MIJN DRENTHE

Van Gerrit Jan Zwier verschenen eerder bij uitgeverij Atlas:

De knoop van IJsland

Het noordelijk gevoel

Land van grote eenzaamheid

Dagboek van een provinciaal

Al dwalend

Altijd Lapland

De dwaze eilanden

Mijn wadden

Nieuw wandelboekje

Zilverig licht

Gerrit Jan Zwier

Mijn Drenthe

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: Julius van de Sande Bakhuyzen,

Bij de schaapskooi te Exloo (1900)

ISPN 9789045018171

D/2006/0108/546

NUR 508

www.boekenwereld.com

Voorwoord

In een wandelgidsje over Ierland kwam ik zomaar het Drenthepad tegen. De schrijfster, die haar hart aan dit eiland verloren had, en hoog opgaf van de voettochten die je door het veen, de moors en langs de kust kon maken, bewaarde dierbare herinneringen aan dit ‘prachtige’ pad.

Ierland en Drenthe hebben, wat landschap en geschiedenis betreft, het een en ander gemeen. Vroeger was een groot deel van Drenthe ook overdekt met veenmoeras en heideveld. Net als Ierland was het een oord van dwaallichten en natuurgeesten. Rond het Drentse hunebed of de Ierse dolmen spon zich een eigen folklore van witte wieven en druïden. Eeuwenlang lagen beide armoedige landstreken aan de rand van de kaart.

Drenthe is het Ierland van de Lage Landen. Ierland werkt als een magneet op mensen die op zoek zijn naar romantische beelden en een mysterieuze, magische wereld. In Nederland heeft Drenthe een vergelijkbare rol gespeeld. En nog steeds oefent het gewest, vooral dankzij de hunebedden, aantrekkingskracht uit op mensen die menen dat er tussen hemel en aarde méér is dan wind en wolken. Er wordt tussen Noordlaren en Zuidwolde weer volop gewicheld en gepreveld. Mede dankzij de inspanningen van het Hunebedcentrum in Borger, dat Drenthe tot het kloppend hart van prehistorisch Nederland wil maken.

Overigens is de Drent door volkskundigen nooit op een voetstuk geplaatst. Zij zien in hem geen leiderstype, geen hemelbestormer, geen persoon met mystieke gloed. Een autodidact als oud-vakantieman Frits Bom, die over het mysterie van de hunebedden schreef, ziet in hem zelfs geen hunebedbouwer – het is slechts aan de dorpstovenaar te danken dat de loodzware zwerfstenen op elkaar werden gestapeld. Zo zijn we terug bij de magie.

Dit boek is als een wandeling over het Drenthepad. Al lezend dwaal je door een historisch en literair landschap, vol loopjes en diepjes en hoekjes hei, en bezaaid met brinkdorpen, bloemen en herinneringen. Door Mijn Drenthe, dat ik natuurlijk graag met u deel.

Apotheker

‘Het was in deze stilte nu dat de veenlucht hem voor het eerst opviel; hij snoof opnieuw, en heel duidelijk rook hij het onmisken-bare moeraszweet, de zure zweem die van onderen uit de grond dampte.’

Zoals Thomas Rosenboom in Gewassen vlees een stukje Friese streekgeschiedenis op een geheel eigen, hilarische wijze naar zijn hand zette, zo doet hij dat in Publieke werken ook met de lokale geschiedenis van het Drentse Hoogeveen. In deze roman legt hij een verbinding tussen de toestanden in het veen anno 1880 en de grote stedenbouwkundige veranderingen in het Amsterdam van diezelfde tijd. Op beide plekken bedient hij zich van een curieuze hoofdpersoon – de apotheker Chris Anijs in Hoogeveen en diens neef Walter Vedder in Amsterdam.

De mannen hebben veel met elkaar gemeen. Geregeld vallen ze ten prooi aan onbeheersbare emoties. In die toestand hebben ze de onbedwingbare neiging zichzelf omlaag te halen, iets wat zij met andere personages uit Rosenbooms boeken gemeen hebben. De schande en het schandaal zijn nooit ver uit hun buurt. Figuren als Anijs, Vedder en Willem Augustijn van Donck, de Workumse burgemeesterszoon uit Gewassen vlees, zijn niet op de juiste wijze aangesloten op de wereld. Zij dwalen in zichzelf rond als kinderen in een doolhof. In diepste zin zijn het eenlingen, losers, die niet tegen de aanstormende moderne tijd zijn opgewassen. Het zijn sociale brokkenpiloten, gluurders door het raam, met een heftig verlangen naar het onwaardige en perverse. En alle emoties die in hun binnenste rondkolken keren zich tenslotte tegen hen.

Bij het schrijven van Publieke werken heeft Rosenboom dankbaar gebruik gemaakt van het boekje Apotheek Radijs: voor een gezond Hoogeveen van Anne Aalders, een uitgave van de Historische Kring Hoogeveen. De naam Radijs is veranderd in Anijs, wat beter past bij een apotheek. Een aantal historische gegevens heeft zijn weg naar de roman gevonden, maar voor de rest is de romancier zijn eigen gang gegaan. Anijs en Radijs hebben niet al te veel met elkaar gemeen. Zo is Radijs nooit de kampioen geweest van de armoedzaaiers in het veen en heeft hij ze nooit uitgezwaaid toen ze naar het beloofde land Amerika vertrokken. Rosenboom schrijft dan ook geen historische maar psychologische romans.

Anijs maakt met zijn van Latijn (‘bene, bene’) en moeilijke woorden doorspekte taal een verwaande en zelfingenomen indruk. Hij is een man die boven zijn stand getrouwd is en in onmin leeft met de dorpsnotabelen. Dat laatste verklaart hij uit zijn ‘sociaal gevoel’ voor de Veldelingen, dat zijn de veenarbeiders in het achterland van Hoogeveen.

De neven slaan de handen ineen om een project van Anijs van de grond te krijgen. In zijn ijver om het lot van de turfstekers te verbeteren, weet de apotheker zijn neef ervan te overtuigen om diens kapitaal in de aankoop van kaartjes voor de bootreis naar Amerika te steken. Helaas is dat kapitaal denkbeeldig; van meet af aan heeft Vedder zijn positie tegenover het hotelbedrijf dat zijn Amsterdamse huis wil kopen verkeerd ingeschat. Zijn afgematte zenuwen drijven hem steeds verder naar de afgrond. Anijs zelf beleeft bizarre momenten in het verlaten veen, waar hij zich door een koortsige vervoering laat meeslepen.

Zijn optreden leidt zelfs tot een religieuze beroering. De dominee in Hoogeveen is er niet blij mee – eerst de afgescheidenen, daarna de collegianten, toen de remonstranten en nu weer de doleanten. ‘Maar die stonden toch altijd onder bevoegd gezag, van een oefenaar, een vermaner of gezant (…) Maar die mensen dáár (…) de een heeft ooit eens dit opgevangen, een ander weer dat (…) lekenprediking (…) voetwassing… mijnheer, die mensen doen maar wat!’

Ook de andere dorpsnotabelen, zoals rozenkweker Gratama, hotelier Thomas, vrederechter Wessels Boer de jongere en Van Velzel van de biggenteelt, staan afwijzend tegenover Anijs’ bemoeienis met het veenproletariaat.

Tussen de bedrijven door krijgt de lezer een aardige mengeling van historische informatie, sfeerbeschrijvingen en denkbeelden voorgezet. Hoogeveen wordt neergezet als ‘een vaart met aan weerszijden een strook bebouwing. Nadat de graafgrens eroverheen was geschoven bleef er enige welstand en bedrijvigheid achter, net voldoende om de aansluiting op het spoorwegnet in 1870 te rechtvaardigen. Een extra bocht in de baan had men de plaats echter niet waardig gekeurd, reden waarom het station uiteindelijk op een halfuur gaans buiten de kom kwam te liggen.’ Naast Hotel Thomas, dat echt heeft bestaan, lag de apotheek De Twaalf Apostelen van Christof Anijs. Groene en bruine stopflessen reikten er tot aan het plafond. Het interieur bestond ‘uit niets dan zaken van kennis, een kleine librije vol attestenboeken, de Bataafse farmacopee en een flora, een apart kastje met sedatieven en daarop een pot bloedzuigers, het diploma aan de wand uiteraard, en voorts, naast de kassa, een vijzel, een weegschaal, en een porseleinen inktpot in de vorm van een frenologisch* hoofd.’

Aan de nieuwe apotheker, die zich in het dorp heeft gevestigd, legt Anijs uit hoe in Hoogeveen de vork in de steel zit. ‘Vooropgesteld dient, dat alles hier bepaald wordt door het veen – wie dat niet begrijpt, begrijpt niets, de geschiedenis noch de volksaard of de nosogonie.**’

Meer dan eens waagt Anijs zich in het zompige achterland, dat bestaat uit een afwisseling van ‘kleine kavels hakbos en groenland’ die gescheiden zijn door ‘oude wijken en zwetsloten’. In de herfst gloeien de woeste gronden door ‘rode en roze vegen koekoeksbloem en wilgenroosje’ op en kleurt het purper van de dophei naar ‘ros en roestig’. Een karrenspoor voert naar het gehucht Elim, een slingerlijn van hutten, waar zich de mensen bevinden die de apotheker wil beschermen. Maar uit de bodem kringelt moeraszweet op, dat zijn hoofd bedwelmt, zoals ook zijn bloed verhit wordt door een stroom van theriacpillen, die opium bevatten.

*

Een frenoloog ziet een verband tussen de schedelvorm en het karakter.

**

Nosogonie is de leer van het ontstaan der ziekten. Volgens Anijs zijn jicht en gekloven vingers typische veenkwalen.

Bargerveen

Buiten Emmen verandert de wereld in een veenkoloniale laagvlakte. Net als het Australische Alice Springs en het Belgische Mariakerke, is Klazienaveen naar een vrouw vernoemd. En wel naar de echtgenote van de Groningse fabrikant Scholten (die zelf voortleeft in het Scholtenskanaal). Emmen zelf was eens een esdorp, nu een ‘open groene stad’, waar de hunebedden in buitenwijken verdwaald zijn en waar het woonerf is uitgevonden. Met ruim honderdduizend inwoners is de gemeente Emmen veruit de grootste van Drenthe.

Na 1850 zetten kapitaalkrachtige ondernemers de aanval op de Emmer venen in. Dorpen als Nieuw-Amsterdam en Klazienaveen schoten in het achterland op. Van alle kanten stroomde het werkvolk toe. Men sprak wel van het ‘Drentse Californië’. Het duurde zeventig jaar voordat (bijna) alle turf naar elders was verscheept. Daarna verdrong de steenkool het ‘bruine goud’ definitief van de eerste plaats.

Tussen Klazienaveen, Nieuw-Schoonebeek en de Duitse grens ligt het natuurreservaat Bargerveen. Dit gebied van ruim tweeduizend hectare is het restant van het Bourtangerveen, dat zich eens tot ver in Duitsland uitstrekte. Een flink stuk is vergraven en van de bovenste veenlaag ontdaan. De kern van het reservaat wordt gevormd door een echt hoogveenmoeras, het Meerstalblok (een meerstal is een regenmeertje). Net als in het Fochteloërveen doet men in dit blok zijn best om gunstige condities voor de veenvorming te scheppen. Hoe? Door het grondwaterpeil te verhogen en sloten te dempen. De vegetatie bestaat onder andere uit veenmos, dop- en lavendelheide. Lavendelheide! Aan dit bevallige plantje wijdde de grote Linnaeus een van de meest lyrische passages in zijn dagboek over zijn reis door Lapland (1732). Hij vroeg zich af of een schilder ooit in staat zou zijn om de tere lichtrode kleur van de bloemen weer te kunnen geven. ‘Er bestaat nog geen rouge die zich met deze kleur kan meten.’ Hij vergeleek het heidebloempje met de schone Andromeda die in een ver, mythisch verleden aan een rots werd vastgebonden om een zeemonster te behagen. Dit keer wordt zij niet door zeemonsters belaagd, maar door padden en kikkers die in de paartijd wild tekeergaan. ‘Daar staat ze en buigt bedroefd haar hoofd. Ze richt haar blozende gezicht omlaag. Ze wordt steeds bleker, ligt half op de grond en toont haar onbeschermde nek. Daarom noem ik haar Andromeda.’

Het Bargerveen is het decor van de roman Meisje in het veen van Koos van Zomeren. Op kernachtige wijze wordt hierin de sfeer van het landschap weergegeven: ‘Wat mij fascineerde was de wisselwerking tussen het starre zwarte land en een buitengewoon beweeglijke lucht, van stralend blauw via wijdverspreide witte stapelwolken naar momenten van dreigende duisternis en felle sneeuwbuien.’ Het boek vertelt over een bioloog die vanuit een schuilhut een paartje grauwe klauwieren bespiedt – een vogel met een opvallende zwarte oogstreep, die gevangen insecten en hagedisjes op de doornen van struiken spietst, en die zich hier, net als het paapje en de roodborsttapuit, thuis voelt. De bioloog hoort de klap van een autoportier en als hij later uit zijn hut te voorschijn komt, ziet hij een meisje in het veen liggen. Afgaande op de titel dacht ik eerst dat Van Zomeren zich door het ‘meisje van Yde’ had laten inspireren, het veenlijk in het Drents museum, dat van een anatoom een nieuw gezicht heeft gekregen. Maar zijn verhaal speelt zich in deze tijd af en niet in de Romeinse, toen er in Noord-Drenthe een meisje werd omgebracht.

Op een koele dag in april rij ik vanuit Zwartemeer over de Kamerlingsdijk in de richting van het Bargerveen. Bij de hoeve van Staatsbosbeheer, die ook in de roman voorkomt, vraag ik aan een student of er nog steeds onderzoek gedaan wordt naar grauwe klauwieren. Hij knikt bevestigend. ‘Ze zijn nog niet terug,’ laat hij mij weten. Het Bargerveen duikt als een wildernis van struiken en bomen in het open veld op. Na een paar honderd meter voert een weggetje naar een parkeerplaats. Daar begint het fietspad naar Weiteveen, de plek waar eens boekweit werd verbouwd. Ik kies voor een wandeling die mij naar de rand van het Meerstalblok brengt. Heide, moeras, bos en water zijn hier de bepalende elementen. Het oorspronkelijke afgravingspatroon is op vele plekken nog herkenbaar.

Aan de noordelijke horizon zijn altijd rokende schoorstenen te zien. Die horen bij de Norit-fabriek in Klazienaveen die al sinds 1921 turftabletjes produceert die de darmen zuiveren. De fabriek haalt haar grondstof tegenwoordig uit Duitsland.

Een kanaal, waarin twee stuwen zijn aangebracht, zorgt ervoor dat het grondwaterpeil in het reservaat hoog blijft. Niet de landbouw, maar de natuur heeft baat bij een hoge grondwaterstand. Het pad loopt over een zompige zandbodem; het veen is hier helemaal afgegraven. Aan de rechterkant steekt het zwartveen ongeveer een meter boven de omgeving uit. Loodrecht op het pad en op regelmatige afstand (zes meter) bevinden zich een soort greppels; het gaat hier om een drainagesysteem dat bij de vervening werd toegepast. Aan de onderkant van een haak, die door het veen werd getrokken, was een ketting met kogels bevestigd: zo maakte men natuurlijke drainagebuizen.

Bij de (gedempte) Noordersloot verliest het kale land zich in de mistige verte. Aan de einder liggen Schoonebeek en Nieuw-Schoonebeek. Schoonebeek mag dan niet het Drentse Texas zijn geworden, sporen van de oliewinning zijn wel overal zichtbaar. Dat is te danken aan de ja-knikkers die her en der verspreid in het landschap staan. Wanneer twee pompen elkaar toeknikken, dan is dat een haast surrealistisch gezicht. Het dal van het Schoonebeekerdiep heeft een agrarisch curiosum te bieden: de ‘boo’, dat is een veehut die vroeger ’s zomers door booheren (koeherders) werd bewoond. In het voor- en najaar bracht men de koeien, die overdag vrijelijk rondliepen, naar de stal.

Aan de Noordersloot houdt een brandtoren zich half tussen het geboomte schuil. Bij deze toren deed de bioloog uit Meisje in het veen zijn gruwelijke ontdekking. Als ik om mij heen kijk, zie ik op de weg aan de bosrand een auto staan. Achter de licht beslagen raampjes beweegt zich iets wits. Dichterbij komend, verandert dat in een blote man die in de ruimte boven de neergeklapte stoelen schijnt te zweven. Ik loop haastig verder. Wordt de liefde in deze uithoek van Nederland op Amerikaanse wijze bedreven? Dekken slordige bijnamen als ‘Drents Californië’ en ‘Drents Texas’ soms een diepere werkelijkheid? Onder het voortgaan luister ik scherp of er ook hulpkreten uit de auto opstijgen, want wat daar achter de mistige ruitjes plaatsvindt moet wel sterke overeenkomst vertonen met wat er gebeurde vlak voor het ‘veenmeisje’ uit de auto werd geduwd. Maar nee, ik hoor gelukkig niets. Dus hoef ik het portier niet open te rukken om die blote kerel er met mijn wandelstok van langs te geven.

Door een landschap van dode berkenboompjes, die bleek en geknakt in het water staan, keer ik terug naar het vingerhoedje drasland dat nog herinnert aan het immense Emmerveen.

Bartje

Komt in beschouwingen en artikelen de beeldvorming over Drenthe aan de orde, dan wordt er graag gewezen op het romantische waas waarin ‘buitenbladen’ en ook televisieseries het plattelandsleven omhullen. Geregeld valt dan de naam van Bartje, een serie die in 1972 en 1973 door de NCRV werd uitgezonden. Wekten de blauwe boerenkielen, de rogge op het veld en het Drentse dialect werkelijk heimwee op naar het rustieke landleven? Het gelijknamige boek van Anne de Vries geeft daarvoor echter geen enkele aanleiding.

Zeker, in het begin van de roman doet de schrijver zijn best om het landschap op lieflijke wijze uit te beelden. Bartje dwaalt dan langs ‘smalle, bochtige konijnenpaadjes over de hei, waar het zonlicht terugkaatst van blinkende verten, waar de hommels al brommen om de geurende brem en waar een professor uit de stad, zo’n ouwe zot, die zo nu en dan een paar dagen over komt waaien, al weer wroet en speurt in een zandheuveltje naar eeuwenoude schatten. De wind stoeit met zijn zwarte slippen. Hij lijkt zo met zijn grote hoed, van heel ver, op een kaboutertje, dat achtergebleven is na zijn nachtelijke dans met de witte wieven om het hunebed.’ Op de hei vindt Bartje een ‘dondersteentien’, een ‘kietelsteentien’ en ook nog een ‘vuursteentien’.

Maar verder is alle romantiek vreemd aan deze sociaal-realistische streekroman. Er heerst juist veel angst in de harten van vader en moeder Bartels en hun schare kinderen. Bartje wordt bijvoorbeeld, na zijn weigering om voor bruine bonen te bidden, de deur uitgejaagd – ga jij maar een andere vader en moeder zoeken! En waag het niet terug te komen!

Bartje groeit, net als Ot en Sien, op in een arbeidersmilieu. Maar de onderlinge harmonie is hier ver te zoeken. Vader is een driftkop, die vloekt en slaat en in opstand leeft tegen de maatschappij. Als boerenknecht voelt hij zich misbruikt: zijn bestaan draait om warken en nog eens warken, tot je jezelf de grond in hebt gewarkt. Een arbeider heeft niks in te brengen als lege briefjes.

In een beschouwing over het Drentse volkskarakter zegt Anne de Vries dat ‘volkomen berusting’ een typerende Drentse eigenschap is. Het is ook de eigenschap die in veel gevallen de Drenten tot zulke aantrekkelijke mensen maakt. Maar bij Bartels sr. ontbreekt die fraaie karaktertrek ten enenmale – op een gegeven moment beklimt hij de barricaden en gaat hij zijn werkgever letterlijk te lijf. De boerin krijgt een oorvijg en de boer een vuistslag. Juist dit gebrek aan berusting brengt hem en zijn gezin aan de rand van de afgrond. In vergelijking met de Langejammer, waar het mindere volk woont, en waarin zij hun intrek moeten nemen, lijkt hun voormalige arbeidershuisje een paleis.

Moeder is een zorgelijke, bitse vrouw die het altijd druk heeft en elk jaar een kind baart. Naar haar oordeel is Bartje wat al te slim, hij is een ‘glupertien’, wat waarschijnlijk minder erg is dan een ‘wiesneuze’, of iemand die zich ‘groots’ (trots) gedraagt. Ook de opstandigheid van haar man is haar een gruwel. Een mens moet zijn plaats kennen. ‘Tegen grote lui moe j’ zwiegen of jaknikken,’ houdt ze Bartje voor, die net zo’n driftkop is als zijn vader.

Dat stemt wel geheel overeen met het Drentse volkskarakter, zoals dat door De Vries in zijn eerder genoemde artikel werd geschetst. ‘Tegen meneren kan men het beste zwiegen of jaknikken,’ zegt hij daarin over het Drentse tekort aan revolutionair elan.

De relatie tussen de ouders wordt door wrok en verwijten beheerst. Pa is geen man van het geloof en heeft een hekel aan de bijbelse praatjes van zijn vrouw. Altijd wil ze hem de les lezen, hem gedwee en tam maken. Na het handgemeen met de boer begint ze hem op klaaglijke manier uit te foeteren. Denkt hij dan helemaal niet meer aan zijn gezin en de dag van morgen? Heeft hij dan geen moment stilgestaan bij het schandaal, de algemene werkeloosheid – het boek speelt in de crisistijd voor de Tweede Wereldoorlog – het verlies van hun huurhuis? ‘Ie met joen gezeur,’ snauwt pa, ‘ie bedarft mij altied en eeuwig alles. Ie bedarft mien hele leven!’

Later, als Bartje tien is – de afgeleefde moeder is dan pas veertig – zegt ze tegen hem: ‘As ie eens wisten, Bartje, wat die man mij aandaan heeft (…)’ Het is de tijd dat Bartje zijn werkeloze vader, die steeds meer de greep op zijn gezin verliest, aan zijn lot over-laat en de kant van zijn moeder kiest.

Het leven van Bartje is allesbehalve een plattelandsidylle. Alleen in het begin, als hij nog niet naar school gaat, en net als Ot en Sien de wereld rond het huis verkent, beleeft hij vele gelukkige momenten. ‘In de weiden achter het eikenhakhout is vrolijk gerucht van melkemmers. Een koe loeit lang en dringend. En in de blauwe lucht hangt heel hoog, in een ijle nevel, en zingend stipje, dat sidderend, met kleine schokjes, in de hemel verdwijnt, alsof een engel het optrekt aan een draadje: een leeuwerik.’ Maar ook dan al is er de dreiging van moe, die er niet voor terugschrikt om voor straf zijn hoofd onder water in de sloot te duwen, of de harde hand van pa, die eist dat hij bidt voor het gruwelijkste voedsel dat er bestaat.

Denkt Bartje aan het paradijs, dan denkt hij aan de stad. Aan Assen, waar grote, deftige huizen staan, de winkels stralend verlicht zijn en waar de mensen geen klompen maar schoenen dragen.

Boerengilde (1)

Maarten Koning, de hoofdpersoon uit J.J. Voskuils megaroman Het Bureau, mag zich dan een ‘grijze kantoorman’ voelen, toch trekt hij af en toe de provincie in. Niet alleen om er met zijn pinnige vrouw te gaan wandelen en fietsen, maar ook om volkskundig materiaal te verzamelen. Het bezoek aan de correspondenten, die hem – in dialect – verhaaltjes over oude plaatselijke gebruiken vertellen, is voor hem altijd een bezoeking. Maar soms zit er een aardige figuur tussen, zoals de bejaarde Jan Zwiers uit Drenthe, een van de leden van het Boerengilde. Het bericht van zijn dood komt voor Koning dan ook als een schok.

De eerste ontmoeting met Zwiers vindt plaats op de boerderij van Boesman, ergens achter Emmen. Hendrik Ansing, zoon van een dominee, uit de streek afkomstig, doet het woord. De bandrecorder staat aan. Eerst vertelt Zwiers iets over het eggen en ploegen.

‘Za’k dan moar beginn’n met het ploeg’n?’ vroeg Zwiers.

Na hem is Hoitink aan de beurt. ‘As ik dan terugge denk an den tied van veur den eersten weltkrieg,’ begon Hoitink gedragen, ‘dan was het vergelèken mit noe zo rustig en vreelijk. Veural hier in oes durp. Oes durp was toen nog niet meer dan een stuk of wat hoez’n en rondumme was het al woest en ledig: haaide, haaide en nog eens haaide, uren en uren wied. En as ik doags es zo rondkeek deur dizze grote haaideveld, dan docht ik bie mie zelfs, woonst doe hier noe allinnig zo’n bietje under de wide himmel in de grote welt? En dan was het zo stil, dat je heurde de bieën zoemen en de veugels kwinkeleer’n. En bie Elling, den iemker, aan de rand van de haaide, stunn’n toen nog hoge denn’n en eeken, en up den dreef greuden wilde rozen en jeneverbess’n, dat we konden denken dat we het paradies bewoonden.’

Af en toe zag Hoitink in het schemerdonker lichtjes over de hei dansen. Volgens zijn moeder waren het voortekenen, signalen dat de vredige dorpswereld zou verdwijnen. Maar de jongere generatie lacht hem uit om die dansende lichtjes, zoals hij het destijds moeilijk vond om zijn grootmoeder op dat punt te geloven.

‘Nou most ’s kiek’n mien jong. Doar goan twee glinnende vuurboall’n hen. Ik zeg: Woar opoe? – Doar, de zandweg ja langes, zee ze. – ’k Zee: Ik zee niks, da verbeeldj’oe. – Tweje, zee ze, ’n grote vuurbaalle veuraan, zee ze, en doar zit ’n rooie achter. Die zit d’r vot achteraan, zee ze. – Ik zie niks heur. – Al weer iene, zee ze. Weer ’n rode. Die zit die rode, die zit die widde weer noa, zee ze. – Moar ol opoe die was al old. ’k Zee: Och zal wel weez’n. – Zugst doe die poal’n doar dan ook niet stoan mien jong? Zee ze. – ’k Zee: Och nee, man, doar stoan gien poal’n. Dat is die ol zaandweg. Doar steet joa niks bie. – Zugst die ze neet? – Ik zee: Ikke neet. – Ik zee ze wal, zee ze. – Ik zee: Moar doar is niks, opoe! – ’t Zal wel niks weez’n, zee ze, moar ik zee ze. – Moar ol opoe is t’r netuurlik overhen sturv’n, moar et nog wel g’liek kreeg’n. Wat ol opoe vrogger zag, was t’r doe nog neet, moa dà ken ik vandoage zeen. Nou is ’t er wel. Want ’t is verschaid’n joar leed’n dat hier ’n moal ’n stroat anlegd is, en de auto’s die vlitst achter d’n aander an met ‘eldere licht’n, mit ’n rood licht d’r achteran. Die grote poal’n die zie d’r zag, dan binn’n vandoage de televoonpoal’n en radiopoal’n. Dat wat ol opoe doe zeen het, dat ken ik vandoage in de werk’likheid zeen.’

Bij de rustige Zwiers voelt de altijd gespannen Koning zich op zijn gemak. De man leert hem ook hoe hij met een zeis moest omgaan.

‘Hij wendde zich tot Maarten, “Dag Koning”. In zijn blik, een scherpe, doordringende blik, lag een nauwelijks merkbare sympathie verborgen.’

Onder leiding van Boesman gaan de boeren en de volkskundigen naar het veld. Koning heeft het niet op Boesman begrepen; die man maakt zich belangrijker dan hij is, hij wil ook dat er een documentaire film over het oud-Drentse boerenleven wordt gemaakt. Het zou Koning niet verbazen als Boesman een oorlogsverleden had.

‘En nu heren,’ zei Boesman, zich tot Ad, Jan en Maarten wendend, ‘is er een oud Drents gezegde dat hier niet mag ontbreken en dat luidt: Hark’n da’s nog wark’n, maar meij’n is de bott’n uut mekaar dreij’n – en het is de bedoeling dat jullie dat nu vanmiddag onder leiding van de professoren Zwiers en Van der Harst gaan doen, zodat je straks als je weer terug bent in Amsterdam zult zeggen: Die Drenten die binn’n zo gek nog niet!’

Samen met collega Ad Muller reist Koning naar Drenthe om de begrafenis van Zwiers bij te wonen. Op het station van Emmen huren ze een fiets en zetten koers naar Emmer-compascuum.

‘Het was lichtvriezend, nevelig weer met wat vaag zonlicht over de velden aan de overkant van het kanaal en de verspreide boerderijen rechts van de weg. Behoudens een enkele fietser die hen groette door zijn hand even van het stuur te lichten, was er geen verkeer, en omdat er ook geen wind was, was het heel stil. Een tijd lang reden ze zwijgend naast elkaar. Maarten keek nieuwsgierig naar de boerderijen en snoof diep de geur van houtvuur op.

‘Het ruikt naar Frankrijk,’ stelde hij vast.

‘Zou jij hier willen wonen?’ vroeg Ad.

‘Nee!’ zei Maarten beslist.

‘Het lijkt mij eigenlijk wel aardig.’

‘Je moet de sociale dwang niet onderschatten.’

In het dorpscafé, waar ze een uitsmijter bestellen, vraagt Ad zich af of Zwiers een gelukkig man is geweest. Koning meent van wel. Later stellen ze dezelfde vraag aan Boesman.

‘Gelukkig…’ zei Boesman nadenkend, Maarten van ver aankijkend. ‘Ja, dat dacht ik toch wel, dat je dat zeggen kunt, dat Jan gelukkig is geweest.’ Hij aarzelde. ‘Er zijn natuurlijk ook wel eens wat problemen geweest…’ Hij maakte zijn zin niet af.

‘Natuurlijk,’ begreep Maarten, ‘maar die heeft iedereen.’

Tijdens de uitvaartdienst laat de dominee zijn licht over Jan Zwiers schijnen. Menigeen zal met tegenstrijdige gevoelens aan hem denken, zegt hij, al ligt de oorlog inmiddels ver achter ons. Maar denk dan ook eens aan het leed dat de man heeft moeten dragen, het leed om de vroege dood van zijn enige zoon. Die zoon had zich tijdens de bezetting bij de SS gemeld en stierf later in een interneringskamp. Zwiers senior liep achter het vaandel van de NSB aan. Niet bekend is of de opdringerige Boesman een fout verleden had, maar de aardige Zwiers had dat zeer zeker wel.

‘De stoet had het dorp verlaten en bewoog zich traag in de richting van het kleine kerkhof dat omgeven door een haag in de akkers lag. De zon was verdwenen. Er kwam mist op en het werd kil. Hij luisterde naar het drentelen van de voeten om hem heen en trachtte het beeld dat hijzelf van Zwiers had te rijmen met deze nieuwe informatie, zonder daar helemaal in te slagen. De stoet draaide het kerkhof op en kwam tot stilstand, geschaard rond een pas gedolven graf tussen enkele tientallen hoge, grijze, smalle grafzerken, die dicht opeen als soldaten in het gelid een deel van de begraafplaats bezet hielden. Hij keek naar de namen op de zerken, elke naam onder een gestileerde treurwilg, en trof vlak bij de zerken van de familie Zwiers de zerken van de familie Boesman. Boesman stond vlak voor hem. Hij keek naar dat grove, verweerde gezicht met die grote, behaarde bloemkooloren en die geweldige, bijna paarse neus, en zag voor het eerst dat het eigenlijk een heel triest gezicht was, het gezicht van een man die zich zijn hele leven groot had gehouden en dat diep in zijn hart zelf wist.’

Boerengilde (2)

Al zou Maarten Koning niet in een Drents dorp willen wonen, toch kijkt hij in Drenthe altijd met een opgeruimd gevoel om zich heen. ‘In Zwolle stapten ze over in de trein naar Emmen, een kleine trein, die traag door het boerenland schommelde en bij iedere halte met de instappende mensen de kou van buiten binnenkreeg. De bomen en bosjes waren licht berijpt. Daartussen stonden verstilde boerderijen, verspreid in het nevelige, mistige land. De aanblik bezorgde Maarten een licht geluksgevoel, alsof hij op weg was naar het einde van de wereld.’

Hij kijkt ook met waardering naar het veenkoloniale achterland. ‘Links lagen de beboste heuvels van de Hondsrug, voor hen uit de adembenemende vaalgroene ruimte van de Veenkoloniën, met in de verte de kleine huizen en de kerk van Nieuw Weerdinge en een dunne rij bomen die dwars door het land liep onder een blauwe hemel en zwarte wolken.

“Het is hier mooi,” stelde hij vast.’

Meestal is boer Boesman de reden van zijn gang naar het noorden. Ook op de dag dat het hele Bureau een fietstochtje in Drenthe maakt, kloppen ze bij hem aan. De boer is dan al niet meer in goeden doen.

‘Boesman stond in zijn voortuin in de grond te spitten toen ze met zijn zevenen zijn erf opreden. Maarten zette zijn fiets tegen de heg en liep op hem toe. Boesman had zich opgericht. Hij keek naar Maarten. Zijn gulp stond wijd open, zijn ogen waren afwezig, alsof hij nog niet helemaal wakker was.

“Dag Boesman,” zei Maarten.

Boesman keek hem niet-begrijpend aan, zijn mond wat opengezakt.

“Koning,” hielp Maarten hem.’

Toch waren de gloriedagen van Boesman nog niet zo lang voorbij. De volkskundige film over het oude Drentse boerenleven, dat was de onderneming waaraan Boesman zijn hart had verpand. Juist met het oog op die film had hij het Boerengilde opgericht. Volgens hem was er grote haast geboden, anders was er niemand van de oude garde meer over die het traditionele boerenhandwerk nog kon tonen. De jongens in het dorp worden ongeduldig, luidde de boodschap die hij geregeld aan Koning overbracht.

‘Op de goeie samenwerking tussen het dorp en de stad zal ik maar zeggen,’ zegt Boesman, het jeneverkelkje heffend bij de Drentse koffiemaaltijd die hij Koning en Ad Muller thuis aanbiedt. Wanneer Koning op het Bureau een telefoontje krijgt van een man met ‘een sterk Drents accent’, dan weet hij meteen dat hij doorverbonden is met de streek waarin plaatsen als Barger-Oosterveld, Smeulveen en Barger-Compascuum liggen. Boesmans ambitie drijft hem zelfs naar het Amsterdamse Bureau voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde. Daar treft hij een nerveuze en geïrriteerde Koning die geen enkel vertrouwen heeft in het filmproject.

Toch weet Boesman zijn zin door te drijven. Als decor kiest hij een fraaie ‘middeleeuwse’ boerderij, inclusief een ‘lemen deel’ ; over ouderwetse roggeschoven hoeft ook niemand zich zorgen te maken. Zodra Koning op de set aankomt, weet hij dat deze folkloristische film een flop zal worden. Aan de boerderij valt niets middeleeuws te bekennen. De hoofdrolspelers hebben een rode zakdoek om hun nek geknoopt. Er loopt een vrouw in klederdracht rond die na de drobbelslag een borrel zal inschenken, ‘dat was hier vroeger gebroek’.

Stipt volgens het draaiboek stapt ze na de drobbelslag de lichtkring van de lampen in. ‘Zo mannen, hoorde ik daar den drobbelslag? Dan zal een lekker glaasje zeker wel smaken!’ Waarna een ‘afgrijselijke dialoog’ volgt die – dat weet Koning zeker – door Boesman zelf op papier is gezet.

Nog minder geslaagd is de bijeenkomst met het Boerengilde over het thema humor. Koning drukt de toetsen van de bandrecorder in en laat zijn blik over de aanwezigen glijden. ‘Zwiers, ironisch, maar met een vriendelijk lichtje in zijn ogen toen hij Maarten de hand drukte; Van Wiek, de bakker, zenuwachtig; Eefting, met zijn roodversteende, demente kop; Van der Harst, buigend en knippend van onderdanigheid; Hoiting, de tandarts; Paalman, met zijn droevige gezicht; Weggeman, de communist; Haan, argwanend, slim; Bloeming, zijn ogen verscholen achter een rooie bril.’

Voorzitter Boesman neemt het woord. ‘Leu!’ zei hij met luide stem. ‘Als voorzitter van het Boerengilde heet ik de heren Koning en Muller van harte welkom. Heer’n, wie bunt blie dat ie weer in ons midden bunt! Zie zegt wel eens wat van Amsterdam, maar als alle Amsterdammers zo waren als jullie, dan was het een stuk beter op de wereld!’

Na een instemmend gemompel, gevolgd door applaus, vervolgt Boesman: ‘Ons durpken moet weer aantreden voor de wetenschap! En misschien wordt er straks wel weer een film van gemaakt, daar moeten de besprekingen nog over beginnen, en het onderwerp is dit keer: Mopp’n! De mopp’n die we hier vertell’n.’

Weggeman, de communist, komt met een verhaal over een stadse juffer, stront en aardappelen waar met daverend gelach op gereageerd wordt. De argwanende Haan vertrouwt het allemaal niet erg. Wat moeten de heren eigenlijk met dit soort verhalen? ‘Toch niet om straks in Amsterdam de spot mit ons te drieven?’

Ad Muller wil daarna weten of er in het dorp ook jodenmoppen werden verteld.

Er valt een pijnlijke stilte.

Koning vindt het geen verstandige vraag. ‘Hoeveel van deze mannen in de oorlog fout waren geweest, viel niet te schatten, maar dat er een hoog percentage antisemieten onder zat, was zeker.’

De meesten van die kerels zijn in de oorlog natuurlijk fout geweest, zegt hij later tegen Muller.

‘Ja? Hoe weet je dat?’

‘Dat zie je en in Drenthe stemde bovendien de helft op de NSB.’

Dit keer rekent hij Jan Zwiers niet tot de mensen die in de oorlog brandschoon zijn geweest. Boesman wel, vanwege zijn Boerengilde en zijn liefde voor het oude Drenthe.

Boerenroman

‘Ik ben een Drent tot in het diepst van mijn gedachten,’ had Ben van Eysselsteijn (1898-1973) kunnen zeggen. In werkelijkheid drukte hij zich iets anders uit: ‘Ik ben alleen maar een Drent uit heimwee en verlangen. Doch ook zó kan men een echte Drent zijn.’

Prof. H.J. Prakke, de schrijver van de klassieker Deining in Drenthe en de man achter uitgeverij Van Gorcum, was het roerend met hem eens. Voor Prakke, die tientallen jaren als een spin in het web van de Drenthe-promotie zat, was Van Eysselsteijn, die in Hellevoetsluis werd geboren en in Groningen opgroeide, een groot Drents letterkundige. Prakke had zo zijn eigen redenen om Eysselsteijn bij de Drentse literatuur in te lijven. Niet alleen schreef de laatste Drentse streekromans, maar hij beschikte ook als redelijk succesvol (toneel)schrijver over veel nationale en internationale contacten.

Van Eysselsteijns band met Drenthe liep via Gieten. Daar hadden zijn ouders, in de tijd dat zijn vader als geneesheer-directeur aan het Groningse Academisch Ziekenhuis verbonden was, een tweede huis. De verwachting was dat de gezonde buitenlucht de jonge Ben, die geregeld door malaria – toen nog een inheemse ziekte! – werd geveld, goed zou doen. Zo tussen zijn vijfde en zestiende levensjaar bracht hij heel wat dagen in dit oude brinkdorp door. Later herinnerde hij zich die dagen als volgt: ‘Dat dromen over wijdheid en luchten heb ik overgehouden van mijn jeugd, toen ik als kind geruime tijd in de afzondering van een Drentse boerderij heb moeten doorbrengen en het staren over de eindeloze heiden en bossen en het zwerven langs veen en hunebedden, de stille avonden op de brink met de grote linden, een onuitwisbare indruk op mij hebben nagelaten.’

In 1913 vertrok het gezin naar Rotterdam. Daar zou vader Van Eysselsteijn, die diep in zijn weinig studieuze zoon teleurgesteld was, een paar jaar later overlijden. Toen het dwingende vaderlijk gezag was weggevallen, koos Ben definitief voor een artistieke en journalistieke levensweg. Maar hij zou Gieten niet vergeten. Hij zou er geregeld terugkeren, om op een hotelkamer te werken en om tegen de avondval wat onder de linden op de brink te mijmeren. Of om een paar vertrouwelingen uit het dorp de Drentstalige dialogen uit zijn roman Dorre grond voor te leggen.

Dorre grond (1942) is een echte streekroman, een boerenroman in de traditie van Stiefmoeder aarde van Theun de Vries en Het wassende water van Herman de Man. In het boek, dat ruwweg tussen 1870 en 1910 speelt, komen vier generaties Jalving aan bod. De oude Wienholt Jalving is, net als zijn zoon Egge, van het stugge, koppige soort. Tegenover zijn pachters is hij streng en hard. De zienersgaven van schaapherder Roode Reinder doet hij af als ‘óalewiev’nproat’. Van zijn kant weet de scheper dat de boeren geen oor meer hebben voor de ‘stemmen van het veen en de wijde, eindeloze heide’.

Het zint de oude Jalving helemaal niet dat de inwonende Egge en Lammechien een dochter (Femmechien) krijgen. Hij had liever een kleinzoon, een stamhouder gezien. Maar goed, het zal de kraamvisite aan niets ontbreken, ook de familie Wubbings niet, met wie de Jalvings al van generaties her in onmin leven: ‘Koffie uit de dikbuikige, tinnen kraanpotten, versche room en malsche schinken, de aarden kruiken met jenever, de brandewijn met rozijnen en koek en stoet en twijbakken.’

De tweede zoon, Lammert, heeft een zachter en weifelmoediger karakter. Als Egge over een pachter zegt dat die ‘spijkerhard’ is, dan zegt Lammert: ‘En voader is zoo hard as ’n eek’n-knoest woar ’n spieker krom op geet.’ Eerst stoot Lammert zijn hoofd tegen de oude, daarna tegen de jonge knoest (Egge). ‘Zij hebben ieder hun eigen gang. Zelfs zooals zij nu naast elkaar voortgaan, blijft elk een wereld op zichzelf, met zijn eigen leven, zijn eigen gesloten gedachten en met zijn eigen tred, die zich niet naar een ander kan richten.’ Na de dood van pa komt het tot een botsing tussen de broers: het grote zwijgen is begonnen.

In zijn biografie Ben van Eysselsteijn, Drent uit heimwee en verlangen memoreert H. Nijkeuter dat Dorre grond in Drenthe geen goede pers kreeg. Men had met name veel aanmerkingen op de weergave van het Drents. Zelfs Bartje van Anne de Vries, dat zeven jaar eerder was verschenen, kreeg een dergelijke kritiek over zich heen. In het blad Drente sprak Jan Naarding van een ‘verbasterd’ dialect, van ‘verwatering’ en zelfs ‘verontreiniging’. ‘Wanneer men een Drent zijn taal ontneemt, is hij geen Drent meer.’