlach: ‘En kijkt u uit voor die daar.’ Hij blikt schuin naar boven, waar een zwerm groene parkieten aan komt zetten en als hagel in een boom neerstrijkt.

Ik ken ze. Toen mijn zus ze voor het eerst hoorde schetteren dacht ze nog even aan een zinsbegoocheling, en daarna aan een knipoog uit de hemel, waar twee mensen die haar liefde voor Latijns-Amerika begrepen een zak Amazonepapegaaien voor haar hadden leeggeschud.

‘Uw lak, bedoel ik. Wat die lui loslaten is hardnekkig spul.’

‘Ja, weet ik,’ zeg ik, ook al weet ik er niets van en geef ik weinig om mijn lak.

Als ik over het veld wegrijd, zie ik hem in mijn spiegeltje op zijn bagagedrager zakken. Hij haalt een pakje shag uit zijn zak, dat prompt uit zijn vingers lijkt te glippen. Maar dat is het niet. Hij houdt het met twee vingers bij de flap en laat het vallen, waarna het een paar keer omrolt voor het bungelend blijft hangen.

Een kwartiertje later rijd ik zonder kist bij het naastgelegen crematorium vandaan. Vader ligt weer in een loods. Over drie dagen kan ik de urn ophalen. In de afgelopen maand heb ik een plek voor hem gevonden waar ook moeder over vijf jaar bij zal kunnen. In de tussentijd zullen ze wel verder van elkaar verwijderd zijn, want het urnengraf ligt op de Algemene Begraafplaats in het Archipelkwartier, een weelderige oude tuin vol Haagse schrijvers en notabelen waar ik in bepaalde stemmingen graag kom. In andere juist niet. Dan is het zelfs de laatste plek waar ik wil zijn.

Op het afgesproken uur haal ik de urn op. De medewerkster plaatst hem voor me op een tafeltje en doet een stap terug. Ze lijkt te wachten tot ik er iets over zeg, alsof het een kostbare antieke vaas betreft die ik bij twijfel ook wel een paar dagen mee naar huis zou mogen nemen om hem op mijn interieur uit te testen.

Hij valt me eigenlijk een beetje tegen. Ik heb hem zelf uitgezocht, maar hij ziet eruit als een familiethermoskan. ‘De Sinaï, de meest gebruikte urn voor een herbegrafenis. Bescheiden en toch sierlijk,’ was de aanprijzing van haar collega geweest bij het doorbladeren van de catalogus. En inderdaad: geen opsmuk, zoals vader het gewild zou hebben. Toch zie je er net te goed aan af dat het de goedkoopste is. Ik had me voorgenomen om niet op de prijs te letten en gewoon een mooie uit te kiezen, maar de enige die me beviel was niet in lichtblauw leverbaar.

We staren samen naar een ding waarin mijn vader zit. ‘Bescheiden en toch sierlijk.’ Ze kijkt, maar lijkt niet veel te zien. Misschien denkt ze aan haar pauze of de naderende APK-keuring van haar auto.

‘Goed,’ zeg ik, om iets te zeggen, want van ruilen zal geen sprake kunnen zijn.

Er is niets breekbaars aan de urn, maar ze laat hem in mijn tas neer alsof het een baby is. Dat raakt me. Uit beleefdheid volg ik haar bewegingen en ik kan er niets aan doen dat ik de gleuf tussen haar borsten zie. Het voelt alsof ik in haar dagboek lees, maar mijn blik wringt zich er als het ware met zijn wangen tussen en blijft even lekker zitten, terwijl ik mezelf de illusie gun dat ze het met opzet doet.

‘Ach meneer, zo is het eigenlijk ook. Zo’n troostmomentje bieden we er gratis bij.’

Ze staat weer naast me, zoekt mijn blik en knikt.

Omdat ik de urn liever niet in huis wil hebben, rijd ik er meteen mee naar de Algemene Begraafplaats door, waar ze hem voor me zullen bewaren tot het urnengraf vrijkomt, wat naar verwachting nog een week of twee zal duren.

Ik sla te vroeg links af en word gedwongen tot een slingerende omweg door de Archipel, een negentiende-eeuwse wijk die als een republiekje wordt beheerd door oud-linkse tweeverdieners die zowel de Volkskrant als de NRC lezen, hun kinderen in aanhangwagentjes met plastic vensters aan hun fietsen hangen en behalve aan beleggen ook aan yoga doen. Hun oogopslag neigt net wat te veel naar het superieure, maar hun inbreng heeft de stijve oude straatjes wel van lucht voorzien.

De overdracht verloopt geruisloos. Een man in een confectiepak, een formulier, een beker koffie en een urn die met respect wordt weggedragen. ‘U krijgt een telefoontje als het zover is.’

Over het hoofdpad loop ik in de richting van het perk. Ik ben een van de weinigen vandaag, en dat voelt prettig. Ik heb sowieso graag ruimte om me heen, al was het maar om niet te hoeven merken dat ik word gezien. Anonieme blikken dwingen tot een introspectie die de vanzelfsprekende presentie onderbreekt. Je beseft weer even wie je bent en hoe je loopt en wat voor kleren je die dag hebt aangetrokken, en begint je algauw af te vragen of de indruk die je maakt wel met het imago overeenstemt dat je graag zou willen uitstralen.

Een grijze kat ligt loerend voor een struik, zenuwachtig draaiend met zijn achterwerk. Twee paden verderop tref ik een kleuter op zijn hurken voor een zerk. Even lijkt het alsof hij er in zijn eentje zit te peinzen, totdat er een vrouwenhand verschijnt die met een zeem over de zwarte dekplaat wrijft.

BERT ‘BOEBIE’ VAN EVERDINGEN, 16-3-1962 – 11-12-2004. ONS LEVEN MET JOU WAS...

Ik loop net te snel om het te kunnen lezen. Even hindert het me dat ik niet weet wat deze ‘Boebie’ heeft betekend, en voor wie, en waar hij aan gestorven is. Ook zou ik nog wel willen weten hoe de vrouw heet die hij achter heeft gelaten, maar ik loop er niet voor terug. Een paar seconden later is mijn interesse alweer weg.

In de verte draait een jonge man een rondje op een grasmaaier. Ondanks de bewolking is het warm. Ik prop mijn sjaal in mijn zak, knoop mijn jas los en krijg meteen zin om hem uit te trekken. Maar dan loop je er weer mee over je arm, en dat vind ik een lullig gezicht. Prompt krijg ik het nog warmer. Onzin natuurlijk, want het is april en hooguit vijftien graden, maar het voelt als juni in een winterjas waar iedereen naar kijkt.

‘Geen levensgenieter, die...’ hoor ik mijn moeder zeggen, en ik zie de scène die erbij hoort in cinemascope voor me verschijnen: een zomermiddag in een treincoupé onder de kap van het Staatsspoor. Het zal 1968 zijn geweest. Mijn vader staat geïrriteerd te blazen in het gangpad en mijn moeder, die graag doet of zij het leven makkelijker neemt, mompelt de tekst tegen niemand in het bijzonder.

Wij horen het, horen het niet. We kennen het.

Mijn moeder doet haar best niets van haar ongeduld te laten blijken. Ze is jonger dan ik nu zelf ben en frunnikt aan een zelfgemaakte korte rok, waarbij ze steeds opzij blikt naar het perron. Ze kan niet wachten tot de trein zich in beweging zet, want de bestemming ervan is de Middellandse Zee, de hemelsblauwe inlossing van elke paradijsdroom in de jaren zestig, maar vooral die van mijn moeder, die het fenomeen ‘vakantie’ min of meer heeft uitgevonden en er speciaal voor naar kantoor is teruggegaan, omdat mijn vader zich de extra uitgave niet kon permitteren.

Door zich financieel garant te stellen voor een jaarlijkse vakantie naar het zuiden nam mijn moeder zelf de laatste restjes van haar droom in handen, en steeg boven zichzelf uit. Ruim voor Kerstmis struinde ze de reisbureaus in onze buurt al af om naar de opties voor de zomer te informeren, en de nieuwe gidsen rolden nog niet van de persen of ze was al bezig om ze uit te spellen, plaats na plaats en bungalow na bungalow (‘Of zullen we dit jaar eens een hotel doen?’), met een ongeduld of het niet nog een paar maanden, maar een dag of drie zou duren voor we ons in een taxi naar het station zouden begeven, in een geur van pis en ijzer die een fotoalbum aan herinneringen opriep de Mediterraneo Express betraden, gretig onze slaapcoupé opzochten en ons breeduit op de banken installeerden in een wanhoopspoging om de onvermijdelijke vreemden die de overige twee plaatsen zouden gaan bezetten alsnog van hun plannen te doen afzien.

Mijn vader die alvast een bankbiljet van vijfentwintig gulden klaar hield om de ‘steward’ van de trein zover te krijgen dat hij deze stoorzenders van ons gezinsgeluk in een andere coupé zou onderbrengen. ‘Hier, een douceurtje,’ fluisterde hij dan, de verbaasde man met een in onze ogen wat gênante superioriteit op de schouder kloppend – een baronnenhouding die hij ook in winkels aannam, en in bioscopen, op verjaarsfeestjes, zijn voetbalclub, waar eigenlijk al niet, de houding was zijn handelsmerk.

Mijn moeder ergerde zich eraan, maar aan haar bewondering deed het niets af. Ze zou zich zonder hem geen raad weten, en al helemaal niet in een trein, laat staan in het buitenland: ‘Mijn god...!’ Haar geest was scherper dan de zijne, maar ze was en bleef een meisje uit een arbeidersgezin met zes jaar onderwijs en nauwelijks ervaring in het leven, dat wonder boven wonder in het huwelijk was getreden met de zoon van een beroemd toneelechtpaar, en van zo’n sprong kom je je hele leven niet meer bij, hoe betrekkelijk de overgang uiteindelijk ook bleek te zijn.

En misschien ook wel: hoe teleurstellend. Ze zal zich er heimelijk een huishouding met eigen personeel bij hebben voorgesteld, en exorbitante feesten waar de crème de la crème van het Nederlands theater zijn entree zou maken. Verder zal ze ervan uitgegaan zijn dat ze regelmatig uitstapjes en verre reizen zou gaan maken, want behalve drummer in een jazzband en souschef Verkoop bij Caltex was mijn vader ook ‘een man met avonturenbloed’, zoals hij zelf graag placht te zeggen. Dat er al een span paarden nodig was om hem op zondag tot een wandelingetje door het Haagse Bos te bewegen, zal de eerste jaren van haar huwelijk dan ook een deceptie voor haar zijn geweest, en dat zal ook gegolden hebben voor de materiële welstand waarin de artiestenfamilie leefde: gevallen adel die in feite al nooit adel was geweest en met geërfd acteertalent de schijn van aristocratie ophield. Met chique zwier, dat wel.

Behield mijn vader de Onzichtbare op zijn manier een plekje in de schijnwerpers, mijn moeder, die niet anders kon dan zichtbaar zijn, bleef vrijwel ongezien. Verstoken van acteertalent presenteerde ze zichzelf in al haar wankele hoedanigheden zonder zich ooit aan een ander aan te passen of zich iets van een mening of verwachting aan te trekken. Daarmee manoeuvreerde ze zich in een buitenstaandersrol die haar vanzelf in een waarnemer veranderde. Ze sprak niet veel, maar als ze het eens deed, keek je wel uit om niet te luisteren, al was het maar omdat het al voorbij kon zijn voor je haar goed en wel begrepen had. Elke mening die ze uitte was een les in puntigheid die je onzeker achterliet, was het niet vanwege de kritische boodschap die erin besloten lag, dan wel omdat er weinig tegen in te brengen viel. Al wist ik ondertussen dat die niet bestond, mijn moeder sprak de onomstotelijke waarheid, altijd, overal.

Van haar achteloos gedemonstreerde superioriteit leek ze zelf geen weet te hebben. Alsof de woorden haar per ongeluk ontglipten, haar niet toebehoorden. Ook al las ze halve bibliotheken leeg, van Mien van ’t Sant tot Yukio Mishima, ze bleef onzeker en trad zelden uit de schaduw van haar echtgenoot.

Als kind vonden we hun levens nogal saai. Pas toen we zelf volwassen werden en ontdekten dat spektakel niet hetzelfde was als kwaliteit of zelfs maar opwinding, begonnen we te zien hoe onvoorwaardelijk ze elkaar accepteerden. Soms hoopte ik dat het nog mooier was: dat ze met de jaren een subliem soort evenwicht gevonden hadden, waarin het niet langer nodig was om wezenlijke dingen uit te wisselen, eenvoudigweg omdat ze die al deelden, onderhuids, maar ik ben bang dat ze te veel verschilden om elkaar zonder woorden te begrijpen en net wat te eenzaam waren om dat niet te missen. Mijn vader was geliefd als iemand die hij eigenlijk niet was, mijn moeder werd ontweken omdat ze niet anders dan zichzelf kon zijn. Het onvervulde verlangen naar nabijheid dat ze daarmee deelden, lijkt bij uitstek een probleem dat in een huwelijk kan worden opgelost, maar dan moet ten minste één van beiden het vermogen hebben om de ander te bereiken, en dat was nu juist iets wat hun allebei ontbrak.

Als we op vakantie gingen, leek dat alles in één klap te worden opgelost. We stapten in de trein en stegen als het ware met z’n vieren op. Voor mijn zus en mij betekende dat een extra euforie waarvan we ons een dag of vier bewust bleven, totdat gewoonte de verschillen wegnam en ons deed vergeten dat we op vakantie waren, want we leidden ondertussen een normaal bestaan waarin mijn vader regelde en zorgde, en wij alles kregen, en mijn moeder zenuwachtig bleef proberen aan haar kritische instelling te ontkomen, om zo toch nog iets van de gelukzaligheid te kunnen proeven waarvan ze het hele jaar op haar typekamer had gedroomd.

Voor ons zat het geluk in kleine dingen waarvan we de waarde pas ontdekten als we weer in Nederland terug waren, omdat er dan opeens iets ontbrak. Hoe mooi ons leven was geweest begrepen we pas later, toen we argeloos als slakken zonder huis de wildernis in trokken en ontdekten dat we in een sprookje waren grootgebracht dat in niets leek op de wereld die ons wachtte. We wisten niet wat giro was, of concurreren, iemand worden, doodgaan, noch dat geen ervaring ooit zou kunnen tippen aan datgene wat we achter ons gelaten hadden. Wat voor anderen ‘vooruitgang’ was, beleefden wij als een slap aftreksel van het verlorene. De liefde die we in ons opgeslagen hadden was voldoende voor tien levens, maar wat heb je aan zo’n brandstof als die je niet verder brengt? We waren bang voor alles en verwachtten veel, waardoor we zelden vonden wat we zochten en ons vaak genoodzaakt zagen om ons ergens uit te wurmen. Zo raakten we geroutineerd in het voorkomen van benauwdheid. Vooral fantaseren en op weg zijn zelf deden het goed. En hopen, blijven hopen. Op dat ene.

Bij het voorlaatste pad sla ik rechts af, om na een paar stappen te blijven staan. Ik herken het niet. ‘Misschien een pad terug,’ zeg ik. Ik hoor het mezelf zeggen en besef niet voor het eerst dat ik dat doe: dat ik een man geworden ben die in zichzelf mompelt, niet alleen thuis maar ook op straat, en misschien wel vaker dan hij het zelf merkt. Gewoonte is een slaapmiddel. Zonder iemand om je heen die zich genoeg voor je geneert om je te corrigeren weet je op den duur niet meer wat gangbaar is.

Ik draai me om en wil teruglopen als ik op het hoofdpad iemand zie passeren. Haar gestalte komt me zo bekend voor dat ik ertoe neig haar te roepen.

Ze heeft mij niet gezien en slaat het laatste pad in voor het hek, dat licht naar beneden loopt en langs een aantal van de oudste graven voert. Ze sloft meer dan ze loopt, alsof ze niet per se vooruit wil, maar dat kan ook door het dalen komen. Op haar heup bungelt een camera die daar al jaren lijkt te hangen.

Over haar bruine haar hangt een hennakleurige gloed. Ze heeft het opgestoken, waarbij er een paar plukjes zijn ontsnapt. Bij toeval, denk ik, maar het ziet eruit als een geregisseerd detail. Met iedere beweging die ze maakt dansen dunne zilveren oorringen mee.

Een besluit kun je het niet noemen, want mijn benen lopen al. Ik constateer dat ik haar volg, meer is het niet. Wel bedenk ik dat ik niet te snel moet gaan en net moet doen alsof ik hier ook zomaar loop, want evengoed vergis ik me.

Misschien zoek ik een graf van een bekende Nederlander. Ik heb pauze van mijn werk en in die drie kwartier moet je iets doen.

‘Wie zoek je dan?’

‘Bosboom-Toussaint.’

‘Zegt me niets.’

‘Een Haagse schrijfster uit de negentiende eeuw. Ze moet hier ergens liggen, maar zonder plattegrond is het...’

‘Noem eens een titel.’

‘...’

‘Nou?’

‘Majoor Frans.’

‘Ja, ja. En dat moet ik geloven?’

Ze draagt een lange zwarte regenjas, die iets versletens heeft zonder dat je goed kunt zien waardoor dat komt. Het zou evengoed een nieuwe kunnen zijn, die zo ontworpen is voor mensen die niet graag in nieuwe kleren lopen. Hoewel ik zelf weer niet zo graag in oude kleren loop, begrijp ik het bezwaar. Nieuwe kleren vragen om een houding die je moet kunnen opbrengen.

Het kreukerige, bijna achteloze van de jas vormt een wat lomp contrast met de losse plukjes haar en de blinkende oorringen. Ze kan het hebben en het werkt, maar ik kan me niet goed voorstellen dat ze ook dat zo heeft geregisseerd.

Zo’n dertig meter voor me slaat ze onverwachts een zijpad in en hurkt op een knie om een veter vast te knopen van een halfhoge linnen schoen. Haar camera valt met een plofje op het grind. Dat interesseert haar niet, lijkt het, zoals het haar ook niet lijkt te kunnen schelen dat haar broekspijpen over de grond slepen en daardoor gerafeld zijn geraakt.

Omdat ik haar niet ongemerkt over een grindpaadje zal kunnen volgen en ik de vertrouwdheid die ik voel, hoe vaag dan ook, nog steeds geen plaats kan geven, blijf ik op een tiental meters voor het zijpad staan en kijk haar na.

Ze heeft haar camera gepakt, zie ik. Voor het eerst vang ik een glimp op van haar gezicht. Een ietwat bolle wang waarop een blosje ligt. En roodgestifte lippen.

Vlammend rood.

‘Chanel New York Red... Als ze die niet hebben, moet je het maar laten.’

Ik draai me om en steek een sigaret op die vervolgens uit mijn mond valt, alsof ik bejaard ben en hier niet goed meer zonder begeleiding rond kan lopen.

Geërgerd raap ik hem weer op, ontdoe het filter van denkbeeldig vuil en vervolg mijn weg naar boven, plotseling nerveus en mezelf dwingend niet om te kijken, niet te denken wat ik denk en er al helemaal niets bij te voelen, omdat de gedachte tot een dwaalweg leidt die ik al vele malen heb bewandeld, en dat om redenen die heel wat beter waren dan de aanblik van twee rode lippen en een vergelijkbare manier van lopen. Ze zou een volledige gedaanteverwisseling hebben moeten ondergaan. Niet slank meer en niet blond meer en geen rok en laarzen meer.

Goed, het fototoestel. En het feit dat ze nu net hier loopt. Maar daarom juist. Zo gaan dingen met je op de loop. Je kent iemand die geregeld in een bepaald zwembad komt, komt er bij toeval ook een keer en denkt hem overal te zien.

Mijn hartslag hindert me. De domheid van een lijf dat zich laat gelden, terwijl het overduidelijk om een vergissing gaat – niet anders dan een kat die grommend op een speelgoedmuis af springt.

Na twee keer te zijn misgelopen vind ik eindelijk de ronde urnenmuur en nader het besloten perkje. Er loopt een smal lusvormig pad doorheen dat langs de graven voert. Het voelt er prettig en intiem. Het enige wat nog aan de idylle knaagt, is de zoemende verkeersstroom op de achtergrond.

Net voor het draaipunt van de lus, onder een reuzenbonsai van een treurwilg, ligt de steen van Federico de Pisis: BUENOS

AIRES 11-1-1893 – DEN HAAG 6-2-1962.