ALTIJD LAPLAND

Van dezelfde auteur

Het noordelijk gevoel

Dagboek van een provinciaal

Land van grote eenzaamheid

Al dwalend

Dwaze eilanden

Mijn wadden

Nieuw wandelboekje

Zilverig licht

Mijn Drenthe

Knoop van IJsland

Mijn Ierland

Maar de rand van de kaart

Gerrit Jan Zwier

ALTIJD LAPLAND

PANDORA

Pandora pockets maakt deel uit van Amstel Uitgevers BV

Altijd Lapland verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas

Zesde druk

© 2003, 2009 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie Gerrit Jan Zwier

ISBN 9789045018157

NUR 301

www.pandorapockets.nl

Met dank aan mijn reisgenoten: Djuke, Herman Aarts, Hanz de Waard en Wienke.

Nooit eerder heb ik een volk gezien dat zulk een aangenaam leven leidde als de Lappen.

Carl Linnaeus

Eerste reis

Op een zomerse junidag in het jaar 1966 lieten mijn ouders mij achter op een parkeerplaats aan een Duitse snelweg. ‘Eerlijk gezegd had ik gedacht dat je ouders je wel zouden tegenhouden,’ schreef een studievriend mij in een brief die ik weken later bij het poste-restanteloket in het postkantoor van Hammerfest zou afhalen. Nee, mijn ouders stonden juist aan het begin van mijn eerste grote reis, die bijna vijf maanden zou duren, en die een totale breuk betekende met de wereld van klaslokaal en collegezaal, waarin ik tot dan toe had meegelopen. Ze lieten me gaan, weliswaar met bezwaard gemoed, maar op de een of andere manier had ik hen ervan weten te overtuigen dat ik op alle fronten zou mislukken, als ik niet eerst mijn vleugels mocht uitslaan.

Aan de biologiestudie in Amsterdam, waarachter ik na anderhalf jaar een punt had gezet, was ik tegen heug en meug begonnen. Liever was ik als zeventienjarige, na het eindexamen van de HBS, de wijde wereld in getrokken, maar deze plannen strandden in vaagheid en stuitten op praktische problemen. Waar wilde ik dan heen? Naar India of Amerika, zei ik, via een uitwisselingsprogramma. Mijn vader haalde er de schouders over op. Wie wilde er nu naar Amerika? Ja, emigranten, boeren die in Nederland geen droog brood meer konden verdienen. En dan India… daar heerste altijd hongersnood. Bovendien wilden zij geen vreemdelingen in huis.

Twee jaar later noemde ik als reisdoel niet een ander continent, maar het redelijk nabije Scandinavië. De fjorden van Noorwegen spraken wel tot hun verbeelding; bovendien stond mijn vader, die uit een rood nest kwam, positief tegenover de coöperaties in noordelijke landen. Dat ik met een zak vol duiten thuiskwam – verdiend in de vrieskelders van een Amsterdamse brouwerij en in de duinen van Vlieland, waar ik op een camping greppels groef voor de waterleiding – heeft hun houding tegenover mijn plannen zeker ook gunstig beïnvloed.

Vroeger kreeg ik thuis, als ik iets wilde ondernemen, vaak te horen dat ik daar te jong voor was. Maar op zeker moment veranderde dat ‘te jong’ zomaar opeens in ‘te oud’. Zo dreigde het leven als zand door mijn vingers te glijden. Misschien zagen mijn ouders dat ook in, en waren ze het daarom met mij eens dat negentien jaar een prachtige leeftijd is om eens op andere erven rond te kijken. Al te naïef ben je op die leeftijd niet meer, en het cynisme heeft nog geen kans gekregen.

Over de vraag van mijn vader, wat hij me voor onderweg mee kon geven, hoefde ik niet lang na te denken: de Verzamelde Gedichten van Slauerhoff. Het was dan niet meer nodig me zorgen te maken over de plaats waar ik in de toekomst mijn moede hoofd te ruste zou leggen: in zijn gedichten vond ik altijd onderdak.

Nu, vijfentwintig jaar later, weet ik niet meer precies waarom ik het noorden boven de andere windstreken verkoos. Ik verlangde in ieder geval naar ruimte, naar lege streken, en zeker ook naar een grootse natuur. Van de grote stad en het Amsterdamse caféleven had ik mijn buik vol, om maar te zwijgen van de vreselijke Jordaanhumor van ome Cor en tante Sjaan. In die stad kon ik mijn draai niet vinden en raakte ik mezelf een beetje kwijt. Waarom liep ik die dag in maart toch mee met het provovolk, dat vast van plan was de trouwdag van Beatrix en Claus te verstoren? Maakte ik me dan zorgen over de toekomst van het koningshuis? En wat had ik te zoeken op die demonstratieve bijeenkomst, waar een hoogleraar op sarcastische toon vertelde dat de Amerikanen in Vietnam heel veel prikkeldraad nodig hadden om de vrijheid van de burgers te beschermen? Misschien stond ik te sterk onder de invloed van mijn zwager Jacques, tegen wie ik huizenhoog opkeek. Jacques kwam uit het katholieke zuiden en had een opstandige jeugd tegen kerk en school achter de rug. Hij ging in Amsterdam geschiedenis studeren en ontpopte zich daar al gauw tot een briljant student. Naast een historische, had hij ook een sterk literaire belangstelling. Hij was in hart en nieren een romanticus, en hij voelde zich in het leefklimaat van de jaren zestig dan ook als een vis in het water. Aan het anarchisme had hij zijn hart verpand; Bakoenin, Kropotkin, de Parijse Commune en de Spaanse Burgeroorlog vormden de onderwerpen van zijn referaten en scripties. De seksuele moraal van de permissive society viel bij hem, zeker na de scheiding van mijn zuster, ook in zeer goede aarde. Zijn muzikale voorkeuren waren echter in een heel andere tijd geworteld; in plaats van naar popgroepen luisterde hij liever naar barokmuziek. Hij was ook te veel intellectueel om zich te interesseren voor de bewustzijnsverruimende scene van de tegencultuur. Er was in zijn kring wel steeds een grote behoefte aan stemmingswisselaars, maar bier en wijn voldeden, wat dat betreft, uitstekend. Niemand kon toen voorzien dat Koning Alcohol hem nog eens als voetveeg zou gaan gebruiken. Maar het moet gezegd: als drinker raakte hij altijd in een opperbest humeur.

Wij konden uitstekend met elkaar overweg; ik deed mijn best een klankbord voor zijn flitsende geest te zijn. Hij las In de ban van de Ring, het meer dan duizend bladzijden tellende sprookje van Tolkien, in een paar dagen en een slapeloze nacht uit, en was verrukt. Ik haastte mij achter hem aan, en was eveneens diep ontroerd door de queeste van de Reisgenoten, en zeer onder de indruk van de verbeeldingskracht van de maker van het epos. Talloze malen namen wij onderdelen van het Ringverhaal onder de loep, en verdiepten ons in de stambomen van hobbits, dwergen en elfen. We noemden elkaar Balings of Bombadil, en spraken een dialect dat was afgeleid van het taaltje van de ontaarde Gollem, die zo’n beslissende rol in de trilogie speelt. ‘Wat heeft die nare Balings in zijn zaksies?’ vraagt de wantrouwige Gollem in De hobbit aan Bilbo, als ze elkaar raadseltjes opgeven. In onze conversatie dook die zin herhaaldelijk op.

Werd ons pad gekruist door mensen die het Ringverhaal al na enige hoofdstukken hadden weggelegd, dan wisten we zeker dat we een saaie piet hadden ontmoet. Sterker nog: wieTolkien onverteerbare kost vond, was volgens ons een slecht mens.

Tegenover het politieke gedachtegoed van Jacques bewaarde ik zo veel mogelijk afstand. Ik begreep niet waarom je nou zo hartstochtelijk voor de ene variant van het anarchisme zou zijn, en even hartstochtelijk tegen een andere variant. Wat kon het de wereld nou schelen of er op mijn zolderkamertje in de Utrechtsedwarsstraat een radenanarchist vertoefde of een syndicalistisch anarchist? Hoewel Roel van Duyn, Rob Stolk en andere provo’s af en toe bij mijn zwager over de vloer kwamen, stak ik mijn tijd niet in de happenings bij Het Lieverdje op het Spui, of in het agentje pesten, dat later in zwang kwam. Wel raakte ik op die Oranjedag in maart, samen met Jacques, verzeild in de provomars, die bij de Dokwerker was gestart en koers zette naar de Westerkerk. De bereden politie en de mobiele eenheid sloegen er die dag flink op los. Demonstranten werden in de Raadhuisstraat tot in de portieken, waar ze dekking hadden gezocht, door ruiters en agenten in burger achternagezeten en opgejaagd. In diezelfde Raadhuisstraat ontplofte de befaamde rookbom, die door een vriend van Jacques werd gegooid, en die op de televisieschermen van alle naties de gouden koets even aan het oog onttrok.

In paniek holde ik van portiek naar portiek. Op een met fietsen bezaaide gracht drong de waarheid tot mij door: ik hoor hier niet. Ik moest heel wat anders gaan doen.

Ik wilde geen provo zijn en evenmin stadsbioloog. Al langer had ik geen vrede met een dagindeling waarbij de ochtend bestemd was voor luistercolleges en de middag voor het ontleden van dieren en het natekenen van plantencellen. Ik sprong graag op de fiets en dwaalde bij Durgerdam en Schellingwou door een Nesciolandschap (‘En daarachter lag Durgerdam, met z’n kleine huisjes aan den dijk en z’n twee kleine torentjes en wat kale boomen, zwart daartusschen en op de reede, heel klein, wat scheepjes, de masten staken schraaltjes in de lucht… Groot was God dien middag en goedertieren’).

Ik meldde me als los arbeider bij een brouwerij aan, drukte in alle vroegte de prikklok in, stapelde de hele dag biertonnen op elkaar en liet ’s avonds mijn kaart weer door de prikklok afstempelen. In de kantine kostte een grote pils een dubbeltje, maar dat vormde voor het personeel geen stimulans om de bierpompen van de baas met rust te laten. Al voor de koffiepauze dreven er in de met heet water gevulde emmers van de tappers conservenblikjes rond, waarin het steenkoude bier op temperatuur kon komen. Ik hield het zes weken vol in dit bierparadijs. Daarna kocht ik een tent, keerde de provostad de rug toe en week uit naar Vlieland.

Voorzien van een zware rugzak, een tent en ruim tweeduizend gulden aan reischeques trok ik de vrijheid tegemoet. Het duurde vrij lang voor de eerste auto stopte. Tot mijn schrik legde de kalende chauffeur na een paar minuten een warme hand op mijn knie. Een paar tellen later stond ik weer in de berm.

De volgende dag was ik in Bremen. De voorpagina van Bildzeitung schreeuwde mij toe dat in Amsterdam de chaos was uitgebroken. Bouwvakkers en provo’s hadden elkaar gevonden, en een aantal bestelauto’s van De Telegraaf in brand gestoken. In die krant was namelijk het juiste bericht afgedrukt dat de man die tijdens eerdere rellen was overleden, een natuurlijke dood was gestorven. Het plotse verbond tussen arbeiders en studenten kwam overigens niet voort uit gemeenschappelijk beleden anarchistische idealen; het oproer van de werkende klasse vloeide voort uit grieven over vakantiebonnen. Het verbond hield dan ook niet lang stand.

Ik was nauwelijks een etmaal het land uit, of de boel liep al in het honderd.

Mijn ‘Grand Tour’ moest mij naar streken ver boven de poolcirkel brengen. In de zeventiende en achttiende eeuw was het voor Engelse jongelui van goede komaf heel gewoon om een reis naar Zuid-Europa te maken. De Tour, die hen in aanraking bracht met de voortbrengselen van de klassieke cultuur en de Italiaanse schilderkunst, fungeerde als een rite de passage, een overgangsrite, waarna de jongeling zich hoorde te gedragen als een volwassen man die zelfbewust zijn plaats in de maatschappij inneemt. Nu staat Scandinavië niet bekend als een schatkamer vol kunst, en evenmin was ik van goede komaf, maar toch had ook mijn ‘Grand Tour’ de intentie om een streep te zetten onder het verleden. Door Spartaans te leven, te liften door vreemde streken en door vele maanden van huis te zijn, deed ik iets volstrekt anders dan proefwerken maken en tentamens afleggen. Voordat ik mij als burger zou vestigen, wilde ik een tijdje als nomade leven.

In de jaren zestig was ik niet de enige die liftend langs ’s heren wegen trok. Evelyn Waugh, die menig reisboek heeft geschreven, legde eens een verband tussen de opvallende reislust van zijn jonge landgenoten, die tussen 1920 en 1940 naar alle kanten uitzwierven, en de Eerste Wereldoorlog. Voor de vaders van deze jonge generatie vormde het slagveld een overgangsrite. Het verborgen doel van de zwerftochten van de zoons zou gelegen zijn in hun verlangen om eveneens indringende ervaringen op te doen. Zo zouden ook zij tot man worden geslagen en door hun vaders voor vol worden aangezien. Op die manier kun je ook een verband leggen tussen de liftreizen van jongeren in de jaren zestig en de ervaringen van de vaders in de Tweede Wereldoorlog. Het verschil is dat de situatie van gevaar en ontberingen, die de vader in onvrijheid moest ondergaan, door de zoon in alle vrijheid werd opgezocht.

Ik hield geen dagboek bij en daarom is het moeilijk een helder beeld te krijgen van de binnenwereld van deze nu verdwenen reiziger. Ik heb alleen nog een verfomfaaide academische agenda, waarin hier en daar wat plaatsnamen, opmerkingen en dichtregels staan. Op elke bladzij van de agenda prijkt een citaat of een grappig bedenksel van de samenstellers; sommige zijn met een pen omcirkeld, en ook daaruit kan iets van mijn stemming worden afgeleid:

‘Die blijven sterven van verveling, die weggaan zuipen zich van heimwee dood.’

‘Wie zichzelf overwint, heeft toch een nederlaag geleden.’

Hier en daar staan Tolkiennamen en regels uit het werk van Slauerhoff. Ik schreef ook gedichten, in de trant van mijn voorbeeld uiteraard, meer dan eens over de helden uit het Ringverhaal. Hoe noordelijker ik kwam, en hoe moeizamer het liften ging, hoe rijker vloeide de dichtader. Soms koos ik het slechte weer als onderwerp:

Hier op aard,
Onder het wijde wolkendek,
Bestaat de zon
Nog slechts in oude legenden.
Grijsaards, zwaar bebaard,
Verhalen van een hete gele vlek
Die warmte geven kon,
Maar verdween in ’t onbekende.

Ik zong ook veel, herinner ik me, fantasieteksten op de melodie van ‘Sloop John B’ van The Beach Boys, ‘The life I live’ van Q 65 of ‘These boots are made for walking’ van Nancy Sinatra en andere eigentijdse hits. Ik stond soms dagenlang in de regen te liften, zong mijn liedjes en verlangde geen moment terug naar ome Cor en tante Sjaan.

Na een week was ik in Stockholm. Onderweg overnachtte ik in jeugdherbergen, die op het Zweedse platteland vaak in scholen waren ondergebracht. Daar liep ik mijn liftende generatiegenoten, afkomstig uit Amerika, Australië en andere Europese landen, tegen het lijf. Zij waren allemaal tegen de Vietnamoorlog; de Amerikanen wilden dat Frodo Balings of Sam Gewissies president van hun land zou worden. Van mij wilden ze alles weten over die te gekke provo’s. Het woord ‘provo’ had zich in korte tijd een plaatsje verworven naast ‘klomp’ en ‘tulp’, stereotypen die een buitenlander bij het woord ‘Holland’ snel uit zijn mond liet rollen. In de jeugdherbergen heersten de schoolse regels van een voorbije tijd, met corvee, drankverbod en het vroege doven der lichten, maar het langharige, vrijgevochten trekkersvolk nam daar nauwelijks aanstoot aan: voor weinig geld hadden zij immers een dak boven hun hoofd, zodat je met een smalle beurs toch lange tijd op stap kon zijn.

Het leven was werkelijk goedkoop. Overdag namen automobilisten mij voor niets en niemendal mee. ’s Nachts lag ik op de slaapzaal van een jeugdherberg, of in mijn tent. Hoe noordelijker ik kwam, hoe vaker ik mijn tent in een bos of bij de oever van een meer opzette. Ik dronk geen bier maar melk – romige melk uit bruine flessen – en at alleen in jeugdherbergen een sobere warme maaltijd. ‘Deze week mag ik niet meer uitgeven dan twintig gulden,’ noteerde ik op 18 juli in mijn agenda. Mijn enige luxe bestond uit een pijp en kleine pakjes geurige Neptune, waarvan je de plakken eerst fijn moest wrijven voor je er de brand in kon steken. Natuurlijk had ik er liever tabaksblad uit Langebroek ingedaan – Langebroek, gelegen in het Zuiderkwartier van de Gouw, waar de tabak geteeld wordt die bij hobbits favoriet is. Vanzelfsprekend rookte ik pijp, het rooktuig van evenwichtige, beschouwende mensen van het type Tolkien, en geen sigaretten, die horen bij een jachtige, nerveuze levensstijl.

Het maken van liftreizen vormde in die tijd een onlosmakelijk onderdeel van de alternatieve jeugdcultuur. Het was een levenshouding, die niet alleen op geldgebrek terugging, maar ook verband hield met zucht naar avontuur. In de jeugdherbergen werden vooral liftverhalen uitgewisseld: welke afstand je in een dag had afgelegd; welke gekken je was tegengekomen of, juist andersom, wat een bijzonder contact je met een liftgever had gehad. Sommigen boden je een maaltijd en een slaapplaats aan, of wilden dat je hen dagenlang gezelschap hield. In het laatste geval ging het vaak om eenzame vakantiegangers, die zelf ook ooit liftend langs de wegen waren getrokken. Zij zaten meestal achter het stuur van het kleinere model auto. Bestuurders van grotere auto’s, die meenden dat ze in de wereld door hard werken heel wat bereikt hadden, lieten je meestal staan. Zij herkenden zichzelf niet in de lifter, die ze als een bedelaar en een klaploper beschouwden. De inzittenden van nog grotere wagens trapten weer wel op de rem: echt rijke mensen hoeven zich niet tegen lifters af te zetten, en bovendien zijn ze van oudsher gewend om een aalmoes in een opgeheven hand te stoppen.

Wie in het huisje van een liftgever wordt binnengelaten, moet zich als een voorbeeldig gast gedragen. In feite laat hij een wildvreemde toe in de intimiteit van zijn privévertrek. Na het optrekken moet er een geruststellingsrite op gang komen, om een in aanleg gespannen situatie onschadelijk te maken. Conversatie is dus geboden, het geeft niet waarover. Zou er een diepe stilte in de rijdende kamer blijven hangen, dan zou dat door beide partijen als pijnlijk en bedreigend worden ervaren.

Mijn eerste nacht op Finse bodem bracht ik door op een kampeerterrein bij de havenstad Turku. Het was een vrijdagnacht. In de loop van de avond arriveerden er steeds meer auto’s, niet van toeristen, maar van Finnen. Terwijl zij hun koepeltentjes opzetten en de drank uit de kofferbak laadden, galmde de muziek uit autoradio’s over het terrein. Een lange, rumoerige, dronken nacht brak aan, waarin ook ik werd meegetrokken. De bewoner van het tentje naast mij kwam al gauw langs om kennis te maken. Misschien voelde hij zich eenzaam, en een beetje weemoedig, door al die ruisende sparren om ons heen. Hij sprak wat Duits, en van hem leerde ik dat olut bier is,perunamussi ja makara aardappelpuree met worst betekent, en dat een tulitikkurasia niets anders is dan een lucifersdoosje. Omdat hij mij ook tot tien leerde tellen, dank ik aan hem de wetenschap dat de ganzen Yksi, Kaksi en Kolme, uit het avonturenboek van Niels Holgersson, in het Nederlands Een, Twee en Drie heten.

Hij beweerde dat zijn klinkerrijke moedertaal tot de eenvoudig te leren talen behoort. Elke letter wordt immers uitgesproken, de klemtoon valt steeds op de eerste lettergreep, en het Fins kent veel leenwoorden. Wie er een aantal op een rijtje zet, krijgt al snel de (verkeerde) indruk dat het Fins een soort Esperanto voor kleuters is: hotelli, motelli, musiikki, kapokki, kioski, poliisi, bensiini, barbaari, apteekki, teatteri, ottomatti, seksipommi (seksbom),braatwursti en majoneesi. Je kunt ook een heel eind komen als je voor sommige woorden een ‘s’ zet – koulu (school) en tuoli (stoel) worden dan skoulu en stuoli. Soms brengt niet de ‘s’ maar de ‘k’ uitkomst – nakki wordt dan knakki, en daar herkennen we moeiteloos de knakworst in. En ach, al die naamvallen… die hoefde je niet te leren, want de Finnen gebruikten er zelf ook maar een paar.

Bijna had ik in Turku de beschikking gehad over een sleeping dictionary, zoals Engelse kolonialen hun inheemse bijzit noemden. De ochtend na het drankfeest werd mijn tent opengeritst. Een jong, nieuwsgierig meisjesgezicht verscheen in mijn blikveld. Geen Slavisch, rond hoofd dit keer, met streng afgeknipt blond haar dat als een helm de schedel bedekt, en geen onverschillige groenblauwe ogen en een lusteloos kauwende mond. Nee, Karen had donker haar en onverschillig was zij allerminst. Evenmin was zij ‘verlegen en in zichzelf gekeerd’, zoals mijn reisgids de gemiddelde Fin karakteriseerde. Ze gleed mijn woning binnen met het voorstel thee voor mij te zetten. Ik was te beduusd en te verkreukeld om te antwoorden, en mijn verbazing werd er niet minder op toen ze zich languit naast mij neervlijde en het opengeslagen schrift met Finse woordjes naar zich toe trok.

‘Perunamussi ja makara!’ las ze hardop en begon te lachen.

Ik lachte schaapachtig mee, me afvragend waar ik dit bezoek aan verdiende. Was zij er gisternacht dan bij geweest, bij die aangeschoten kring van wodkadrinkers bij het kampvuur, die de op berkentakken gespietste worsten in de vlammen hadden gehouden tot het vet sissend alle kanten op vloog? Of had zij, later nog, meegedaan met de zwempartij tussen de scheren, waarvan ik me maar heel weinig kon herinneren… Ja, het water was steenkoud geweest, er liepen horden kleine rode spinnetjes op de rotsblokken, er bloeide wit lepelblad op het eilandje. Maar verder? Ze repte met geen woord over de afgelopen nacht. Ze klemde haar lippen op elkaar en begon in een kinderlijk rond handschrift een werkwoord te vervoegen: kirjoittaa, kirjoitat, kirjoittaa, kirjoitamme…

Ik had er geen idee van wat het betekende. Ik zet thee, jij zet thee? Ik vind jou aardig, jij vindt mij aardig? Onlangs kwam ik het schrift in een doos op zolder weer tegen, en ik heb het woord opgezocht. Het betekent schrijven.

Vanuit een ooghoek zag ik opeens wat vreemds – buiten de tent zat nóg iemand, met de rug naar mij toe… een mollige, rokende vrouw, die rustig voor zich uit keek. Karen legde de pen weg, kroop over mij heen, plaatste haar handen naast mijn hoofd en vroeg of ik misschien iets anders wilde dan thee. Zonder mijn antwoord af te wachten zakte ze door haar ellebogen en plantte haar mond op de mijne.

Ik was niet in staat haar kus te beantwoorden. In het nauw gedreven draaide ik mij van haar weg. Terwijl ik dat deed, zag ik heel duidelijk hoe de wachteres voor de poort een zoekende blik naar binnen wierp. Wat was hier aan de hand? Had ik bezoek van een bordeelhoudster en een van haar meisjes? Ging het om vriendinnen die de hele nacht waren doorgezakt en seksueel niet aan hun trekken waren gekomen? Beseften zij niet dat ik op golven van wodka als een wrak in mijn tent was aangespoeld? Dat ik derhalve zo omzichtig mogelijk met mijn mishandelde ingewanden diende om te gaan?

Hardhandig duwde ik Karen van mij af en sloeg het tentdoek opzij. De matrone kwam haastig overeind. Achter mijn rug klonken woorden als perkele en santaana op, die ik dankzij de afgelopen nacht als krachttermen herkende. Met een kwaad gezicht kroop Karen de tent uit en greep de toegestoken hand van de vrouw beet. Luid pratend, nu en dan achteromkijkend, maakte het vreemde duo zich uit de voeten.

Later hoorde ik van mijn buurman een wonderlijk verhaal. Wist ik dan niet dat er in Finland een groot vrouwenoverschot was? Wat kon een verstandige moeder dus beter doen dan haar dochter naar een buitenlandse jongeman sturen, die er ongetwijfeld warmpjes bij zat, want anders kon hij niet zomaar door Finland toeren, en te hopen dat die twee het snel met elkaar eens zouden worden? Zou, onder het toeziend oog van de moeder, de lichamelijke kant van de zaak eenmaal beklonken zijn, dan kwam de rest vanzelf. Ik geloofde mijn buurman op zijn woord.

Voortaan volgde ik als een gewaarschuwd man mijn weg door het ‘land van het vrouwenoverschot’. Nodigde een liftgever mij uit voor een maaltijd op de boerderij en spiegelde hij me een gezellig verblijf, samen met zijn twee ongetrouwde zusters, in de sauna voor, dan mompelde ik iets over haast en een overvolle agenda.

Van Turku trok ik naar Helsinki, waar ik in het olympisch stadion (lokatie van de jeugdherberg) logeerde. Vandaar begon de lange reis naar Rovaniemi in Fins-Lapland. De afstand werd in vier of vijf dagen overbrugd. Onderweg gebeurde er niet veel. Wegens taalproblemen verliepen de gesprekken met mijn weldoeners moeizaam, en verder had ik het gevoel dat ik elke dag door hetzelfde dennenbos en merengebied reed. Bij Lisalmi sliep ik onder een brug, bij Oulu in een hooiberg. Nu en dan werd ik op een plek uit de auto gezet, waar op de kaart een rondje en een lange naam ingetekend stonden, maar waar in werkelijkheid alleen een paar melkbussen onder een houten afdakje te zien waren. Bij slecht weer gaf dit enige beschutting; een lifter moet immers nooit druipnat langs de weg gaan staan, want zijn verschijning roept bij automobilisten geen medelijden op maar weerzin: zij stellen absoluut geen prijs op verregende gasten die met modderige voeten hun huiskamer binnenkomen.

Ik had geen last van de eenzaamheid, genoot van mijn vrijheid en ik geloof dat ik me redelijk gelukkig voelde. In het stille bos zette ik mijn tent bij een meertje neer, maakte een vuurtje en hing een zwart geblakerd keteltje aan een gevorkte tak boven de vlammen. Na de maaltijd strekte ik mij op de slaapzak uit, leunde tegen de rugzak en las een stuk uit Moby Dick. Daarna bladerde ik in Slauerhoff en liet mij meedeinen op golven van Fernweh, zachte melancholie en afkeer van het gezeten burgermansbestaan. Meer dan eens pakte ik mijn pen en beoefende onder de hoog oprijzende sparren en het grijze licht van de avondschemer de kunst van het lichte vers:

Waar blijft het gave versjuweel,
Dat iedereen zal prijzen,
Maar geen zenuw in mijn lichaam heel laat
En mij hatend aan zal grijnzen?

Mijn opvatting van het bestaan
Bevalt mij zeven dagen.
De achtste dag doet alles vervagen –
Ik vat maar niet meer op voortaan.

’s Nachts knaagden woelmuizen gaten in het tentdoek.

Het was een eenzelvig bestaan. Kranten las ik niet, dus ik wist niet dat in China de rode gardisten een ware terreur uitoefenden, de Boerenpartij bij de gemeenteraadsverkiezingen veel stemmen had vergaard en dat Brigitte Bardot met een Duitse playboy was getrouwd. Ik liftte verder, en verruilde het land van de boskabouters voor dat van de veldkabouters.

Ronde bergen bepalen de horizon in Fins-Lapland, waar ook het naaldhout overvloedig aanwezig blijft, maar eenmaal in de buurt van Utsjoki blaast de koude noordenwind je vol in het gezicht en is de overgang naar het subarctische landschap een feit. Allerwegen klonk vanaf bemoste bulten en rotsblokken het klaaglijke roepen van de goudplevier. Overal kabbelde en klokte het heldere water van beekjes, en zochten rivieren zich met dreunend geweld een weg naar de zee. Rendieren had ik al eerder gezien – witte en lichtbruine koeien en kalveren, die opeens uit de bosrand te voorschijn kwamen, met schuwe ogen en gestrekte nek de weg overstaken, en zich tussen de bomen verspreidden.

Voor Samen had ik geen speciale belangstelling, al had Slauerhoff dan geschreven dat hij het bestaan temidden van verzuurde kleinburgers graag zou inwisselen voor dat van de nomaden. Als lifter wijk je ook niet zo gauw af van het gebaande pad, en bovendien wordt je bestemming bepaald door de liftgever. Samen tref je vooral buiten de gebaande wegen aan, waar het land drassig is en de hellingen bezaaid zijn met scherpe stenen.

Liften werd vanaf Tana, gelegen aan de gelijknamige zalmrivier, een hachelijke zaak: vele uren verstreken voordat er een auto langskwam. ‘Ik heb drie dagen geen lift gehad,’ schreef ik in een brief aan het thuisfront. ‘Ik heb op de meest uitgestorven en godverlaten plekken gekampeerd. Ik liep van het ene gehucht naar het andere, ik had geen eten en geen campinggas meer, en ik hield de blik gericht op het aardappelveld dat toch eens aan de kim moest opdoemen.’

Het waren koude en natte dagen, met steeds dezelfde grauwe lucht, die als een loden luik voor de zon was geschoven. Ik ergerde mij vreselijk aan de enkele toeristenbus die luid toeterend om mij heen reed en mij uitzicht bood op de wuifhandjes van Duitse oma’s: wat herkenden deze reizigers, die comfortabel werden rondgereden en die hun eten op tijd kregen voorgezet, in godsnaam in die vervuilde armoedzaaier daar aan de kant van de weg? Bij wijze van laatste groet spatten de banden een bandjir van stenen en modderwater over mij heen. Het moet in die tijd zijn geweest dat een rode leswagen, die mij op een dag al zeker vijf keer was gepasseerd, de zesde keer stopte en mij uit medelijden een paar kilometer verder bracht.

Eindelijk ontfermde een Frans echtpaar zich over mij. Zij brachten mij in twee dagen naar Hammerfest, de ‘noordelijkste stad van Europa’, zoals een groot bord bij de gemeentegrens ons liet weten. De befaamde noordelijke ‘geldgeur’, zoals de bevolking de stank van visfabrieken pleegt te noemen, drong met brute kracht onze neusgaten binnen. Rondom, op de kale kusten van de fjord, lag de klippfisk uitgespreid, en hing de kabeljauw en leng te drogen.

Een ijzige wind joeg door de straten van deze moderne werkstad, die in de oorlog in lichterlaaie stond. De plaatselijke vvv had eigenlijk maar één attractie in haar pakket: de futuristisch vormgegeven kerk. Deze truc wordt overal in het noorden, zowel in Scandinavië als op IJsland, toegepast; plaatsen, die van nature weinig schoons te bieden hebben, zijn voorzien van de meest wonderlijke kerkgebouwen, die door folderschrijvers worden aangeprezen als prachtige staaltjes van lokale architectuur. Een Nederlandse reisgids windt er, met onverwachte eerlijkheid, evenwel geen doekjes om: ‘In Hammerfest is niet veel te zien en te doen.’ Maar de meeste toeristen zijn allang blij dat zij de lunch in de noordelijkste stad van de wereld hebben gebruikt.

Ik bleef er vier weken. Mijn tent zette ik even buiten de stad, vlak bij een beekje, op een stenige plek neer. De volgende dag ging ik naar het arbeidsbureau, met de vraag of ik op een treiler of in een visfabriek aan de slag kon. Ik was nog lang niet platzak, maar ik had gehoord dat er in de viswereld veel geld te verdienen was. Bovendien was ik van plan heel lang weg te blijven, en in Zuid-Noorwegen de boot te nemen naar IJsland. De man, met wie ik in het Engels een stroef gesprek voerde, veerde op toen ik op het Noors overschakelde. In Nederland, en ook tijdens de reis, had ik me intensief met deze taal, die voor een Nederlander niet moeilijk te leren is, beziggehouden. Ik kon nog diezelfde middag beginnen in een stokvisfabriek. De geldgeur zou zich in de komende tijd diep in mijn kleren en in de poriën van mijn huid nestelen.

Het personeel van de fabriek keek met de nodige reserve naar mijn lange haar en blanke bureauhanden. Ik bond een smerige, witte voorschoot om, zette een smetteloos wit steekmutsje op mijn hoofd, deed plastic handschoenen aan en greep de platvis uit de bakken, die uit het ruim van een treiler naar boven werd getakeld. De vis moest om en om worden opgestapeld en werd na elke laag rijkelijk met zout bestrooid. Als er geen nieuwe vis op de werkvloer aankwam, dan verplaatsten mijn activiteiten zich naar de vriesruimten, waarheen andere, inmiddels stijf en geel geworden stapels vis werden overgebracht. Of ik timmerde deksels op houten kistjes, waarop in zwarte inkt bacallao (stokvis), met als adres Las Palmas of Recife gestempeld stond. Elke avond keerde ik moe, zout en knisperig naar mijn tent terug.

In een brief aan Jacques schreef ik dat in Hammerfest een stukje van Midden-Aarde was blijven voortbestaan. In een nurkse collega meende ik Willem Varentje te herkennen, de hobbit die zijn land verried; een klein mannetje met een lange rode neus, waaraan altijd een druppel hing, hield ik voor een nazaat van Durin, de stamvader van het dwergenvolk, en de snauwerige, lompe zoutstrooier, die na de middagpauze altijd naar drank stonk, schold ik voor een vechtork uit, behorend tot de elitetroepen van de Uruk-Hai.

Van mijn eerste weekloon kocht ik een zwart radiootje. ‘Opdat mij ’s nachts af en toe een donkere genade deelachtig wordt,’ staat er op de dag van aankoop in mijn agenda. Die ‘donkere genade’ is ongetwijfeld uit een dichtregel van Slauerhoff weggelopen. In de brief, die ik vlak voor mijn vertrek uit Hammerfest van Jacques ontving, stond de mededeling dat de dichter J.C. Bloem was overleden. Hij citeerde ook een vierregelig gedicht, dat diepe indruk op mij maakte en mij sindsdien altijd is bijgebleven:

Ik heb van ’t leven vrijwel niets verwacht,
’t Geluk is nu eenmaal niet te achterhalen.
Wat geeft het? – In de koude voorjaarsnacht
Zingen de onsterfelijke nachtegalen.

Jaren later bezocht ik het graf van de dichter op het kerkhof van Paasloo, dicht bij de rietlanden in het noordwesten van Overijssel. Winterlicht schitterde in de boogramen van het rustieke kerkje. Na enig zoeken vond ik een steen waarvan de randen groenzwart waren uitgeslagen. Sneeuwplekken en dorre bladeren bedekten de aarde. ‘Voorbij, voorbij, o en voorgoed voorbij,’ zuchtte de tekst op de steen. In de kale bomen ploften twee eksters neer en schreeuwden om het hardst dat de winter voorbij was. En werkelijk, toen ik het hek achter mij sloot, hoorde ik hoe vanuit de heg een vogel aarzelend aan zijn voorjaarslied begon.

De donkere genade, die ik in de altijd lichte noordelijke zomernachten ontving, was in werkelijkheid geen radio, maar het meisje Marit. Samen met een vriendin kwam zij op een avond over het stijgende pad aangelopen. Onder veel gegiechel streken zij bij mijn tent neer en stelden mij in hakkelend Engels de ene banale vraag na de andere. Marit was blond, had een rond, lacherig gezicht en pronkte graag met haar vrouwelijke vormen. Eva was donker en slank. Ze zagen in mij een vertegenwoordiger van de beatgeneratie – vooral mijn lange haar oogstte veel bewondering – die zich nog niet in de Noorse buitengewesten had gemanifesteerd. Marit en Eva wisten alles van Engelse popgroepen, waarmee ze, zoals ik zou ontdekken, de wanden van hun kamers hadden behangen. Ze vonden het jammer dat ik niet uit Liverpool kwam, maar Amsterdam – ze kenden zelfs het woord ‘provo’ – bleek een goede tweede te zijn.

De volgende avond kwam alleen Eva op bezoek, met de vraag of ik over een paar uur bij haar langs wilde komen. Er zouden een paar vrienden en vriendinnen aanwezig zijn en er zou goede beatmuziek (The Pretty Things!) worden gedraaid. Ze kon op mij rekenen. Haar ouders bleken in een laag flatgebouw te wonen, vlak bij de haven. Eva liet mij binnen; we liepen langs de woonkamer, waar haar ouders geen moment hun blik van het televisietoestel afwendden. In haar kamertje zaten op het bed en in rotanstoeltjes vier bakvissen en een uit zijn krachten gegroeide, kortharige jongen, die ontzettend zijn best deed om tegelijk verveeld en hautain uit zijn ogen te kijken. Al snel maakten The Pretty Things elk gesprek onmogelijk. In de korte stiltes, die niet door snerpende gitaren en dreunende trommen werden opgevuld, stelden de meisjes mij de ene eenvoudige vraag na de andere. Ik geloof dat Eva mij enkel en alleen had uitgenodigd om een levende kopie van de op de muur geprikte muziekhelden aan haar vriendinnen voor te stellen.