NOOIT HIER, ALTIJD DAAR

Van Gerrit Jan Zwier verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

De knoop van IJsland

Het noordelijk gevoel

Land van grote eenzaamheid

Dagboek van een provinciaal

Al dwalend

Altijd Lapland

De dwaze eilanden

Mijn wadden

Zilverig licht

Mijn Drenthe

Mijn Ierland

Naar de rand van de kaart

Gerrit Jan Zwier

Nooit hier, altijd daar

Reis door Alaska, de Aleoeten, Newfoundland,
Québec en Labrador

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp: Zeno

Foto’s binnenwerk: Dolph Kessler

Omslagillustratie: Dolph Kessler (boven: Mt. McKinley),

Sydney Laurence (onder: foto schilderij Mt. McKinley)

Foto auteur (met dochter en zoon): Dolph Kessler

Kaarten: Hester Schaap

ISBN 9789045018218

D/2010/0108/543

NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl

‘Reizen is een serieuze aangelegenheid, waarbij men kennis neemt van de verscheidenheid van leefwijzen die er op de wereld bestaan om er voor zichzelf lering uit te trekken.’

(Uit: Binnenwegen – Ton Lemaire)

‘Chinees en palmboom deden mij wegdromen Naar verre landen, meer dan Verne-boeken.

[…]

’k Wist niet dat ik heus wel in de Oost zou komen En even hard mijn lot er zou vervloeken.’

(Uit: Jeugdherinnering – J. Slauerhoff)

1

Het Gouden Strand

Even buiten Nome, Alaska, strekt zich aan de rand van de Beringzee een tweede nederzetting uit, een schaduwdorp van tenten en primitieve hutjes dat van drijfhout is gemaakt. Dit is het koninkrijk van de goudzoekers die van heinde en verre de weg naar deze uithoek weten te vinden. Nome is een plek waar in 1899 een goudkoorts begon te woeden en die is in feite nooit gaan liggen. Zeker niet in deze tijd, nu het slecht gaat met de Amerikaanse economie en de goudprijs stijgt.

Aan het Gouden Strand liggen kleine zandzuigers waarmee men op rustige dagen de zee op gaat om in de bodem naar edelmetaal te zoeken. Andere gelukzoekers staan blauwbekkend met een zeef op het strand, meestal bij een pomp die water door het zand spoelt. Een baardige man uit Hawaii, die elke zomer de tropische warmte inruilt voor de mistige kilte van de Beringzee, laat ons een bord vol zandkorrels en steentjes zien waartussen het stofgoud opblinkt. ‘Je hebt rood zand nodig,’ zegt hij, ‘dat rechtstreeks uit de bergen komt.’ Met een pipet zuigt hij het kostbare gruis op dat rond de 900 dollar per ounce (= 31 gram) opbrengt. Heeft hij een goede dag en werkt hij de hele tijd hard door, dan kan hij zijn goudvoorraad met een half ounce aanvullen.

Binnen Alaska is Nome een aantrekkelijke buitenpost: wil je even geen campers meer zien, die op het wegennet van deze staat alomtegenwoordig zijn, en soms zelfs in colonne achter elkaar aan rijden, zoals vroeger de huifkarren, neem dan in Anchorage het vliegtuig naar Nome. Het stadje ligt niet volledig geïsoleerd aan de rand van de zee, zoals noordelijker gelegen Eskimodorpen als Kotzebue en Barrow, maar biedt toegang tot een aantal toendrawegen die diep het binnenland in gaan. Ook daar stuit je bij beken en rivieren, die namen dragen als Eldorado River, Gold Run Creek, Bonanza River en Big Hurrah Creek, voortdurend op de restanten van oude goudbaggermolens.

Dat we vanuit Anchorage naar een plaats in de bush zouden vliegen, was op het vliegveld meteen te zien aan het grote aantal Eskimo’s en de zwerm kinderen die zich bij de gate hadden verzameld. Hun voorouders hadden al duizenden jaren voor de komst van Vitus Bering en kapitein Cook aan arctische kusten op zeehonden, walrussen en ijsberen gejaagd. In aangepaste vorm bestond die jacht nog steeds. Ik was benieuwd of we daar nog een glimp van zouden opvangen.

In de lucht ontdekten we tussen de wolken door de machtige meanders van de Yukon, die aan de overkant van de inham waaraan Nome ligt een delta vormt. De witte kroon van Mount McKinley stak glinsterend boven het wolkendek uit. Dichter bij de kust strekte zich de eindeloze toendra uit, een bruine vlakte die bezaaid was met door sneeuw omkranste meertjes.

Kotzebue, een verzameling houten huizen, lage flats, loodsen en olietanks, ligt aan de rand van een landtong. In het grijze middaglicht zag het er onaantrekkelijk uit. Mijn reisgids omschreef dit Eskimodorp, vernoemd naar een Duits-Baltische ontdekkingsreiziger (Otto von Kotzebue), die zijn onwelluidende familienaam op deze verre kust had achtergelaten, als de ideale plek voor een antivakantie: er was hier namelijk geen enkele toeristische voorziening aanwezig. Een buitenstaander had er gewoon niets te doen, tenzij hij werk wilde zoeken in de naburige zinkmijn.

De piloot liet ons weten dat de weersituatie in Nome ineens verslechterd was door snel binnendrijvende mist (‘zeevlam’). ‘We zullen er eens een kijkje nemen,’ sloot hij laconiek af.

Na een halfuur, toen we uit de wolken zakten, keken we neer op een donkergrijze deken van nevel. De piloot bleef dalen en plotseling vlogen we boven een zee vol witte golfkammen. Eén of twee seconden later maakten dichte mistbanken weer een einde aan het uitzicht. Kennelijk was ook de piloot geschrokken van het nabije water. Het toestel klom snel boven de wolken uit.

‘Terug naar Anchorage,’ zei een man met baard en cowboyhoed. ‘Ik heb dit vaker meegemaakt.’

In de cockpit dacht men daar anders over. ‘We gaan het proberen,’ klonk het uit de intercom.

Opnieuw gleed er waterdamp in verschillende grijstinten langs onze ramen. In de smalle ruimte tussen mist en zee schommelde het vliegtuig naar een veilige haven die plotseling uit het niets opdook. De banden raakten nauwelijks de grond of er werd krachtig op de rem getrapt. Om ons heen verstrooide de mist rond het vliegveld het gele en witte licht van schijnwerpers en baanlampen. De strakke gezichten van de passagiers, die met een intense blik naar buiten hadden gekeken, ontspanden zich.

Eindelijk Alaska. Het werd de hoogste tijd. Mijn lezers, die graag woorden als pakijs, poolpapaver, Witte Nachten, noordwestpassage, toendraliefde, muskusos, boskariboe, gletsjerranonkel, ijsgors, Ultima Thule, het noordelijk gevoel en zelfs pibloktoq (‘arctische hysterie’) in de mond nemen, en die ik geregeld op lezingen en reisbeurzen tref – als schrijver ben ik een marskramer – namen mij bijna niet meer serieus toen ze merkten dat ik nog nooit een voet in Alaska, ‘de laatste wildernis op aarde’, had gezet. Iedereen was in een oude schoolbus of zelfs in een tent in Denali, bij de hete bronnen van Fairbanks, bij de Knik River en op Kenai geweest, en had zeeotters en gekuifde papegaaiduikers gezien. Een enkeling was zelfs op het eiland Kodiak of in het Eskimodorp Barrow neergestreken. Men gaf hoog op over een eindeloos indrukwekkend land vol bossen, rivieren, meren en besneeuwde bergketens, een land van adelaars, reusachtige heilbotten en bovenmaatse krabben, waar beren op zalmen visten en zeeotters naar schelpen doken. Hoe was het mogelijk dat ik daar al die tijd omheen was gelopen?

In Nome kom je, als je eerst de steden en dorpen in het hart van Alaska hebt bezocht, in een andere wereld terecht. Verveloze houten huizen, die een eindje boven de (bevroren) grond staan, grenzen aan bruine modderstraten. Vierwielers (of quads) en terreinwagens beheersen het straatbeeld. Over een hek bij een woonhuis hangen een paar bloederige huiden – van muskusossen, zo wordt ons verteld, dus van nazaten van de oeros, die al miljoenen jaren weten hoe je de noordelijke winters moet overleven. Achter een bordje met het opschrift UNIVERSITY OF ALASKA rijst een bescheiden gebouw op. Over hoeveel faculteiten en studenten zou deze universiteit beschikken? Zijn de huizen omringd door afval en spelen er veel kinderen, dan is de kans groot dat de eerste inwoners van het land hier een plek hebben gevonden. Nome is een plaats in het achterland, een bush community, waar heel wat blanke Amerikanen hun anker hebben uitgeworpen (van de 3500 inwoners is bijna 40 procent blank). Aan Front Street, de belangrijkste straat, kun je nog een beetje de sfeer proeven van het wildweststadje dat Nome ooit geweest is.

Wij worden afgezet bij het ‘mooie huis van de Russische dame’, zoals de chauffeur van het taxibusje ons logeeradres omschrijft. Niet de dame, maar haar echtgenoot Lester – een rijzige man met rechte rug en grijze ogen – verschijnt in de deuropening van een langgerekte houten bungalow. Naast de oprit en onder de overkapping wachten een met zeildoek afgedekte vierwieler en een sneeuwscooter op betere tijden. Hij blijkt piloot te zijn bij Bering Air, een van de maatschappijtjes die op tientallen dorpen aan de kust en in het binnenland vliegen. Vroeger was hij bush pilot, wildernis- of rimboepiloot, en landde hij zowel op het water als op gletsjers, stranden en sneeuw. Het verbaast hem dat zijn collega van Alaska Airlines zoveel risico heeft genomen. Zelf zou hij bij deze zeemist niet zijn geland.

Een snelle rondleiding door het huis overtuigt ons er niet alleen van dat het van alle gemakken is voorzien, maar ook dat Lester een geducht jager is. Een wand in de woonkamer is bekleed met de huid van een grizzly. Op een lage kast probeert een opgezette veelvraat een vervaarlijke indruk te maken. Boven het echtelijke bed hangt de lichte pels van een lynx. Op de gang zijn topografische kaarten van Seward Peninsula opgeprikt, het enorm grote schiereiland waarop Nome is gelegen. Lester wijst naar een opvallende, dwars over het gebied heen kronkelende lijn: die geeft de grens aan waaronder je één beer per drie jaar mag schieten en waarboven je er elk jaar eentje mag neerleggen.

Zijn vinger glijdt verder over de Beringstraat naar een plaats aan de Siberische kust, Providenija, waar zijn vrouw vandaan komt. Bering Air vliegt ook op Siberië, legt Lester uit, met name naar de plekken waar een Canadese goudmaatschappij actief is. Soms pikken ze aan de overkant eerst een tolk op die de communicatie met de verkeerstoren van hen overneemt. Ook wij kunnen hem gewoon charteren, bijvoorbeeld om naar de Aleoeten te vliegen, zegt hij met een glimlach, als daar tenminste een paar goudklompjes tegenover staan.

Het museumpje in Front Street staat in het teken van goud en sledehonden. Portretten van beruchte inwoners hangen naast die van beroemde honden. Wyatt Earp, die in Nome een saloon dreef en berucht en beroemd was geworden door de schietpartij bij de ok Corral in Arizona, heeft hier gezelschap van de opgezette Fritz, een legendarische sledehond.

Historici van het Wilde Westen verschillen van mening over de vraag of Wyatt Earp werkelijk een heldenrol heeft gespeeld bij het vuurgevecht van 1881. Zijn broer Virgil was weliswaar sheriff in het onrustige Tombstone, en hijzelf had in andere plaatsen op het platteland de orde gehandhaafd, maar het is de vraag of zijn blazoen wel zo onbesmet was. Samen met Doc Holliday, een notoire dronkaard en ruziezoeker, stelden de drie gebroeders Earp zich op tegenover vijf cowboys die van veediefstal en de overval op een postkoets werden verdacht. Drie cowboys, van wie er twee ongewapend waren, kwamen om. Bij latere afrekeningen en moordaanslagen zou Virgil invalide worden en Morgan Earp het leven laten.

In 1899 was Wyatt Earp eigenlijk op weg naar Klondike in Yukon, waar de goudkoorts tot grote hoogte was gestegen, maar het nieuws over Nome deed hem van mening en richting veranderen. Hij had niet de intentie om zelf goud te gaan delven, maar hij probeerde met zijn dranklokaal het edele metaal uit de zakken van zijn klanten te kloppen. Dat is hem goed gelukt. Twee jaar later vertrok hij als een rijk man weer naar zuidelijker streken.

Fritz, een Siberische husky, speelde een rol in het snelle transport van een vaccin tegen difterie, een ziekte die in 1925 om zich heen greep. Hij vergaarde verder roem in teams die elkaar bestreden in slederaces – All Alaska Sweepstakes – die in de eerste helft van de twintigste eeuw werden gehouden. Hij overleefde zelfs een trip van 3000 kilometer van Nome via Anchorage naar Fairbanks. In 1932 verwisselde hij op zeventienjarige leeftijd het tijdelijke voor het eeuwige.

Nome is het eindpunt van de vermaarde Iditarod Race die in Alaska net zoveel belangstelling trekt als de Elfstedentocht bij ons. Ook in het museum van Anchorage is een hele afdeling aan de wedstrijd gewijd. Vroeger werd het woord ‘iditarod’ overigens niet verbonden aan een race maar aan een spoor of route. De historische route liep van Seward, op het zuidelijker gelegen Kenai-schiereiland, naar Nome. Het spoor ontleent zijn faam aan de al genoemde sledetocht uit 1925 die het vaccin tegen een besmettelijke ziekte in recordtijd naar Nome bracht. Na 1973 werd het ruim 1800 kilometer lange parcours het podium voor wedstrijdteams. Het (ceremoniële) startpunt ligt (in maart) in Anchorage. De deelnemers passeren twee bergketens, waaronder de Alaska Range, kruisen de dichtgevroren Yukon en andere rivieren, glijden over heuvels en over de toendra, en volgen uiteindelijk de kust langs de Beringzee. De winnaar doet er een dag of negen over, laatkomers meestal twee keer zo lang.

Een historische foto van Nome, uit 1899, laat alleen honderden witte tenten zien die in slagorde bij de Beringzee staan opgesteld. Duizenden avonturiers stroomden naar de plek toe waar je het goud zomaar op het strand kon vinden. ‘Het eerste dat ik in Nome hoorde, was een pistoolschot,’ noteerde iemand in zijn dagboek. ‘Alle sociale klassen trokken hier met elkaar op,’ schrijft een ander. ‘Het enige wat ze gemeen hadden was hun hebzucht naar goud.’

In vitrines liggen hoopjes stofgoud en goudklompjes (nuggets) zij aan zij. Wie op het Gouden Strand alleen maar waardeloze steentjes heeft gevonden, kan in het museum zijn hart ophalen.

Ook de Noor Amundsen (1872-1928) staart ons in verschillende poses, maar altijd triomfantelijk, vanuit het verre verleden aan. Niet geheel ten onrechte beschouwde hij zichzelf als de grootste ontdekkingsreiziger van zijn tijd. Al in 1897 voer hij met de Belgica naar Antarctica. Zes jaar later verliet hij met een voormalige haringboot, de Gjøa, en een zeskoppige bemanning de Oslofjord en maakte de lange oversteek naar Groenland en Noord-Canada. Bijna twee jaar lang overwinterde hij op King William Island. In augustus 1905 wist hij de Beaufortzee te bereiken en nog een jaar later legde hij aan in Nome. Zo schreef hij de eerste geslaagde noordwestpassage, die aan zoveel negentiende-eeuwse avonturiers het leven had gekost, op zijn naam. Al wordt de periode van de pooltochten vaak ‘heroisch’ genoemd, die was in feite één lange lijdensweg van afgevroren tenen en vingers, scheurbuik en verhongering, ondernomen door mensen bij wie ambitie en patriottisme nauw met elkaar verstrengeld waren.

In 1911 troefde hij Robert Scott af en bereikte als eerste de Zuidpool.

De markante kop van Amundsen zou nog twee keer vaker in Nome opduiken. In juli 1920 kwam hij na een vreselijke tocht door het pakijs boven Siberië, die twee jaar had geduurd, in het goudstadje aan. Ook de noordoostelijke doorvaart kon hij, ruim drie eeuwen na Willem Barentsz, aan zijn conduitestaat toevoegen.

Zes jaar later bezocht hij Alaska opnieuw, dit keer niet met een schip, maar met een luchtschip – samen met Nobile vloog hij van Spitsbergen over de Noordpool naar het naburige Eskimodorpje Teller. Eigenlijk had commandant Umberto Nobile de Norge in Nome aan de grond willen zetten, maar het slechte weer noodzaakte hem om eerder een veilig heenkomen te zoeken. Zo zakte er, tot ontsteltenis van de lokale Eskimo’s, opeens een monster uit de lucht dat in geen enkele van hun mythen voorkwam. Na een dikke zeventig uur stapten de mannen, die meer dan 5000 kilometer hadden afgelegd, verstijfd van de kou uit de zeppelin, die ter plaatse werd ontmanteld.

‘Hij was gehard tegen ontberingen,’ vertelt Laura ons, de museumdirectrice die ons rondleidt, een gedrongen vrouw van middelbare leeftijd met een jong gezicht. ‘Toen een dokter had gezegd dat zijn hart verzwakt was door een koolmonoxidevergiftiging, ging hij hardlopen door de sneeuwvlaktes van Alaska, zestien dagen lang, om diens ongelijk te bewijzen. Als jongen sliep hij ’s winters altijd met het raam open. En van de Eskimo’s heeft hij veel geleerd: niet alleen hoe je honden moet mennen, maar ook dat je kleren moet dragen die gemaakt zijn van de vachten van kariboes en ijsberen.’

Al vijfentwintig jaar heeft ze haar hart aan Nome verpand. ‘And never a dull moment,’ verzekert ze ons. Net als zoveel andere Amerikanen uit de Lower 48 – zoals de aardige aanduiding voor de rest van de Verenigde Staten (zonder Hawaii) luidt – die in de takken van het struikgewas (de bush) zijn blijven hangen, kwam ze hier alleen maar voor een korte vakantie. Nome is weer helemaal terug op de goudkaart, legt ze uit. Niet alleen bij de jutters op het strand, maar ook bij de mijnbouwmaatschappijen. Niet ver van de stad boren ze diep in de aarde de goudaders aan. Dat ze daarbij cyanide gebruiken, dat wel eens in het oppervlaktewater terecht kan komen, baart nu heel wat inwoners van Alaska zorgen.

Ze legt uit dat je op twee manieren goud kunt winnen: door goudwasserij (placer mining), waarbij goudpartikels uit riviersediment worden gewonnen, of door diep in de aarde te boren (hard rock mining). Wat de goudproductie van de Amerikaanse staten betreft, komt Alaska na Nevada op de tweede plaats.

Alaska heeft altijd een enorme aantrekkingskracht gehad op speculanten en andere mensen die snel rijk wilden worden, zegt ze. ‘We hebben een roofeconomie: eerst ging het om het bont van zeeotters en pelsrobben, daarna om goud en hout, nu om olie, uranium en weer goud.’

Schuin aan de overkant betreden we de burelen van de Nome Nugget, de oudste dagkrant van Alaska, die nu wekelijks verschijnt. We hebben sterk het gevoel dat we het kantoor van de Gammy Bird bezoeken, het morsige krantje uit de kop van Newfoundland, zoals beschreven in The Shipping News (Scheepsberichten) van Annie Proulx. Bij de ingang staat een bordje: BEWARE OF PICK POCKETS AND LOOSE WOMEN. Vroeger grensde het pand, dat toen zelf een gevangenis was, aan de hoerenbuurt. Net als de museumdirectrice is de hoofdredactrice – een gezette vrouw die moeizaam uit haar stoel overeind komt – hier voor anker gegaan. Ze komt uit Cleveland, gaf scheikunde aan de plaatselijke universiteit en kocht de noodlijdende krant (oplage 6000). Op de voorpagina van de editie van deze week prijken twee muskusossen die elkaar in de bronsttijd met enorme drift en snelheid rammen. En ook een foto van een benzinepomp waar de prijzen oplopen tot 6 dollar (4 euro) de gallon (3,8 liter)- een enorm hoge prijs voor Alaska.

De stijgende olieprijzen zijn een groot probleem, vertelt ze, vooral met het oog op de lange winters. Olie en benzine dienen niet alleen als brandstof voor auto’s en sneeuwscooters, maar ook de elektrische centrales draaien op olie. Het tweede grote probleem is het drankmisbruik onder de inheemse bevolking. Dit probleem is niet tot Alaska beperkt. Het speelt in de indianenreservaten in de Verenigde Staten, in Canada, op Groenland en in heel Siberië, en daar bepaald niet alleen onder de Eskimo’s en andere voormalige natuurvolken. De achtergrond ervan is complex, al is die gewoonlijk van psychologische en culturele aard (in het verhaal over Labrador kom ik erop terug). En het derde is het cyanide dat bij de grootschalige goudwinning wordt gebruikt. De Native Council heeft voor die winning toestemming gegeven, maar wist niets af van het gif. Ze hoopt dat de populaire gouverneur Sarah Palin, die in 2008 een gooi deed naar het vicepresidentschap, en die zich niets van gevestigde reputaties schijnt aan te trekken, zal ingrijpen. Haar biografie – Sarah. How a Hockey Mom turned Alaska’s political establisment upside down – is in ieder geval een provinciale bestseller.

In een afgeschut hokje is een jonge man aan het werk, de enige redacteur van de krant. Hij is bezig met een artikel over een Britse wereldreiziger die van plan is de Beringstraat met een amfibievoertuig over te steken. In de loop der jaren heeft hij vaker dit soort verhalen geschreven: over mensen die per kajak of te voet (over een dichtgevroren zee) of met een ultralicht vliegtuigje van het ene continent naar het andere willen komen. Nog steeds heeft de naam Nome voor avonturiers een bijzondere klank.

Als er een informeel geklede man in een beige regenjas en met een slappe hoed op binnenkomt, die politieman in een afgelegen Eskimodorp met een onuitsprekelijke naam blijkt te zijn, zet ze even een andere pet op: die van fotograaf. Binnen twee minuten overhandigt ze de bezoeker de pasfoto’s die hij nodig heeft voor zijn reisdocumenten naar Japan, waar hij over visserijproblemen gaat praten.

Nome mag dan een buitenpost zijn, maar het is geen volledig geïsoleerde stip in de ruimte. Maar liefst drie wegen verbinden de stad over honderden kilometers met het achterland, al is het waar dat ze uiteindelijk allemaal doodlopen. Toch is het een opwindend vooruitzicht om al die losse eindjes nader te verkennen, want ze voeren ons de arctische wereld binnen van toendra’s, bergen, beren, kariboes en muskusossen. Bij een hotel huren we een terreinwagen en rijden door een stadspoort de blinkende verte tegemoet.

Op een steenworp afstand van de stad, bij Glacier Creek, maken borden met het rode woord DANGER de bezoeker erop attent dat de Alaska Gold Corporation hier aan het werk is. Wat zou het gevaar zijn? Een aardverzakking? Of de gifstoffen? Later komen we langs een keurig tentenkamp vol geologen die onderzoek doen naar goudaders in een bergkam. Zij zijn ervan overtuigd dat een proefboring succes zal opleveren. ‘Alaska zit nog steeds vol goud.’

Door glooiende toendra, langs sneeuwvelden en in mist gehulde bergtoppen volgen we de Kougarok Road naar het noorden. Bij een snelstromend stukje in de Nome River duiken kleurige harlekijneenden in en uit het water – ik ken ze van het IJslandse Muggenmeer. Wat gebeurt er als dit eendje door een giervalk wordt geslagen? Dan ‘ontploft er een regenboogje’.* In mijn vogelgids (Vogels van de Noord-Atlantische & Arctische eilanden) krijgt het eendje een waar eresaluut: ‘Een kleine, donkere en compact gebouwde duikeend met een hoog voorhoofd en ronde kop. Het prachtkleed van het mannetje is een verbluffend contrast tussen witte tekeningen in donkere partijen, die pas van dichterbij prachtig van kleur blijken te zijn. Het is verbazend om te zien hoe goed het mannetje gecamoufleerd is in een rivier met witschuimende stroomversnellingen, ook al zwemt hij hoog en in het zicht op het water.’ Hoewel de IJslandse harlekijnen elk voorjaar vanuit het Amerikaanse continent overvliegen om ter plaatse te broeden, hebben de eenden buiten Nome geen weet van die trekroute. Samen met hun Siberische soortgenoten vormen ze een aparte groep.

Voorbij Salmon Lake, een spiegelend meer in de eindeloze verlatenheid, duiken er ineens eigenaardige dieren op en naast de weg op: gedrongen, ruig behaarde koeien, die wij meteen van de voorpagina van de Nome Nugget herkennen: muskusossen. We stappen uit en volgen de ossen, die zich op ranke poten onverwacht snel kunnen verplaatsen, tot in het struikgewas. Af en toe blijft er eentje staan, buigt zijn kop, snuift en krabt driftig met zijn hoeven over de grond, net als in een stripverhaal. We begrijpen dat het menens is en lopen terug naar de auto. Aan de andere kant van de weg golft een hele kudde over een hei van lage bessenstruikjes en dwergberken. Als we achter bosjes langs rennend de dieren verrassen, sluiten ze meteen de rijen tot een halve cirkel onverzettelijkheid. Het is nieuw voor ons dat ze niet alleen tegenover wolven, maar ook tegenover mensen zich zo teweerstellen. Helaas stamt dit verdedigingsmechanisme uit een tijd toen er nog geen geweren bestonden. Het front van dieren levert prachtige foto’s op, maar of het veilig is? Haastig keren we op onze schreden terug.

Via een lange omweg zijn we eindelijk terug in onze jongenskamer, waar het wemelde van boeken vol spannende avonturen die zich in verre streken afspeelden. Reizen is vaak een vorm van regressie, een achterwaartse beweging terwijl je voortijlt. Blom, mijn onversaagde reisgenoot, die ik ooit op Spitsbergen heb ontmoet, en met wie ik sindsdien menige vreemde en memorabele reis heb ondernomen, is in zijn element. Eerst snoof hij al vol behagen de anarchistische sfeer in Nome zelf op, nu is hij verrukt van het achterland, dat hij beslist niet somber en mistroostig vindt, zoals hij in een reisgids had gelezen.

Bij een kapotgeschoten bordje – dit is een land van jagers – met de nauwelijks leesbare tekst HOT SPRINGS, buigen we af naar de bergen. Daarachter herneemt de toendra zijn rechten. Nu de zon aan kracht wint, lossen de nevels boven de bergrug op. In dit lege land van lage vegetatie, witte bossen van dunne berkjes en hier en daar wat struikgewas, met besneeuwde bergkammen aan de horizon en overal blinkende plassen en meertjes die het licht terugkaatsen, doemt ineens een blauwe houten kerk op. Als de met water gevulde kuilen te diep worden voor onze terreinwagen, stappen we uit en vervolgen te voet onze weg naar deze arctische fata morgana.

‘Ik snap nu ook waarom iedereen hier modderkleurige broeken draagt,’ merkt Blom op, die als fotograaf weer op heel andere dingen let dan ik.

Het kruis op het vervallen daktorentje laat er geen misverstand over bestaan dat het om een godshuis gaat. Een oudere man met sneeuwwit haar, een gebogen rug en een vriendelijk gezicht vol vouwen en plooien loopt ons tegemoet. Hij heeft aan een paar woorden genoeg om het raadsel van het eenzame houten gebouw op te lossen: bijna een eeuw geleden heeft de katholieke Kerk hier na de verwoestende Spaanse griepepidemie (in sommige dorpen bleven slechts een paar mensen in leven) een weeshuis neergezet. En hoewel er nu allang geen kinderen meer wonen en er nooit meer een mis wordt gecelebreerd, zijn het gebouw en de gronden nog steeds in handen van de Kerk. Wanneer we het kale binnenste voorzichtig betreden, springt meteen de wandschildering – een zoetelijke uitbeelding van de Mariaverschijning in Lourdes – achter het voormalige altaar in het oog.

Op het omringende terrein borrelt geothermisch water naar de oppervlakte, dat naar een grote houten tobbe wordt geleid en ook naar een poel vlak bij het huis van de beheerder, waarmee hij zijn eigen verwarmde zwembad heeft. Bij het huis zelf is een moestuin aangelegd, waar aardappelen, rabarber en koolrapen worden verbouwd. Het kan niet anders of wij staan op deze dag oog in oog met de meest noordelijke tuinder van Alaska.

Onderweg naar de tobbe kruisen we het pad van drie mensen: een oudere man, een jonge man en een jonge vrouw. Het blijkt om een vader, zijn zoon en diens verloofde te gaan. Wanneer de vader – fors en rijzig, voorzien van bril en pet – hoort dat wij uit Nederland komen, diept hij zowaar enkele Nederlandse woorden uit zijn verleden op. Ooit heeft hij als mormoons evangelist ons vaderland tot in alle uithoeken verkend. Beleefdheidshalve vragen we maar niet hoeveel mensen hij tot zijn curieuze geloof heeft bekeerd. Kennelijk heeft hij zich laten omscholen, want hij is nu als arts aan het ziekenhuis in Nome verbonden. Het drietal is op weg naar de warme bronnen, een attractie die de pas in Nome aangekomen verloofde nog niet kent. Het stadje heeft nu eenmaal zo weinig attracties dat je er een rijtoer van 150 kilometer voor over moet hebben om er eentje te ervaren. Mijn aandacht wordt getrokken door de plastic zak met zwemspullen, waarin zich duidelijk de omtrek van een revolver aftekent. In dit thuisland van grizzly’s moet je altijd gewapend zijn, legt de dokter uit. Even later zien we hoe het groepje decent in zwembroek en badpak gekleed en met melkwitte benen het trapje naar de houten kuip op klimt.

Elke bewoonde plek is een optelsom van zichtbare en onzichtbare cultuurelementen. Nu we diep in de wildernis van Alaska zijn doorgedrongen, worden we geconfronteerd met een tamelijk vreemd ratjetoe van onzichtbare beschaving (het geloof van katholieken en mormonen) en zichtbare (een moestuin, een vuurwapen en een tobbe).

Nadat we een glas koel water hebben gedronken, getapt uit een vat dat de beheerder zelf in Salmon Lake heeft gevuld, keren we op onze schreden terug. We zijn het erover eens dat dit een bijzondere plek is, een oase in niemandsland. En hoewel de muskieten ons, nu het warmer is geworden, veel last bezorgen, en hoewel ik oog heb voor de huppelvlucht van een sneeuwgors, verlies ik de paar dichte bosschages langs het pad geen moment uit het oog. We zijn immers in berenland en een bosje is hier de enige plek waar die ondieren zich kunnen verbergen.

GEEN WEGONDERHOUD, waarschuwt een bord aan het begin van de Teller Highway. En even later: ROUGH ROAD. De enige auto’s die we vandaag zullen zien, staan verlaten aan de kant. Even lijkt het of de toendra bij de Feather River, een vlechtende stroom die om grindbanken heen spoelt, tot leven komt: honderden bruine kariboes dalen af naar het water. Pas later horen we dat het om (ingevoerde) rendieren gaat, die echter de neiging hebben met de echt wilde kariboes mee te trekken. Een visser sleurt een voor zijn leven vechtende beek- of regenboogforel, of misschien wel een Dolly Vardon – dat is de naam van de zeeforel zolang hij in zoet water leeft – uit zijn element. Bij Gold Run Creek herinnert een vervallen baggermolen, die als een dronkenman van hout en ijzer aan de rivieroever staat, aan een vorige goldrush. Teller (vernoemd naar een voormalige minister, Henry Moore Teller) is een langgerekt dorp op een landtong, gebouwd voor de Inupiaq, zoals de Eskimo’s zich hier noemen. Op enkele plaatsen lijkt het of de bewoners alle huisraad door de deur en de ramen naar buiten hebben gegooid.

‘Er is echt niemand die iets organiseert om de rotzooi op te ruimen,’ moppert Blom, die als documentair fotograaf toch de tijd van zijn leven heeft. Hij zoomt in op het wrak van een piano die cadeau is gedaan aan de elementen, die er hun eigen arctische blues op mogen spelen.

Er blijkt nog een tweede nederzetting te zijn, eveneens op een landtong, die met een kromme vinger over een baai (Point Clarence) heen naar de overkant wijst, naar Brevig Mission en Lost River. Brevig Mission heette vroeger Teller Mission, maar dankt zijn nieuwe naam aan een lutherse dominee uit Noorwegen, die kennelijk niet alleen in de geest van zijn parochianen, maar ook op de topografische kaart zijn stempel wilde achterlaten (Brevik ligt onder Oslo). In deze nu heldere ruimte zakte bijna een eeuw geleden zijn landgenoot Amundsen met een luchtschip door het wolkendek. Op de golven drijven brosse stukken ijs. Op het strand verkeren aangespoelde zeehonden in allerlei stadia van bederf. Als schelpenverzamelaar – ik verzamel schelpen en reisimpressies – kan ik met de mossels die er liggen geen eer inleggen.

Het kerkhof is een woud van scheef hangende witte kruisen waar alleen kransen van kunstbloemen voor wat kleur zorgen. Later horen we dat er tientallen jaren geleden een vloedgolf over de begraafplaats heen naar het dorp is gespoeld. Teller zou wel eens hetzelfde lot kunnen treffen als Shishmaref, dat bekend is geworden door Al Gore, die de bewoners – rijkelijk overdreven – de ‘eerste klimaatvluchtelingen’ ter wereld heeft genoemd. Shishmaref (dat zijn naam ontleent aan een stuurman van Otto von Kotzebue) ligt een stukje noordelijker aan dezelfde Tsjoektsjenzee (Chukchi Sea), eveneens op een zandbank op hooguit een halve meter boven de zeespiegel. Door de opwarming van de aarde (in Alaska ongeveer vier graden in de afgelopen dertig jaar) smelt de permafrost en bevriest de zee minder snel, wat voor jagers gevaarlijke situaties kan opleveren. Tijdens herfststormen zijn in Shismaref al enige tientallen huizen in zee verdwenen.

De modderwegen worden onveilig gemaakt door kinderen op vierwielers. Een lekke band is voldoende om het ding af te danken, zoals vele kriskras achtergelaten, verroeste voertuigen lijken te suggereren. Zodra een paar kinderen, onder wie een mollig meisje in een gebloemd jurkje, ons in de gaten krijgen, springen ze met hernieuwde energie op een kleine trampoline op en neer. Een jongeman biedt ons een uit bot gesneden, loodzwaar walvisje voor 450 dollar aan. Hij vertelt dat hij binnenkort naar Dutch Harbor vertrekt om er op een van de vissersboten flink geld te gaan verdienen. ‘The Deadliest Catch,’ lacht hij, de naam van een populair televisieprogramma waarin het harde leven aan boord van krabbenboten wordt getoond – filmverhalen vol opgehesen manden met degen- en sneeuwkrabben, omlijst door stormen, buiswater, glijpartijen aan dek en eindeloos gevloek. Aangezien deze vissershaven op de Aleoeten op ons lijstje met buitenposten staat, is er een kans dat wij elkaar weer zullen ontmoeten. Met een ‘See you later’ nemen wij dan ook afscheid van onze nieuwe kennis en zijn gesneden beeld.

Een kleine, vierkante man in een zwarte anorak voert een stuk of dertig honden, die allemaal naast een houten hok aan de ketting liggen, vis uit een emmer, alsof het zeehonden zijn. Hij stelt zich voor als Joe Garnie. In de tuin ligt de afgehakte kop van een muskusos. Omdat hij denkt dat wij leden zijn van het vogelaarsgilde, begint hij over een wit vogeltje met een lange staart (weer een sneeuwgors?) dat hij die morgen nog bij zijn huis had gezien.

Joe blijkt een vrije jongen te zijn die hecht aan de oude levenswijze van jagen en vissen. Net als vroeger leeft hij van de zee (vis, zeehonden, walrussen) en het land (elanden, kariboes, beren). ‘Maar tegenwoordig is het moeilijk om een kariboe en een rendier uit elkaar te houden,’ grijnst hij. Dat er door Alaska een lijn loopt die bepaalt hoeveel beren per jaar je mag schieten, klinkt hem in de oren als ‘nieuws uit Breeg’ (zoals de hobbits van Tolkien nieuws noemen dat hun vreemd in de oren klinkt – Breeg is een grensplaats). Als broodjager (of vleesjager) vraagt hij zich niet af of hij een ijsbeer (Ursus maritimus), een bruine beer (Ursus arctos), een prizzly (bastaard van vader ijsbeer en moeder grizzly) of een grolar bear (bastaard van vader grizzly en moeder ijsbeer) voor de loop krijgt.

Eenmaal in zijn huis wordt duidelijk dat hij een held van de legendarische Iditarod Race is. Hij heeft zestien keer meegedaan, eindigde een paar keer in de voorste rijen, maar de komende winter sluit hij deze episode af. Algauw blijkt dat wij een gemeenschappelijke kennis hebben: de Zweed Sven Engholm, die bij Karasjok (Finmarken, Noors Lapland) een huskyfarm heeft.

Al zeker tien keer heeft Engholm de duizend kilometer lange sledehondenrace door Lapland gewonnen. Meer dan eens heb ik op zijn terrein overnacht in een van zijn eigenhandig gebouwde wildernishutten. Het interieur, dat van alle comfort is voorzien, ademde de geest van een ontwerper die zo veel mogelijk natuurlijke materialen wilde gebruiken. Het vloerkleed bestond uit beestenvellen, de kapstok was een boomstam met veel zijtakken, en de emmer was van leer; de schommelstoel was van hout en touw vervaardigd, krukjes hadden de bizarre vorm van eekhoorntjesbrood, lampenkampjes waren van berkenbast, een boomstronk plus leisteenplaat moest voor eettafel doorgaan, en de plumeau bleek een adelaarsvleugel. Mij bekroop bij enge Sven telkens weer het gevoel dat ik in een trollenhol was verdwaald.