MIJN WADDEN

Van Gerrit Jan Zwier verscheen eerder bij uitgeverij Atlas:

Het noordelijk gevoel

Land van grote eenzaamheid

Dagboek van een provinciaal

Al dwalend

Altijd Lapland

De dwaze eilanden

Gerrit Jan Zwier

Mijn wadden

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

Met dank aan Jan Abrahamse, die mij een ruime blik gunde in zijn waddenbibliotheek, aan dr.dr. Jacob van Sluis, die de sleutel bezat tot nog veel meer bibliotheken, en tevens aan de Heimans en Thijsse Stichting en het Meertens Instituut.

Eerste druk, mei 2004

Tweede druk, juni 2004

Derde druk, augustus 2004

© 2004 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: De Bosplaat, Terschelling

Kaart: Hester Schaap

ISBN 9789045018195

D/2004/0108/548

NUR 508

www.boekenwereld.com

Bij wijze van inleiding

‘Lief is mij het eiland geworden door het betooverende van zijn strand, zijn duinen en dorpjes, van zijn droomschoone belichtingen.’

Zo’n zin – van de volkskundige Jaap Kunst over Terschelling – mag ik graag lezen. Of neem deze, van de bioloog J.W. van Dieren over zijn eigen eiland: ‘Ik ken geen schooner moment dan het binnenvaren in de baai van Terschelling.’

Het zijn ware liefdesverklaringen. In de loop der tijden hebben schrijvers aan allerlei landschappen hun liefde verklaard: de bergen, de wouden, de tropen, de eilanden in de Stille Zuidzee. Maar ook dichter bij huis maakte het simpele landschap van strand, wad, duin en zee heftige emoties los. Achter de trefwoorden ‘Reisverhaal’ en ‘Volksaard’ vind u daar vele voorbeelden van.

Het gaat hier niet om vakantieromantiek, maar om diep doorleefde gevoelens. De eilandbewoners mogen dan een nuchtere indruk op de buitenwacht maken, toch hebben zij menig schrijver voortgebracht die slechts in bevlogen woorden over zijn geboorteplek kon spreken.

Naast de lofzang is er ook de klacht: waarom blijft alles niet bij het oude? Al vóór de tijd dat het massatoerisme zijn stempel op de eilanden drukt, wordt die klacht gehoord. In de ogen van de klagers is elke verandering een verslechtering. Helaas, het paradijs is geen eiland buiten de tijd. Overigens staat het vast dat het makkelijker is om liefdevolle ontboezemingen over de eilanden te ontdekken in oudere geschriften dan in recente.

Desondanks zijn er ook nu nog heel wat mensen die een innige band met de eilanden hebben. Die aan het eind van het jaar een onvoldaan gevoel hebben als ze niet kunnen terugkijken op een paar weken vakantie op hun favoriete waddeneiland. Dat geldt ook voor mij. Variatie genoeg: kwelders vol trekvogels in de herfst; een winterwandeling over krakend bomijs op een schelpenpad; de eerste lentebloemen in het duin en in de zomer steevast de Open Vlielandse Tenniskampioenschappen. Maar al fiets ik voor de duizendste keer over de duinen naar het wad, waar het panorama van spiegelend water, wolken en verre, schijnbaar boven de zee zwevende schepen mij wacht, dan nog verveelt die vertrouwde aanblik mij geen moment. ‘Altijd keerden we tevreden en voldaan terug,’ schreef de grote natuurvriend Jac. P. Thijsse over zijn bezoekjes aan de waddeneilanden.

Eerder schreef ik een kinderboek over Vlieland en een bundel met noordelijke reisverhalen die in het waddengebied begint. Nu is er dan dit ‘liefdeswoordenboek’; een bladerboek, dat je van voor naar achteren en van achteren naar voren, kriskras, hoppend van het ene eiland naar het andere, van het ene tijdperk naar het andere en van de ene waddenreiziger naar de andere kunt lezen.

Allan, F.

Zo halverwege de negentiende eeuw schreef F. Allan, woonachtig op het eiland Marken, een aantal portretten van Zuiderzee- en waddeneilanden. Van de laatste rij kwamen alleen Texel, Vlieland, Ameland en Schiermonnikoog aan bod. Het zijn geen reisverslagen, maar geografische en historische beschrijvingen, waarbij plaatselijke bewoners hem vaak van informatie voorzagen.

*

Bij Vlieland denkt hij meteen aan de mogelijkheid om dit eiland met Texel te verbinden – een verbinding die in de twaalfde eeuw door stormvloeden werd vernietigd. Inpoldering zou maar liefst 30 000 bunder land opleveren, kleigrond van goede kwaliteit. Bovendien zouden de twee eilanden een hecht bolwerk vormen dat zuidelijker kusten tegen het watermonster zou beschermen.

De Vlielanders staan bij hem in een goed blaadje. ‘Over het geheel doen de Vlielanders zich niet ongunstig kennen. Jegens vreemdelingen zijn zij voorkomend en dienstvaardig, en met eenvoudige hartelijkheid deelen zij van hetgene hunne tafel oplevert mede. Hunne levenswijze is zeer eenvoudig. Men vergenoegt zich met de soberste spijzen en dranken (…). Uitgenomen de wijze van begraven bestaan er op Vlieland geene bijzondere gewoonten of vermaken meer, evenmin als onbekende kinderspelen. Iedere jongen heeft een scheepje, om des zomers aan de zuidzijde des eilands, op de Waard, als het hoog water is, te zeilen. Zwemmen wordt bijna niet gedaan, ofschoon bijna alle Vlielandsche jongens moeten varen. Het begraven geschiedt nog eigenaardig: ofschoon bijna alle Vlielanders Protestanten zijn, wordt er des nachts een nachtlicht in de kamer geplaatst waar het lijk ligt.

Van het oude queesten, kweesten of vrijen, is alleen dit nog overgebleven, dat de verliefden of verloofden hunne bijeenkomsten meestal des nachts houden, en dus het grootste gedeelte van hunne nachtrust aan dat voor velen zoo zalige genot opofferen, tot zoolang doorgaans, dat trouwen noodzakelijk is geworden. Echter moet men tot eer van Vlieland’s jongelingschap zeggen dat zij hun meisje, als het eens zoo verre is gekomen, nimmer verlaten, maar door een wettig huwelijk als hunne vrouw eeren; al bestaan er dan ook soms geene genoegzame middelen van bestaan.

Over ruwe ondeugden, zooals bijvoorbeeld dronkenschap, vechterijen enz. valt hier hoogst zeldzaam te klagen. In beschaving staan de Vlielanders zeker niet achter bij de bewoners van andere zeeplaatsen. In hunne betrekking als loodsen, komen zij veel in aanraking met vreemdelingen. De zeevaart brengt ondervinding, menschen- en wereldkennis te weeg; en ofschoon dit vele aanleiding tot buitensporigheden geeft, zoo zou men nogtans der waarheid te kort doen, indien men omtrent hun zedelijk gedrag, over het algemeen, geen gunstig getuigenis gave: vandaar dan ook dat de dronkaard of losbandige algemeen verachting inboezemt.’

*

Het plan om tussen Ameland en Friesland een dijk aan te leggen kan eveneens op Allans instemming rekenen: ‘Hierdoor zal, dewijl de stroom dan geen doortogt meer vindt, het terrein tusschen Ameland en den vasten wal spoedig door de achterblijvende slib worden verbeterd en verhoogd, en na eenige weinige jaren in eene vruchtbare landsdouwe herschapen zijn. Een tweede dijk van Hollum tot op den Zwarten Haan moet dan de indijking voltooijen, en daar, waar thans nog het zilte nat door tal van bodems wordt doorkliefd, zal men later welige korenvelden, grasrijke weiden en aangenaam gelegen hofsteden aantreffen. Hartelijk wenschen wij, dat een en ander eene spoedige verwezenlijking erlange, en Ameland daardoor eene schrede voorwaarts gebragt worde op den weg van ontwikkeling, vooruitgang en beschaving!’

Maar ook zonder dijk hebben de Amelanders al een flinke stap op deze weg gezet. ‘Meerdere omgang met vreemdelingen, vooral ten gevolge der zeevaart, alsmede het verbeterd onderwijs, zullen daarvan wel de voornaamste oorzaken zijn. Onvermoeide werkzaamheid, en een open oor voor alles wat beschaving en vooruitgang, ten opzigte van landbouw, nijverheid enz. daarstelt, kenmerken deze beschaafde eilanders, die zich over het geheel door prijzenswaardige zeden, onderscheiden, wier gezellige verkeering onderhoudend en aangenaam, en wier voorkomen vriendelijk en rond is.’

Vervolgens besteedt Allan aan een paar van die zeden enige aandacht. ‘Heeft een jongeling plan, om met een of ander meisje eene nadere kennismaking aan te knoopen (om te gaan vrijen, gelijk men het noemt), zoo gaat hij vooraf, des avonds tusschen zes en zeven uren, aan het bedoelde meisje vragen, of zij hem kan of wil opwachten. Vraagt hij dit na zeven uren, dan wordt hem zulks gewoonlijk geweigerd; aangezien men hem dan verdacht houdt, dat hij reeds anderen heeft gevraagd, of dat hij een zoogenaamd blaauwtje heeft geloopen. Krijgt hij een toestemmend antwoord, dan koopt hij eenige blaadjes koek, waarmede hij zich naar zijn uitverkorene begeeft, die intusschen voor een kop koffij zorgt. De vrij-tijd is gewoonlijk van ’s avonds tien tot … Behoeven wij nog te zeggen, dat die dus gekozen tijd, wel eens aanleiding geeft tot gedwongen huwelijken? Niet ten onregte wordt het vrijen op Ameland opzitten genoemd.

Eene andere gewoonte is het spelenrijden naar het Oerd. Jongelieden van beiderlei kunne hebben hier nog wel de gewoonte om des zomers met verscheidene wagens naar het Oerd te rijden, om daar, op hunne wijze, een fête Champêtre te houden. Men neemt dan eenige spijs en drank, eenige versnaperingen, en ook vuur mede om koffij of thee te kunnen zetten; een speelman die de viool hanteert, mag daarbij vooral niet ontbreken. Men danst, zingt en springt, en brengt zoo den tijd in zorgelooze vreugde door, tot dat de avond valt, die hen, onder vrolijk gezang en onder ’t accompagnement der viool, huiswaarts keeren doet.’

*

Huidige eigenaar van het ‘in zoo vele opzigten belangrijke eiland Schiermonnikoog’ is jonkheer Edzard Tjaard van Starkenborg Stachouwer tot Wehe, lid van de Ridderschap der provincie Groningen. ‘Vroeger bezaten de Schiermonnikoogers eene belangrijke hoeveelheid schepen, wier getal zelfs tot meer dan honderd beliep, en die allen, voor eigen rekening dezer eilanders, in de vaart gebragt werden. Men noemde deze vaartuigen Snikken, en het meerendeel daarvan werd gebezigd tot uitoefening der vischvangst op de Noordzee. Destijds was dit eiland inzonderheid vermaard door de gedroogde schol, welke vandaar allerwege verzonden werd, en die nog heden ten dage aldaar het beste behandeld wordt.

Deze visch ontweek echter later meer onze kusten, zoodat de vangst verminderde en de Schiermonnikooger visschers genoodzaakt waren om, verstoken van deze broodwinning, zich van hunne snikken te ontdoen en van schepen te voorzien, geschikt om ter koopvaart te worden gebezigd (…).

Een ander gedeelte der bevolking legt zich op den landbouw toe, vooral sinds de landerijen, door de bemoeijingen van den Heer des eilands, die zorg droeg voor een doelmatige bemesting, eene vruchtbaarheid hebben ontwikkeld, welke veel verschilt met hunnen voormaligen toestand. Groeiden toen daarop slechts eenige dorre mosplanten, thans ziet men daarop de beste boom- en veldvruchten wassen. De aardappelen inzonderheid, munten door eenen overheerlijken smaak uit (…).

Over het geheel worden deze eilanders, waaronder er thans ook velen zijn die ten gevolge van verminderde welvaart in armoedige omstandigheden verkeeren, om hunne regtschapenheid, trouw en reine zeden algemeen geacht.

Hunne huishouding is in den regel eenvoudig, terwijl hunne kleederdragt, ten opzigte waarvan vooral sommige vrouwen nogal pronk- en modeziek zijn, de gewone Friesche volksdragt is.

Hun verkeer met alle soorten van menschen, onafscheidelijk met het zeemansleven verbonden, maakt dat zij ook voor het meerendeel in uitwendige beschaving niet ten achteren komen.

Eene bijzondere gewoonte is de oprigting van eenen Meiboom, hier Kallemooi geheeten, en wel zaterdags voor Pinksteren, wordende dan de kermis, die drie dagen duurt, ingewijd. De jonge lieden planten namelijk op den avond van voormelden Zaterdag een mast in den grond, aan welks boveneinde een groenen boomtak bevestigd wordt. Aan deze laatste hangt een mand, waarin den haan gezet wordt, die, voorzien van genoegzaam voedsel, gedurende den kermistijd daar blijft hangen (…).

Het onderlinge verkeer der jongelieden, pleit zeer ten gunste van het zedelijk karakter der eilanders, en ofschoon dezen de meeste vrijheid wordt gelaten, zoo hoort men al zeer zeldzaam van onzedelijke bedrijven. Onechte geboorten hebben er hoogst zelden plaats, terwijl wij van huisselijke twisten geene voorbeelden kennen.’

Barentsz

Hij wil door ’t ijzig Noord naar ’t zengend Oosten heen.

Langs Nova Zemblaas kust, in storm en sneeuw verloren,

Wil hij naar China voort, en d’Indus op gaan sporen.

(…)

De hagel klettert neer, de sneeuwjagt stuift hun voor;

Een mist omvangt hen; de ijzel kleeft zich aan hun lompen:

Zij woelen voorwaarts, door de schotsen, door de klompen.

De kegels stollen aan den wimpel en den mast;

De voeten vriezen in het glibbrig gangboord vast;

Het roer beweegt niet; touw en tuig wil heen noch weder:

Zij worstlen voorwaarts; rijzen beurtlings, plompen neder,

Slaan loef- en lijwaarts om, aan duizend nooden prijs,

En dringen voort, en voort – en schieten vast in ’t ijs.

Dit zijn slechts een paar regels uit het heldendicht dat Hendrik Tollens in 1819 aan de reis van Willem Barentsz, Jacob van Heemskerck en Jan Cornelisz Rijp wijdde. Het werd geschreven in een tijd toen het vaderland onder het Franse juk zuchtte. Om het moreel van het geknechte volk wat op te vijzelen, schreef Tollens zijn van chauvinisme doordrenkte epos. Een volk met een dergelijk groots verleden had ongetwijfeld nog een grootse toekomst vóór zich! Door toedoen van Conrad Busken Huet, een zuurpruim die het nationale erfgoed het liefst naar de lommerd had willen brengen, sloeg de waardering voor Tollens om in het tegendeel. Voortaan stond onze nationale dichter te kijk als een armzalige rijmelaar die zijn verzen met veel te veel tranen overgoot.

Barentsz wordt wel de ‘Columbus van het Noorden’ genoemd, al lijkt me die bijnaam rijkelijk overdreven. Barentsz ontdekte weliswaar Spitsbergen en Bereneiland, maar dat waren slechts buitengewesten in vergelijking met de Nieuwe Wereld. Bovendien was Nova Zembla al voor Barentsz’ overwintering bij cartografen bekend. Zijn naam verbleekt eveneens bij die van andere Nederlandse ontdekkingsreizigers als Abel Tasman en Jacob Roggeveen.

Het ging Barentsz niet om Bereneiland, Zwarte Hoek, Kaap Troost, IJshaven en Waaigat, maar om de schatkamers van Cathay (China). Via de zeeweg boven Siberië probeerde men de Spanjaarden en Portugezen, die de vaart op Amerika en Azië beheersten, te slim af te zijn. Volgens de geograaf Petrus Plancius lag er voorbij de Noordkaap een open poolzee. Helaas raakten de schepen vroeg of laat in het pakijs verzeild en daartegen waren de dunne houten wanden beslist niet bestand. Ook de navigatie-instrumenten waren ongeschikt om in de noordelijke mistige zeeën een vaste koers aan te houden. Wat kleding en voedsel betreft was men evenmin op een langdurig verblijf in arctische streken voorbereid. Met een stapeldieet van gezouten vis, pekelvlees, kaas, brood, bier en wijn, hield men zich de scheurbuik niet van het lijf.

Drie keer was Barentsz betrokken bij pogingen om Azië vanuit het noorden te bereiken. De eerste verkenningstocht, in 1594, kwam met gunstige berichten thuis. Weliswaar kwam Barentsz met twee schepen ten noorden van Nova Zembla in het pakijs terecht, maar de andere twee, die Nova Zembla aan de zuidkant passeerden, slaagden erin de Karische Zee te bereiken. Ze drongen zelfs nog verder naar het oosten daar, tot aan het schiereiland Jamal. Aan boord was men ervan overtuigd dat de zeeweg naar China gevonden was.

Vandaar dat er een jaar later een heuse handelsexpeditie werd uitgerust. Beladen met goederen vertrokken maar liefst zeven schepen naar de nieuwe route om de noord. Gaandeweg zakte de stemming aan boord. Pech en tegenspoed volgden elkaar op; er brak zelfs muiterij uit. De ijsgang was veel heviger dan het jaar ervoor. Barentsz stelde voor om te overwinteren, maar gezagvoeder Cornelis Nay zag niets in dat plan. Deze tweede expeditie liep op een totale mislukking uit.

De derde expeditie, die eveneens mislukte, groeide later uit tot een nationaal heldenepos. In 1995 en 1996 kreeg Willem Barentsz maar liefst twee herdenkingsjaren toebedeeld. In zekere zin is dat wel terecht; zijn derde zoektocht naar de noordoostpassage, die in 1596 begon, werd gevolgd door de eerste overwintering in het poolgebied, die tot juni 1597 zou duren, en vervolgens door een spectaculaire sloepentocht.

Op het Terschellinger strand verscheen in 1995 zelfs een nieuwe editie van het ‘Behouden Huys’. De naam van het echte Huys dook ook herhaaldelijk in de media op; Nederlandse archeologen en historici streken op de resten neer, in de hoop dat nog niet alle balken en voorwerpen door souvenirjagers waren weggesleept. Men hoopte ook het graf van Barentsz, die een paar dagen na aanvang van de terugreis stierf, te lokaliseren, maar die wens ging niet in vervulling. Terschelling doopte zijn naam zelfs om in het ‘Nova Zembla van Nederland’, een bijnaam die men niet al te lang in stand hield. Want Nova Zembla heeft de toerist niets te bieden, zoals Tollens al besefte:

Hier heeft de wintervorst zijn zetel opgeslagen!

Hier is zijn erf, zijn rijk! hier zijn geen lentedagen.

De ‘korte beschrijving’ die Gerrit de Veer van Barentsz’ drie noordelijke tochten heeft gemaakt, vormt een van de pronkstukken in de kast met reis- en expeditieverslagen. Door zijn gortdroge nuchterheid heeft het scheepsjournaal een grote dramatische kracht. Tollens voegt er in zijn heldendicht juist veel emoties aan toe. Hij laat de zeelui, die allen vrijgezel waren, zelfs jammeren om hun vrouw en kinderen. Nee, dan De Veer, die zich aldus tot het landsbestuur richt: ‘Mijne Heren. De kennis der zeevaart overtreft in nut alle andere kunsten…’ Je moet maar durven! Want wat is het nut van een reis die geen goud en specerijen opleverde maar slechts mutsen van vossenbont en haardkleedjes van ijsberenvel? En waarbij een schip verspeeld werd in de witte hel voorbij Kaap Troost? Het meest opvallend aan het voorwoord is echter dat De Veer nog steeds gelooft in de noordelijke zeeweg naar China: ‘Ik geloof dat de juiste koers nog wel gevonden zal worden… als men van de Noordkaap in Noorwegen een noordooster koers aanhoudt.’

Overwintering op Nova Zembla – dat is ook de titel van een boek van de Engelse oudmarineofficier Rayner Unwin. Dat is ook niet zo vreemd, want Unwin volgt De Veer van bladzij tot bladzij, van zin tot zin. Net als Tollens, laat Unwin de gevoelsdimensie sterker aan bod komen. Hij spreekt van de wanhoop, de ontreddering en de heimelijke angsten van de overwinteraars. Vooral probeert hij de gedachten en gevoelens van deze zeelui vanuit hun achtergrond en tijd te begrijpen. Zo gaat hij in op hun (calvinistische) godsvertrouwen en op hun angst voor hekserij bij de Lappen en Samojeden. Die angst was rond 1600 natuurlijk een heel reëel gegeven. In omringende landen als Frankrijk en de Duitse staten laaiden de brandstapels hoog op. Vroegere reizigers in noordelijke contreien hadden bericht over de heidense offerfeesten van de Lappen en de onheilsvoorspellingen van de Samojeden. Naar verluidt konden deze volken passerende schepen beheksen en wisten zij hoe een mooie lucht met storm en donderwolken gevuld moest worden. Pas aan het einde van de reis, als de sloepen de Noorse kust bereiken, vindt er een omslag in de waardering voor de Lappen plaats. Dan maakt een Lapse jager samen met een bemanningslid een voettocht over land naar de volgende baai, waar volgens geruchten een Nederlands schip voor anker ligt (het blijkt nota bene om het schip van Jan Cornelisz Rijp te gaan, die ruim een jaar eerder met Barentsz uitvoer en die de winter gewoon in Holland had doorgebracht). De Lap, die in zijn eentje terugkeert, heeft de terugweg in de helft van de tijd afgelegd. Dat wekt wel enige bevreemding bij de maats: ‘Hij moet toverkunsten kennen.’

De Engelsman voegt het nodige aan het reisverslag van De Veer toe – hij plaatst dit in een historische en wetenschappelijke context. Hij geeft niet alleen een beeld van de zoektocht naar de noordoostelijke doorvaart, maar hij vertelt ook hoe het na Barentsz verder ging met de pogingen om de wateren boven Rusland en Siberië te bedwingen (de Zweed Nordenskjöld slaagde hier in 1878 als eerste in). Voorts maakt Unwin van andere poolliteratuur gebruik om bepaalde gebeurtenissen toe te lichten. Hadden de zeereizigers naar China bijvoorbeeld weet gehad van halo’s en de werking van ijsmist in polaire streken, dan zouden ze op de heenreis niet zo bang zijn geweest voor de drie zonnen die ze opeens aan de hemelboog zagen verschijnen. Het raadsel van de vroege terugkeer van de zon, die op 24 januari al zichtbaar was, terwijl die dan nog een paar graden onder de einder hoort te verkeren, stelt Unwin evenmin voor problemen. Dit verschijnsel dient met begrippen als straalbreking en luchtspiegeling verklaard te worden.

‘Luchtspiegelingen komen onder bepaalde atmosferische omstandigheden voor, met name in woestijnen en in de poolgebieden,’ stelt hij. ‘Het beeld van iets wat vlak onder de echte horizon ligt, wordt erdoor opgetild en omgekeerd, zodat het binnen het gezichtsveld verschijnt (…). Deze luchtspiegeling was ongeveer twee weken zichtbaar, waarbij het beeld van de zon eerst van vier graden onder de zichtbare horizon omhoog werd getild en de brekingshoek vervolgens geleidelijk afnam totdat ze halverwege februari het werkelijke hemellichaam aanschouwden.’

Een opvallend, steeds terugkerend element in het journaal van Gerrit de Veer is het gevecht met ijsberen. Barentsz had tijdens een eerdere reis meegemaakt hoe twee bemanningsleden door beren werden verscheurd. Altijd waren de mannen op hun hoede voor het witte gevaar, dat snel en onverwacht kon toeslaan. Vooral als ze de dieren in open water tegenkwamen, volgde een meedogenloze jacht. Uit pure woede sloegen ze na afloop vaak de tanden uit hun bek. Hun musketten vormden meestal geen afdoend verweer tegen de roofdieren. Vandaar dat ze de beren soms met hellebaarden en bijlen te lijf gingen. Op de terugweg naar de kust is een maat zo door het dolle heen dat hij een beer met een bootshaak achternazit. Unwin verbaast zich over de razernij waarmee de berenjacht gepaard gaat. Natuurlijk, de beesten waren levensgevaarlijk en bovendien zorgde het gevecht voor afwisseling en sensatie. Maar volgens hem is er nog iets anders aan de hand: door beren te doden namen de mannen wraak op een wrede omgeving. Men zag de ijsbeer als het symbool van de macht en vijandigheid van het poolgebied en daarom werd hij zo fanatiek bejaagd. Eerst sloeg men Koning Winter de tanden uit de mond en daarna gebruikte men zijn jas als deken en zijn vet als lampolie.

Borkum

Zowel Nederland als Duitsland bezit een kroon van waddeneilanden. Na Rottum volgt nog een hele rij eilanden die bij het Nederlandse publiek tamelijk onbekend zijn: Borkum, Juist, Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekeroog en Wangerooge. Het aardige is dat die eilanden, ondanks alle gemeenschappelijke elementen, een eigen gezicht hebben. Borkum, het meest westelijke eiland, is het grootste van de Ostfriesische Inseln. Het ligt slechts tien kilometer buiten de Nederlandse kust. Bij helder weer zie je het vanaf Rottumeroog als een witte fata morgana boven het water zweven. De veerboot, die drie keer per dag vanuit de Groningse Eemshaven vertrekt, brengt de passagiers in vijftig minuten naar Duits grondgebied.

Op een kaart van Groningen en Oost-Friesland is te zien dat de meeste Duitse eilanden, net als de Nederlandse, langgerekt en smal zijn. Borkum ziet er echter anders uit: het lijkt nog het meest op een gekromde garnaal. Een buitenkant van zand en duinen omsluit een agrarisch binnengebied van polders en kwelders.

Onder de passagiers op de veerboot bevinden zich veel oudere mensen. Voelen zij de magneetkracht van het kuuroord Borkum? Of weerspiegelt hun leeftijd hun sociale positie als eeuwige recreant? Aan boord storten alleen de jongeren zich op de aardappelsalade met braadworst. Het is of de kreet op de menukaart – ‘Seeluft macht Appetit!’ – alleen tot hen gericht is. De tekst op deze kaart is in twee talen gesteld, al loopt de vertaling niet altijd even vlot; zo is ‘het zich aan boord gemoedelijk maken’ beslist geen correcte weergave van ‘es sich an Bord gemütlich machen’.

Vanaf het dek is niet te zien dat Borkum als een gekromde garnaal in zee ligt. De boot volgt een zanderige kustlijn die in een modern havenkwartier eindigt. Daar zorgt een ouderwets dieseltreintje voor verder vervoer. Het spoor leidt linea recta naar de enige plaats op het eiland, waar het grootste deel van de bevolking (6000 zielen) te vinden is. Al van verre zijn twee vuurtorens, een watertoren en enige spitsen van kerktorens zichtbaar. De oudste vuurtoren is een somber zwart geval in een groen perkje dat wordt omringd door witte gebouwen. Vanaf hier loopt een straat rechtstreeks naar de strandboulevard die het dorp – op Borkum spreekt men liever van de ‘stad’ – in een halve cirkel omspant. Door middel van een spaakvormig stratenpatroon houden centrum en boulevard contact met elkaar. Op een relatief klein oppervlak is zo een groot aantal chique hotels, restaurants en winkels geconcentreerd.

Aan de voet van de voorname witte gebouwen die het gezicht van de boulevard bepalen, strekt zich een strand uit dat zich hier en daar tot een ware vlakte verbreedt. Glooiende betonplaten houden het vloedwater in bedwang; ook de strekdammen zijn van beton. Het schijnt dat de kleurige strandhuisjes, die nu nog kouwelijk en onbewoond bijeen staan, op zomerse dagen een gewild artikel zijn. Zowel Borkum als het buureiland Norderney heeft zich tot kuuroord ontwikkeld. De Kurverwaltung is een machtig lichaam op het eiland dat ook alle toeristische activiteiten onder haar hoede heeft. Niet alleen langs de strandboulevard, maar ook elders op het eiland staan grote witte gebouwen die de kwakkelende medemens graag binnen hun muren ontvangen. Wie problemen heeft met de luchtwegen of gebukt gaat onder reumatische pijnen of lijdt aan huidziekten, kan in een kliniek terecht voor een veelvoud aan therapieën. In de straten wemelt het dan ook van bejaarden. Zij komen geregeld uit het inwendige van de gezondheidscentra te voorschijn om een wandeling langs de branding te maken. Want waar het opspattende zeewater zich met de lucht vermengt, biedt zich een gratis ‘Inhalationskur’ aan. Het eiland beroemt zich op een ‘Hochseeklima’, en dat houdt in dat de lucht een hoog percentage jodium en zout bevat.

In het verleden repte eerst de bleekzuchtige aristocratie zich naar de branding. Zij, die de tucht van regelmatig werken misten, hoopten in de woeste natuur weer krachten op te doen. Toen men later ontdekte dat er broom en jodium in zeewater zit, werden de dokters alleen maar in hun opvattingen over de heilzame zeelucht gesterkt. Wie bezweet was of een volle maag had, moest niet te water gaan. Menstruerende vrouwen dienden eveneens aan de kant te blijven. Wie last had van een onregelmatige cyclus, moest juist wél een duik in de golven nemen. Sommige dokters waren namelijk van mening dat de regelmaat van de getijden een gunstige uitwerking op de maandcyclus kon hebben.

Er waren badplaatsen waar bangelijke vrouwen door een speciale badman werden ondergedompeld. Op het moment dat een golf brak, duwde hij hun hoofd onder water. Het bruuske onderdompelen veroorzaakt een hevige schok. Zoals staal door vuur wordt gehard, zo wordt het lichaam door kou gehard. Elke dag enige tientallen onderdompelingen, en dat weken lang, moet een positieve uitwerking hebben op wie zwak van leden is en lijdt aan bloedarmoede. Helaas, dat schouwspel heb ik op Borkum niet gezien.

Fietsend verken ik het stadje, dat een zeer eigentijdse en welvarende indruk maakt. Veel witte villa’s, die allemaal een naam dragen. Een hotel heet ‘Kap Horn’, een nieuwbouwbuurt ‘Moby Dick’. Een tuinhek van walviskaken herinnert aan het echte maritieme verleden van het eiland. Aan de rand van het bewoonde gebied staat de tweede vuurtoren – deze is rood en lijkt nog het meest op een gehalveerde Brandaris. Achter de duinen ligt een fietspad, geen schelpenpaadje, zoals op onze waddeneilanden, maar een klinkerweggetje. Het voert door lage bosschages, naar een kliniek voor huidziekten, een vliegveld en uiteindelijk naar de Kobbedünen, een naam die herinneringen aan Terschelling en Schiermonnikoog oproept. Daar ligt op het blinkende strand zomaar een stevige bruine schelp, die ik in Nederland slechts één keer eerder heb gevonden, op Schier, na een storm die twee dagen aanhield: een noordkromp. Mijn dag is weer goed. Ik heb gelukkig geen modderbad of bekers zeewater nodig om mij op Borkum gelukkig te voelen.

Brandaris

Het heeft wel iets, een dorp met een vuurtoren. Waar de kerk het licht ontsteekt in de duistere doolhof van de ziel, daar bindt de vuurtoren de strijd aan met de inktzwarte buitenwereld.

Zoals ook een eiland iets eigens heeft. Je bent als inwoner van Oosterend of West-Terschelling niet allereerst een dorpeling, maar een eilandbewoner. Wie niet meer deugt voor land noch zee, wordt nog lichtwachter op Ockseu, dichtte Slauerhoff over dit eilandje voor de Chinese kust. Je zou ook kunnen zeggen: wie niet meer deugt voor dorp of stad, kan nog kiezen voor de gulden middenweg van een eiland.

Mijn ouders gingen vroeger graag naar Ameland op vakantie. Wij logeerden dan altijd in Hotel Excelsior bij Nes, dat daar voor eeuwig onder zijn fraaie rieten dak in de duinen scheen te rusten. Om de een of andere reden weken ze een keer van de regel af en huurden logiesruimte op een boerderij in Oosterend. Aan die vakantie – ik zal een jaar of zeven geweest zijn – bewaar ik herinneringen van groene halve klapdeuren, ritjes op de paard-en-wagen en schuimende verse melk. Nooit zal ik het tafereel vergeten waarbij een vriendje op een gillende zeug door het varkenshok stoof. Gekneusd en besmeurd en flink geschrokken krabbelde hij ten slotte overeind.

Zeven jaar later was ik voor de tweede keer op Terschelling. Vanuit Deventer, waar we na Leeuwarden en Assen terecht waren gekomen, fietste ik in de paasvakantie in één dag naar Harlingen. Ik had de gedichten van Slauerhoff bij me. Hoewel ik uiteraard vertrouwd was met de regels ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen, nooit vond ik ergens anders onderdak’, had ik toch maar een tentje meegenomen. Helaas beschikte ik niet over een kampkaart. Dat betekende dat ik geen toegang kreeg tot de campings. Na een ongelukkige zwerftocht rond West-Terschelling, zette ik mijn tent in arren moede op een open plek in het bos neer. Voortdurend vreesde ik dat een barse veldwachter in het zwaailicht van de Brandaris zou opdoemen om mij op de bon te slingeren. In alle vroegte brak ik na een onrustige nacht weer op. Later op de dag meldde ik mij op het politiebureau, en daar kreeg ik genadiglijk toestemming om mijn tent een paar dagen op camping Dellewal neer te zetten. Toch werd dit eerste eenzame uitstapje geen succes. Het alleen-zijn viel tegen en de aprilnachten waren te koud. Maar vooral die eerste clandestiene nacht onder de Brandaris had mijn moreel geknakt.

Tijdens schoolvakanties keerde ik geregeld naar Dellewal terug. Met een vriendje ploos ik op het strand de nestkapsels van wulken uit, zoekend naar zeldzame schelpjes als muizenoortje en Chinees hoedje. Vlak bij de camping troonde een heel dikke man in zijn patatkar. ‘Haben Sie auch Rolmopsche?’ vroeg een man in een geel zeiljack hem eens. Zijn antwoord heb ik altijd onthouden: ‘Jawohl, frische Rolmopsche, gestern gefangen.’

In 1994, ter gelegenheid van het vierhonderdjarig bestaan van de Brandaris, mocht ik als journalist de toren bekijken. Met jaloerse blik zagen toeristen toe hoe ik met mijn gastheren de Brandaris betrad, die al lang voor bezoekers gesloten is. De toren bleek inmiddels over een lift te beschikken. Ik herinner me dat ik, in de tijd van de vakantie bij de boer in Oosterend, samen met mijn ouders en zus alle trappen beklommen heb. Nauwelijks waren we boven of mijn vader was alweer op de terugweg: hij had zijn hoogtevrees onderschat.

Het aandoen van het zwaailicht is slechts een van de taken van de vuurtorenwachters. De juiste omschrijving van de functie van de Brandaris is tegenwoordig: Centraal Meldpunt Waddenzee. De toren is een soort alarmnummer, vertelde de chef mij. Overigens spreekt men niet meer van vuurtorenwachter, maar van ‘zeeverkeersbegeleider’, of nog eigentijdser van VTS-operators (Vessel Traffic Operators).

De huidige toren heeft twee voorgangers gehad. De eerste, de Sint-Brandariustoren, stortte in 1593 in zee. De tweede, die van te zachte steen was opgetrokken, zakte korte tijd later onder zijn eigen gewicht in elkaar. In 1594 verrees nummer drie. Eeuwenlang was de Brandaris een dagbaak in plaats van een nachtwaker. Het licht van een lantaarn, later van een vuurboet, was te zwak om de schepen in de nacht van dienst te kunnen zijn. Pas in 1837 werd de toren omgebouwd tot een kustlicht met acht stralenbundels. In 1907 verving men de olielamp door booglampen en werd de Brandaris de eerste elektrisch verlichte vuurtoren van Nederland. Er zwaaiden toen vier lichtbundels door de nacht. Daar kwam geen verandering meer in, ook niet toen de booglampen door enorme gloeilampen werden vervangen.

Wie ik destijds bij alle feestgedruis rond de lichttoren heb gemist, was Boudewijn Büch. ‘Ik heb een ongelooflijke romantische liefde voor vuurtorens,’ bekent de schrijver in een van zijn boeken. Hij verzamelde eilandjes en vuurtorens, zoals een kind sigarenbandjes verzamelt. Hij noemde zichzelf een ‘pharofiel’, een vuurtorengek. Behalve over het ‘eilandgevoel’, sprak hij ook graag over het ‘vuurtorengevoel’. Uit zijn eilandboeken blijkt nergens dat hij zich ooit in het waddengebied heeft gewaagd. Pas als een vuurtoren in de Stille Zuidzee of aan de Canadese westkust stond te knipperen, raakte hij in vervoering. Terwijl hij, na een probleemloos reisje over de Waddenzee, de majestueuze Brandaris toch urenlang op zijn gemak had kunnen bekijken.

Dagje Schier

Wij zijn beslist niet de enigen die op deze mooie dag de oversteek naar Schiermonnikoog willen maken. Mensen met rugzakken, stevige wandelschoenen en verrekijkers op de borst drommen op het dek van de ‘Brakzand’ samen. ‘Ontspan de boog op Schiermonnikoog’, luidde vroeger de slagzin van de vvv. Een kleinere boot, de ‘Rottum’, ontfermt zich over de achterblijvers. Beide schepen zijn vernoemd naar lokale plekken. Het Brakzand is het ondiepe gebied ten zuiden van Schiermonnikoog; Rottum is, behalve een dorp in Noord-Groningen, de verzamelnaam voor Rottumerplaat en Rottumeroog. Het laatste eilandje is, sinds strandvoogd Toxopeus in de jaren zestig naar de vaste wal verhuisde, onbewoond. Een paar jaar geleden kwam het even in het nieuws toen de zoon van Toxopeus het voormalige ouderlijk huis bezette. Hij vond het te gek voor woorden dat Rijkswaterstaat plaat en oog aan hun lot wilde overlaten, waardoor de ‘wandelende’ eilandjes vanzelf in de oostelijke vaargeulen zullen verdwijnen. ‘Wij hebben al zo weinig natuur in Nederland!’ luidde het protest van Toxopeus. Jan Wolkers, die op deze afgelegen plek een tijdje voor Robinson Crusoe speelde, viel hem bij. Het gaf geen pas, zo schreef hij in de krant, om deze ‘flonkerende gespen in de Waddengordel van smaragd’ aan de ‘liefdeloze zoutwatermuil van Poseidon’ prijs te geven.

De boot vaart in een wijde boog om het Brakzand heen en legt na drie kwartier bij de veerdam aan. Bij afgaand tij en met de wind in de verkeerde hoek kan de oversteek weleens langer duren; soms zit de veerboot een tijdje muurvast op het wad. Dit gebied is voortdurend in beweging; stroomgeulen verzanden en verleggen hun koers, zandplaten groeien aan het strand vast en door de afsluiting van de Lauwerszee zijn de diepten minder diep geworden. Ook Schiermonnikoog is al eeuwenlang aan de wandel; daardoor is het eiland uitgerekt tot een ouderwets pistool, waarvan de loop op Duitsland is gericht.

Bij aankomst worden de passagiers niet, zoals op Terschelling, gadegeslagen door een ontvangstcomité van bejaarde mannen die willen weten wie hun domein betreedt. De pier steekt hier ver in zee en ligt een flink eind van het dorp vandaan.

Bij dagjesmensen is het eiland heel geliefd. De vaartijd is slechts de helft van die naar Vlieland of Terschelling. Net als bij Vlieland moet de toerist zijn auto op de wal achterlaten. Het eiland kreeg (in 1989) als eerste in Nederland de status van Nationaal Park. Wil een gebied die erkenning krijgen, dan moet het minstens 1000 hectare groot zijn en een bijzondere landschappelijke en biologische waarde bezitten. Het beheer van het Park is in handen van Natuurmonumenten en Rijkswaterstaat. Alleen het dorp, het duingebied bij de Badweg en de zuidelijke polder vallen buiten de grenzen van het Park. Wandelend en fietsend krijg je in één dag een goed beeld van het eiland.

De skyline van het dorp, dat tussen duin en polder zit ingeklemd, wordt beheerst door twee vuurtorens, een witte en een rode. Vroeger hoefde een stuurman die van de Noordzee naar de Waddenzee voer, er alleen maar voor te zorgen dat beide torens op één lijn stonden – dan wist hij zeker dat zijn schip niet aan de grond kon lopen. Daarna veranderden de zandbanken van positie. Wie toch aan de oude methode vasthield, haalde zich veel ellende op de hals. Later verloor de witte toren zijn functie en werd gedegradeerd tot watertoren.

Wie de bus neemt naar het dorp en op de Reeweg uitstapt, is meteen in het hart van de eilander gemeenschap doorgedrongen. Aan de ene kant rijst de witte gevel op van Hotel Van der Werff, waarin de meest geroemde gelagkamer van het waddengebied is gevestigd. Aan de wanden herinneren foto’s aan het oude eiland, toen dit nog eigendom was van een Duitse graaf, en aan de bezettingstijd. In feite veroverden de Duitsers met Schiermonnikoog een vooruitgeschoven post. De beroemdste foto’s zijn die van prins Bernhard; in de herfst mocht hij hier graag deelnemen aan een jachtpartij. Natuurliefhebbers namen echter aanstoot aan het afschieten van tamme duinkonijntjes en de haast makke fazanten. De stichting van het Nationaal Park heeft aan het geluid van de jachthoorn een einde gemaakt.

Even verder, voorbij een poort van walviskaken, steekt op het grasveld voor het gemeentehuis een in brons gegoten monnik zijn arm in de lucht. Hij herinnert aan de tijd dat monniken op de meest afgelegen plaatsen kloosters stichtten en woeste gronden in cultuur brachten. Het beeld is gemaakt door Martin van Waning, wiens graf men aan de andere kant van de weg, achter de hoge heg rond de kerk, terug kan vinden. In 1937 schreef deze kunstenaar in het blad De Wandelaar een enthousiast stukje over het pas door hem ontdekte Schiermonnikoog.

‘Toen ik een tijd geleden eens in de stad Groningen logeerde,’ zo begint het verhaal, ‘hoorde ik met veel geestdrift over het eiland Schiermonnikoog, het noordelijkste bewoonbare Waddeneiland aan onze Noordkust, spreken. En omdat ik een liefhebber ben van ongerept natuurschoon en vooral van duinen, besloot ik eens een uitstapje naar dit eiland te maken.’ Hij vond het dorp ‘allerbekoorlijkst’ en ‘een en al vriendelijkheid’, een soort tuindorp. ‘Voor een schilder om van te smullen,’ zegt hij over de witte huisjes met hun topgevels. Ook de prachtig begroeide duinen, waar hij hier en daar zelfs zwarte konijntjes zag spelen, waren een lust voor zijn oog. ‘De luchten zitten vol met reflecties en zijn daardoor van een wonderbaarlijke kleurenrijkdom.’ Vier maanden duurde zijn eerste verblijf, waarin hij voortdurend met de tekenpen bezig was: ‘Het was of ik geroepen werd om al maar te scheppen. Nooit tevoren heb ik mij zoo gelukkig gevoeld.’

Voor sommige bezoekers is de schiere monnik op het gras een geestelijk leidsman. Wichelaars en witte heksen komen graag naar het eiland om zijn spirituele kracht te ervaren. Ziet u op het brede strand hoe een eenzame vrouw een cirkel trekt en hoe zij haar armen ten hemel heft, stoor haar dan niet. Het kan immers zijn dat zij een opkomende storm probeert te bezweren.

Aan de Langestreek en de Middenstreek staan gerestaureerde eilander huisjes met hun gele steentjes en groene luiken te pronk. Wie zou zijn leven niet in zo’n pannenkoekhuisje willen slijten? Maar bedenk wel dat hier vroeger twee gezinnen in woonden. Een van de huizen heet ‘Antarctica’; zo wordt de buitenwacht er nog eens aan herinnerd dat men hier vroeger ter walvisvaart ging.

Buiten het dorp ligt een afwisselend landschap van duinen, strand, polderland en kwelders voor de bezoeker gereed. In de Banckspolder moet de fietser het pad delen met tractors. Zes van de zeven boerderijen in dit groene land bieden zowel aan vee als aan badgasten onderdak. Aan het oosteinde van de polder voert het Biologenpad naar de Kooiduinen. Hier bevond zich vroeger een dependance van de Groningse universiteit, waar studenten vertrouwd werden gemaakt met veldbiologie. Het eiland is nu eenmaal rijk aan plantensoorten, broed- en trekvogels. Een van die trekvogels is de brandgans, die in het najaar bij het Lauwersmeer en op Schiermonnikoog neerstrijkt. De ganzen grazen de weiden kaal en vliegen in het voorjaar terug naar hun broedgebieden op Nova Zembla. Jarenlang sleepten de studenten zakken vol keutels naar het station toe om deze nader op hun inhoud te onderzoeken.

Het fietspad gaat niet verder dan de Kobbeduinen. Wie nog verder wil, kan de tocht te voet voortzetten over het Kwelderpad. Bij vloed stroomt het water door de slenken naar binnen. Bij het Willemsduin houdt het pad op. Over het strand kan men de oostpunt van het eiland bereiken, die de Balg wordt genoemd. Hier eindigt het bewoonde en toegankelijke deel van de ‘kroon van Nederland’. Bij helder zicht ziet men Rottumerplaat en Rottumeroog een klein stukje boven de zeespiegel uitsteken. Nog verder weg schijnt een witte stad als een fata morgana boven het water te zweven – dat is het Duitse Borkum.

Wat zich hier voor onze ogen ontvouwt, is het ‘atelier’ van waddenschilder Geurt Busser. Vanaf zijn boot heeft hij de leegte van het wad talloze keren met waterverf vastgelegd. Al die aquarellen lijken op elkaar, al zijn ze stuk voor stuk verschillend; boven een lage horizon spant zich een ‘skyscape’ van wolken, lucht en licht. Dieren of mensen zijn nergens te bekennen. Bussers grote angst is dat de waddenleegte wordt opgevuld door ‘militaire oefenterreinen, hefeilanden, windturbines, eidereendbeveiligde mosselpercelen en kokkelvelden, spannende nieuwbouwwijkjes op palen met steigertjes en zeehondjes voor de deur, industrieterreintjes, winkelcentra, reclamezuilen, campings, wildwaterbaden en kano-, waterfiets-, zwem- en surfroutes’. In zijn pamflet ‘Duurzaam Groningen’ keert hij zich tegen de aantasting en verkwanseling van het waddengebied. Niemand mag naar zijn mening beroofd worden van de mogelijkheid om daar, ‘waar het hart je rustig in de borst ligt’, vredig om zich heen te kijken.

Dodeneiland

‘Aan verlaten kusten, tussen aarde en zee en onder een wijde hemel, ervaart een nietig mens de gronden van zijn bestaan en bevroedt hij het geheim van dood en leven. Vooral waar een steile landtong zich koen naar voren waagt in een wilde woelige zee, “finis terrae”, fel aangevreten en voortdurend bedreigd, staat hij en luistert, het haar waaiend in de wind en een zilte smaak op de lippen, en de schelle kreet van de meeuwen vertolkt zijn diepste gevoelens. Als dan de zonnebal gloeiend wegzakt in zee en vale schemering nadert, is het hem, of een donkere boot, diep in het water liggend, afvaart naar een ver en vreemd gebied, dat zich achter de horizon bevindt, over de rand van de wereld. Zou dit nu het schip van de doden zijn, dat op geregelde tijden de zielen overbrengt naar het rijk der schimmen, een schemerig eiland vanwaar men niet terugkeert?’

Met deze sfeervolle beelden begint de volkskundige Tjaard de Haan zijn artikel over de ‘Overtocht der zielen als waddensage’. Bijna overal waar kusten en eilanden zijn, bestaan verhalen over de laatste reis naar het dodeneiland. In de oude mythologie van Ierland is het thema dwingend aanwezig. Niet alleen J.R.R. Tolkien, de schepper van een geheel nieuwe sage over de Ring en Midden Aarde, maar ook onze eigen A. Roland Holst lieten zich door deze voorstelling inspireren. In de gedichten van Holst verwijzen de zee, de wind en het licht naar het Elysium, het gelukzalige eiland dat voor enkele uitverkorenen, ten westen van het westen, te vinden is.

En de kust wordt grijzer, en de schemeringen

komen nu, en ook de groote zee wordt grijs,

en de golven zingen, o, de vreemde wijs

van die andre wereld, die de golven zingen –

En zij zingen nader en mijn hart bevangt

een onmetelijk vervreemden uit dit leven,

en ik loop als in een bijna overzweven

naar dat rijk, waarheen ik altijd heb verlangd.

Spiegelende ligt het uit de zee verschenen

ver in het westen en den dood voorbij;

die daar leven zingen, en zij roepen mij,

maar de zee, zij zingt en glinstert om hen henen.

Het lijkt aannemelijk dat het gegeven van de dodenvaart ook in het waddengebied, waar tussen Texel en Fanø een snoer van eilanden zich langs de kust slingert, vaste grond onder de voeten heeft gekregen. Dat is maar ten dele het geval. Aan de Oost-Friese kust is men bekend met het ‘Witte Eiland’, misschien niet met de oude sage, maar dan toch wel met de bewerking van Heinrich Heine, die er op zijn reis naar Norderney voor het eerst van hoorde. Zoals hij ook boeiende verhalen hoorde over zeeheksen en de Vliegende Hollander. Het leven van de eilanders boeide hem een stuk minder – gekleed in wollen jakken schurken ze om de open haard, keuvelend in een taaltje ‘waarvan moeilijk te begrijpen valt hoe ze dat zelf kunnen verstaan’ en een soort thee drinkend ‘die zich alleen in naam van gekookt zeewater onderscheidt’.

Het verbaasde Heine niet dat de geheimzinnige afvaarten juist aan de waddenkusten plaatsvonden: al die haventjes hebben namen die op ‘siel’ eindigen; belangrijker dan de verwijzing naar ‘zijl’ (sluis) is die naar ‘ziel’. De vreemde figuur die met de schipper over de kosten van de duistere vracht onderhandelt, is op-en-top een Hollandse koopman. Nog deze nacht moet hij uitvaren naar het Witte Eiland.

Volgens De Haan staat het Witte Eiland voor de krijtrotsen van Albion. Dus niet voor Kvitøya, wat letterlijk – in het Noors (eigenlijk Hvitøya) – het Witte Eiland betekent, het met ijs overdekte meest oostelijke eiland van Spitsbergen, goed bekend bij de oude walvisvaarders. Of zou dat al te ver uit de buurt liggen? Nee, dat maakt op zich niet uit, want de schipper heeft tijdens de overtocht het gevoel dat er geen afstand bestaat.

In de sage merkt de schipper wel degelijk dat er een schimmenleger aan boord komt. ‘Maar zie, van lieverlede begint het dieper te zinken. Het wordt geladen maar met een lading die onzichtbaar is. Het zijn de zielen der afgestorvenen die zich inschepen. Een voor een gaan ze over de loopplank, maar niemand ziet ze.’

In Noord-Groningen hebben volkskundigen ook sporen van de dodenvaart gevonden. De dichter Jan Boer spreekt in een vers over een ‘schip op zee mit vremde vracht’ en ‘doar gunners blinkt ’n blanke kust’. Volgens hem ging de reis niet naar Engeland of Spitsbergen, maar naar Helgoland, het ‘heilige eiland’.

Hoewel er aan de Friese kust toch ook ‘bezielde’ havenplaatsen te vinden zijn, voer er volgens de folklore nooit een schipper met een vreemde vracht naar Ameland, Terschelling of Vlieland, terwijl het daar toch ritselt van mysterieuze namen als Dodemansbol, Doodemanskisten en de Ballumer Blinkert.

Duinroos

Het is amusant om tijdens je vakantie op Vlieland een roman te lezen die zich ter plekke afspeelt. In Eilandgasten (1999) – een Vlielander spreekt van ‘badgasten’ – maakt Vonne van der Meer geen geheim van die plek. Ze somt zelfs vele huisjesnamen op Duinkersoord op, al zijn sommige uit de duim gezogen. Maar het belangrijkste huisje, Duinroos, bestaat wel degelijk, alleen niet op de plaats die het door de schrijfster krijgt toegewezen. ‘Aan het eind van de Badweg, tegen de zwarte kim van dennen, lag Duinroos, het huis met het oranje pannendak, op het hoogste punt van de achterste rij duinen.’ Het echte Duinroos ligt heel ergens anders.

De verhalen vormen een mozaïek waarin het zomerhuisje, het gastenboek en de vrouw die het huisje schoonmaakt de terugkerende elementen zijn. Zoals Nabokov eens een roman wilde schrijven over een eeuwenoude eik, over wat die allemaal onder zijn bladerenkroon had gezien, zo schreef Vonne een boek over wat zich in een jaar tijds allemaal onder het rieten dak van Duinroos heeft afgespeeld. Het gaat om een raamvertelling, waarbij de lotgevallen van de huurders het zout in de pap vormen. Dankzij het gastenboek nemen zij ook kennis van elkaars bestaan. Achtergelaten voorwerpen, zoals schelpen, stukken hout en vogelveren, zijn eveneens schakels tussen de verhalen. En dan is er de schoonmaakster, die tevens een oogje in het zeil houdt – ook zij heeft zo haar meningen over de badgasten.

De schrijfster probeert natuurlijk zo interessant mogelijk te variëren op het thema ‘vakantie op een waddeneiland’. Zo is er een jong echtpaar, van wie de man tijdens een buitenlands congres een faux pas heeft gemaakt. In andere verhalen gaat het om oudere mensen die voor ingrijpende beslissingen in hun leven staan. Er is een weduwnaar die zich in zee wil verdrinken, maar die door het leven zelf in de kraag wordt gepakt.

De formule is aardig, hoewel beslist niet nieuw. De verhalen zijn niet meer dan vignetten, schetsen van relaties en karakters. Zodra je interesse voor bepaalde mensen is gewekt, stappen ze alweer op de boot. Verder doet Vlieland niet echt mee in de roman; het is vooral decor, geen oord waarover persoonlijke en eigenzinnige opmerkingen worden gemaakt.

In De avondboot wordt de raamvertelling voortgezet. Het boek heeft dezelfde opbouw als Eilandgasten. Iedereen logeert weer in Duinroos op Duinkersoord, dat wordt schoongehouden door een vrouw die grote interesse voor de gasten aan de dag legt.

In het gastenboek leest men over elkaar en probeert men zich een beeld te vormen van de voorgangers. Meestal is dat beeld onscherp of zelfs foutief. Het verschilt in wezen niet van de onjuiste of onvolledige voorstelling die de logees van elkaar hebben. Voortdurend schat men elkaars gedrag verkeerd in.

Na twee boeken leek mij de formule van de raamvertelling wel uitgewerkt. Wat mij betrof, mocht het gastenboek van Duinroos dicht. Maar kijk, toen verscheen nog Laatste seizoen, waarin de schrijfster voorgoed afscheid van haar personages neemt. Opnieuw is het gastenboek de dunne draad die het leven van de vakantiegangers met elkaar verbindt. Zelfs het asielzoekerscentrum wordt even genoemd. Dat is ook niet zo vreemd, want het schrijnende contrast tussen een vluchteling en een badgast biedt zich als het ware op een presenteerblaadje aan. Een schelpenpaadje wordt ergens een ‘lang vuilwit rekverband’ genoemd, niet door de schrijfster gelukkig, maar door een dokter die zich met deze vergelijking meteen diskwalificeert.

Met veel bekommernis en inlevingsvermogen buigt Vonne zich over de hoofdpersonen heen; graag wil zij hun een uitweg uit de problemen bieden. De episodes in de drie boeken rijgen zich aaneen tot een Vlieland-soap. Tja, huiselijk geluk mag dan in het echte leven het hoogst bereikbare zijn, in de literatuur levert het meestal weinig op.

Excelsior

Als kind kwam ik nooit in hotels. Gingen we tijdens feestdagen op reis, dan overnachtten we bij familie. Er was echter één uitzondering: in de zomer vierden we twee weken vakantie op Ameland in Hotel Excelsior. Vanuit Leeuwarden fietsten we naar Holwerd, gingen daar aan boord en vanaf de steiger in Nes fietsten we naar het hotel. Het lag in het lage duingebied, een eindje van de weg naar het strand af, goed gecamoufleerd onder zijn rieten dak.

Mijn ouders kwamen er al voor mijn geboorte. In de oorlog kunnen ze er niet zijn geweest. Hun eerste vakantiealbum begint met een foto van mijn moeder, die mij in 1946 al een paar maanden onder haar hart droeg. Eveneens goed gecamoufleerd, was ik in het jaar voor mijn geboorte al op Ameland aanwezig. Later heb ik bedacht dat wie al zo jong op fietstochten over schelpenpaadjes wordt meegenomen, zich niet het hoofd hoeft te breken over de vraag waar het vreemde geluksgevoel vandaan komt dat een tocht over die paadjes steevast begeleidt.

Een tijdje terug vroeg ik mijn achtentachtigjarige Mem wanneer zij voor het eerst Ameland had bezocht. Dat was in 1938, toen zij en Heit drie maanden verkering hadden. Ze sliepen toen elk in een eenpersoonskamer in Excelsior. Mijn vader was als scholier ooit eerder op Ameland geweest. Mijn moeder kende het eiland uit de opgetogen verhalen van haar oudste broers die – vanuit Bergum – in het begin van de jaren twintig met de jongelingenvereniging een dagje op stap waren geweest. Vooral de zee had grote indruk op hen gemaakt. Ze vertelde dat er in haar jeugd niet of nauwelijks werd gereisd. Haar moeder had zelfs niet leren fietsen. De huwelijksreis van haar ouders bestond uit een ritje met de boerenkar rond het dorp.

In de zomer van 1946 verruilden ze Wolvega voor een weekje Ameland. Excelsior zag er toen kaal en sober uit, vermoedelijk een herinnering aan de oorlog toen de Duitsers er kwartier hadden gemaakt.

In het vakantiealbum staan de bekende strandtaferelen en familiekiekjes. Op een van de foto’s draag ik, als jongen van vijf, zes jaar, een petje, niet uit stoerheid maar uit schaamte voor mijn kaalgeschoren hoofd – dat was het uiteindelijke resultaat van mijn poging mijn haar eens in een ander model te knippen. Zelfs tijdens de maaltijden hield ik mijn hoofd bedekt. Dankzij het petje kon ik mijn eierverzameling uitbreiden; na een klauterpartij onder de dakspanten van het hotel, waar de zwaluwen hun nesten tegen de muren hadden geplakt, stopte ik een paar eitjes in de petvoering en wist zo de grond heelhuids te bereiken. Helaas reageerden mijn ouders en de hotelleiding zeer teleurstellend op mijn klimavontuur en vondsten.

Na al die jaren is het vooral de sfeer van het hotel die in mijn herinnering is blijven hangen. Het kleine witte kamertje in de zijvleugel, de smalle bedden met de stijve lakens. De speciale smaak van duinwater, de frisse zeeplucht, die ik op vele plaatsen in de wereld zomaar ergens opsnuif en die me meteen terugvoert naar dat rietgedekte huis uit mijn jeugd. Ik zie de gezinnen rondom hun vaste tafel, de grote witte soepterrines die vanaf karretjes werden aangevoerd. De kreten van zwaluwen rond de gebouwen en het orkest van krekels in het helmgras.