DE KNOOP VAN IJSLAND

Van Gerrit Jan Zwier verscheen eerder bij uitgeverij Atlas:

Het noordelijk gevoel
Land van grote eenzaamheid
Dagboek van een provinciaal
Al dwalend
Altijd Lapland
De dwaze eilanden
Mijn wadden
Zilverig Licht
Mijn Drenthe

Gerrit Jan Zwier

De knoop van IJsland

Roman

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

Dit boek verscheen eerder bij Uitgeverij de Prom

Zesde druk, juni 2006

© 1996 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: Landschap op IJsland

Kaart: Hester Schaap

ISBN 9789045018164

D/2006/0108/574

NUR 508

www.boekenwereld.com

Lange Zeit saßen wir noch vor den Zelten, versunken in
den Anblick des wunderbar schönen Sees.
Welch ein königliches Grab ward den beiden, wenn sie
an seinem Grunde ruhen!

Ina von Grumbkow – Isafold. Reisebilder aus Island

1

Het koninkrijk van een gek, denkt hij. Het koninkrijk van een geniale gek. Wie had dat ook alweer gezegd?

Misschien Walther wel. Of Walthers verloofde.

De wind rukt aan zijn kleren en geselt zijn hoofd en handen met stof en steengruis. Boven de joelende wind uit klinkt een hoog monotoon gekrijs, alsof het landschap hysterisch is geworden. Het geluid wisselt van plaats tot plaats. Voetje voor voetje schuifelt Hans Otten door het schemerdonker terug naar het veilige pad. Daar had hij moeten blijven, beseft hij nu. Roekeloosheid is wel het laatste wat van hem op deze tocht verwacht mag worden. De doordringende zwavellucht, die uit alle poriën van de aarde opstijgt, schrijnt in zijn keel en zijn ogen. De stank zal nog dagen om hem heen blijven hangen, alsof hij rechtstreeks uit de hel omhoog is geklommen. Luister! Hier klinkt het gekrijs als het moeizame gefluit van een met speeksel volgelopen mond. Ligt deze stoomfluit niet het dichtst bij de bergwand? Heel voorzichtig gaat hij verder, over het breekbare oppervlak waaronder zich een vulkanische werkplaats bevindt. Een reusachtige smidse, met spelonken vol vloeibaar gesteente, waar stoom en zwaveldamp zich een uitweg naar boven zoeken. Wordt Vulcanus hier niet Wieland genoemd, de god van aambeeld en blaasbalg? Hij staat even stil en grinnikt. Wieland de smid! Hoe is het mogelijk! Nu is hij pas drie weken op IJsland en zie! Het lijkt erop of hij nooit voor geoloog is opgeleid. Zijn vakgenoten hebben het land een ‘geologisch paradijs’ en een ‘geologisch laboratorium’ genoemd, maar die andere, oudere werkelijkheid laat zich niet zomaar verdringen. Zonder het geloof in goden en trollen zou een groot deel van de plaatselijke topografie niet eens begrijpelijk zijn. Wieland… hij zal er Ina, die zich vol overgave op de mythen en sagen van het Noorden heeft gestort, eens naar vragen.

2

In de bedompte lounge van de Ceres, een klein Deens stoomschip, had Ina hem uit Walthers reisbrieven voorgelezen. Ze las met zachte stem, om het groepje sigaren rokende Hollandse aristocraten, dat in Zuid-IJsland ging vissen en jagen, op afstand te houden. Met zijn hoofd dicht bij het hare luisterde hij naar het bloemrijke proza van haar verloofde. Haar nabijheid schiep een intimiteit waar hij niet goed raad mee wist. Een intimiteit die aan Walther was te danken, maar die tegelijkertijd door hem werd ontmoedigd. Het stond immers onomstotelijk vast dat zij haar verloofde met hart en ziel toebehoorde.

Er waren slechts enkele brieven vanuit Reykjavik en Akureyri naar Berlijn verstuurd. Voorbij het Muggenmeer is het nu eenmaal gedaan met de brievenbussen. Op de toon van de luimige reisschrijver gaf Walther een schets van het IJslandse klimaat (‘tien maanden sneeuw en twee maanden regen’) en van een spookachtig landschap dat werd omringd door een ijsompantserde kust. Hier was niets om het oog te verkwikken of het hart te verblijden. ‘Gij, ster in het verre noorden’, noemde hij IJsland spottend, of ‘Reine maagd onder het noorderlicht’. Hij vertelde over een afgelegen fjord waar de lucht door een ondraaglijke visstank werd verpest. Hij had er een man ontmoet, die zijn handpalm als zakdoek gebruikte en die nota bene een zetel bleek te bezetten in het Althing, het parlement in Reykjavik. ‘Wat zal die afgevaardigde veel in te brengen hebben!’ gniffelde Walther, en Ina gniffelde met hem mee. Niemand heeft hier haast, klaagde hij. ‘Ze hebben nu – in het jaar onzes Heren 1907 – nog steeds niet door dat we al in de twintigste eeuw leven. Het lijkt wel of de IJslanders door alle giftige dampen in de atmosfeer zijn bedwelmd.’ Wat hij in hen bewonderde, was hun paardrijkunst: ‘De IJslander is een geboren ruiter.’ Al in zijn eerste brief maakte hij zich er zorgen over wat voor cadeau hij voor zijn beminde Ina moest meenemen; iets anders dan postzegels of stokvis had hij niet kunnen ontdekken.

In plaats van deze jolige reispraatjes had Hans liever het een en ander gehoord over Walthers onderzoek. Het enige wat hij daarover te horen kreeg, was dat Walther de Hekla had beklommen, alsmede een mooie schildvulkaan, de Trölladyngja, een naam die Ina onuitspreekbaar vond, en die ze daarom door de ‘Trollenberg’ verving.

Inderdaad had Hans noch Ina bij de aanblik van Reykjavik het gevoel dat het oog verkwikt en het hart verblijd werd. Het stadje leverde allerminst een indrukwekkend schouwspel op. Onder een grauwe, laaghangende wolkenlucht lagen daar enige tientallen huisjes langs de kustrand uitgestrooid. Geen toren of kerkspits die er fier boven uitstak en de aandacht naar zich toe trok. De achtergrond werd beheerst door de hoge rug van het Esjagebergte die met vuilwitte sneeuwdekens was afgedekt. Het schip ging voor anker op de rede van Reykjavik. Zelden zal Ceres, die door de Ouden als graangodin werd vereerd, zich ontheemder hebben gevoeld. Nadat de sloep hen aan land had gebracht, konden zij vaststellen dat het woord ‘hoofdstad’ in dit geval betrekking had op een handvol straten, twee handenvol steegjes, een paar pleintjes, drie groen uitgeslagen standbeelden en een stuk of wat grote gebouwen. De straten waren alleen in het droge seizoen begaanbaar, vertrouwde de hoteleigenaar Hans toe. ‘Dus nooit!’ proestlachte hij. Voor de IJslanders scheen hun barre omgeving een bron van vermaak te zijn. Toch waren zij wel zo verstandig hun kleurige houten huizen met ijzeren golfplaten te isoleren. Fleurige armoe. Het resultaat was – opnieuw – een straf voor het oog. Op de kade nam niemand de moeite de bagage van de passagiers te onderzoeken. Dat was een meevaller voor Hans, die in de rats had gezeten dat zijn voorraadje cognac aan de grens van het drooggelegde land in beslag zou worden genomen.

Met een dik rood boekje in de hand kuierden ze door de Hoofdstraat, de Havenstraat, de Oosterstraat, de Posthuisstraat en langs een vijver vol eenden en zwanen. In de Baedeker voor Noorwegen en Zweden waren vijftien van de vijfhonderd bladzijden voor IJsland gereserveerd. Het bruinwitte kaartje van IJsland leek op een vlinder die met de twee vleugelpunten aan de poolcirkel was vastgeprikt. Met een glimlachje wees Ina de regel aan waarin Reykjavik als een ‘pittoreske handelsplaats’ werd aangeprezen.

Een dag later namen zij een kijkje in de magazijnen van hun landgenoot Thomsen, die zijn werk als Duits consul combineerde met het koopmanschap. Kleren, gereedschap, kruidenierswaren, boeken, tabak, alles wat verkoopbaar was, werd bij Thomsen verkocht. Het luide Duits van een vierkante man, die er met zijn leren laarzen, bruine mantel en zwarte hoed uitzag als een musketier uit een driestuiversopera, maakte hen attent op nog een andere landgenoot. Georg von Lüden, net terug van een reis over het schiereiland Snaefellsnes, stond op het punt naar de gletsjers in het binnenland te vertrekken.

Wat zoekt de adel toch op IJsland? vroeg Hans zich af. Georg von Lüden, Walther von Treben, Ina von Münster, die Nederlandse jonkers op de Ceres… Het was niet louter een kwestie van geld, want Walther noch Ina beschikte over ruime reserves. Wellicht voelde blauw bloed zich op het armoedige IJsland, het stiefzusje van Denemarken, beter in zijn element dan in het moderne Europa. Daar deelden industriebaronnen de lakens uit en zorgden socialisten voor onrust. Hier kon men nog vrijelijk een superieure houding tegenover het gewone volk aannemen.

Lüden was in het gezelschap van een jongeman die met rustige grijze ogen de wereld inkeek. Om de paar woorden sprak de Duitser zijn metgezel met ‘Sigurdur’ aan, die moest beslissen wat er wel of niet aangeschaft behoorde te worden. Het duurde even voor Ina met een schok besefte dat deze Sigurdur dezelfde was als de gids die Walther naar de Askja had gebracht. Zij had hem brieven geschreven die hij in hortend Duits had beantwoord. Het was een dramatisch moment. Geen van beiden wist aanvankelijk iets te zeggen. Zodra Lüden begreep wie hij voor zich had, nam hij zijn hoed af en betuigde hij Ina zijn deelneming. Ze knipperde de tranen uit haar ogen en klemde haar lippen opeen. Nee, nee, zij kon zijn medeleven over Walthers dood beslist niet accepteren. Zeker, hij was spoorloos verdwenen, maar niemand had zijn dode lichaam gevonden. Zo was het toch? Haar vragende blik richtte zich op Sigurdur, die langzaam knikte. Zij kon niet geloven dat Walther, die uitstekend kon zwemmen, zomaar in een meertje was verdronken. Er moest een andere verklaring zijn! Haar reactie riep niet alleen verbazing op bij Lüden en de gids, maar ook bij Hans. Ze leek terug te vallen in de ontkennende houding die ze een jaar geleden tegenover de onheilstijding had aangenomen. Een mens kon toch niet zomaar van de aardbodem verdwijnen? Misschien dwaalde hij rond in de onderaardse gangen van het vulkaanmassief. Misschien had hij opeens het besluit genomen om de Vatnajökull, de nabije gletsjerkap, over te steken. Was hij door een val zijn geheugen kwijtgeraakt en leefde hij nu op een of andere boerderij. De mannen spraken haar niet tegen. Zij wisten maar al te goed dat juist op IJsland iemand heel gemakkelijk kon verdwijnen. Zij lieten het aan Hans over haar uit de droom te helpen: de droom dat een man zich bijna een jaar lang in het dorre hart van IJsland staande kon houden.

Maar in de weken erna, tijdens hun tocht door Zuid-IJsland en hun reis naar het noorden, lieten ze dit onderwerp vooralsnog rusten.

3

Een paar uur geleden kwam ze terug op het onderwerp dat hun gesprekken al bijna een jaar beheerst had. Het laatste stukje van hun wandeling voerde langs schotsen versteende lava die als gekruid ijs op het land waren achtergebleven. Twee tongen lagen om een wit kerkje heen gerold. Een wonder, volgens de IJslanders, die eventjes de ogen wensten te sluiten voor alle godshuizen die wél door het geweld van de aarde waren weggevaagd. Nadat het hoofdgerecht in het eetzaaltje van hun pension aan het Muggenmeer was opgediend, klonk het aarzelend: ‘Zeg, Hans…’

Hij zag op van zijn forel. Haar gezicht stond gespannen. Het hem zo vertrouwd geworden gezicht van een vrouw, acht jaar ouder dan hijzelf, die het houvast in haar leven was verloren. Hij zou haar portret op elk moment haarscherp op papier kunnen zetten, al had hij geen tekentalent zoals zij. Haar sprekende bruine ogen, die zo vragend onder de opgetrokken wenkbrauwen de wereld in konden kijken, en die zo contrasteerden met de krachtige booglijn van haar neus. Er was nog een ander contrast dat hem altijd had gefascineerd: de tegenstelling tussen de klassiek gewelfde mond en het witte, bobbelige litteken op haar wang. In zijn ogen werd haar schoonheid door deze lichte curve – de herinnering aan een paardenbeet – op raadselachtige wijze verhoogd. Anderen schrokken juist terug voor dit merkteken, dat zij als een verminking beschouwden.

‘Ken je het verhaal van Eyvindur Jónsson?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Een geoloog?’

Nu was het haar beurt om het hoofd te schudden. De vingers van haar rechterhand zochten nerveus naar steun en vonden de verlovingsring. De forel, vet geworden door de zomerse muggenhorden boven het meer, lag onaangeroerd op haar bord. In Akureyri was het begonnen, dacht hij, daar waren haar zenuwen gaan opspelen. In de ‘hoofdstad van het noorden’ had Walther de laatste voorbereidingen voor de expeditie getroffen. Hier had de student Horstmann zich bij hem en de tekenaar Reuter gevoegd. Weken later verstuurde dit jongste expeditielid vanuit dezelfde plaats een verpletterend telegram naar Berlijn.

Walther en Reuter verdronken. Ik ben gered. Horstmann.

Akureyri, opgeschoten aan een oever van de groene Eyjafjord, was haar beter bevallen dan het kale Reykjavik. Schapen, koeien en paarden graasden op glooiende weilanden die aan de voet van besneeuwde bergen lagen en naar de fjord afdaalden. Aan houten steigers lagen een Deens pantserschip en enkele zeilboten afgemeerd. Bij afgaand tij zochten honderden steltlopers op de drooggevallen slikken naar voedsel. Boven het nu eens zwartblauwe dan weer diepgroene water zeilden eigenaardige witte en roze wolkjes voorbij, in de vorm van spiralen, slagroomsoezen en vliegende schotels. Het stadje zelf spande zich niet in om dit toverachtige effect te versterken. Net als in Reykjavik was men bezig de huizen in golfplaat te verpakken, in de hoop dat het hout zo langer beschermd zou zijn tegen de zoute wind. Dat er in Akureyri bomen groeiden, was in Ina’s ogen echter veel belangrijker. Achteloos verhieven de berken en lijsterbessen hun kronen boven de huizen, alsof het vanzelf sprak dat zij zich op IJsland thuis voelden. Maar omdat het Walthers ogen waren waarmee zij naar de villa’s langs de Hafnarstraeti en Adalstraeti en naar de bedrijvigheid bij de visfabriek en in het haven-kwartier keek, kon zij zich niet echt openstellen voor de charme van het stadje.

‘Nee, een bandiet. Een vogelvrijverklaarde. Hij heeft zich jarenlang in het binnenland weten te redden. Weet je hoe?’

Hans tikte met zijn mes op het bord. ‘Met vis?’

‘Misschien ook wel.’

‘In welk gebied zat hij precies?’

‘In ons gebied.’

‘Aha! Heeft het Odádahraun – ik breek mijn tong haast over dat woord –, dat lavaveld van misdadigers, zijn naam soms aan deze boef te danken?’

‘Dat zou best eens kunnen.’ Ze nam een slokje van haar dieprode bessensap, dat hun gastvrouw uit eigen voorraad schonk. Haar stem daalde naar een lager register, zoals altijd wanneer ze iets in zijn gedrag wilde corrigeren. ‘Je moet dat speciale mes gebruiken bij het fileren. Anders wordt het een gratenboel.’

Hij wist zijn gezicht in de plooi te houden. Hij haatte deze aanwijzingen! De joffer gaf les in etiquette. Het beeld van deftige kuurgasten, die ’s zomers met hun elegante kleding en hun opvallende maniertjes door de Dorpsstraat paradeerden, kwam bij hem boven. ‘Bij ons op het eiland eten we vis altijd met de handen,’ liet hij zich ontvallen.

‘Moeten we daar dan een voorbeeld aan nemen?’ vroeg ze spottend.

Ja, ook die neerbuigende toon herkende hij.

‘Vanaf morgen, mijn beste Ina, keren we terug naar de barbarij. Dan is er geen fileermes meer en ook geen vruchtensap.’

Ze trok haar wenkbrauwen hoog op. ‘Ik hoop niet dat je van de ene op de andere dag in een boerenkinkel zult veranderen, Hans.’

Hij grijnsde ongemakkelijk. ‘We zullen zien, we zullen zien. Ga verder met je verhaal. Hoe hield Eyvindur zich in leven?’

‘Met schapen. Hij maakte er jacht op. Soms wist hij een lam in het nauw te drijven en soms smeet hij met een steen een schaap van de rotsen. Hij kookte het vlees in een hete bron. Wat hij niet direct nodig had, droogde hij in de wind.’

‘Dan had hij heel wat wintervoorraad nodig,’ zei Hans. Hij manoeuvreerde even onwennig met het vismes en legde het weer terzijde. ‘Want ’s winters zijn er geen schapen meer in het binnenland. Rendieren wel, maar dan moet je verder naar het oosten. Die gooi je trouwens niet eventjes met een steen van de bergen af.’

‘Hij woonde in de winter in een hutje van gras,’ vervolgde Ina. ‘Omdat er in zijn omgeving geen spaander hout te vinden was, gebruikte hij de wervelkolom van een paard als nokbalk. Hij kampeerde aan een stroompje, aan de voet van de Heidubreid.’

‘Niet Heidubreid, maar Herdubreid. Dat betekent “de Breedgeschouderde”, herinner ik me.’ Hij onderdrukte een glimlach. Nu was het zijn beurt om de ander op de vingers te tikken. ‘De mooiste berg van IJsland, zegt men. Een tafelberg, dus gevormd onder een gletsjer. Een of andere Amerikaan zou hem beklommen hebben. Weet je wat hij op de top aantrof?’

‘Nou?’

‘Een geiser!’ Hij stiet een kort, minachtend lachje uit. ‘Ik ben dan ook zeker van plan die beklimming over te doen. Een geiser! Die vent is een oplichter.’

‘Ik hoop dat je dan samen met de gids gaat,’ zei ze. ‘Ik heb liever niet dat je onnodige risico’s neemt.’

‘Dat begrijp ik.’ Hij knikte stroef. Ze wilde hem toch niet aan de leiband naar de Askja brengen? Het werk kwam voor hem nog steeds op de eerste plaats. Hopelijk zag ze in dat je een geoloog niet als een blindeman door een geologisch paradijs kon voeren. Het sprak vanzelf dat hij haar graag op allerlei manieren met raad en daad terzijde wilde staan. Hij had destijds gretig ingestemd met het voorstel haar te vergezellen. Want daarachter opende zich de mogelijkheid om echt veldwerk te doen, en dat was niets minder dan de eerste sport op de ladder van een geologische carrière.

‘Die Eyvindur heeft het twintig jaar in de wildernis uitgehouden,’ ging Ina verder. ‘Is het dan zo’n vreemde gedachte dat Walther het er ook een tijd kan volhouden? Met zijn goede conditie en wilskracht?’

‘Onmogelijk is het niet,’ antwoordde Hans. Maar waarschijnlijk evenmin, had hij eraan kunnen toevoegen. Hij liet het na. Op eerdere pogingen haar de werkelijkheid onder ogen te doen zien, had ze sterk afwijzend gereageerd. De komende weken zou hij alle gelegenheid krijgen het onderwerp weer aan te snijden. Nee, er ging dit keer beslist geen hulpexpeditie op weg, zoals Ina wel eens had gezegd. Nee, ze zouden beslist geen hutje van gras en paardenbotten vinden dat werd bewoond door een geoloog met geheugenverlies. Zij reden uit voor een reis naar een laatste rustplaats, een dodenmeer, een watergraf. Een zwaar gevoel stroomde in zijn borstkas samen.

‘Horstmann heeft hem verraden.’ De met stemverheffing uitgesproken woorden deden de conversatie in de eetzaal stilvallen. Slechts drie andere tafels in het sobere vertrek waren bezet. Mannen, gekleed in zwarte pakken, waaruit kale, hoog opgeschoren nekken staken die bekneld zaten in een boordje, rechtten de rug. Hun vrouwen, stijf ingesnoerd in zondagse jurken, draaiden hun hoofd om naar de buitenlanders. Even heerste er een afwachtende stilte, maar toen er geen vervolg kwam, zette men de maaltijd voort.

‘Hij had een paar maanden langer in die krater moeten blijven,’ zei ze. ‘Maar nee, dat geduld bracht hij niet op. Hij is er met de staart tussen de benen vandoor gegaan.’

‘Maar de winter was in aantocht,’ wierp Hans tegen. ‘En vergeet niet dat hij op de hulpexpeditie heeft gewacht.’

‘Ach, hulpexpeditie! Ze hebben er weken later een bootje heen gesleept en zijn op het meer gaan varen. Dat kun je toch geen hulp noemen? Jazeker, en ze hebben Horstmann een aai over de bol gegeven, arme, arme Horstmann, die zielige student… Wat een lage streek van Walther en Max om die zielepiet zo lang alleen te laten! Niets heeft hij gezien of gehoord. Niets, helemaal niets. De ellendeling!’

Horstmann, die ‘arrogante kwast’, die ‘verrader’, zoals Ina hem graag noemde, was en bleef haar zwarte schaap. Ze kon het hem niet vergeven dat hij, de ‘minste van het stel’, als enige de ramp overleefd had. Waarom was hij niet nieuwsgierig meegelopen toen de anderen hun opvouwbare boot naar het kratermeer droegen? Waarom had hij niet toegekeken toen zij in het wankele geval van de kant wegroeiden? Kennelijk vond hij zijn eigen onderzoekjes, ergens aan de noordkant van de krater, veel belangrijker. Voor Ina was het telegram natuurlijk de eerste en grootste steen des aanstoots. ‘Walther en Reuter verdronken. Ik ben gered. Horstmann.’ Het bevatte drie woorden te veel: ‘Ik ben gered.’ Wat voor vragen riep dit korte bericht niet op? Door wie was Horstmann gered? Waarvan was hij gered? En hoe was het in godsnaam mogelijk dat mensen in een vulkaan verdronken? Later kwam er aanvullende informatie van de Duitse consul. Hij stuurde ook het persbericht mee dat in IJslandse kranten had gestaan. Ina weigerde te geloven dat een geoefend zwemmer als Walther zomaar in de diepte was verdwenen. Samen met de boot nog wel, want ook daarvan werd niets teruggevonden. Het ging hier toch niet om een tweede Loch Ness? Daarna raakte ze ervan overtuigd dat Horstmann de schurkenrol in deze tragedie had gespeeld. Hij zou zijn teamgenoten in koelen bloede hebben vermoord. Met welk doel? Om zich meester te maken van Walthers onderzoeksgegevens. Horstmann was eerzuchtig, dat wist iedereen die hem kende. Alle geruchten over de kwalijke rol van het derde expeditielid leverden echter niets concreets op. Later werd het steeds meer Ina’s gewoonte hem een ‘verrader’ te noemen in plaats van een ‘moordenaar’.

‘We gaan nu zelf de plek verkennen,’ zei Hans, terwijl hij zijn glas leegde. ‘Horstmann is niet meer van belang. Hij heeft trouwens tot nu toe niets over de Askja gepubliceerd.’

Ina zweeg en keek naar buiten, naar de spookkastelen van lava die uit het meer oprezen.

‘Ik ga nog even naar de heksensabbat,’ zei hij en stond op.

‘Waarheen?’ Die plotse alertheid in haar donkere ogen.

‘Naar de fluitketels bij Námafjall. Je hebt ze vanmiddag nog op papier gezet.’

‘O ja, een vreselijke plek.’ En zonder hem aan te kijken voegde ze eraan toe: ‘Als je maar weer terugkomt.’

4

Na! Vlug trekt hij zijn hand terug, die door een stoot hete lucht wordt getroffen. Heel het land bij het Muggenmeer is een broze deksel op een kolossale stoomketel. Zo ongeveer had Ina het gezegd. Ja, één grote geothermische vlakte, had hij gedacht. Vanmiddag, tijdens een wandeling, stieten ze op de twee hete bronnen die door de bevolking als badkuip werden gebruikt. Vanuit onderaardse ruimten wolkte de damp door brede spleten omhoog. De grootste was bestemd voor de mannen, de kleinste voor de vrouwen. Er lagen enkele tientallen meters tussen. Pal voor de vrouwenbron stond een berkenboompje. Turend in het schemerige binnenste, waar witte kalklaagjes zich op de wanden hadden vastgezet, voelde hij zich ongemakkelijk. Haastig had hij Ina meegetrokken, alsof hij iets onbehoorlijks had gezien. Een jong-vulkanisch landschap bood vaak een liederlijke aanblik.

Voorzichtig gaat hij verder. De donkerte van de korte schemernacht heeft hem verrast. Een dik wolkendek, dat uit het noorden kwam aandrijven, houdt het licht uit de hemel. Kom, hij moet terug. Hij wil Ina’s zenuwen niet nog verder op de proef stellen. Dat de tocht ook veel van hem zou vragen, was hem de afgelopen tijd wel duidelijk geworden.

‘Het koninkrijk van een geniale gek.’ Natuurlijk, het waren Ina’s woorden geweest. Werden ze al aan boord van de Ceres uitgesproken, toen ze een eerste blik op de zwarte rotskust en de witte gletsjers daarachter had geworpen? Of was het tijdens de rit door het zuidelijke kustland, waar de verkleurde aarde sist en pruttelt als een hotelkeuken, dat die zin uit haar mond rolde? Hij wist heel goed dat ze iemand anders haar stem leende – een onzichtbare reisgenoot, wiens portret ze in een medaillon met zich mee droeg. Er bevroor iets in hem als zij het medaillon openklapte en de beeltenis van haar verloofde indronk. Het kalende hoofd, de druipsnor, die afhangende ooghoeken, de droeve blik en het gelige papier bevatten dezelfde boodschap: deze man leeft allang niet meer. Hij is een herinnering uit een oud familiealbum. Was hij een visser van een van de Oost-Friese eilanden die op een stormnacht overboord sloeg? Wellicht was hij een Poolse edelman die tijdens de zwijnenjacht ten val kwam en onder zijn paard werd verpletterd. Of stierf hij een heldendood op een van de Pruisische slagvelden? Nee, niets van dat alles. Ruim een jaar geleden had Walther von Treben hem nog monter aangekeken. Hij vertelde hem dat hij voor de tweede keer in zijn leven op het punt stond naar het noordelijke ‘geologisch paradijs’ af te reizen. Naar een land dat zich boven een barst in de aardbol in evenwicht probeerde te houden. Diep in het binnenland verborgen lag een bergmassief waarin een vulkaan was ingebroken. De IJslanders gaven hem een onschuldige naam: Askja, ‘Botervlootje’, naar de vorm van de krater. In 1875 vloog het deksel van de berg af. Ruim dertig jaar na de ontploffing, waarbij een deel van IJslands ingewanden als zwarte stof de lucht in werd geblazen, wilde Walther het raadsel van het botervlootje oplossen. Hij had daarvoor niet meer dan drie, vier weken ter beschikking. Alleen in de zomermaanden wist het onbewoonde hart van IJsland zich uit de greep van sneeuw en ijs te bevrijden. Wie per se in dat gebied wilde doordringen, zou de taak van expeditieleider op zich moeten nemen. Hij moest voor rij- en pakpaarden, voedsel en kampeerspullen zorgen. Nam hij te weinig hooi mee, dan lag een catastrofe op de loer, want in het gebied van lava, puimsteen en zwart zand was een grasspriet een bijzonderheid. Uiteraard nam hij een gids in dienst. Niet zozeer om hem de weg te wijzen naar bergmassieven of gletsjers, want die waren al op grote afstand zichtbaar, maar om hem door rivieren te loodsen. En om de paarden naar die schaarse plekken te brengen waar een groen waas de bodem bedekte. Daarom waren de boerderijen ten noorden van de Misdadigersvlakte de ideale rekruteringsplaatsen voor gidsen; de boeren en hun zoons, die elke herfst uitzwermden om de schapen naar huis te drijven, kenden de nukken en grillen van het binnenland. Hij herinnert zich de groeiende afgunst die zich al luisterend van hem meester maakte. Ze stonden in een kamer van het Geologisch Instituut, een plomp, grijs gebouw met kleine ramen dat zijn best deed zo onopvallend mogelijk te zijn. In de gang stond het gebeente van een holenbeer, een dode waakhond die toevallige bezoekers de schrik op het lijf joeg. Hans’ ogen lieten het zelfingenomen gezicht van Walther los en dwaalden langs de ruiten van bruine kasten waarachter mineralen en brokken gesteente waren weggeborgen. De felle kleuren, de glinsteringen, de mooie Latijnse namen vormden een schril contrast met het grijze stof dat zich op de planken en de ruiten had verzameld. Boven de kasten hingen foto’s en tekeningen van reusachtige watervallen en beroemde vulkanen – de rokende Stromboli, Goethes schets van de Vesuvius, de in een nevelmantel gehulde top van de Hekla, de kraterrijen op Hawaii… Oorden van verlangen. Droomoorden, ver voorbij zijn horizon. Hoewel hij als vulkanoloog was opgeleid, had hij in werkelijkheid nog nooit een vulkaan gezien. Zelfs de Stromboli en de Vesuvius waren te ver weg voor zijn beurs. Alleen in de oude, saaie Eifel, waar het vulkanisch geweld al lang geleden tot bedaren was gekomen, had hij enige praktijkervaring opgedaan. Daar vertelde Walther, die het veldwerk leidde, hem in een vertrouwelijke bui voor het eerst over zijn IJslandse ervaringen. En daar liet Hans er geen misverstand over bestaan dat hij een volgende keer graag mee zou gaan naar het noordelijke eiland. Walther reageerde welwillend. Misschien had Hans zich nooit echt losgemaakt van de verhalen van ontdekkingsreizigers die hij in zijn jeugd had gelezen. Voor hen was het leven een roekeloos avontuur; hun namen hechtten zich aan exotische landschappen. Toch zou hij voor geen goud in hun voetsporen willen treden – daarvoor eisten in hun verslagen de gevechten tegen negervorsten en het ophangen van dragers te veel aandacht op. Wie zich toelegde op de studie van vuurspuwende bergen, haalde de verte op een minder gecompliceerde manier naar zich toe.

Waarom lichtte Walther hem toen pas over de expeditie in? Was de toezegging in het kamp plotseling niets meer waard? Wie gingen er allemaal mee? Slechts drie man, vertelde Walther hem; behalve hijzelf waren een tekenaar en een student geografie van de partij. De student betaalde zijn eigen onkosten. En misschien nog wel wat meer, voegde Walther er met een scheef glimlachje aan toe. Hij beantwoordde het lachje niet. Hij voelde geen spoor van vriendschap voor deze verrader.

Voor Walther was IJsland het rijk van een gek. Een interessant rijk, dat sprak vanzelf, vooral voor mensen die niet verder dan de eerste bladzijden van de bijbel waren gekomen. De aarde was woest en ledig… Maar ook: een in de wereld gesmeten land, een mensvijandige bullebak, een onherbergzame woestenij. Het was geen land om lief te hebben. Het stond volstrekt onverschillig tegenover de mens en zijn lot. Niet alleen verdronk het de bewoners in zijn onbetrouwbare rivieren, maar het moffelde hen ook weg in gletsjerspleten en plotse scheuren in de aardkorst. Kwam een vulkaan onder een ijsdek tot ontploffing, dan vonden de dorpelingen, die hun leven lang een koude valwind in hun nek hadden gevoeld, de dood in het ziedend hete water. Familieleden vonden hen later gekookt in de moddervloed terug. Het was Walther een raadsel hoe de IJslanders hun rampzalig vaderland konden blijven bezingen. Alom klonken hun protesten toen de Deense overheid op zeker moment het land wilde ontvolken. Dat gebeurde na een nieuwe ramp, waarbij stromen lava vloeiden en al het grasland door vulkanisch stof was bedekt. Tienduizenden schapen stierven de hongerdood, daarna waren de mensen aan de beurt. Maar onder geen beding wilden de IJslanders naar Jutland verhuizen. Nooit zouden zij hun wrede meester ontrouw worden. Zij waren te zeer gehecht aan het stenige erfgoed van hun voorvaderen, die elkaar eeuwen geleden te vuur en te zwaard hadden bestreden.

Vanaf de rechterkant voegt zich een nieuwe schrille toon bij het helse concert voor wind en fluitketels. Een wolk scherp riekende zwaveldamp slaat in zijn gezicht.

Beroemde de heilige Antonius zich er niet op dat hij de duivel en zijn handlangers al op grote afstand kon ruiken? Wat een geluk dat de heiligman zich in een hete woestijn had teruggetrokken en niet in de verlatenheid van IJsland! Hij zou zich hier een verdoemde hebben gevoeld. Toen de bisschoppen en monniken in Europa de berichten van zeevaarders hoorden over een land van vuurbergen en zwavelgassen, wisten ze het zeker: het inferno lag in het noorden, aan de rand van de bewoonde wereld.

Langzaam gaat hij verder over de oneffen bodem van stenen en schilfers. Het gevoel van beklemming begint te wijken nu hij weet dat de doolhof zijn prooi heeft vrijgelaten.

Op het pad keert hij zich nog even om naar de versteende heksen op het veld die dag en nacht om hulp schreeuwen. Ernaast rijst de donkere massa van de Námafjall als uit de diepte op. Wat een land! Bijgelicht door de maan en het eerste licht aan de kim, stapt hij stevig door naar zijn pension aan het Muggenmeer.

5

De volgende morgen lopen ze onder een zonnige hemel naar de boerderij van hun gids. Een stevige bries uit het noorden rimpelt het oppervlak van het meer en buigt het gras op de eilandjes en de weiden aan de oever neer. Groepen donkere eenden wiegen op het water. Het kost Hans moeite om niet opgetogen om zich heen te kijken naar het bizarre maanlandschap van kraters en zwarte lava, dat omringd is door bergruggen en eenzame toppen. De oostkant van het meer wordt beheerst door de kale Hverfjall, een ringvormige krater die achter een smalle strook bebost land oprijst. Aan de zuidelijke horizon houdt de Bláfjall, een elegante tafelberg, de wacht. Al wekenlang kost het hem moeite zijn opwinding de baas te blijven. De eerste aanblik van de wilde kusten, de witte gekromde ruggen van enorme gletsjers, riep meteen al een diepe vreugde in hem op. In zijn verbeelding maakte het gestamp van het schip plaats voor donkere slepende muziek die als bedwelmende ether de geest binnendringt. Vagelijk herkende hij het gevoel – van bootreizen over het wad, als de lage zon het water in een glanzende vlakte veranderde die zijn eiland, dat als een donkere vlek aan de einder lag, met licht omspoelde. Als in trance had hij boven op de Hekla gestaan en het landschap in zich opgezogen – een panorama van gletsjers, bergketens, woestijnen, spoelzandvlaktes en ongetemde stromen. Keer op keer waren lavastromen van deze flanken afgedaald om het laagland droog te koken en met een pantser te overdekken. Zuidwaarts in de oceaan verhieven zich de rotswanden van de Westmaneilanden, een oord van vissers en vogelvangers die hoopten dat de vulkaan in hun midden alles vergeten was over zijn roerige verleden. Ver in het noorden waren boven de zwartheid van de Sprengisandur stofzuilen zichtbaar. Daarnaast strekte zich naar het oosten nog een andere woestijn uit, een woestijn van ijs, de Vatnajökull. Verder noordwaarts lag de ‘knoop van IJsland’, de Dyngjufjöll, het gebergte dat door de Askja-vulkaan was opgeblazen. De wazige verte hield zijn contouren verborgen. Vanaf de Hekla had Walther, die op deze zelfde plek om zich heen had gekeken, zijn reisdoel en laatste bestemming waarschijnlijk niet kunnen zien liggen.

Was hij alleen geweest, dan zou Hans hummend en fluitend naar de boerderij zijn gelopen. De laarzen en de rijbroek, die Ina hem heeft gegeven, zitten al een stuk beter. Het elegante bruine jasje, eveneens een geschenk van haar, is te ruim, maar dat vindt hij geen bezwaar. Wat hem echt tegenstaat, is de weeë, zoetige lucht die de stof uitademt. Aanvankelijk knelden de laarzen en was de broek zowel te lang als te krap. Geestelijk had het hem nog veel meer moeite gekost om Walthers spullen te dragen. Maar Ina wuifde zijn bezwaren weg. Gelet op het doel van de reis zou Walther er beslist vrede mee hebben gehad als Hans zijn expeditiekleding gebruikte. Bovendien, IJsland was al duur genoeg; zij noch hij kon het zich veroorloven geld over de balk te smijten. Ze liet de laarzen oprekken en de broek uitleggen en inkorten.

Zo doen wij dat, Hansje! dacht hij spottend.