Na de watersnoodramp van 1953 was het duidelijk dat Zeeland onvoldoende beschermd was tegen de zee. Het Deltaplan moest ervoor zorgen dat een dergelijke ramp nooit meer kon gebeuren. Er werd voortvarend gewerkt en in 1978 zou een van de belangrijkste zeearmen, de Oosterschelde, volledig worden afgedamd. Dat veranderde, op het nippertje, de dichte dam werd een spectaculaire stormvloedkering. De Oosterschelde bleef open. De natuur was gered. Niet dankzij Rijkswaterstaat.

Niet dankzij politici of bestuurders.

Niet dankzij de officiële milieubeweging.

==

In De slag om de Oosterschelde vertelt Paul de Schipper het verhaal van gewone, volhardende mensen die vonden dat de Oosterschelde geen brakke zoetwaterpoel mocht worden. Van de vooravond van de grote storm in februari 1953 tot de opening van de stormvloedkering in 1986 volgt hij een groep jongeren die in verzet kwam en zich gesteund zag door oudere Zeeuwen. Alle betrokkenen vertellen hun verhaal, onder wie oud-politici, bestuurders en hun voormalige tegenstanders. Niet alleen de sociale geschiedenis achter de stormvloedkering wordt minutieus in beeld gebracht, maar ook wordt een uniek stuk Nederlandse geschiedenis verteld waarin de zorg voor het milieu voor het eerst overwon.

Paul de Schipper

De slag om de Oosterschelde

Een reconstructie van de strijd om de open Oosterschelde

‘Het is de zee die ons bindt’

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

==

© 2008 Paul de Schipper

==

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: De stormvloedkering in de Oosterschelde

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 1809 6

NUR 680

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 1de druk, 2008, ISBN 978 90 450 0048 0

==

www.atlascontact.nl

Inhoud

Verantwoording

==

De Oosterschelde

De eerste ramp

De aanval op de zee

De tweede ramp

De derde ramp

De eenzame klokkenluider

Het nette verzet

‘Barst met je dam’

Actie

‘Bekeert u, bekeert u!’

De kentering

‘Het zit wel goed’

De uitdaging

De grote vergroening

De tol

==

Epiloog

==

Bronnen

==

Bijlagen

==

Register

==

Over de auteur

==

Verantwoording

Ik bracht mijn jeugd door in een bijzonder Zeeuws dorp: Yerseke. Uitgeloot voor de School voor Journalistiek in Utrecht en wachtend op een nieuwe kans, werkte ik in 1971 en 1972 als ‘hulpje’ bij drukkerij Zoeteweij in Yerseke, het oog van de orkaan, soms de orkaan zelf: de slag om de open Oosterschelde. Ik was er zelf bij: overdag, ’s avonds en ’s nachts, als ‘lid’ van een actiegroep die formeel nooit leden had. Wie ‘de oorlog’ heeft meegemaakt, mag erover schrijven. Wie ‘de Ramp’ heeft beleefd, mag erover schrijven. Wie de strijd om de open Oosterschelde heeft meegemaakt, mag erover schrijven. Zeker als dat nog niet eerder is gebeurd. En ook omdat het verhaal te mooi is om verloren te laten gaan.

Objectief, subjectief, neutraal? Wie was neutraal als het om de Oosterschelde ging?

==

Paul de Schipper

De Oosterschelde

Voortgesleurd door de krachten van zon en maan wringt zich in de monding van de Oosterschelde een schuimende watermassa vier keer per dag heen en weer door de openingen van de stormvloedkering. Vloed: de Oosterschelde ademt in. ‘Vloed’ heet de periode van het stijgen van het water, ongeveer zes uur lang. Als het water zakt, spreken we van eb, dat duurt ook zes uur. Dan ademt de Oosterschelde uit. De maximale waterhoogte heet hoogwater of hoogtij, de minimale hoogte noemen we laagwater of laagtij. Bij de kentering, als de stroomrichting omkeert, is er eventjes geen stroming. Eb en vloed, de hartslag van de zee. Zodoende schuimt en kolkt de Oosterschelde, daar bij de kering. Is de vloed eenmaal binnen, dan sluipt een glasheldere watertong aanvankelijk aarzelend door de geulen tussen de zandplaten. Met een zacht fluisterend geluid herovert het zoute water de slikken. Het geeft het bijna verdroogde wier nieuwe kracht en brengt voedsel voor krabben, kreukels en wormen.

==

==

Kreukels zoeken in de Oosterschelde.

==

Kreukels zoeken bij laagwater. Als op stille zomerse dagen de zon de slikken laat gloeien, wentelen de harders zich spartelend in de opkomende vloed, al plonzend kringen trekkend in het voorheen rimpelloze water. Zeehonden op de zandplaten. Donkere ruggen van bruinvissen, tuimelaars vertonen zich al jumpend tot vlak onder de dijk.

Gaandeweg het tij reikt het water naar de glooiende dijktaluds. De geulen worden brede stromen, de platen zinken tijdelijk weg en de Oosterschelde wordt een gemiddeld 5 kilometer brede stroom van 20 kilometer lang. Het getij klimt langzaam hoger, soms tot voorbij de oude vloedlijn, die als een groene horizontale streep een grens trekt. Dat is de braaklijn van de zee, vol gebleekte schelpen, wier, stukken touw, visnet en soms een losgespoelde perkoenpaal, restant van de klassieke paaltjesbeschoeiing die hier tientallen jaren de zee in bedwang hield. Eb en vloed. Zo was het in het Haringvliet, de Grevelingen en het Veerse Meer en die andere verstilde Deltawateren. Zo is het nu nog in de Oosterschelde.

==

==

De Oosterschelde bij eb, op de achtergrond de stormvloedkering.

==

Het doodgezwegen verhaal

Hoe komt het dat de Oosterschelde nog open is? Dat het getij er nog ademt, dat we nog elke dag kunnen genieten van die mooie zeearm? Hoe komt het dat er in de monding van de Oosterschelde een stormvloedkering ligt die in de hele wereld respect en bewondering afdwingt? Een initiatief van Rijkswaterstaat? Nee. Van politici? Nogmaals nee. De spectaculaire glans van de stormvloedkering in de Oosterschelde camoufleert een nogal ontluisterend verhaal. Het geheim van de stormvloedkering? Ja. Als Rijkswaterstaat, politici en bestuurders destijds hun zin hadden gekregen, was die kering er nooit gekomen. Dan was de Oosterschelde nu potdicht en dood geweest. Delegaties uit Japan, Bangladesh of het overstroomde New Orleans zien nu vol bewondering eb en vloed onder de kering door bruisen. De zee, schuimbekkend maar getemd. Dat is het epos van de Nederlandse delta.

De Deltawerken gelden als een symbool voor de overwinning op de boze zee. Kroonjuweel is de stormvloedkering in de Oosterschelde. Ze is Nederlands meest spectaculaire offer aan de natuur tot nu toe.

De stormvloedkering. Dat is een dam met schuiven, die normaal openstaan. Alleen bij dreigend, extreem hoogwater gaan de schuiven dicht; hooguit een tot twee keer per jaar, voor een periode van een paar uur. Op zulke momenten is Nederland machtiger dan de schepping. Dan staat het getij in de Oosterschelde stil. Het instrument dat, computergeleid, tijdelijk Genesis corrigeert, is de stormvloedkering, ook wel pijlerdam genoemd.

==

==

De stormvloedkering.

==

De reusachtige pijlers staan op een onderwatersokkel van grind, matten en stortsteen, maar het historische fundament van de stormvloedkering is de strijd om de open Oosterschelde die halverwege de jaren zeventig van de vorige eeuw een climax bereikte. Die strijd is weggemoffelde geschiedenis. Een doodgezwegen verhaal dat veel weg heeft van een schelmenroman. Het verhaal van de schoolmeester, de meubelhandelaar, de drukker, een enkele visser en een paar langharige scholieren uit een obscuur verlichte jeugdsoos. Het was die kleine groep mensen die op een dag in 1970 vond dat je de Oosterschelde niet zomaar kon afsluiten met een dam van asfalt en beton, die alle leven in de zeearm zou vernietigen. Ze zagen en roken de zieltogende meren achter de eerder afgesloten Deltadammen. Ze vonden dat Nederland zich die schande niet nog een keer op de hals kon halen: ‘De Oosterschelde dicht? Dat nooit!’ Gewone, alledaagse mensen die in opstand durfden komen, gedreven protesterend tegen de dijken en de dammen op.

==

==

Yerseke 1971, gekalkte protesten op een waterkerende Muraltmuur.

==

Nooit had een Nederlander het gewaagd zich te verzetten tegen het met tradities, emoties en stoerheid beladen Deltaplan. Dat deed die groep uit Yerseke wel. Doodgezwegen en beschimpt gingen ze door, onbevangen en volhardend. En het was die merkwaardige verzameling altijd anoniem gebleven mensen die Nederland de duurste beleidswijziging aller tijden afdwong: de bouw van een pijlerdam in de monding van de Oosterschelde. Een groep die, opererend vanaf de basis van de samenleving, tientallen acties op touw zette en de Nederlandse democratie inderdaad in een andere richting duwde. En mede een revolutionaire ommekeer in het Nederlandse natuur-, water- en dijkdenken veroorzaakte. Die ommekeer bepaalt vandaag de dag het nationale waterstaatsbeleid: dijken doorsteken in plaats van versterken.

Dat kleine groepje van dan nog vooral jonge mensen heeft op een dag, eind 1970, genoeg van de haast maniakale wraak op zee. De moord op de biologische slagader van de Nederlandse delta en een de rijkste natuurgebieden van Noordwest-Europa, móét voorkomen worden. De Oosterschelde is op dat moment geen maatschappelijk probleem. In de verste verte niet. Maar het moet wel een maatschappelijk probleem worden, een nationaal probleem. Met die taak belast de Aktiegroep Oosterschelde Open zich. Roependen in de woestijn? Absurd en wereldvreemd, zo lijkt de queeste, terwijl het werk aan de afsluiting al in volle gang is. Terwijl de sluiting in de Deltawet is vastgelegd, vragen om een open Oosterschelde. Bijna niemand die er begin jaren zeventig in gelooft dat de afsluiting voorkomen kan worden. Alleen dat stelletje ongeregeld uit Yerseke, dat maar doorgaat, gedragen door de golven van het doordringende milieubesef, voortgedreven door een buikgevoel: dit kan niet! Ze nemen het op tegen de regering, tegen het parlement, tegen Rijkswaterstaat en tegen de Deltaplan getrouwe media. Ze geloven in hun zaak. Ze zien hoe natuurbeschermingsorganisaties en progressieve politici zich solidair gaan verklaren.

De discussie over de Oosterschelde zorgt vooral in Zeeland voor een tweedeling in de samenleving. Je bent voor open of je bent voor dicht. Een tussenweg is er niet.

De eerste grote milieuoverwinning in Nederland is voor een groot deel te danken aan dat kleine groepje dwarsliggers uit Yerseke: de Aktiegroep Oosterschelde Open. Aktiegroep met een ‘k’, want zo schreven ze het toen. Zij waren niet de eersten die de nadelige gevolgen van totale afsluiting onder de aandacht brachten. Ze waren wel degenen die het grote publiek en de Nederlandse politiek wakker schudden. De actiegroep deed dat met een bijna religieuze inspiratie. En met een niet eerder vertoonde dosis spontane creativiteit, en een onuitputtelijk arsenaal van attentie- en protesttechnieken. Met maar één doel: de open Oosterschelde nationaal ‘in de markt zetten’.

Dit boek is gebaseerd op vaak niet eerder gebruikt archiefmateriaal. Op krantenartikelen en radio- en televisiereportages. En vooral op ongeveer zestig interviews: verhalen van ooggetuigen, mensen die erbij waren. Niet alleen van hen die destijds de kern van de Aktiegroep vormden. Formeel kende de groep geen leden, hoewel ik ze gemakshalve in de tekst vaak wel zo aanduid. Ook de hulptroepen die dag en nacht gereedstonden, komen aan bod, evenals zij die destijds bij de verhitte discussies betrokken waren. Openhouders en afsluiters: politici, bestuurders, een dijkgraaf, journalisten, ingenieurs van Rijkswaterstaat. Het resultaat is een reconstructie van de gewone mensenstrijd tegen de wettelijk vastgelegde afsluiting van de Oosterschelde. De allesbepalende watersnood van 1953 en het Deltaplan vormen het dramatische decor.

De Aktiegroep liet geen notulen na. ‘Niks opschrijven!’ was de afspraak op die donkere decemberavond in 1970 toen de groep in het zijzaaltje van café De Schelde in Yerseke werd opgericht. Opgericht? Formeel heeft de groep niet eens bestaan. Ze was ongebonden, schijnbaar ongeorganiseerd en daardoor ongrijpbaar. Is de open Oosterschelde uit de hand gelopen kwajongenswerk? Dat zou een antwoord kunnen zijn, maar het is te simpel. Dit is een verhaal over belangeloze zelfopoffering van mensen die boven zichzelf uit groeiden en het tij op het nippertje keerden. Daarna gingen ze gewoon terug naar het maaiveld, naar hun dagelijks werk. Niet beseffend dat ze geschiedenis hadden geschreven.

Over hen gaat dit boek.

##

‘Gelijk de Vlamingen tussen Brugge en Witzand de vloed vrezend, die op hen afkomt, zich een bolwerk maken om de zee te keren.’

Dante in De Hel

==

Waarom een Deltaplan?

Waarom liggen al die rechte dammen op de lage drempel van Nederland? Waarom was er eigenlijk een Deltaplan? Het antwoord op die vraag is 1953. Bijna alles wat Zeeland is, heeft onvermijdelijk met 1 februari 1953 te maken. Op die dag eist een overstroming, die we nog altijd ‘de Ramp’ noemen, 1836 doden in Zuidwest-Nederland. Binnen drie maanden heeft Nederland het antwoord klaar, snel, radicaal en aansprekend: het Deltaplan. Hoekig en hard als basalt: alle zuidelijke zeearmen dicht behalve de economische slagaders Westerschelde en Nieuwe Waterweg. Twijfel staat gelijk aan godslastering. Wie aan de dijken komt, komt aan de identiteit van Nederland. Bij zoveel doden past geen discussie over kiezelwieren en steltlopers. Niemand die daar ook maar een ogenblik bij stilstaat. Met dat Deltaplan zullen wij, Nederlanders, voor eens en altijd de zee bedwingen. Niet met weer een opgehoogd dijkje of met een dag van gebed, maar met een massieve zeedefensie, een megaproject dat een einde moet maken aan tweeduizend jaar ongemakkelijk samenleven met de zee en dat de angst van de deltabewoners voor dood en verlies aan bestaansmiddelen voor eens en altijd weg moet nemen.

Het Deltaplan wordt binnenskamers voorbereid en door opeenvolgende ministers gekoesterd als een staatsgeheime operatie. Pas bij de oplevering van de Maeslantkering in 1997 worden de Deltawerken voltooid verklaard. Het Deltaplan verandert Zuidwest-Nederland voor tientallen jaren in een waterstaatkundig laboratorium en een bouwput. Het Deltaplan moet de regio de ‘eeuwige’ veiligheid brengen.

In hoog tempo worden de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden door dammen, bruggen, dijken en tunnels aan elkaar geknoopt. Aan de Deltawerken is meer dan vijftig jaar gebouwd.

Dat Deltaplan kan zo snel ‘gepland’ worden omdat de afsluiting van de zeegaten al voor 1953 is voorbereid. Op 28 april 1939 was door de regering een uit tien leden bestaande Stormvloedcommissie geïnstalleerd omdat ingewijden en politici toen al wisten dat de dijken zwak waren, maar ze hadden andere dingen aan hun hoofd. Bovendien, bij afdammen dachten ze aan de Zuiderzee die door de Afsluitdijk IJsselmeer was geworden, dus aan landaanwinning en aan kostbaar zoet water voor de landbouw. Niet veiligheid maar landaanwinning was het belangrijkste argument voor het prenatale Deltaplan. Veiligheid krijgt pas na 1 februari 1953 het belangrijkste accent. Maar de blauwdrukken van het plan lagen dus klaar toen het zuidwesten van Nederlands delta in één nacht onder water verdween.

Wanneer de Deltawerken werkelijk een aanvang namen? Daar valt dus over te twisten. Voor de Ramp of na de Ramp? Of in 1950, toen de Brielse Maas werd afgedamd, gevolgd door de Braakman in 1952? Of op 15 januari 1954 als bij Capelle aan den IJssel een baggermolen de bodem van de Hollandse IJssel weg begint te lepelen ter voorbereiding van de bouw van de ‘grendel van Holland’: de stormvloedkering in de Hollandse IJssel? Wanneer de Deltawerken zeker niet begonnen zijn? In 1958, toen de Deltawet van kracht werd.

==

Nee, want ver voor deze formele bouwvergunning gaat Rijkswaterstaat al aan de slag. De redders van Nederland hoeven zich niet aan democratische spelregels te houden. Alle zeegaten tussen de Nieuwe Waterweg en de Westerschelde uiterlijk 1978 dicht, dat is de kern van de Deltawet, die het Deltaplan tot begin jaren zeventig absoluut en onaantastbaar maakt. Vier dammen, vier forse strepen op de kaart van Nederland, vormen het kompas van Rijkswaterstaat. Met die vier strepen moeten de ingenieurs de kustlijn van het deltagebied terugbrengen van 1000 naar 300 kilometer. Dat wordt het stormvloedschild van de delta. De grens tussen land en zee met 700 kilometer bekort, ruim 4000 vierkante kilometer land in twee generaties vrijwel volledig op de schop, de delta definitief waterdicht.

In het spel der beslissingen krijgt de techniek de hoofdrol. De vier strepen brengen, zo is de grootse verwachting, nieuw elan voor de verzameling uit zee geviste eilanden daar in het zuidwesten van Nederland. Journalist Tom Koopman van dagblad De Stem schrijft: ‘De Gouden Delta wordt een verdamd land’.

Er staat ook een streep door de Oosterschelde, een 9 kilometer waterdichte dam, die 245 kilometer wankele waterkering zal vervangen. Dat moet in 1978 het kroonjuweel van het Deltaplan worden. Uitstel? Een alternatief? Niet bespreekbaar. Trouw aan een duizendjarige traditie pakt Nederland de schop. Dit keer grondiger dan ooit. Het is meer een blinde drift, uit woede over het onbehouwen gedrag van de zee. Nederland is, als het om de zee gaat, na de watersnood in een staat van beleg. De strijd tegen het water krijgt de vorm van een nationale hersenspoeling, gevoed door een opgeklopt vijandbeeld. Dat betekent vrij spel voor onze nationale duim-in-de-dijkhouder: Rijkswaterstaat.

==

==

De afsluiting van de Braakman in Zeeuws-Vlaanderen, 1952.

==

Het herstelwerk na de Ramp loopt vloeiend over in afsluitingsvoorbereidingen. Meeliftend op postwatersnoodeuforie en het ‘dat-nooit-weer’-idee loodst minister Algera de Deltawet in 1958 moeiteloos door het parlement. Alleen een aantal KVP’ers stemt tegen omdat de wet meer staatsbemoeienis met de zeeweringen tot gevolg zal hebben.

De wet betekent het doodvonnis voor het Veerse Gat, het Haringvliet, de Grevelingen en de Oosterschelde. En het doodvonnis voor de visserij op de Zeeuwse stromen.

Kort na de Ramp, in 1954, klinken, anoniem, de eerste kritische geluiden wat betreft de afsluiting van de Oosterschelde. Het is een voorspelbaar formeel verzet van vooral vissers, met brieven, nota’s en vergaderingen. De machthebbers horen het beleefd aan. Ze voelen zich machtig en zeker, en gedekt door de Deltawet. Het worden de gloriejaren van Rijkswaterstaat. De stormvloedkering in de Hollandse IJssel is in 1958 al klaar. Daarna volgen, zonder enige oppositie, de afsluitingen van de Zandkreek tussen Noord- en Zuid-Beveland (1960), het Veerse Gat (1961), de Grevelingen (1965), het Volkerak (1969) en het Haringvliet en de Brouwersdam (1971).

==

Het gaat goed met Nederland. In de jaren zestig groeien we naar een ongekend hoog welvaartspeil. Maar we groeien ook in tal en last. Dorpen en steden barsten uit hun voegen, het wegennet wordt dichter. Iedereen een auto, wie heeft er wat te zeuren? Maar de groei kent grenzen. Wie in Nederland waagt het echter te twijfelen aan de Deltawet? De paar intellectuelen die een studiegroepje vormen zijn geen partij voor de regerende kaste en Rijkswaterstaat.

==

In een sfeer van ontwakend milieubewustzijn ontstaat in 1970 de Aktiegroep Oosterschelde Open. Onder druk van de door de actiegroep gemobiliseerde publieke opinie beginnen politici te aarzelen. Bovendien krijgt Nederland zijn eerste centrumlinkse regering. Dat progressieve kabinet-Den Uyl heeft milieubeleid hoog in het vaandel. In Zeeland echter staan het provinciale bestuur, gesteund door de Provinciale Zeeuwse Courant (pzc), een gezonde maatschappelijke discussie over de Oosterschelde in de weg.

Maar de Aktiegroep maakt slim gebruik van een in recordtijd opgebouwd, geïmproviseerd informeel politiek en medianetwerk en langzaam begint Nederland te beseffen wat er in de delta verloren dreigt te gaan. Climax van de discussie is de bijna-kabinetscrisis om de Oosterschelde in de nacht van 8 op 9 november 1974. Die nacht neemt het kabinet-Den Uyl de historische beslissing om de Oosterschelde toch open te houden. Nooit eerder is op nationaal niveau zo’n scherpe beleidsbocht gemaakt. Een doorbraak, geforceerd onder druk van de bevolking. Een bouw die al meer dan halfweg is, wordt stilgelegd waarna een radicaal andere oplossing wordt gezocht, een compromis tussen de verlangde veiligheid en het behoud van de natuur. Hoe? Dat mag Rijkswaterstaat uitzoeken.

De dienst doet dat met glans. Het resultaat staat in de monding van de Oosterschelde en heet nu vaak ‘het achtste wereldwonder’: het niet-geplande sluitstuk van de Deltawerken. De pijlerdam, zes keer zo duur als de oorspronkelijk geplande afsluiting, levert een open Oosterschelde op met versterkte dijken, maar gehalveerd door twee compartimenteringsdammen. Dat is het resultaat van het gevecht. De slag om de open Oosterschelde begint op vrijdag 18 december 1970:

De Oosterschelde. Daar hadden we het, tussen de psalmen door, dikwijls over’

==

‘Op de achterste bank van de Nederlands Hervormde kerk in Yerseke is het eerste plan voor actie tegen de afsluiting van de Oosterschelde geboren’. Nieuwsblad voor de Bevelanden, 14 maart 1974

==

Hoe en waar is de Aktiegroep Oosterschelde Open ontstaan? Sommige oud-actievoerders weten het zelf niet. Cees van Leeuwen, jarenlang een van de toonaangevende woordvoerders van de actiegroep: ‘In Yerseke. Het begin? Dat weet ik niet zo precies.’ Oud-actievoerder Kees Zoeteweij: ‘In de kerk.’ Oud-actievoerder Rinus Harthoorn: ‘In de soos.’ Oud-actievoerder Joop Zoeteweij: ‘In die oude oesterloods van Wim Mol.’ Oud-actievoerder Hans van Damme: ‘In het zijzaaltje van café Bliek.’

En wat zeggen de politici die destijds de hitte van de Oosterscheldestrijd voelden? Oud-Eerste Kamerlid voor de PPR en lid van de Staten van Zeeland Constant van Waterschoot: ‘Dat zou ik nou wel eens willen weten.’ Jan Nico Scholten, oud-Tweede Kamerlid ARP, later CDA: ‘Het waren bijzondere mensen. Het intrigeert mij hoe ze bij elkaar gekomen zijn, hoe de club ontstaan is. Waarom ze met zovelen zo gedreven doorgezet hebben.’ Wim van Wezel, mattenleverancier voor de fundering van de pijlerdam: ‘Wie de man of vrouw geweest is die ermee begon? Wie voor het eerst zei: Stop, het gaat niet goed, we moeten die zaak openhouden. Wie dat als eerste heeft gezegd? Geen idee.’

==

‘De actiegroep, en daarmee de stormvloedkering, is ontstaan omdat we naar de kerk moesten. Je kijkt nu ongelovig, hè.’ Ik kijk inderdaad ongelovig, al begint me iets te dagen over die zondagse uren die Ton van Kruiningen en ik rond 1970 samen uitzitten, in die oude kruiskerk; in de Middeleeuwen robuust katholiek gebouwd, tijdens de Tachtigjarige Oorlog van kruisbeelden ontdaan, en nog altijd de Nederlands Hervormde Kerk in Yerseke. Rechts achter in de westelijke vleugel zitten we op ’t lèste bankje, op zijn Zeeuws gezegd, soms stiekem te kaarten, tot koster en oesterboer Jaap Glerum dat ontdekt en ons voortaan in het vizier houdt. De koster, die veel van zijn gezag verliest als ik hem op een dag bij zijn oesterbedrijfje aan de Oosterscheldedijk, ver buiten het dorp, uit de broek zie gaan. Zwervend over de steiger zie ik daar achter een planken schuurtje tussen kruiwagens en manden een gehurkte man, de broek op zijn enkels. Het roomwitte achterste steekt fel af tegen de zwart geteerde oesterloods en het groene voorjaarstalud van de dijk. Dat is voor eeuwig en altijd het einde van het gezag van de koster, daar aan de boorden van de Oosterschelde. Dezelfde Jaap Glerum zal me veel later met gedrevenheid over zijn vak vertellen.

Achter in de kerk blijven we fluisterend brainstormen. Over Vietnam en andere wereldpolitiek, over de nieuwste elpee van The Doors. En over de machtige stroom die het dorp voedt met een ongebreidelde levenskracht: de Oosterschelde. Ton werkt op een drukkerij in Yerseke. Kritisch volk, die drukkers. Ton net zo: ‘… die dam, ja, daar hadden we het, tussen de psalmen door, dikwijls over. Hoe moest dat nu met de Oosterschelde? Sluiten kón toch niet, ben je nou gek? We groeiden op aan de Oosterschelde. Met eb en met vloed. De Oosterschelde dicht? Dan pakten ze ons leven af.’ Ton vertelt in de kerk ook over een studiegroep tegen de afsluiting. Die lui hadden wel eens drukwerk laten maken: stickers, folders en nota’s. ‘Die studiegroep stelt niks voor,’ is zijn commentaar, ‘een hoop geouwehoer. Veel woorden, geen daden.’ Gefluister, geknisper van pepermuntpapiertjes op ’t leste bankje in december 1970. Zegenend heft de dominee zijn armen. ‘Amen,’ zegt de voorganger.

Vijf dagen later rijden er drie auto’s naar Middelburg: de twaalf inzittenden zijn gewapend met stickers en potten verf. Zo begint de slag om de open Oosterschelde.

==

1970, flowerpower, antiautoritair. Tijd van provo’s, witte fietsen en stinkende fabriekspijpen die officieel nog niks te maken hebben met dode kikkers. Het gevoel dat het anders moet, dat de oudere generatie al biddend en werkend de wereld aan haar eind helpt. We vinden dat we moeten aanpakken, de beuk erin. Ton: ‘Het was de tijd van actiegroepen. Nou ja, in het verre Amsterdam, niet in Zeeland, hoor.’ Actie in Zeeland? ‘Je was geen milieufanaat, ik in ieder geval niet.’

Nou is er in Yerseke in die tijd ook een jeugdsoos, een hangplek voor de jeugd. ‘Waar ze stuff roken,’ zeggen ze in het dorp. Frans Stobbelaar: ‘De soos waar het echt op gang gekomen is, heette de Klustent. Het was een oude oesterloods, direct aan het water. Dichter bij de Oosterschelde kon niet.’ De steigers, de glanzende slikken, de soos: een droomplek om je jeugd door te brengen, de liefde voor de Oosterschelde groeit er van jongs af in. Het is een plek die je je niet zomaar af laat pakken en die je zeker niet laat vernielen. Het is de plek waar je de nukken van de zee leert kennen, leert zwemmen, vissen, leert hoe je krabben en kwallen moet pakken. Tijdens gevechten vliegen de boterkwallen door de lucht en kletsen op de stenen kapot. Of komen bij de meiden in het badpak terecht.

==

==

Yerseke 1970, een skyline van loodsen. Op de voorgrond buitendijkse oesterputten.

==

De Oosterschelde is het dagelijkse contact met zee en hemel. Een dag zonder Oosterschelde is een dag niet geleefd. Waarom gaan mensen naar het strand? Of naar zee? Wat is dat toch: die magische bekoring van eb en vloed? Het verlangen naar onbedwingbare natuur? In Yerseke geen diep filosofische bespiegelingen, maar een simpel antwoord: ‘Het water is altijd anders.’ Soms, op donkere herfstdagen onder voortjagende novemberwolken, is de Oosterschelde een nurkse tante met bitsige, witgekrulde golven, die schrik oproept en angst aanjaagt. Op mooie zomerse dagen is het een zilveren zeearm die je ogen streelt als een weelderige dame. Voor wie in Yerseke woont en opgroeit, is het bijna onmogelijk om niet hartstochtelijk verliefd te raken op dat water, op die ‘wreed mooie’ Oosterschelde, zoals ze dat in het vissersdorp zo treffend zeggen. De spanning als je de dijk op klimt: hoe zal de dame er vandaag uitzien?

Bij laagwater weten we dat we op zomerdagen naar de zandplaten, midden in de Oosterschelde, kunnen lopen om terug te keren als het vloedwater zich borrelend een weg over de warme slikken zoekt. Glashelder water waarin bot en schar soms verschrikt onder je voeten vandaan schieten, een wolkje van slib bij je tenen achterlatend. En waaruit harders, ook bekend als witzalmen, bij windstil weer een halve meter omhoog springen. Waaghalzen? Nee, we weten de weg, kennen de geulen, het wier wijst wuivend het spoor van de vloed en de stroom laat de bakens knikken: die kant op. Het is helder, zout water dat snijwondjes van schelpen pijnloos zuivert, nog voor je uit het water komt.

Op zwoele zomeravonden zorgt de Oosterschelde voor duizend nachtlichtjes, als vuurvliegjes in de tropen. ‘Zeevonk’ heet het verschijnsel. Als je dan aan de voet van de dijk in het opkomende water schopt, vliegen de natte vuurstralen alle kanten op. Zeevonk wordt veroorzaakt door kogelronde cellen met kleine tentakels. Ze zwemmen met een lange zweepdraad, terwijl een korte, dikke draad voedsel verzamelt; eencellig plantaardig én dierlijk plankton. Een chemische reactie in de diertjes zorgt voor een groenig licht.

Op mistige dagen is er een mooie bijverdienste: paling steken op het Zuiden. Daar, midden in de Oosterschelde, liggen oude, verlaten oesterputten die bij eb droogvallen. Daar haalden de oesterbaronnen ooit hun goud uit het water. Met een beetje nevelig weer ben je er vanaf de wal onzichtbaar voor de Rijkspolitie te Water, de ‘zeepolitie’ zoals wij die agenten noemen. Met een stalen drietand hup vanaf de dijk de slikken op naar die verlaten bassins. Het stalen sluisje opentrekken, de put leeg laten lopen en dan de brokken steen en dakpannen optillen. Daaronder krioelt het van de palingen. Als echte stropers keren we met jutezakken vol glibberige vis op de rug terug naar de wal. De afnemers zijn de plaatselijke restaurants: ‘Achterom s.v.p.’ De stroperijpret is voorbij als er op een dag met veel vlagvertoon in het voorjaar van 1964 een radar op het dak van het kantoor van de ‘zeepolitie’ wordt ingewijd. De aanschaf is bekostigd door oesterkwekers, die tot op dat moment particuliere bewakers en wachtschepen gebruikten om hun kostbare oesterpercelen in de gaten te houden. De percelen moeten extra bewaakt worden, nu er voor 1 miljoen aan Franse zaaioesters liggen. Dat rondzwiepende ding op het dak van het kantoor van de waterpolitie kan door de nevel heen kijken, leren we: het einde van een leuke bijverdienste.

De oude oesterloods waarin de soos huist, heeft een houten balustrade, ter hoogte van de dakgoot. Op de steiger staat een laadmast met een giek. Daarmee losten en laadden de oesterkwekers voorheen hun schepen. Hangend aan de giek zwiepen we onszelf ’s zomers vanaf de balustrade over de steiger de Oosterschelde in, 5 meter lager. Aan de steiger, die geplaveid is met schelpen en vergruizelde dakpannen, meren geladen mosselkotters af. De schippers zijn nooit te beroerd om ‘een zootje mossels’ weg te geven. Die koken we in een ketel met een gasbrander eronder, ‘klaar in één minuut’, de bodem van de ketel roodgloeiend. De brander is van een van de soosbezoekers, Wim Mol, die twee loodsen verderop een eigen werkplaats heeft. Soms komt een zoontje van een rijke oesterboer langs met een speedboot. Zittend op stukken wit piepschuim ‘skiën’ we dan achter de boot over de golven, tot het schuim onder ons verpulvert en de resten over de Oosterschelde wegwaaien. Milieuvriendelijk is het niet, maar wat weten we van milieu? Frans Stobbelaar: ‘Voor die tijd was het echt op en top, een prachtig hok voor de jeugd. Op zolder lagen oude jutezakken en spullen van schepen. Op een avond lag er op die zolder een stelletje stevig te vrijen. Hoe we dat merkten? We hoorden niks, want Deep Purple stond loeihard, maar er droop teer door de spleten tussen de zolderplanken, zwarte smurrie, zo naast de brandende oliekachel. Ha, ze hadden een emmer teer omgegooid.’

Ton van Kruiningen: ‘De soos, ja, daar zaten we vaak. Op een vrijdagavond vertelde iemand dat de minister van Verkeer en Waterstaat, minister Bakker, die zaterdag naar Middelburg zou komen. De goeie man zou daar een brug openen. Dat was onze kans.’ Op die 18de december 1970 zit Frans Stobbelaar ook in de Klustent: ‘Met nog wat jongens en meiden. We praatten over de afsluiting van de Oosterschelde. Wat wist ik van milieu? Je was gewoon ergens tegen. Luister goed, ik was opgegroeid op en aan de Oosterschelde. Die natuur, die moesten ze mij niet afpakken, daar gooide je toch je kont voor?’ Ton van Kruiningen: ‘In de soos hebben we onze plannen gesmeed: hup naar Middelburg. We zijn eerst naar de drukkerij gegaan. De baas, Kees Zoeteweij, vond het prachtig. “Geef ze er maar van langs,” zei hij. Hij heeft die avond nog kleefpapier voor ons gesneden. Met viltstiften hebben we daar in de soos leuzen op geschilderd. Niks onparlementairs: “Oosterschelde zilt, geen miljard verspild”, dat soort kreten. En we hebben kalk meegenomen. De drukkerij had een witte gevel. Dat hadden ze met wegenverf gedaan. Solide spul dat je niet zomaar wegkrabt. Daar konden we mee kalken.’

‘Er was nog een praktisch probleem,’ herinnert Ton zich, ‘we waren een groepje jongens van de soos die actie wilden voeren, maar de meesten zaten nog op school, niemand had een rijbewijs. Nou wist ik dat Joop, de broer van Kees van de drukkerij, wel van een lolletje hield. Die hebben we toen opgezocht. Joop deed mee. Hij verwees ons naar zijn zwager Hans de Leeuw, directeur van een mosselbedrijf. Die hebben jij en ik toen uit café Oele gehaald. En er was nog een accountant: Rinus Harthoorn. We belden aan en hij zei meteen ja. Met twaalf man zijn we ’s avonds naar Middelburg gereden.

Frans Stobbelaar: ‘Die vrijdagavond in de Klustent is de strijd tegen de afsluiting van de Oosterschelde echt begonnen.’

God was even niet thuis

De strijd om de Oosterschelde heeft alles te maken met een rampzalige overstroming in 1953, sindsdien in de recente Nederlandse geschiedenis bekend als de Ramp met een hoofdletter. Wie het verhaal van de Ramp niet kent, zal het verhaal van de strijd om de open Oosterschelde minder makkelijk begrijpen. Daarom eerst de gebeurtenissen van de nacht van 31 januari op 1 februari 1953. Ik ben groot geworden met flarden van die nacht. Ik hoorde de uitgebreide dramatische verhalen van de vissers, die tijdens die rampdagen redders werden, mannen die hun leven waagden om mensen van de daken te halen. Telkens als het stormde, het water over de kaai spoelde en we met een windbuks schoten op de ratten die door het hoge water uit hun holen in de havendam werden gedreven, stonden de vissers daar. Geblokt, handen in de broekzakken, doorrimpelde koppen, kijkend, waakzaam. ‘Hoe hoog komt het? Zakt het al?’ Jaap van Oost, Hubrecht Koster, Drès van der Plasse en al die anderen. En telkens als je te veel vroeg, bromden ze van onder hun pet: ‘Wat mot je nou, snotbakkes? Jij bent van na de Ramp.’ In het volksdenken in de delta is de Ramp een tijdbreuk: in Zeeland ben je niet van voor of na de oorlog, maar van voor of na de Ramp.

Altijd stonden ze daar, op de haven van Yerseke, wachtend tot het water zakte. Nooit bereikte het meer die meedogenloze zwarte streep die iemand op een kaaimuur had geschilderd, de nacht na de dag dat het water weigerde te zakken. De nacht van de Ramp.

De eerste ramp

‘De aard der Hollander is zodanig, dat als haar de nood en de pericule niet zeer klaar voor ogen staat, zij geenszins gedisponeerd kunnen worden om naar behoren te vigileren voor haar eigen securiteit.’
Johan de Witt, raadpensionaris van Holland, 1625-1672.

==

‘Ik dacht: Jaap, jong, dat komt niet klaar.’

Op 26 januari 1953 ligt er voor de oostkust van de Verenigde Staten een nog onschuldig windveld. Dat stuit bij IJsland op een oude depressie en vormt een nieuw lagedrukgebied. Het veld eromheen begint steeds sneller rond te tollen en buigt op vrijdag 30 januari dreigend zuidoostwaarts af. De gigantische zuil vochtige lucht omringd door een massieve muur van wind groeit uit tot een orkaanachtige noordwesterstorm die in Schotland miljoenen bomen ontwortelt.

In Zuidwest-Nederland is het weer die week rustig. De Tweede Kamer is eind december 1952 door minister Algera van Verkeer en Waterstaat in slaap gesust met de woorden: ‘De dijken zijn in redelijke staat van onderhoud.’ Diezelfde Algera krijgt donderdag 29 januari, twee dagen voor de Ramp, wel een stapel papieren op zijn bureau: voorstellen om twee zeegaten in Zuidwest-Nederland af te sluiten: de Grevelingen en de Oosterschelde. Het motief voor die afsluiting: bestrijding van de verzilting van de landbouwgronden op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en in West-Brabant. In de Memorie van Toelichting op de Rijksbegroting van 1951 is de afsluiting van de zeegaten primair voorgesteld als noodzakelijk voor de vorming van zoetwaterreservoirs. Nogal verbazingwekkend, omdat de studies bij Rijkswaterstaat sinds 1939 steeds meer in het teken staan van de veiligheid van de Randstad en de Delta. Tot de verantwoordelijke politici dringt dat niet door.

Op zaterdagmorgen 31 januari wakkert de wind onredelijk snel aan en draait van zuidwest naar noordwest. Dat weekeinde is het springtij langs de Nederlandse kust. Het lichtschip Goeree meet zaterdagmiddag 31 januari om twaalf uur windkracht 11. Op dat tijdstip blaast de vijfjarige Piet Geluk op Schouwen-Duiveland papieren zakken op. Lachend ziet het jochie hoe de storm ze als ballonnen meevoert. Op de Noordzee jaagt een stormveld van 1000 kilometer lengte naar de achilleshiel van Nederland, een waterberg voor zich uit stuwend. De kwetsbare archipel in de zuidwestelijke delta staat aan de vooravond van een ramp die voor altijd deel zal worden van onze nationale herinnering. De generatie van 1953 heeft geen grote overstroming gekend, dus ‘wat kan ons gebeuren?’

Om kwart voor zes zaterdagmiddag laat het KNMI een waarschuwingstelegram uitgaan: ‘Gevaarlijk hoog water’. In Den Haag, bij de hoofddirectie van Rijkswaterstaat, blijft het met nog drie telegrammen op de bureaus liggen. Het is immers zaterdag. Iedereen geniet van een verdiende rust. Regen- en sneeuwvlagen zwiepen over de dijken het land binnen. Om tien uur wordt in Vlissingen een windstoot van 120 kilometer per uur gemeten. In zaal Nolet in Yerseke treden de Zingende Zusjes op. In Kortgene vieren de autoriteiten de opening van het nieuwe gemeentehuis. Sommige gasten toosten op het hoge water: nu kunnen ze lekker langer feesten, want ze hoeven de laatste boot niet te halen, die vaart niet.

Om halfelf is het in Zuidwest-Nederland eb. Zou het eb moeten zijn! Terwijl er nog geen druppel zout water over de dijken is gespoeld, is dit het uur waarin besluiteloosheid en spontane daadkracht het verschil tussen leven en dood bepalen in de uren die komen. Neem de Yersekse mosselvisser Jaap van Oost. Na een bezoek aan de Zingende Zusjes gaat hij, macht der gewoonte, nog even naar de kaai. Hij verwacht eb, maar het is hoogwater. ‘En het was openbaar storm. Ik dacht: Jaap, jong, dat komt niet klaar.’ Jaap gaat even langs locoburgemeester Piet de Koeijer. Die vindt dat er niks aan de hand is. Jaap denkt: bekijk het maar. Hij trekt zijn eigen plan. Geholpen door een paar andere vissers zet hij de vloedplanken in de dijkopening bij de haven; ze worden uitgelachen door andere dorpelingen. Die nacht, om even voor halftwee, gaat de sirene. Groot alarm. Alle beschikbare mannen moeten naar de dijk komen. Het is de redding van het dorp.

In Kruiningen hoort de brandweercommandant het doorgeschakelde alarm overgegaan. Hij belt de burgemeester, die even informeert bij de havenmeester in Hansweert en terugbelt dat er niks aan de hand is. Maar de storm stuwt het water in de Zeeuwse zeegaten en zo begint 1 februari, de dag waarop God even niet thuis zal zijn. Die nacht betaalt Nederland de tol voor een naïef en voortdurend schouderophalen.

Hoe verder landinwaarts, hoe groter de stuwing. Diep in de zeearmen begint de Noordzee als een reusachtige melkkoker over te koken. Dijkwachten bij Hoofdplaat zien rond twee uur ’s nachts ‘gezwel’ in het water. Ze waarschuwen dorpsagent Spuessen. Om 02.20 uur is de sirene van Hoofdplaat vaag hoorbaar boven het gehuil van de storm uit.

Rond drie uur breken oostelijk van Zierikzee de eerste dijken. Een paar kilometer verder, op het eiland Tholen, slaapt Stavenisse (153 doden) in de schijnbaar veilige omarming van de dijk. De inwoners, die zich op dat moment druk maken over Jannetje van achttien die met een kerel van veertig vrijt, zullen over een paar dagen in de hele wereld de voorpagina’s halen. De onverwoestbaar geachte dijk bij Stavenisse begint om halfvier te trillen. Het water spuit uit de konijnenholen en duwt het gevaarte van klei en zand vervolgens eenvoudig opzij. Dat gebeurt in enkele seconden, met een donderend geraas. ‘Waarbij de grond dreunde als bij een bominslag,’ schrijft Rijkswaterstaat later. Over een breedte van 1800 meter bulldozert een metershoge muur van water het eiland Tholen binnen, en sleept een rij arbeidershuisjes mee. De meeste bewoners worden nooit meer gevonden.

In Kruiningen (62 doden) alarmeert klokgelui de bewoners, de straten zijn dan nog droog. Iemand belt naar het naburige Yerseke om ze daar te waarschuwen voor hoogwater en krijgt als antwoord: ‘Letten jullie maar op jezelf.’ Begeleid door nerveus luidende kerkklokken overspoelt bij Hoofdplaat van uit 1828 daterende dijk, die vervolgens voorover de haven in zakt. Verderop, in het gehucht Nummer Een bij Emil Temmerman, slaat op dat moment de hond aan. Emil schrikt wakker, komt zijn bed uit en staat tot zijn knieën in het water. Hij alarmeert de gezinnen in de buurt en brengt vluchtend over een binnendijk tien mensen in veiligheid. Achter zijn rug verdrinkt de hond. Later schrijft de gemeentesecretaris van Hoofdplaat in zijn verslag: ‘Op zulke momenten was de zee voller dan de dijk hoog was.’

Op Goeree proberen inwoners van het al overstroomde Stellendam (50 doden) Melissant te bereiken. In Sirjansland vluchten de mensen de kerk in. Een reumatisch oud vrouwtje trekt zich langs de leuning van de preekstoel omhoog en blijft daar zitten. Brandweerman Jan Huuskes uit Halsteren (68 doden) grijpt een kind met dekens en al uit de kinderwagen, terwijl een enorme vloed over de weg rolt. De kinderwagen spoelt weg, de moeder ook. Jan grijpt een boom, schiet onder water en moet het kind loslaten. Hij ziet twee mannen langsdrijven op een rietschol. Even later zijn ook zij verzwolgen. Deze beelden zullen nooit meer uit de herinnering van de overlevenden verdwijnen. Ze zullen de kiem zijn voor de emotionele Oosterscheldediscussie van de toekomst. Om vier uur ’s nachts komt het laatste telefoontje uit de verdronken stad Zierikzee. Het is agent De Leeuw die Rijkswaterstaat in Middelburg waarschuwt: ‘Zierikzee is onder gelopen.’ Daarna zijn alle verbindingen met Schouwen-Duiveland verbroken. In de geschiedenis van de Ramp staat Schouwen-Duiveland te boek als ‘het vergeten eiland’.

Het is niet de nacht van één ramp, het is de nacht van duizend rampen. Dorpen slapen, mensen slapen. Bejaarden verdrinken eenzaam in hun bedstee. In één nacht worden duizenden mensen dakloos, ze verliezen vaders, moeders, kinderen of verloofden. In de polders kruipen overlevenden bij elkaar op zolders van halfingestorte huizen en boerderijen, anderen liggen in de luwte van een stuk dijk en sterven daar van kou en ontbering. Mensen worden losgeslagen van hun kapotgebeukte huizen, drijven rond op wrakhout en dakspanten. Lijken uit losgewoelde en opengesprongen kisten van het kerkhof van Moerdijk spoelen aan bij Zevenbergen. Er zijn geen rampenplannen, geen waarschuwingssystemen. Het enige verweer tegen de ramp is initiatief en improvisatie. En wat de buitenwereld weet? Niet veel. Er is geen televisie, geen mobiele telefoon, geen sms, geen internet. Die zondag komen autoriteiten, hulpverleners en verslaggevers niet verder dan de randen van het rampgebied. Het ANP meldt zondagavond 138 slachtoffers en ‘veel vermisten’.

En Yerseke? Yerseke blijft wonderwel droog. Mosselvisser Hubrecht Koster: ‘We stonden ’s nachts aan de kaai. Het stormde verschrikkelijk en het water liep bijna over de dijk. We hadden zandzakken gevuld om het dorp te beschermen, maar toen zakte het water ineens: er liepen ergens polders vol, dat beseften we toen wel. Waar wisten we niet.’ Mosselvisser Drès van de Plasse: ‘Zeeland sliep, maar wij waren paraat, jong. Zeker geweten. Ik ben zaterdagavond naar de kaai gegaan. Toen heb ik nog een tros extra op de kotter gezet omdat het zo hard woei. Ik ben thuisgekomen en ik zeg tegen de vrouw: “Er is zoveel water, dat heb ik van mijn leven nog niet gezien.” Ik heb die nacht niet op bed gelegen. Ik ben een paar uur thuisgebleven en toen gaan kijken bij de Damse Kaai, een beetje buiten het dorp. Er kwamen golven over de dijk en er liepen mensen heen en weer. Die zeiden dat er ergens een dijk doorgebroken was. Mijn neef Adrie en ik zijn toen over de dijk naar de Kijkuit gelopen. ’t Was nacht, pikkedonker en een leven als een oordeel, het water woei over de dijk. We ontdekten daar een scheur in de lengte van de kruin zo groot dat je je klomp er zo in kon steken. De dijk was gewoon aan het openbarsten. We zijn teruggelopen en hebben een paar man ingeschakeld. Die hebben er een zeil overheen gelegd, en dat hebben ze met zandzakken verzwaard. We moesten daarvoor naar het voorraadkot van het waterschap. De man die de sleutel had, lag in bed. Ze hebben op de ramen gebonsd, maar ze konden hem niet wakker krijgen. Tja, van de waterschappen hebben er toen veel liggen slapen. Toen hebben ze het kot van het waterschap opengebroken en er balken uit gehaald om in de coupure aan de Damse kaai te zetten. Hadden ze dat niet gedaan, dan was Yerseke nat geweest, hoor.’

==

Drès van der Plasse helpt die nacht nog reddingsmateriaal op vrachtauto’s laden: ‘Stalen roeiboten. Zware boten, hoor, maar ze gingen als luciferdoosjes over de schouders op de vrachtwagen, want ja, als de nood aan de man is, dan ben je sterk, hè. De vrachtauto bracht die bootjes naar Kruiningen. Daar hebben ze er toen veel mensen mee gered, want die uit Yerseke waren daar wel het eerst, hoor. En roeien, hè, de vellen van hun handen.’

De nacht van de dodenvlotten.

Vol jeugdige verbazing, zoekend naar de achtergrond van de emotionele felheid waarmee de Oosterscheldediscussie wordt gevoerd, kom ik steeds terug bij de vissers uit Yerseke. Vaak hebben ze mij verteld hoe de Ramp voor hen begon. De Ramp waarvan anderen mij tijdens de Oosterscheldediscussies voorhielden dat ik die niet begreep. En nooit zou kunnen begrijpen, ik was er immers niet bij geweest? Ik had de Ramp niet meegemaakt, dus miste ik het morele certificaat van goedkeuring om over het Deltaplan of de Oosterschelde te mogen meepraten.

==

Het vlot dat tegen de dijk dreef, daarmee begon het. De Ramp, de emotie. Ik ben het gaan zoeken in het verleden, heb de geschiedenis van het vlot gereconstrueerd, de geschiedenis waarin al die latere emotie van de Oosterscheldediscussie verpakt zit. Een bizar verhaal dat de mooie Oosterschelde in al zijn ontluisterende wreedheid toont. Een verhaal dat je altijd bijblijft: een stuk dak met drie mensen erop. Het dreef op maandag 2 februari 1953 tegen de dijk bij Yerseke.

Mosselvisser Drès van der Plasse: ‘Dat vlot, dat zag ik aankomen. We liepen nog dijkwacht bij de Damse kaai. ’t Was onder de ochtend, nog donker. Op een gegeven moment dachten we dat we iemand vanaf het water hoorden schreeuwen, maar dat kon niet, want daar was niemand. Op een gegeven moment riep iemand: “Een vlot, daar drijft een vlot! D’r zit nog iemand op, ook.”’ Hubrecht Koster: ‘Er zat een boer op met zijn twee jongens. Een van de zoons was net gestorven van uitputting. Ze kwamen van Schouwen-Duiveland, waren door een dijkgat naar buiten gesleurd. Ongelooflijk. Ze hadden een hele nacht in dat noodweer op de Oosterschelde gedreven. Heen en weer met het getij. Dat heel Schouwen-Duiveland onder water stond? Dat hoorden we pas van die mensen. Toen beseften we in Yerseke hoe groot de ramp was.’

Het vlot. Zo hoorden de vissers in Yerseke dat Schouwen-Duiveland was vergaan. Als Hubrecht daarover vertelde, welde het vocht in zijn ogen. ‘Jongen, je wilt het niet weten,’ zei hij dan en daarna zweeg hij.

Het verhaal van dat vlot is altijd door mijn hoofd blijven drijven. Ik heb geprobeerd het me voor te stellen, kijkend naar de drenkelingen op de middeleeuwse prenten van de Sint-Elisabethsvloed: zo moet het geweest zijn. Dat vlot is voor mij hét beeld van de Ramp. Het symboliseert de Ramp, het Deltaplan en de felle, emotionele strijd om de Oosterschelde. Die boer en zijn twee zoons. Pas lang nadat de strijd om de Oosterschelde is gestreden, hoor ik het dramatische verhaal uit de mond van de zoon die het overleefde. Vijftig jaar na die nacht zit ik in Assen tegenover Johan Hendrikse, dan achtenzestig jaar oud. Zonder wilde woorden vertelt hij over die dramatische twaalf uur op de Oosterschelde. Het was de nacht van de dodenvlotten, want niet alleen Johan Hendrikse dreef weg, ook anderen verdwenen in de nacht, zich vastklampend aan stukken hout of een losgeslagen dak. Het was de dag dat Schouwen-Duiveland onderging. En Nederland wist het niet.

De eerste vloed, zondagochtend vroeg, brak de dijken, de tweede vloed, zondagmiddag, sloopte de huizen. ‘We zagen ze om ons heen instorten, het ene na het andere. Het was of de wereld verging.’ Ze zaten op zolders, gevlucht voor het water. Daar werden ze verpletterd, verdronken ze of dreven weg, drenkelingen op stukken hout, de wilde Oosterschelde op. De meesten verdwenen spoorloos. Sommigen spoelden aan, dood, een enkeling overleefde. Bij de tweede vloed gingen de daken drijven.

‘Wij woonden in de polder bij Ouwerkerk, een kilometer of vier van de Oosterscheldedijk. Vader had een boerderijtje. We waren met z’n achten thuis. Allemaal meewerken, hoor. Ploeteren en zorgen dat je vooruitkwam. Ik kende de Oosterschelde van het pootjebaden. Angst voor het water? Nee, we waren eigenlijk nooit bang. Op de zaterdagavond 31 januari wisten we dat in Zierikzee de vloedplanken in de dijkopening waren gezet. De wind huilde om het huis, maar we gingen allemaal rustig slapen. Waarom we zo rustig waren? Misschien omdat we dachten aan de Tweede Wereldoorlog: toen hadden de Duitsers ons eiland onder water gezet. Het kwam toen niet hoger dan een meter. Dus we hadden het idee dat het nooit hoger zou kunnen komen.

Om een uur of vijf ’s nachts zijn we gewekt door Marco Romeyn, de zoon van de burgemeester. Hij riep: “De dijk is doorgebroken.” Toen was-ie weer weg. Vader nam meteen maatregelen. Hij zei tegen mijn broer Leen: “Jij gaat met moeder en je zusjes in de auto naar Oosterland, naar de andere polder. Wegwezen.” Vader dacht dat het daar veiliger was. Vader, mijn broer Jaap en ik zijn met z’n drieën achtergebleven. We hebben de koeien de stal uit gedreven en gingen er met de trekker achteraan. Toen liep het water al over de weg. Het kwam ruisend op ons af, een vloedgolf van zo’n 20 centimeter hoogte. Met een enorme kracht. De trekker spoelde van de weg af en we zijn lopend teruggegaan. Arm in arm om overeind te blijven.

We gingen naar de buren. Dat huis stond hoger dan onze boerderij en we dachten dat het sterker was. Toen we langs ons eigen huis kwamen, stond het water al 50 centimeter onder de lamp. Die brandde nog, je kon het water zien glinsteren onder de kap. Bij de buren hebben we tot halverwege de zondag droog gezeten. Om een uur zondagmiddag hebben we nog naar de batterijradio geluisterd. Ze noemden in het nieuws hele rijen namen van plaatsen die getroffen waren: Lage Zwaluwe, Alblasserwaard, Hoekse Waard. Alles, behalve Schouwen-Duiveland. Wij bestonden niet meer. Schouwen-Duiveland had geen contact meer met de buitenwereld.

Toen kwam de tweede vloed. We zijn naar boven gegaan. Daar hebben we tot vier uur gezeten, met ons zessen op de zolder. Wij en Lena en Merien van der Bijl en hun vader, de oude Johannes. Die was zesenzeventig. Het water steeg. De golven bonkten wrakhout tegen de muren. In de verte konden we huizen zien, maar na drie uur verdween het ene na het andere. We zeiden: “Die is weg, die is weg.” Ja, je wist dat er mensen in zaten en wat er met hen gebeurd was, konden we raden. Na een poosje zagen we alleen nog water, water, water. Toen vloog er een vliegtuig over. Daar moet die journalist in hebben gezeten, Carel Enkelaar. Die vertelde later: “Ik wist niet waar we vlogen. Of het boven Tholen was, Goeree, of Schouwen; het was allemaal water.”

Het begon er om te spannen. Het wrakhout sloeg tegen het huis. Je hoorde het water door de kapotte ramen klokken, een vacuüm zuigen in de benedenkamers. Op een goed moment zei de oude Johannes tegen mijn broer Jaap: “Zullen we niet eens bidden?” Mijn broer zat bij de jongelingsvereniging. Hij zei een kort gebed, te kort volgens die oude man. “Doorgaan Leen, doorgaan met bidden jongen, want de wereld vergaat. Het is vast de Zondvloed.” “Nee,” zei Leen, “dat kan niet, God heeft beloofd dat dat nooit meer zal gebeuren.” “Ja, maar je moet toch maar bidden.” Die man zag eigenlijk geen uitkomst meer. Hij wilde bidden, terwijl hij nooit naar de kerk
ging.

Even na vier uur was het zover: het water sloeg het huis uit elkaar. Eerst de voor- en achtergevel eruit, een stuk van de zolder bleef hangen op de muren van de gang. We hebben nog een paar zakken graan in het water gegooid om de zolder lichter te maken. Toen klapte de schoorsteen met veel geweld naar beneden. En na nog een paar golfklappen lag het hele dak in één keer plat. We begonnen te drijven, op dat ingestorte dak. Wij zijn allemaal onder het hout vandaan gekropen, hoe weet ik niet meer. Mijn broer viel eraf, die hebben we er weer op getrokken. Hij was helemaal nat. De dakpannen hebben we direct van het dak gegooid. Na een paar honderd meter werkten de golven de zoldervloer onder het dak vandaan. We zeiden tegen elkaar: dat moeten we hebben. Vader, Jaap en ik zijn toen op de zoldervloer gesprongen. De oude man durfde niet te gaan staan, en de dochter bleef met haar broer bij haar vader. Na nog een paar golfslagen lagen we meters uit elkaar: ze hadden nu een eigen wankel vlot. Ik heb nog een keer gekeken en toen was het verdwenen. Ze zijn verdronken, en wij waren alleen.

We dreven langs de boerderij van ome Toon. Daar stak alleen de hooiberg nog boven het water uit. We wisten niet dat ome Toon daar op dat moment nog in zat met zijn vrouw. We hebben hen nooit meer gezien. We dreven richting Ouwerkerk. Het begon te schemeren en het tij begon te draaien. Het werd eb en we werden richting het gat in de dijk gezogen. We zagen mensen op een dak van een boerderij zitten. Ze riepen: “Waar komen jullie vandaan?” “Van ’t hoge huus,” riepen wij. Ja, zo noemden ze het huis waarin we gezeten hadden. De stroom voerde ons om het dorp heen. Het werd donker. Wij dreven de Oosterschelde op, door het gat in de dijk. Mijn vader zei: “Nou is het bekeken, we gaan verdrinken.”

==

==

Kaartje van de tocht op het vlot over de Oosterschelde.

==

Het vlot bleef aardig intact, al verloren we onderweg wel wat balken. We dreven westwaarts, richting Noord-Beveland. Af en toe regende het en we kregen ook een paar hagelbuien over ons heen. Het was ontzettend donker, maar een paar keer brak de maan door. Ik kan me heel goed herinneren dat het dan was of iemand het licht aandeed. Er lag een glinsterende gloed over het water.

Vreemd genoeg werd het water in de Oosterschelde rustiger, er stond een veel langere golfslag. In de polder was het hopeloos met korte harde golven. We dreven naar zee, dat hadden we wel in de gaten, maar om twaalf uur werd het weer vloed. Toen gingen we weer terug, richting Kattendijke, bij Goes. Daar dreef enorm veel wrakhout. We dreven dicht langs de dijk bij Wemeldinge. We riepen. Maar niemand, niemand hoorde ons. Toen we door het wrakhout dreven, zei ik tegen vader: “Kunnen we daar niet overheen lopen?” “Nee, dat moet je niet doen, hoor. We zitten nou goed, laten we het daar maar bij houden.” Achter Wemeldinge trok de stroom ons een bocht om, de luwte in. Maar het werd steeds kouder, steeds moeilijker. We zeiden niet veel meer tegen elkaar.

Toen we om het hoekje bij Wemeldinge in rustiger water kwamen, kreeg vader een panlat te pakken. Hij zei: “Ik zie de dijk, we zitten dicht onder de kant. Ik ga eens kijken hoeveel water hier nog staat.” Hij ging de diepte peilen. Zijn stok ging helemaal onder water. Op dat moment is mijn broer overleden. Ik zat naast hem. Hij rekte zich een keer uit. Je zag het wit van zijn ogen even verdraaien en het was voorbij. Vader schreeuwde: “Wat doet Jaap nou? Wat doet Jaap nou?” Ik zei: “Het is gebeurd, vader. Hij is dood.” We hadden niet in de gaten gehad dat het zo slecht met hem ging. Achteraf realiseerde ik me wel dat ik ook steeds zin had om te gaan slapen. Dat ik in het donkere water keek en dacht: is dat nou het einde? Tja, dan komt het heel dichtbij. Mijn ogen vielen ook dicht. Het was bijna niet te houden, zo moe was ik. Het was vechten tegen de uitputting. De dokter zei later: “Als je was ingeslapen, was je niet meer wakker geworden.”

Even later zagen we lichtjes op de dijk, zaklantaarns. “Hé,” zeiden we, “daar is volk.” Het was de dijk van de Damse kaai, bij Yerseke. Toen zijn we weer gaan schreeuwen. Er kwam steeds meer beweging in die lampjes en er kwamen steeds meer lichtjes bij. We zeiden tegen elkaar: “Ze horen ons.” Een kwartiertje later strandden we op de dijk.’

Mosselvisser Hubrecht Koster: ‘Ze waren bij eb het dijkgat van Ouwerkerk uit gesleurd. Tjonge, die lui waren twee tijen heen en weer gedreven. Met de eb richting Noordzee, met de vloed weer terug.’ Drès van der Plasse: ‘Een van die jongens was inderdaad dood, gewoon van de kou, die andere jongen is met zijn vader aan wal geholpen. Ze hebben die twee bij Van Loo binnengebracht, in dat grote huis boven op de Dam. De Ramp heeft het hele leven van die jongen gestuurd, want hij is later met een meisje uit Yerseke getrouwd. Toen dat vlot aan kwam drijven, wisten we dat Schouwen-Duiveland onder water stond.’

Johan Hendrikse: ‘Ze hebben gewoon gewacht tot we aanspoelden. Het waren de dijkwachten van Yerseke. En er was een auto die met zijn koplampen over het water scheen. Ik ben aan wal gestrompeld. Ze hebben me opgetild, ik had geen gevoel meer in mijn benen. Ze brachten me naar een huis aan de binnenkant van de dijk. Daar hebben ze mijn kleren uitgetrokken en me in bed gestopt. Eerst ik en toen mijn vader. Toen we op mijn broer wezen, zeiden ze: “Dat regelen wij wel.” De andere ochtend zijn we nog bij hem geweest. Toen lag-ie opgebaard in het lijkenhuis op het kerkhof in Yerseke. Daar hebben we afscheid genomen.

Die ochtend hoorden we via het radionieuws van het ANP dat er bij Yerseke een vlot aan was komen drijven. Dat waren wij. Onze landing was het signaal voor de mosselvissers om op de Oosterschelde te gaan kijken of er nog meer mensen ronddreven. Eentje is er levend bij Kattendijke aangespoeld. Daar zijn ook nog dode mensen op een dak aan komen drijven. De meeste vlotten zijn nooit meer teruggevonden. Een uur nadat wij door het gat waren gesleurd, ontstond daar heel veel stroom, een soort waterval. Daar zijn veel van die vlotten met mensen en al omgeslagen.

Ons vlot bleef achter op de dijk. Het was 4 bij 5 meter. We zijn met zes balken weggegaan en met vier aangekomen in Yerseke. De mosselvissers die ons daar opvingen, bekeken het vlot. Ze schudden het hoofd en zeiden: “Dat kan niet. Daar kun je nooit mee over de Oosterschelde hebben gedreven.”’

Maandag 2 februari 1953 is er nog nauwelijks overzicht. De kranten proberen de chaos te inventariseren met opsommingen: Biesbosch: noodtoestand; Ellewoutsdijk: dijk gebroken; Goeree: verscheidene dorpen totaal geïsoleerd; Hontenisse: minstens zes mensen omgekomen; Fijnaart: ontzettend getroffen; Heiningen: toestand hopeloos. En Schouwen-Duiveland? Het eiland lijkt van de aardbodem verdwenen. Feitelijk is dat ook zo. Het weerbericht meldt: ‘Afnemende wind’.

In de haven van Yerseke liggen de mosselkotters van Hubrecht Koster en Drès van der Plasse naast elkaar. Drès: ‘Die mensen van dat vlot waren in goeie handen. Toen het licht werd, zeiden Hubrecht en ik tegen elkaar: we moeten naar Schouwen-Duiveland. We zijn eerst nog langs de bakker gelopen. Daar hebben we een paar zakken met broden gehaald, van die grote zakken waar de bakker z’n meel in kreeg. Die hebben we aan boord gebracht. Hubrecht zei tegen mijn vader: “We moeten eruit, hè, as de donder.” Cees Pekaar, de wethouder, was daar ook. Die wilde het allemaal regelen, maar ja, hij kon niks regelen. Pekaar wilde niet dat we er op eigen houtje op uit gingen. Het moest officieel. Toen zei vader: “Het is ons spul, ons schip. Je hebt er niks over te zeggen, we moeten die mensen op Schouwen helpen.” Nou, toen zijn we eruit gegaan, de Oosterschelde op.’

Hubrecht Koster, de vierkante schipper van de YE 4 Beatrix: ‘Bij ’t eerste licht met een vaartuig of tien. Op de Oosterschelde kwamen we de ZZ 8 tegen, dus die praaiden we meteen. ’t Was de ouwe Ben Schot. “Hubrecht,” riep ie, “zijn d’r nog bootjes bij jullie?” Ik riep: “Nee, die zijn allemaal weg.” “’t Is een zootje op ’t eiland, Hubrecht. Bij ons staat alles onder water. Alles is weggespoeld.” Ik zei: “Bin jie noe gek, jongen?” En Ben riep: “’t Is een ramp, verschrikkelijk.” Toen zijn we doorgevaren.’

Een ‘Vliegende Hollander’ bij Ouwerkerk

De mosselschuiten van Koster en Van der Plasse varen achter elkaar richting Stavenisse op het eiland Tholen. Drès van der Plasse: ‘Het was moeilijk om in dat kaaitje te komen. Wij zijn Stavenisse binnengevaren en Hubrecht ging de andere kant op, naar Ouwerkerk.’ Hubrecht Koster: ‘Bij Ouwerkerk zagen we het gat in de dijk. Er zaten mensen op de dijkresten, achter een paar bossen stro, in dat zware weer. We probeerden erbij te komen, maar het was eb en we liepen aan de grond. Toen zijn we ook naar Stavenisse gegaan.’

Drès van der Plasse: ‘Je zag niet veel door de sneeuwbuien. We kwamen er aan, er lag een coaster, die kwam aardappels laden. We legden onze boot ernaast, aan wal stonden een heleboel mannen en vrouwen. We hebben tegen hen gezegd: “Als je mee wilt, dan kun je aan boord, dan brengen we je naar Yerseke, daar zit je droog.” Ja maar dit en ja maar dat; ze hadden het niet zo op zo’n klein vissersbootje. “Nou,” zei vader, “we blijven hier niet liggen. Als je niet meegaat, gaan we weg.” Hubrecht Koster: ‘De mensen dachten dat we kwamen stelen. Uiteindelijk hebben we er een stuk of veertig naar Yerseke gebracht.’ Drès van der Plasse: ‘Wij weer naar buiten, stikdonker en sneeuw, toen zijn we door ’t Keeten gevaren, naar de vluchthaven van Bruinisse. De andere ochtend gingen we terug, richting Ouwerkerk.’

Daar is ook schipper Hubrecht Koster. Hij heeft de Stavenissenaars in Yerseke aan wal gezet en vaart nog diezelfde maandag terug naar het Gat van Ouwerkerk. Met een verrekijker tuurt hij erdoor om te zien of er mensen aan de dijken zitten of op de daken van de boerenhoeves. Koster: ‘En ja, ik zag mensen, dus ik zei: “Dan moeten we naar binnen. ’t Is niet anders. Die mensen zitten in nood.” De mannen aan boord zeiden: “Hubrecht dat kun je niet doen… Kijk eens naar de stroom in dat gat.” Terwijl we wat heen en weer voeren, ontdekten we een jong stelletje op de dijk. Dat schuilde daar al vanaf zondagmorgen achter wat beddengoed. We hebben de Beatrix met de kop tegen de stenen gezet en die mensen aan boord genomen. Door het gat liep nog altijd veel stroming. Er was een groot verval, maar ik zei: “We gaan erdoor. ’t Is een platbodem, een stevig ijzeren schip. ’t Moet gaan.” Ik was benauwd voor de schroef, hoor, want er was veel drijfhout en huisraad en dood vee, maar het was vloed. Ons vaartuig spuide zo naar binnen.’

Hubrecht Koster heeft een goede reden om door te zetten: hij wil voor donker het gat weer uit zijn. Langs het kerkhof van Ouwerkerk, de schroef malend over de grafzerken, vaart de YE 4 voorzichtig het dorp binnen. Onderweg plukt Koster met zijn bemanning nog een ouder echtpaar van een dak. Het vaartuig is nog maar een paar meter weg of het huis zakt in elkaar. Veel luchtbellen, geraas, een dak dat boven komt drijven en dat was de woning. De geredde man fungeert als loods. Hij slist stevig omdat hij zijn kunstgebit op de bedsteeplank heeft laten liggen, maar hij dirigeert de Yersekse redders naar Ouwerkerk. Daar zit een groep van driehonderd mensen bij elkaar op een droog stuk van ongeveer 100 bij 100 meter. Koster herinnert zich hoe hij mensen met lakens zag zwaaien. Voor de ontredderde bewoners van Ouwerkerk moet het een onwezenlijke verschijning zijn geweest, dat grote stoere mosselschip dat door de polder kwam varen als een soort Vliegende Hollander, maar dit is geen fantoom, dit is een schuit met redders van vlees en bloed.

==

==

Mosselvisser Hubrecht Koster, met schipperspet, net terug van een reddingsactie, begin februari 1953.

==

‘Schipper, vaar eerst naar die hofstee, we redden het hier nog wel,’ hoort hij iemand roepen. Koster wendt de steven en haalt even verderop twee vrouwen, vier kinderen en een man van het dak van hun hoeve. Dan meert hij zijn schip af in het verdronken Ouwerkerk, want daar ligt de nieuwe vloedlijn. Maar wat heet afmeren? Hij zet het gewoon aan de grond, tegen de hoogte die de dorpskern vormde, tussen het postkantoor en de bakkerij. Hubrecht in zijn eenvoudige vissersjargon: ‘Ja, toen zijn we in Ouwerkerk voor de wal gekomen.’

Drès van der Plasse waagt zich een dag later door het Gat van Ouwerkerk: ‘Hubrecht had al een hoop mensen van Ouwerkerk weggehaald. D’r stond een stroom in dat gat, een mirakel! ’t Was heel, heel gevaarlijk, maar op zulke momenten denk je daar niet aan. Later besef je dat het heel verkeerd had kunnen aflopen. En ’t was niet alleen de stroom, je voer over ondergelopen land. Daar stonden van die damhekken met ijzeren palen. Als je daarop vaart… En er hingen telefoondraden. Daar voeren we tegenaan en dan hup, een klap met de bijl, en weer verder. We hebben de kotter vlak voor de consistorie van Ouwerkerk aan de grond gezet. Ze zaten allemaal in de kerk, dat was het hoogste punt van het dorp. ’t Waren vluchtelingen, hè. De meesten hadden niks meer, een dekentje, een jas en dan had je het wel gehad. De mensen die in Ouwerkerk bij ons aan boord kwamen, brachten we naar Goes. Hoeveel mensen we geëvacueerd hebben? Weet ik niet meer, maar een heleboel, elke keer een ruim vol volk en dikwijls ook nog in het vooronder.’ Nog diezelfde week bouwen de Yersekse vissers een steigertje in Ouwerkerk. Drès van der Plasse: ‘Bij de kerk, in een mestput. Er was daar een boer en daar konden we palen in de grond slaan. Nou, nog een paar planken en wat dwarsbalken en toen we konden fatsoenlijk aan de wal.’

==

‘Water is een straf van God’. Senator Marcus Tullius Cicero bij de overstroming van de Tiber in 56 v.Chr.

‘Wie kan keren de hand des Heren?’

De Zeeuwse gedeputeerde A.J. van der Weel probeert die maandag aan boord van het loodsvaartuig De Honte het eiland Schouwen-Duiveland te bereiken. Het overstroomde eiland voert bij eb water af via het havenkanaal van Zierikzee. De stroom is daar zo sterk, dat de schipper van De Honte het niet waagt naar binnen te varen. Het schip vaart het Zijpe in. Gedeputeerde Van der Weel ziet door de gaten in de dijken de dorpen Oosterland en Ouwerkerk liggen en vraagt zich af hoe die gaten ooit nog gedicht kunnen worden.

Terwijl Van der Weel probeert de omvang van de ramp te begrijpen, is in Den Haag de Eerste Kamer bijeen. Vicepremier dr. L.A.J. Beel (KVP) herinnert de kamerleden eraan dat Nederland nog midden in de naoorlogse wederopbouw zit: ‘Thans zijn we opnieuw getroffen door een catastrofe waarvan de volle omvang nog niet te overzien is. Door het geweld der wateren zijn honderden dochters en zonen meegesleurd, tienduizenden zijn van hun haardsteden verdreven. Mogen zij allen in de uren van nood de sterke hand Gods hebben ervaren.’ Ook Kamervoorzitter mr. J.A. Jonkman (PvdA) spreekt een gevoelvol woord over de slachtoffers en roept vervolgens op tot snelle wederopbouw. Hem schiet daarbij een passage te binnen uit het boek Het Verjaagde Water van A. den Doolaard. Jonkman herinnert de senaat eraan dat Den Doolaard het volgende schrijft: ‘de stoutmoedige droom van de Nederlandse waterbouwkunde: voor het jaar 2050 alle Nederlandse zeegaten, behalve de Westerschelde afdammen’. Daarmee moet de droom van zeventiende-eeuwer Hendrick Stevin werkelijkheid worden: ‘Het verdrijven van het geweld en het vergif van de Noordzee uit de Verenigde Nederlanden.’

==

Nederland staat pal. Nederland leeft mee. Eén keer in zijn leven is Wim van Wezel op een dag twee keer naar de kerk geweest. ‘Dat was op zondag 1 februari 1953, toen de golven van de Oude Gracht zowat over straat geblazen werden door de storm. Ik woonde in Utrecht, was een nette katholieke jongen, en ging dus elke zondagochtend met moeder naar de hoogmis. Die dag hoorden we de radioberichten over de watersnood. Toen zijn we ’s avonds nog een keer naar het Lof gegaan in de Augustijnerkerk: om te bidden voor de slachtoffers. Kun je nagaan, wij katholieken, twee keer naar de kerk! En bidden voor je medeburgers in nood, ja, bidden, terwijl er daar nog mensen aan het verdrinken waren.’ ‘Dijken gebroken,’ schrijft de dan negenjarige Wim van Wezel op 1 februari in zijn eerste agendaatje. Hij zal die woorden nog vaak herlezen, ook als hij, vele jaren later, de fundering voor de stormvloedkering in de Oosterschelde levert.

Een week na de Ramp wordt er in Zierikzee gepreekt voor de hulpverleners en militairen die hier hun ‘Operatie Noach’ uitvoeren. Ds. J.P. van Roon beklimt de kansel: ‘We hebben de sabbat verguisd, te veel vertrouwd op de dijken en te weinig op God. Het zal op aarde niet beter worden.’ Over de oorzaak van de watersnood schrijft ir. A.G. Maris, directeur-generaal van Rijkswaterstaat: ‘Een knap berekende superstorm, welke alles wat is waargenomen in de schaduw stelt, is een wankele basis voor het nemen van ingrijpende beslissingen. We wisten wel dat er een kans was, een kleine maar kwade kans in een onbestemde toekomst, maar wij geloofden er niet in, niet in die mate dat we bereid waren daar andere dingen voor te laten op het gebied van sociale zorg, onderwijs, landsverdediging en verhoging van productiviteit van industrie en wederopbouw.’

Op dinsdagmiddag 10 februari komt in Den Haag de Tweede Kamer bijeen. Op de agenda staat de nota Betreffende Watersnood 1953. Mr. Jaap Burger, fractievoorzitter van de grootste partij, de PvdA, krijgt als eerste het woord. Hij roept de regering-Drees niet ter verantwoording. ‘Het zoeken naar zondebokken dient achterwege te blijven.’ De KVP’er N. van den Heuvel meent dat er buiten de zee en de storm geen schuldigen zijn. ‘Natuurlijk zijn er fouten gemaakt,’ zegt CHU’er H. Tilanus, ‘maar ik geloof dat de minister-president gelijk had toen hij in zijn nota schreef dat de gemaakte fouten toch wegzakken tegen al het vele goede dat is gepresteerd.’ En de VVD’er mr. P. Oud: ‘Het is thans geen tijd voor kritiek.’

Twee kamerleden stellen de schuldvraag wel aan de orde. Dominee P. Zandt van de SGP zegt, dat ‘nu wel duidelijk is dat de mens veel plannen kan ontwerpen, maar dat er maar Eén is die soeverein regeert. Het onheil dat ons getroffen heeft, is er geen van blinde natuurkrachten. Nee, het is ons toe beschikt tot onze lering en bekering van Hem, zonder Wiens wil geen muske ter aarde valt.’ De enige die de regering nalatigheid verwijt, is de communist Henk Gortzak. Gortzak herinnert aan de waarschuwingen voor te lage en zwakke dijken die ingenieurs al lang voor 1953 gaven. Hij wijst erop dat er in het kader van de Koude Oorlog gigantische bedragen aan defensie zijn besteed terwijl de verdediging tegen de zee het met een fooi moest doen. Voor onderhoud van rivier- en kustverdediging stond er voor 1952 een bedrag van 11 miljoen gulden op de begroting van Verkeer en Waterstaat; de uitgaven voor het Departement van Oorlog bedroegen in dat jaar 2153 miljoen! Gortzak vraagt om een parlementaire enquête, zodat kan worden vastgesteld wie verantwoordelijk is geweest voor de Ramp. Minister-president Willem Drees reageert met geen woord op de schuldvraag. Minister Algera gaat wel in op de vraag of de dijken te laag waren, beweert dat dat afhangt van de eisen die je stelt, om zich vervolgens in alle berusting af te vragen: ‘Wie kan keren de hand des Heren?’

Het is de eeuwigdurende reflex bij noodlot en rampen: de verantwoording voor het schijnbaar onverklaarbare doorschuiven naar hogere machten als camouflage voor het eigen falen. Sociologisch onderzoek na de Ramp leert dat Algera niet alleen staat: 33 procent van de Deltabewoners ziet de overstroming als een straf van God. Algera moet wel erkennen dat er eerder door deskundigen gewaarschuwd is voor te lage dijken. Hij verwijst daarbij naar de conclusies van de in 1939 ingestelde Stormvloedcommissie: ‘De regering kende uit wetenschappelijk onderzoek de mogelijkheid dat hogere stormvloeden konden voorkomen. De regering beraamde plannen, maar werd door de vijand, de zee, overlopen, voor haar verdedigingslinie gereed was.’

Kabinet aftreden? Parlementaire enquête? Met zo veel leed hoor je niet naar schuld te vragen, dat is de sfeer. Algera verdedigt ook het alarmeringssysteem: ‘De beheerders van de buitendijken waren waakzaam en op hun post en hebben gedaan wat mogelijk was.’ De Provinciale Zeeuwse Courant ziet dat anders en kopt: ‘Alarmsysteem faalde volkomen’. De krant meldt dat twee jaar eerder voor het eerst in de geschiedenis het zeewater op de Vlissingse boulevards stond. De krant pleit voor sterkere, grotere waterschappen en uit voorzichtig kritiek: ‘Kleine polders kunnen de lasten niet dragen. Polders en waterschappen hangen aan hun oude rechten. Feit is dat hier en daar de dijken niet onberispelijk waren.’ De Volkskrant doet er nog een schepje bovenop en meldt: ‘Ingewijden wisten het reeds. De 1300 kilometer lange zeedijken van Zeeland en Zuid-Holland waren minstens 2 meter te laag. Het gesloten karakter van onze waterstaatsdiensten was er echter de oorzaak van dat de publieke opinie niet voldoende werd wakker geschud voor het steeds dreigend gevaar.’

Met schuldbesef dicht je geen dijken. Dat schuldbesef, mocht het er al zijn, verdwijnt onder de zandzakken die dag en nacht in de dijkgaten worden gestort. Na de Ramp is er geen nazorgplan, geen traumateam. Er zijn geen rondreizende rampengeleerden die naar de menselijke fout speuren. De ambulante geestelijke gezondheidszorg gaat niet verder dan een fles vieux en troostende woorden van de ouderling, die zich beroept op ‘de wrake Gods’.

De aanval op de zee

Het Deltaplan is al voor de Ramp geboren

Zijn we in Nederland al niet duizend jaar bezig met een deltaplan? De zeespiegel stijgt al tienduizend jaar. Na de laatste ijstijd is de Noordzee volgelopen. Het land steeg aanvankelijk mee door een aangroeiende tientallen meters dikke veenlaag. De in de delta binnendringende Noordzee maakte tweeduizend jaar geleden van Zeeland een archipel, land in zee. Bijna alles in Nederland heeft met het water te maken, bijna twee derde van het deltaland Nederland ligt beneden de zeespiegel. Is in andere streken het vullen van de maag een van de belangrijkste levensvoorwaarden, in de Nederlandse polders zijn droge voeten een eerste vereiste.

Al ver voor het begin van de jaartelling bevolkten stammen de van water doordrenkte wildernis bij de Noordzee. Het moet een bar oord geweest zijn. Homerus gelooft dat de hel aan de Noordzee ligt. Odysseus reist naar het land ‘van mist en wolken, waar geen heldere zon ooit schijnt op het miserabel volk’. De Griek Pytheas zeilt in 325 v. Chr. over de Noordzee. Hij ontdekt tot zijn verbazing dat het water rijst en daalt met het getij. Als bewoner van het Middellandse Zeegebied kent hij dat fenomeen niet. Eenmaal thuis geloven zijn landgenoten dat hij sprookjes vertelt. Procopius van Ceasarea, een Byzantijns letterkundige, schrijft nog in de zesde eeuw na Chr. dat de mensen aan de ‘lage kust’ geen belastingen hoeven te betalen, omdat ze ’s nachts de geesten van de doden vervoeren.

De hel aan de Noordzee. Daarvan is zelfs Alva doordrongen als hij in 1568 probeert de Hollandse protestanten uit hun met water verdedigde steden te drijven. Hij noemt de Hollanders ‘de buren van de hel’. Generaties voorouders hebben regelmatig voor hoogwater moeten vluchten. Ze bouwen vluchtheuvels. In Friesland heten ze ‘terpen’, elders ‘wierden’ of ‘woerden’ en in Zeeland ‘stellen’. De terpen vormen een formidabele, maar nog passieve verdediging tegen de zee. We staan er nauwelijks bij stil dat veel van die vluchtheuvels een grotere inhoud hadden dan de piramide van Cheops. Dat dwingt tot respect voor de mensen die deze heuvels van soms meer dan 15 hectare, met schoppen en kruiwagens opwierpen.

==

==

Vliedberg of terp op Walcheren.

==

Waar de eerste dijken zijn gebouwd? Bij Cadzand, zeggen ze in Zeeland, waar in 1025 tussen Oostburg en Aardenburg het gehucht Tubindic vermeld wordt. In Friesland, claimen de Friezen: aarden walletjes die de terpen met elkaar verbonden en zo een ‘zeeburg’ vormden ‘waar de zoute zee des nachts en des daags tegen aanzwelt’. Zo ontstaat een landschap dat door mensenhanden geschapen is, een landschap dat Nederland wereldfaam bezorgde.

De dijk is het eerste offensieve wapen tegen de zee. Vanaf het moment dat we in Nederland dijken gaan bouwen, zijn we in de aanval. De bouw van dijken betekent landwinst, nieuwe polders. We hebben het over de tijd dat de monniken uit Vlaamse kloosters de delta binnentrekken, als ontginners en als projectontwikkelaars. Zo begint het georganiseerd veroveren van onroerend goed op de zee. De polders krijgen eigen dijkbesturen, belangenverenigingen van boeren: de waterschappen.

==

==

De Plompe Toren op Schouwen-Duiveland, het laatste restant van de kerk van het verdronken dorp Koudekerke, dat nu rechts, diep onder water in de Oosterschelde ligt. In 1475 lag de zeedijk nog 3 kilometer van het dorp verwijderd, maar in 1583 was de Oosterschelde zover opgerukt dat de kerk moest worden afgebroken. Alleen de toren bleef staan, als baken voor de scheepvaart. In de toren is een vrij toegankelijk bezoekerscentrum over de Zeeuwse overstromingen ingericht.

==

Inpolderen betekent ook risico’s lopen, want dijken kunnen breken. Bovendien, binnendijks begint de mens de polders te ontwateren. Daardoor zakt het land. En de mens begint er brandstof af te graven: turf. Van deze moernering resten nog oude namen als Moerdijk en ’s Gravenmoer. Met de bouw van de eerste dijken begint een periode van duizend jaar ontwateren en pompen. Het water wordt via sloten en uitwateringssluizen afgevoerd naar zee. De uitvinding van de poldermolen, zeshonderd jaar geleden, betekent een revolutie. De poldermolen maakt het mogelijk grote meren droog te malen. Het gevolg is dat veel Nederlanders nu op de bodem van plassen en oude binnenzeeën wonen: Schermer, Beemster, Haarlemmermeer, Zuiderzee.

Maar dijken kunnen breken. Wie in de kom van de Oosterschelde, ten oosten van Yerseke, bij eb op een zandplaat gaat staan, hoeft maar om zich heen te kijken. Die zandplaat kan een graanakker geweest zijn, net als de slikken rondom. Aan de horizon, waar nu de natte eb in het zonlicht glimt, hebben dorpen gelegen. En zelfs een heuse ommuurde stad: Reimerswaal. Deze drooggevallen plaat is tot in de zeventiende eeuw land geweest, zoals de Purmer, de Noordoostpolder of de Haarlemmermeer. Op de landerijen van toen liggen nu onderwaterakkers: mosselpercelen. Het toont de vluchtigheid van het menselijke ingrijpen.

==

De geschiedenis van duizend jaar delta is een aaneenschakeling van stormvloeden, overstromingen en gebroken dijken. Bijna elke kronkel in een oude dijk verraadt een oude doorbraak. Zo tekent het water het zee-land. Sinds het jaar 1000 hebben zich in de delta 111 zware en minder zware overstromingen voorgedaan. Hoeveel mensen er bij die overstromingen zijn verdronken, zullen we nooit goed kunnen schatten. Wat we wel weten, is dat er in Zuidwest-Nederland een archeologische schat ligt. Vaak onder water, soms onder een dijk of onder de duinen, soms onder een ingepolderde akker. Het gaat om een schat en een monument tegelijk, een verdronken Pompeï, anders gezegd: ons eigen Atlantis. De delta van Zuidwest-Nederland kent een unieke verzameling van bijna tweehonderd verdronken dorpen en steden. Nergens ter wereld is het verzonken historisch erfgoed zo omvangrijk.

De verdronken dorpen concentreren zich in zeven gebieden:

het Verdronken Land van Saeftinghe;

het Verdronken land van Reimerswaal;

het tijdens de Middeleeuwen verdronken midden van Zeeuws-Vlaanderen, nu de Braakman maar destijds bekend als de Zuudzee;

het verdronken Noord-Beveland, drijvend van 1530 tot 1598, daarna herdijkt;

het weggespoelde Zuidland (3400 hectare) op Schouwen, waarvan De Plompe Toren nog een laatste restant is. Het Zuidland is deels vruchtbaar mosselperceel en ligt voor de rest diep verdronken in de Oosterschelde

de lage vooroever van West-Brabant, deels opnieuw ingepolderd

de Biesbosch, vóór de St.-Elisabethsvloed van 1421 bekend als de Groote of Hollandsche Waard.

==

==

De tollenaars van Reimerswaal, schilderij van Marinus van Reymerswaal, Louvre, Parijs.

==

De zestiende-eeuwse West-Brabantse dijkgraaf Andries Vierlingh is de eerste die de Nederlandse waterstaatskennis bundelt in zijn boek Tractaet van Dijckagie (1579). Vierlingh is een koppige eenling, het prototype van de klokkenluider. Iemand die zijn tijdgenoten genadeloos de mantel uitveegt omdat ze zo laks met de dijken omgaan. Zijn collega-dijkgraven ziet hij vooral als hebzuchtige en corrupte baantjesjagers die door hun onkunde met mensenlevens spelen. In zijn boek geeft Vierlingh waardevolle aanwijzingen voor het bouwen van dijken, het dichten van gaten en het bevorderen van natuurlijke landwinning. Ruim vierhonderd jaar later zal een andere eenling, de bioloog Henk Saeijs, in dienst van Rijkswaterstaat, natuurlijke landaanwinning bepleiten om zo de Nederlandse kust te versterken met dijkvlaktes.

De laatste dijkverhoging vóór de Ramp vindt plaats tussen 1906 en 1935 als zuinig antwoord op de stormvloed van 1906. Het bestaat uit een noodverband met muurtjes, een uitvinding van jhr. ir. R.R.L. de Muralt, van 1903-1913 hoofd Technische Dienst van het waterschap Schouwen. In totaal wordt 120 kilometer zeedijk met een Muraltmuur verhoogd, vooral op Schouwen-Duiveland en Zuid-Beveland.

==

==

Muraltmuur op de Oosterscheldedijk bij Colijnsplaat.

==

Er wordt opnieuw onderzoek gedaan naar de breedte en hoogte van de waterkeringen, en weer zijn de uitkomsten niet best. De dijken hebben ernstige gebreken. De Tweede Wereldoorlog verhindert dat plannen van Rijkswaterstaat om de dijken te verbeteren, worden uitgevoerd. In april 1943 is er sprake van een uitzonderlijke hoge waterstand, op veel plaatsen loopt het water over de dijken heen. Tussen het Goese Sas en Kattendijke breekt de Oosterschelde door de dijk van de Wilhelminapolder.

==

De wieg van het Deltaplan staat in Dordrecht. Daar wordt in 1929 de Studiedienst van de Benedenrivieren, Zeearmen en Kusten opgericht. Het is het begin van een wetenschappelijke aanpak van de waterstaatkunde in Nederland. De studiedienst is een initiatief van ir. G.P. Nijhoff (1877-1956), een man die later lid zal worden van de Deltacommissie. Kennis van het getij in Zuidwest-Nederland en stroomgegevens? Die zijn er nauwelijks. Met cijfers van stroommetingen en waterloopkundige modelproeven moet de nieuwe dienst methoden ontwikkelen die het mogelijk maken het effect van waterbouwkundige ingrepen in te schatten.

De man die in 1932 wordt belast met de leiding van de nieuwe studiedienst is ir. Johan van Veen. Hij gaat voortvarend aan de slag. Zo maakt de dienst in 1934 een berekening van de gevolgen van de inpoldering van de Biesbosch voor de stad Dordrecht. Het verlies aan komberging zou een waterstandverhoging van 9 centimeter tot gevolg hebben, mocht de stormvloed van 1916 zich herhalen. Maar het gaat niet eens om die 9 centimeter. De waterkerende dijk die voor een deel door de oude stad loopt, ligt 3 meter boven NAP. Met behulp van vloedplanken en muurtjes kan dat 3,25 meter worden. De studiedienst Benedenrivieren berekent dat bij een stormvloed het water tot 4,5 meter boven NAP kan oplopen. Met andere woorden: Dordrecht is rijp voor overstromingen. En niet alleen de stad, ook plaatsen als Zwijndrecht, Papendrecht, Puttershoek en Moerdijk. Er worden allerlei plannen ontworpen waarbij vooropstaat dat de bedijking van de Biesbosch moet doorgaan. De Tweede Wereldoorlog blokkeert de plannen. Van Veen komt tot het inzicht dat de stormvloedstanden in dit gebied beperkt kunnen worden als het Hollandsch Diep en het Haringvliet worden afgesloten met een stormvloedkering. Hij tekent een dam met een keersluis in het Hollandsch Diep bij Klundert. Die schuift later op naar het westen, eerst naar het eiland Tiengemeten, daarna naar Hellevoetsluis, ongeveer het tracé van de huidige Haringvlietdam. Daarmee staat de basis voor het noordelijk deel van het Deltaplan op papier.

Van Veen denkt ook aan de afsluiting van de Grevelingen en de Oosterschelde. In 1939 publiceert P.J. Wemelsfelder, ingenieur bij Rijkswaterstaat en medewerker van Van Veen, in het tijdschrift De Ingenieur een artikel waarin hij voor het eerst statistische methoden toepast om het gedrag van stormvloeden in kaart te brengen. In datzelfde jaar maakt Van Veen in een intern rapport een analyse, getiteld ‘Te verwachten stormvloeden op de benedenrivieren’. Beide ingenieurs komen tot dezelfde conclusie: het deltagebied is een tijdbom, wachtend op een ramp.

De minister van Verkeer en Waterstaat stelt een Stormvloedcommissie in. Johan van Veen wordt de secretaris. In augustus 1940 brengt de commissie een voorlopig verslag uit. Kern is dat Nederland rekening moet houden met een waterstand tot 4 meter boven NAP bij Hoek van Holland. Die zal gemiddeld één keer per driehonderd jaar voorkomen. Ter illustratie: op 1 februari 1953 stijgt het water bij Hoek van Holland tot 3,85 meter boven NAP. Dat is meer dan voldoende om in de Delta een catastrofe te veroorzaken. Het rapport van de Stormvloedcommissie wordt niet openbaar gemaakt.

Vooral de situatie in de noordelijke Delta blijkt kritiek. Tijdens de oorlogsjaren brainstormt de top van Rijkswaterstaat over mogelijke oplossingen voor de gevaren van verzilting en stormvloeden. Johan van Veen krijgt de opdracht de verschillende problemen en plannen samen te vatten. Dat doet hij in de nota ‘Vijfeilandenplan’ uit 1942. Dat plan beoogt de Zuid-Hollandse eilanden tussen de Nieuwe Waterweg en het Haringvliet door middel van dammen met elkaar te verbinden, en de Hollandse IJssel af te dammen. Maar in gedachten is Van Veen al verder met wat hij het ‘Groot Verlandingsplan’ noemt. De kern van dat plan houdt in dat hij de zeearmen op een natuurlijke manier wil laten dichtslibben. Goedkoop, maar het duurt wel tweehonderd jaar. Als gevolg van dat plan zullen het Haringvliet en het Brouwershavense Gat verdwijnen.

In 1947 presenteert de Studiedienst een gewijzigde versie van het Vijfeilandenplan: het Viereilandenplan. ‘Ik maak de meest fantastische plannen voor de verbetering van onze kust,’ schrijft Johan van Veen in 1949, ‘maar mijn chefs zijn totaal niet geïnteresseerd.’ Hij ergert zich groen en geel aan de gang van zaken bij Rijkswaterstaat, aan de verstopte ambtelijke kanalen. Hij vergelijkt die ambtenarij met ‘een slome, dikke vetzak die aan spijsverteringsmoeilijkheden lijdt’. Van Veen kiest zijn eigen weg. Al even recalcitrant als zijn verre voorganger Vierlingh, publiceert ir. Johan van Veen in 1951 ‘The art of a nation, dredge, drain and reclaim’, een provocerend pamflet over de Nederlandse waterbouw. In het boek schetst hij de gevaren die Nederland bedreigen en tekent hij de contouren van een Deltaplan. Zijn superieuren zijn er niet blij mee, maar de eigenzinnige Van Veen vertikt het te zwijgen.

In 1952 vertelt hij aan een journalist van het weekblad Elsevier over de gevaarlijke toestand van de dijken. De hoofdredacteur vindt het paniekzaaierij, het artikel wordt niet gepubliceerd. Voor klokkenluiders is nog geen plek in de Nederlandse samenleving.

==

==

Ir. Johan van Veen.

==

In de delta neemt Rijkswaterstaat in die tijd op bescheiden schaal een aanloop naar het grotere werk. In 1949 is de dienst begonnen met de bouw van een dam van 900 meter over de brede schor tegen de zuidzijde van het eiland Rozenburg. Tussen 14 april en 20 juni 1950 wordt de dam op diepere plaatsen met kleine caissons uitgebouwd. Sleepboten duwen op 3 juli 1950 een Phoenixcaisson in het resterende 60 meter brede sluitgat. De achterliggende dam door de Botlek is al twee weken eerder gesloten, het water tussen de twee dammen heet voortaan het Brielse Meer.

Voedselschaarste in de oorlog heeft na 1945 voor oplaaien van de inpolderingsdriften gezorgd. Op 26 september 1946 is in Den Haag de Nederlandsche Vereniging voor Landwinning opgericht. Het doel is simpel: het bevorderen van landaanwinning in Nederland. De Nederlandse bodem dreigt een tikkeltje te klein te worden ‘voor 9,5 miljoen landskinderen, zo klinkt het tijdens de oprichtingsvergadering. Door nieuwe inzichten op cultuurtechnisch gebied kunnen voortaan lagere buitendijkse gronden worden bedijkt. En meer land betekent meer tarwe, dus meer voedsel.

Zo komt de Braakman in Zeeuws-Vlaanderen in beeld: daar ligt 1300 hectare te wachten. Met een dam vervalt bovendien de eeuwenoude scheiding tussen West- en Oost-Zeeuws-Vlaanderen. De afsluiting blijkt een hele klus, omdat er in de overgebleven gaten tussen de Phoenixcaissons een sterke stroom staat. Toch lukt het de waterbouwers om de nieuwe dam in de zomer van 1952 waterdicht te krijgen. Op 3 december 1952, dus twee maanden vóór de watersnood, deelt minister J. Algera van Verkeer en Waterstaat de Tweede Kamer mee ‘dat de afsluiting van het Haringvliet, de Grevelingen en de Oosterschelde in studie is genomen, evenals de mogelijkheid om delen van de Waddenzee in te polderen’. En Algera zegt bij de behandeling van de begroting van Verkeer en Waterstaat in december 1952 aan de Tweede Kamer toe dat hij een begin zal maken met het geleidelijk inhalen van het achterstallig onderhoud van de dijken. Niet voldoende aldus zijn partijgenoot, de ARP’er C. van der Zaal, anderhalve maand voor de watersnood: ‘Vooral waterstaatswerken lenen zich zelden voor het langzaam inhalen van onderhoud. Zwakke dijken eisen snelle voorzieningen om rampen te voorkomen.’ Het antwoord van Algera: ‘De zeeweringen die het land onmiddellijk tegen een catastrofe beveiligen, zijn in redelijke staat van onderhoud.’

Al voor de Ramp is Algera dus een bij herhaling gewaarschuwd man. En hij niet alleen. Ook zijn voorgangers hebben van de slechte dijken geweten. Het is opvallend dat veel van deze informatie door de ministers van na de oorlog niet is doorgegeven aan het parlement. De verklaring is simpel: het land heeft wel wat anders aan het hoofd: de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië, de versterking van het Atlantisch bondgenootschap tegen het communistische gevaar uit het Oostblok, de woningnood, de industrialisatie en het sluitend maken van de rijksbegroting. Bovendien klagen de inwoners van de delta niet over de krakkemikkige zeeweringen. Ze voelen zich veilig achter hun dijken.

De beloofde studie over afsluiting van het Haringvliet, de Grevelingen en de Oosterschelde krijgt Algera een paar dagen voor de Ramp op zijn bureau in de vorm van een vrijwel compleet Deltaplan, getiteld ‘Afsluitingsplan voor de Tussenwateren’, te weten de zeearmen tussen de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden. Van Veen heeft ‘een direct plan’ en ‘een geleidelijk plan’. Het directe plan voorziet in een Haringvlietdam van Hellevoetsluis naar de kop van Goeree, een Grevelingendam van Flakkee naar Bruinisse en een dam door de Oosterschelde, van Ouwerkerk naar Wemeldinge. Het geleidelijke plan bepleit een Oosterscheldedam van Zierikzee naar Wemeldinge. In dat plan blijven het Brouwershavense Gat en een groot deel van de Oosterschelde dus getijdengebieden. In Van Veens visie kan de schelpdierencultuur naar het openblijvende westelijk deel van de Oosterschelde worden verplaatst.

Van Veen gebruikt de naam ‘Deltaplan’ niet. Het verhaal wil dat Vrije Volk-journalist Klaas Graftdijk in 1948 het woord ‘deltaplan’ als eerste bezigde, maar waar en wanneer valt niet te achterhalen. Als het zo is, zal hij nooit vermoed hebben dat hij daarmee uitvinder werd van een woord dat Nederland wereldfaam bezorgde. Een woord dat we niet alleen terugvinden in de dikke Van Dale, maar dat ook in de zoekmachine Google ruim tweehonderdduizend vermeldingen oplevert.

==

==

‘Het Deltaplan is een planners’ Eldorado. Een volk heeft zijn geschiedenis besteed aan het bevechten van de wrede zee. Nu slaat het de goden in het gezicht met een technische triomf.’ Holland Herald, januari 1966

==

De natuur zorgt er in de nacht van 1 februari 1953 voor dat het plan-Van Veen niet meer dan een vingeroefening blijft. In die nacht drijven natuurkrachten de Nederlandse delta terug naar Genesis. De tijd krimpt ineen tot die dag in het jaar 47 na Chr., toen de Romein Plinius de Oudere over deze streken schreef: ‘Armzalige mensen. Ze lijken op zeevaarders als het water de omgeving bedekt en op schipbreukelingen als het water is teruggeweken.’

De balans van de Ramp, die in Brabant de Sint-Ignatiusvloed heet, is 1836 doden. Na die februaridagen breekt voor de Nederlandse delta de achtste dag aan: de Ramp als begin van een nieuw scheppingsverhaal. ‘Beurzen open, dijken dicht’. Niet omzien, handen uit de mouwen.

==

‘Het Deltaplan is een planners’ Eldorado. Een volk heeft zijn geschiedenis besteed aan het bevechten van de wrede zee. Nu slaat het de goden in het gezicht met een technische triomf.’ Holland Herald, januari 1966

‘Afsluiten! Ach, heren… we doen het zo graag’

Direct na de Ramp belast directeur-generaal A.G. Maris van Rijkswaterstaat het hoofd van de Studiedienst Zeeland, ir. H.A. Ferguson, met het optekenen van de schade. Ferguson gaat met een vliegtuig op verkenning uit. Zijn rapportage: ‘Wat moet ik zeggen over het ontstellende panorama dat ik tijdens die vlucht onder mij zag? Hoe zouden we dit ooit weer kunnen herstellen?’

Toch gaat Rijkswaterstaat onmiddellijk aan de slag. De dienst zet in op primitief dijkherstel waar dat mogelijk is: zo snel mogelijk de zee een halt toe roepen. Twee maanden na de Ramp zijn de meeste polders in het hele rampgebied weer drooggevallen. Behalve Schouwen-Duiveland. Daar en op Zuid-Beveland liggen de moeilijker te bedwingen stroomgaten: Bath, Kruiningen, Schelphoek en Ouwerkerk. Het zal tot eind 1953 duren eer ook dat overstroomde gebied officieel droog kan worden verklaard.

==

==

De Deltacommissie.

==

Op 18 februari landt prof. ir. J. Thijsse op Schiphol. Thijsse is directeur van het Waterloopkundig Laboratorium in Delft waar op de binnenplaats het hele Deltagebied al in een betonnen schaalmodel is uitgezet, maar verblijft op dat moment voor een halfjaar als gasthoogleraar hydrografie aan de universiteit van Michigan. In de trein had een Amerikaan hem al verteld dat een groot stuk van Nederland was ondergelopen. Hij wilde het eerst niet geloven, maar nu roept de regering hem terug.

Thijsse is een onmisbare adviseur. Hij is de zoon van de bioloog dr. Jac. P. Thijsse, de man die vanaf 1904 met zijn Verkade-albums de liefde voor de natuur in de Nederlandse huiskamers brengt. De directeur van het Waterloopkundig Laboratorium staat bekend als ‘de natte Thijsse’. Nog op Schiphol bezegelt het toekomstige lid van de Deltacommissie de toekomst van Zuidwest-Nederland: ‘Ik ben een groot voorstander van het in studie nemen van het afsluiten der zeegaten in Zeeland. Het is technisch mogelijk, hoewel de uitvoering van dit gigantische werk veel moeilijker en veel kostbaarder zal zijn dan destijds de afsluiting van de Zuiderzee. Daar was het water maar maximaal 11 meter diep, in Zeeland is het op sommige plaatsen 40 meter.’ In één adem wijst hij erop dat bij afsluiting van de Oosterschelde de oester- en mosselcultuur in Yerseke ten dode is opgeschreven. Hij besluit zijn persconferentie met de woorden: ‘De keus is dijken ophogen of zeegaten afsluiten. Dat laatste is de radicaalste oplossing en ach, heren… Laat ons het maar doen. Wij doen het zo graag.’

Drie dagen na de terugkeer van Thijsse, op 21 februari, installeert minister Algera de Deltacommissie. De commissie krijgt de opdracht na te gaan welke waterstaatkundige voorzieningen in het rampgebied moeten worden getroffen om een herhaling van de watersnood te voorkomen. De opdracht beperkt zich aanvankelijk tot de delta van Zuidwest-Nederland, later zal de Deltacommissie onderhands de opdracht krijgen over de beveiliging van de hele kust te rapporteren, inclusief de dijken van Groningen en Friesland en de inpoldering van de Lauwerszee.

==

In zijn installatierede noemt Algera de Deltacommissie ‘een waterstaatstechnische commissie’. Bij de samenstelling wordt dat letterlijk opgevat, want die is, voorzichtig gezegd, nogal eenzijdig. Voorzitter wordt de directeur-generaal van Rijkswaterstaat ir. A.G. Maris. Op de dag van installatie telt de commissie negen leden, allen civiel ingenieur. Acht van hen hebben of hadden een dienstverband bij Rijkswaterstaat. De enige buitenstaander is ir. R. Verloren van Themaat van het nauw met Rijkswaterstaat samenwerkende ingenieursbureau Van Hasselt en De Koning uit Nijmegen. Zoveel is wel duidelijk: de Deltacommissie is een Rijkswaterstaatscommissie. Nog in februari wordt de commissie uitgebreid met ir. J.A. Ringers, oud-directeur-generaal van Rijkswaterstaat en oud-minister van Openbare Werken en Wederopbouw, en in het voorjaar van 1954 komen er nog vier leden bij: jhr. ir. C.L.C. Kretschmar van Veen, directeur van de N.V. Hollandsche Aannemingsmaatschappij; dr. ir. F.P. Mesu, oud-directeur van de cultuurtechnische dienst, en prof. dr. J. Tinbergen, hoogleraar aan de Nederlandse Economische Hogeschool in Rotterdam en directeur van het Centraal Planbureau. Secretaris wordt de ‘geestelijke vader van de Deltawerken’, ir. J. van Veen. De Stormvloedcommissie uit 1939, nu overbodig door de Deltacommissie, wordt op 12 april 1953 opgeheven. Als later minister Algera probeert om nog een planoloog aan de commissie toe te voegen, reageert voorzitter Maris afwijzend: ‘Geen behoefte. De planologie weegt bij het Deltaplan in eerste instantie niet zwaar.’

Dertien ingenieurs en een later aangetrokken econoom gaan het nieuwe gezicht van Nederland bepalen. Geen planoloog, geen visserijdeskundige – terwijl het plan voor de visserij in het zuidwesten catastrofaal is –, geen gedelegeerd politicus, geen bioloog; liever geen pottenkijkers die niet uit Delft komen, die niet Delfts denken. Over het fenomeen ‘Delfts denken’ schrijft de publicist Wouter van Dieren in 1974: ‘Delfts denken is datgene wat is overgebleven in de hoofden van bonkige, schreeuwerige, bierdrinkende, blazerdragende TH-klanten die nu al generaties lang de techniek leren misbruiken en de mensheid bedreigen. Gewoon omdat hun niet wordt bijgebracht dat er een ragfijn kantwerk van menselijke, sociale, ecologische en biologische draadjes bestaat dat de behandeling van een diamantslijper vergt en niet van een betonvlechter. De traditie plaatst hen steeds weer op de stoel van hun voorgangers: zowel in de corpssociëteit als in de rangorde der waterstaters en de daartegenaan gekleefde aannemingsbedrijven. Dat is de bakermat van de technocratie, de leerschool van de aanbidding van het grote, het overweldigende, gewelddadige, de gigantomanie.’

Al bij de installatie van de Deltacommissie zet voorzitter Maris in op daadkracht. Zijn strategie is werken met tussentijdse adviezen, zodat Rijkswaterstaat onmiddellijk aan de slag kan of zich al kan voorbereiden op wat komen gaat: ‘Ik zou me kunnen indenken dat het voor de snelle voortgang van de werken noodzakelijk zal zijn dat over bepaalde onderdelen reeds wordt gerapporteerd voordat ons eindadvies gereed is.’ Daarmee zet Maris meteen het parlement buiten spel. Niet zo vreemd in een land waar het nationale denken per traditie is doortrokken van vrees voor de zee. Een deel van de nationale identiteit bestaat dan nog uit het beeld van de stoere dijkenbouwer, de schepper van Nederland. En scheppen en democratie gaan niet samen.

==

De eerste interim-adviezen van de Deltacommissie verschijnen al op 26 mei 1953. Ze gaan over de verhoging van de Schouwse Dijk, de oude hoofdwaterkering van Schouwen-Duiveland en de afsluiting van de Hollandsche IJssel. Het werk aan de stormvloedkering begint op 15 januari 1954.

Van een Deltawet of een democratische discussie daarover is dan in de verste verte nog geen sprake. Het zal nog vier jaar duren voor in de Tweede Kamer de Deltawet wordt aangenomen. Bij de installatieplechtigheid formuleert minister Algera de taak van de Deltacommissie als volgt: ‘Het maken van plannen die veiligheid tegen overstromingen bieden, beveiliging tegen verzilting en tevens het doen van onderzoek naar de mogelijkheid om de zeegaten tussen Westerschelde en Nieuwe Waterweg af te dammen.’

==

‘Rijkswaterstaat wordt beheerst door een ingewoekerd gevoel een soort ministerie van Algemeen Nut te zijn. Dat geldt ook voor waterschappen. Dat waren de eerste bestuurscolleges in Nederland, niet de Tweede Kamer of Provinciale Staten. Waterstaat is voor Nederland een zaak van to be or not to be. De dienst kent een sterke teamgeest en een hiërarchische instelling. De civiele ingenieur is de voortzetting van de militaire ingenieur, als nakomeling van Simon Stevin. Bij Rijkswaterstaat is de hoofdingenieur ‘de overste’ en de directeur-generaal is ‘de generaal’.

Prof. ir. J.P Thijsse (‘natte Thijsse’)

‘Zeeland moet herboren worden in nieuwe kracht en luister’

Het Deltaplan moet een groots en meeslepend antwoord worden op de Ramp. Een zwak punt van het project is dat de gevaarlijkst geachte Oosterschelde pas na 25 jaar zal worden afgesloten en dat de dijken rond de Oosterschelde ondertussen niet worden versterkt. Die onzekerheid is het nadeel van de door Rijkswaterstaat gekozen, voor de hand liggende strategie: met de makkelijkste en kleinste sluitgaten beginnen om zo ervaring op te doen voor de meest riskante afdammingen. Algera heeft daar wel een oplossing voor. Hij beroept zich daarbij niet op techniek of snelheid van handelen maar alweer op het ongrijpbare bovenaardse: ‘Het kan zo zijn dat uitvoering van de veiligheidswerken jaren zal duren. God moge verhoeden dat we binnen dat tijdsbestek andermaal een dergelijke stormvloed op doemt als thans het geval is geweest.’ Gokje! Maar hopen dat het op en rond de laatst af te sluiten zeearm, de Oosterschelde, tot 1978 niet te hard zal waaien. En zeker niet tijdens een springtij, zoals in 1953.

Vier dagen na de installatie van de Deltacommissie, op woensdag 25 februari, spreekt commissaris der Koningin jhr. mr. A.F.C. de Casembroot de Staten van Zeeland toe. Zijn ervaring tijdens de rampnacht: ‘De snelle opvolging van berichten over nieuwe rampen was adembenemend. Aan angst en vertwijfeling mocht geen seconde worden toegegeven.’ De conclusie van De Casembroot: ‘Zeeland moet herboren worden in nieuwe kracht en luister.’

In de Provinciale Zeeuwse Courant verschijnt een dag later de negentiende lijst van slachtoffers. De krant doet ook verslag van het herstelwerk, in oorlogstermen: ‘Een vloot van twintig bakken en twintig sleepboten stoomt naar Zierikzee. De slag kan beginnen.’ Zo begint de wederopbouw in het rampgebied, tegelijkertijd de proloog van het Deltaplan.

De delta staat nog voor een groot deel blank, maar de Deltacommissie gaat voortvarend aan de slag. Al op de dag van de installatie is er een eerste vergadering. In het rampgebied doen geruchten de ronde dat er stukken eilanden zullen worden prijsgegeven aan de zee. In die verhalen worden vooral Stavenisse genoemd en de westpunt van Tholen. De reactie van voorzitter Maris is kort: ‘Wij geven niets prijs.’ Wat publiciteit over het werk van de Deltacommissie betreft, gooit Maris meteen de deur op slot: ‘Geen mededelingen aan de pers, de beraadslagingen van de commissie blijven geheim, er wordt alleen gerapporteerd aan de minister.’ Met de minister heeft hij ook afgesproken dat de adviezen van de commissie voordat ze naar de drukker gaan ter inzage worden gegeven aan de Belgen, om onaangenaamheden met de zuiderburen te voorkomen.

De leden van de commissie geven te kennen bij voorkeur op zaterdag te vergaderen. Plaats van vergadering is de directiezaal in het gebouw van Rijkswaterstaat aan de Van Hogenhoucklaan in Den Haag. Ir. Maris vormt naast de Deltacommissie tien ondersteunende werkgroepen met namen als ‘windgolven en golfoploop’, ‘veiligheid binnendijken’, plaats en volgorde werken’, ‘economie’ en ‘schelpdieren en visserij’. Een werkgroep met de naam ‘constructie afsluiting’ maakt vanaf het begin de denkrichting van de Deltacommissie duidelijk.

De secretaris van de Deltacommissie, ir. Johan van Veen, is de man die eerder en bij herhaling waarschuwde voor de slechte staat van de dijken in de Nederlandse delta. Hij bestudeert na de watersnood de verslagen van de Ramp die door de Deltacommissie bij elke gemeente en bij elke dijkbeherende instantie in het rampgebied zijn opgevraagd. En hij leest er het in 1579 geschreven boek Tractaet van Dijckagie van dijkgraaf Vierlingh nog eens op na: hoe Vierlingh de dijkgraaf van de polder Ruygenhil in West-Brabant een reprimande geeft omdat de dijk om die polder bij de Allerheiligenvloed van 1570 maar 8 voet hoog was. Vierlingh: ‘Ik had gezegd dat het 10 voet moest zijn.’ Het commentaar van Van Veen: ‘Omgerekend is 8 voet van toen nu 4 meter en 20 centimeter. Zo hoog was de dijk van Ruygenhil in 1570, en zo was de toestand nog op 1 februari 1953.’ Van Veen citeert nog een wijze les van Vierlingh: ‘Zie erop toe dat men dijken hoog en sterk maakt, zodat gij gerust mooght slapen.’ Van Veen noteert: ‘Dat advies is 375 jaar later nog niet overal opgevolgd. Hoe zouden we anders met zulke lage dijken zitten?’ De aloude Andries Vierlingh duikt ook op tijdens de beraadslagingen van de Deltacommissie. Van Veen suggereert om het boek van de zestiende-eeuwse ‘vader van de Nederlandse dijkenbouw’, te laten herdrukken. Maris vindt het een goed idee, informeert naar de prijs, maar schrikt van de kosten: 7500 gulden. Zuinigjes suggereert hij: ‘Zullen we dan maar een exemplaar langs de leden van de commissie laten circuleren?’

==

‘Komt, laat ons heengaan en de zee beoorlogen, opdat zij voor ons wijke.’

Uit het vierde apocriefe Bijbelboek van de schriftgeleerde Ezra.

Dat nooit meer!

In het zuidwesten begint het herstel van de gebroken dijken. Eind februari vindt boer Hendrik Wolfert in zijn boomgaard in de Nieuw-Neuzenpolder een roodgeschilderde lichtboei, een souvenir uit de rampnacht. Het dijkgat in deze polder, westelijk van Terneuzen, is net gedicht. Twaalf van de dertien boeren keren terug. Op de akkers liggen her en der betonblokken van zo’n 120 kilo per stuk. Het zijn restanten van de oeverbescherming die door de zee mee naar binnen zijn gesleurd.

‘Veel gerst en haver zaaien, en op de minst zoute gedeelten bieten en luzerne,’ stelt landbouwer Jan Moes. Voor het zover is wordt er ter bestrijding van het zout in de bodem twee ton gips per hectare uitgestrooid. In Zierikzee begint aannemer Volker met het dichten van de havendijk. Hoog op het strand van Westenschouwen ligt dan nog een merkwaardige herinnering aan de rampnacht van 1 februari: het Finse vrachtschip Bore VI, de dekken vol met scherp duinzand. ‘Dit is geen schip meer, maar een kluizenaarshol,’ moppert de Finse kapitein Fagerström, met de handen op de rug van stuurboord naar bakboord over de brug ijsberend. Zijn schip zal pas eind december via een speciaal gebouwde helling het strand verlaten.

Ondertussen komt de publiciteitsmachine van Rijkswaterstaat op gang. Nederland moet Deltaplanbewust worden gemaakt. Dat is na de Ramp schieten op open doel. ‘Dat nooit meer!’ Alle energie gaat naar de definitieve afrekening met de ‘erfvijand’: de zee. De ‘sluit de zeegatenlobby’ draait op volle toeren nog voor de Deltacommissie haar bevindingen heeft gepubliceerd. ‘Afsluiting van de zeegaten in Zuidwest-Nederland is de enige economisch verantwoorde manier om dit deel van Nederland als woongebied te behouden,’ aldus ir. J.K.L. Klein, directeur-hoofdingenieur van Provinciale Waterstaat Zuid-Holland half april 1953 in een inleiding. Klein stelt dat de kosten voor het afsluiten van de zeegaten ‘ongeveer even hoog zijn als die voor de verhoging van de bestaande dijken’.