Waterwolven

Van Cordula Rooijendijk verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas Alles moest nog worden uitgevonden. Een geschiedenis van de computer in Nederland

Cordula Rooijendijk

Waterwolven

Een geschiedenis van stormvloeden, dijkenbouwers
en droogmakers

Eerste druk, mei 2009

Tweede druk, juni 2009

Derde druk, juni 2011

© 2009, 2011 Cordula Rooijendijk

Omslagontwerp: Roald Triebels

Omslagillustratie: Historische Vereniging Zwijndrecht

Typografie: Willem Morelis

De auteur en Uitgeverij Atlas hebben rechthebbenden van afbeeldingen, voor zover bekend, om toestemming tot publicicatie gevraagd. Wie meent rechten te kunnen doen gelden betreffende afbeeldingen in dit boek wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

ISBN 978 90 450 0481 5

NUR 301

www.olympus-nonfictie.nl
www.waterwolven.nl

Denkend aan Holland zie ik breede rivieren traag door oneindig laagland gaan, rijen ondenkbaar ijle populieren als hooge pluimen aan den einder staan; en in de geweldige ruimte verzonken de boerderijen verspreid door het land, boomgroepen, dorpen, geknotte torens, kerken en olmen in een grootsch verband. de lucht hangt er laag en de zon wordt er langzaam in grijze veelkleurige dampen gesmoord, en in alle gewesten wordt de stem van het water met zijn eeuwige rampen gevreesd en gehoord.

• HENDRIK MARSMAN (1936)

• Foto © Paul C. Pet/zefa/Corbis

De grens van het Romeinse Rijk liep door de Lage Landen langs de Oude Rijn. In het noorden is goed te zien hoe ver het zeewater het Friese land op kwam. Texel bestond nog niet. De Zuiderzee ook niet; dat was nog het lieflijke Flevo Lacus, goed afgeschermd door land.

• Kaart Rolf Weijburg

1

Friesland. De terpenbouwers

In het noordwestelijk deel van Europa, zo’n 3000 kilometer van Athene, lag een bar en boos land. Nou ja, land. Je kon het nauwelijks land noemen, en van alledaagse bewoners was al helemaal geen sprake.

Ze leefden er van vogeleieren en haver. Op een van de eilanden kwamen mensen met paardenhoeven ter wereld, en op een ander werden ze geboren met oren zo groot, dat ze er hun naakte lichamen mee konden bedekken. Dit land lag aan de rand van de aarde, waar zeemonsters met de getijden mee achter de rotsige klifkust leefden, en waar barbaren met lange haren en snorren door de dichte wouden slopen, tot de tanden gewapend en altijd in oorlog. Hoe dichter je bij de rand kwam, hoe barbaarser de mensen werden. En ging je te ver noordelijk, dan zou je van de aarde afvallen, want die was zo plat als een pannenkoek.

Het waren Lage Landen, schreef de Griek Xenofon van Lampsakos zo’n honderd jaar voor Christus. Land dat regelmatig overspoeld werd door water, en waar meer mensen stierven in de strijd tegen de zee dan in gevechten tegen andere mensen.

Hij had wel wat overdreven, die Lampsakos, ontdekte de Romein Gaius Plinius Secundus Maior, toen hij rond 40 na Christus de Lage Landen bezocht. Van paardenhoeven was geen sprake, de rotsige klifkust ontdekte hij niet, en die oren vielen best mee. Maar al dat water, dat klopte wel, en barbaars was het volk ook.

Daar overspoelt de Oceaan in zijn ontzaglijke omvang tweemaal per etmaal met vaste tussenpozen een onafzienbare vlakte, zodat men twijfelt aan de aard van het verborgen, onophoudelijk betwiste gebied: behoort het tot het land of de zee? Er woont daar een armzalig volk op hoge terpen en eigenhandig gebouwde stellages, zodat hun huizen uitsteken boven de hoogst bekende waterstanden. Wanneer de golven het omliggende land overspoelen, lijken de bewoners op zeelieden, maar ze lijken op schipbreukelingen als het water is geweken. Dan jagen ze rondom hun hutten op de vissen die met het zeewater proberen te vluchten. Omdat ze geen vee kunnen houden, voeden ze zich – anders dan hun buren – niet met melk; en omdat het struikgewas in de wijde omtrek is weggespoeld, kunnen ze ook geen stuk wild vangen. Uit riet en biezen vlechten ze touw waarvan ze weer netten knopen om te vissen. Ze drogen – meer in de wind dan in de zon – met de hand geschept slijk en met die turf verwarmen ze hun maaltijden en hun door de noordenwind verstijfde ledematen. Ze hebben geen andere drank dan regenwater, dat ze bewaren in kuilen op de voorhof van hun huizen. En deze mensen bestaan het – als ze tegenwoordig door het Romeinse volk worden overwonnen – te verklaren dat ze hun vrijheid hebben verloren! En zo is het maar net, want dikwijls straft het Noodlot mensen door ze in leven te laten.

• GAIUS PLINIUS SECUNDUS MAIOR IN: HISTORIA NATURALIS (47 NA CHRISTUS)

In 57 voor Christus waren de Romeinen de Lage Landen binnengevallen, onder leiding van veroveraar Julius Caesar. Het Romeinse rijk omvatte toen heel zuidelijk Europa, Turkije en delen van Noord-Afrika. Het was strak georganiseerd, hiërarchisch, met een dictator aan het hoofd. Er waren grote steden, met honderdduizenden inwoners, historisch gegroeid rond een kern. Er werden nieuwe steden gebouwd, ontworpen als damborden, met in de vierkante kavels stenen huizenblokken van wel vier of vijf verdiepingen. In de stadscentra kruisten twee hoofdstraten elkaar op een plein of forum, waaraan de tempel voor de goden was gebouwd, en een raadhuis. De Romeinen bouwden villa’s met mozaïeken, theaters van marmer waar tienduizenden mensen in pasten, en bruggen van bakstenen bogen. Ze bouwden waterleidingen, aquaducten van tientallen kilometers lang, die fris water brachten naar fonteinen en openbare baden, waar slaven in de kelders het water warm stookten, en waar de vermoeide Romein zich na het badderen kon laten masseren, zijn oksels liet ontharen, een goed gesprek voerde of naar een voorstelling keek. Niet zo verwonderlijk dus dat van een bezoek aan de Lage Landen een wat sobertjes beeld overbleef.

We weten nu dat de Rijn en de Maas al twee miljoen jaar door het gebied stroomden dat rond het begin van de jaartelling de Lage Landen ging heten. Het was er altijd al laag en vlak geweest, en het zakte, met gemiddeld vier centimeter per eeuw. De rivieren hielden het land op hoogte, brachten sediment mee, klei en zand, in pakketten van honderden meters dik, soms wel tot een kilometer.

Honderdzestienduizend jaar geleden brak de laatste ijstijd aan in het tijdperk Pleistoceen, de Weichsel-ijstijd. IJskappen groeiden aan, het pakijs strek te zich uit over de Noord-Atlantische Oceaan, de zeespiegel daalde met 130 meter. Dat wat later de Noordzee ging heten viel droog en Engeland zat weer vast aan Europa.

In de Lage Landen zwollen de Maas en Rijn in de zomers aan tot kolossale rivieren vol smeltwater, kilometers breed, om in de winters weer droog te vallen. Er groeiden geen bomen, alleen mos en wat struiken. Het was een toendra, een poolstreek waar sneeuwstormen het zand op grote hopen bliezen, over de opgeduwde aarde die ijskappen in de vorige ijstijd hadden achtergelaten, op wat later de Utrechtse heuvelrug werd genoemd, en de Veluwe.

Tienduizend jaar geleden brak een nieuw tijdperk aan, het Holoceen. De aarde werd warmer, de ijskappen smolten, de zeespiegel rees met 2 meter per eeuw. Het Noordzeebekken liep weer vol water. De eerste bewoners trokken het natte, lage land in, rondtrekkende jagers, verzamelaars en vissers, die de kustlijn elk jaar met minstens honderd meter naar het oosten zagen verschuiven. Rendieren trokken naar het noorden, waar het kouder bleef. Oerrunderen kwamen, elanden, everzwijnen, edelherten, reeën en bruine beren. Langs de rivieren ontsproten wilgen en berken, bomen die graag groeien in drassig land. Later kwamen er dennenbomen en loofbomen. De begroeiing nam veel rivier-water op, en omdat de bedding door de warmte niet vaak meer droogviel werd de toevoer van water regelmatiger. De rivieren werden rustiger, meanderden door het landschap. De bever en otter vonden er een thuis, en tuimelaars, bruinvissen en zeehonden zwommen regelmatig een eindje de rivier op, net als de steur, zalm en meerval. Het land was nat door de stijgende zeespiegel, waardoor ook het grondwater steeg. In de ontelbare poelen en plasjes vormde zich gemakkelijk veen, plantenresten die niet helemaal verteerden door gebrek aan zuurstof in water. Zelfs op de wat hogere, zandige gronden in het oosten ontstond veen, hoogveen, door de slechte afwatering en de vele regen. De venen groeiden aaneen tot een zompig pakket, dat de Lage Landen als een dikke deken bedekte.

Duinen beschermden de venige laaglanden steeds beter tegen de zee. Tussen 3800 en 2000 voor Christus was het grootste deel van de ijskappen gesmolten. De zeespiegel steeg veel minder snel, waardoor zand gemakkelijk werd afgezet. Langs de hele kust ontstond een dichte strandwal, vanaf wat later Vlaanderen zou heten naar het noorden, een paar honderd kilometer lang. Met uitzondering van het noorden van die Lage Landen. In het noorden lagen de kwelders, van west naar oost, een waddenzee niet afgeschermd door duinen. Daar kroop het water soms ver het land in, bij een stormvloed soms tientallen kilometers.

De eerste boeren hadden zich 5000 jaar voor Christus gevestigd in wat later Zuid-Limburg zou heten, op de vruchtbare lössgronden, heel fijn zand dat de wind tijdens het Weichsel had achtergelaten. Duizend jaar later vestigden zich voor het eerst boeren op de wat hogere, zandige oevers langs rivieren, en nog weer duizend jaar later ook in de duinen en op de hogere zandruggen in Drenthe, Friesland, Groningen en Over ijssel. Het waren vruchtbare gebieden, waar graan kon worden geteeld en waar genoeg weilanden waren voor koeien. Ze waren hoog genoeg gelegen om de bewoners te beschermen tegen zee- en rivier water. Het waren ook bosrijke gebieden zodat er hout genoeg was om boerderijen te kunnen bouwen, voedsel te kunnen bereiden, en de woningen in de winter te kunnen verwarmen. Daarom was het zo opmerkelijk dat er rond 1000 voor Christus ook boeren gingen wonen in de kwelders, midden in de Waddenzee.

De trek naar de Waddenzee was niet helemaal vrijwillig. Het Drents plateau was te dichtbevolkt geraakt. Veel bossen waren gekapt, de grond verschraalde en het zand kreeg vrij spel terwijl de bevolking groeide. De eerste Drentse boeren vertrokken naar de kust. Eerst alleen in de zomer, om er hun vee te laten grazen op de hoge kwelders, daar waar de zee net wat meer zand en klei had afgezet. Later bleven ze permanent.

Ze groeven diepe dobbes, poelen voor de opvang van zoet regen-water, voor henzelf en voor hun beesten. Ze bouwden boerderijen. Twee rijen staanders zetten ze recht tegenover elkaar, met boomstammen die ze deels in de grond groeven, als dragers voor het dak. Het dak maakten ze van riet of van plaggen, en bijna tot op de grond, als bescherming tegen wind, regen en sneeuw. Voor de muren vlochten ze rijshout, van wilgen of andere taaie tenen, die ze besmeerden met leem en mest.

Tussen twee staanders pasten precies twee koeien, die zij aan zij met hun koppen naar de wanden konden staan, met touwen aan palen geknoopt. Tussen de koeienparen vlochten ze schotten. Nooit van wilgenhout, want dat zou de vruchtbaarheid aantasten. Zo paste toch algauw een dozijn koeien naast elkaar, met daartegenover nog een rij, ook weer met de koppen naar de muur gebonden. In het midden groeven ze een gangpad om de mest op te vangen.

In het lange deel van het huis maakten ze de deuropening, en zorgden dat die uitkwam in een soort halletje. Aan de ene kant lag de stal, op het laagste punt, zodat de gier naar buiten stroomde, aan de andere kant lag het woongedeelte, nog geen 30 vierkante meter groot. Daar sliepen ze, aten ze, maakten ruzie en hadden lief. Hun kinderen speelden er met aardewerken rammelaars vol steentjes, of floten op fluitjes gemaakt van een hol ganzenbot. Een vuurtje verwarmde de ruimte, en daarop werd ook gekookt. Pap, in de herfst gezoet met bramen. Of vlees, van oeros, eland of bruine beer, geschoten met een speer met ijzeren punt, of een kabeljauw, schol of steur, gevangen in visnetten in prielen, of vlees van een zeehond of een eigen stier of schaap. Ze aten brood, gebakken in eigen ovens, en kaas, gemaakt van koeienmelk. Ze dronken bier of bramensap, waarvoor ze speciale zeekleien kruikjes bakten. Van mest maakten ze vuur, want hout was schaars. Hier groeiden geen bomen, hout moesten ze halen in het binnenland.

Ze zaten ingeklemd tussen de zee en de ondoordringbare venen. Alleen als ze in de nabijheid van een zandruggetje woonden konden ze te voet naar het binnenland, maar dat kwam zelden voor. Meestal moest het via prielen, de geulen die de zee had uitgesleten met eb en vloed, of via kreken die het land doorsneden, in bootjes van uitgeholde boomstammen. Of, als het heel hard vroor, over het ijs, op zelfgemaakte schaatsen van been. Via die routes werd handelgedreven, werden huiden geruild voor hout, vaak ook met de Romeinen.

De grens van het Romeinse rijk, de limes, liep vanaf 47 na Christus dwars door de Lage Landen, langs de loop van de Rijn, die toen van Xanten, in het latere westen van Duitsland, via Utrecht, Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde. De Romeinen verdedigden de grens vanuit wachtposten en legerkampen, met een paar honderd militairen per kamp. Het grootste kamp, bij Noviomagus, het latere Nijmegen, kon zelfs zesduizend soldaten herbergen. De Romeinen staken regelmatig de grens over, en gingen noordwaarts, naar Germaanse en Keltische stammen, waartoe onder meer de Saksen en de Friezen behoorden. De Friezen vormden een omvangrijk volk, dat in een brede strook langs de hele Noord zeekust woonde, in wat later Zeeland zou heten, een stuk van Brabant, heel Holland, Groningen en Friesland.

In 12 voor Christus had de Romeinse generaal Drusus het land van de Friezen onderworpen, en een verdrag met hen gesloten. De Friezen waren niet gewend aan een overheerser, hun samenleving was zo egalitair als het vlakke land waarin ze woonden. De Friezen beloofden erkenning van het Romeinse gezag, en moesten voortaan belasting betalen, in de vorm van runderhuiden. De Romeinen maakten daar kleding van, en schoeisel voor de legers. Datzelfde jaar nog schoten Friezen Drusus te hulp, toen hij vastliep in de Waddenzee. Hij had terwijl hij strijdlustig naar het noorden voer, geen rekening gehouden met de sterke getijden, die had je aan de Middellandse zee niet. Toen het eb werd zoog de zee zijn golven terug, en bleef Drusus met zijn schepen op het droge steken. De Friezen trokken hem los.

De opvolger van Drusus, landvoogd Olennius, verhoogde de belastingen. De Friezen moesten voortaan runderhuiden leveren van veel betere kwaliteit, en veel groter, vergelijkbaar met die van oerossen, met een schofthoogte van 2 meter. De Friezen hadden geen oerossen. Ze schonken daarom al hun vee aan Olennius, en daarna al hun akkers. Ze schonken hun vrouwen en kinderen, zodat ze als slaven door de Romeinen gebruikt konden worden. Toen ze niets meer te geven hadden, en de belastinginners bleven komen, vochten ze zich vrij. Ze wachtten de inners op, in 28 na Christus, knoopten hen op, en doodden toegesnelde soldaten met loden slingerkogels. Olennius vluchtte naar Flevum, een fort, castella, ten noorden van de Rijn. De Friezen belegerden Flevum, maar van Olennius was geen spoor te bekennen. Toen ze hoorden dat de Romeinen versterking stuurden vanuit Noviomagus, trokken ze zich terug in een nabijgelegen woud, Baduhenna. De bloedige slag die daar-op volgde, werd gewonnen door de Friezen.

De Romeinen accepteerden hun nederlaag. Ze wilden de handel ook niet schaden. Regelmatig staken Romeinse kooplieden de limes over, trokken naar het noorden, namen een bootje door een kreek of gingen te paard over een zandrug, en zagen de begroeiing veranderen van bos naar struiken, naar ronde rus, kweldergras en zeekraal. Ze stapten uit hun bootje of van hun paard, liepen omhoog, langs gersthalmen, deder zaad en duiveboon, het erf van een Fries op, en ruilden Romeinse munten, sieraden en glaasjes voor leer, koeien en wol. Zo konden de Romeinen hun soldaten weer kleden, en konden de Friezen hout kopen in het binnenland, of voortaan een zilveren kam door hun blonde lokken halen, want het zoute water maakte hun haren stug. Of ze ruilden hun koeienhuiden met de Romeinen voor iets speciaals, voor bronzen beeld jes van Romeinse goden, bijvoorbeeld Neptunus, de god van de zee, die ze direct personifieerden als een van hun eigen godheden.

De Friezen gebruikten de Romeinse kennis van waterbouw. In het westen begonnen zij met het graven van een uitgebreid stelsel van kavelsloten. Kilometerslange sloten langs kaarsrechte kavels, een regelmatig patroon. Zo kon het water beter wegstromen, werd het land wat minder drassig en groeiden granen beter. De sloten werden in vaste verhoudingen gegraven, volgens het principe van de Gulden Snede, zoals de Griekse wiskundige Euclides dat in de derde eeuw voor Christus had beschreven. De Gulden Snede is de verdeling van een lijnstuk in twee delen in een speciale verhouding. Als je het langste lijnstuk deelt door het kortste, komt daar hetzelfde getal uit als wanneer je beide lijnstukken samen deelt door het langste lijnstuk – 8:5 ≈ 13:8 ≈ 1,62, waarbij 1,62 het gulden getal wordt genoemd. Bovendien gebruikten de Friezen bij het bepalen van de grootte van de kavels een Romeinse maatvoering, in eenheid actus, 35,5 meter.

In het zuidwesten verbeterden de Friezen hun sluizenbouw. Ze bouwden al houten duikers voordat de Romeinen kwamen; holle boom stammen die overtollig water loosden na het afdammen van een kreek. De boomstam verankerden ze stevig in de dam, en ze maakten een klepje met een scharnier aan de kop, aan de kant van het buitenwater, zodat het bij hoogwater vanzelf werd dichtgedrukt, en het water niet terug de kreek in liep. Maar het verzandde snel. Van de Romeinen leerden ze dat ze het beste scherven konden storten op de bodem vlak voor de klep, zodat de duiker minder snel zou dichtslibben.

Veel meer leerden de Friezen niet van de Romeinse waterbouwkunde.

De Lage Landen waren dan wel wat minder nat dan Plinius het had voorgesteld, het was evengoed een erg lastig gebied. De zoon van Drusus, Germanicus, had rond 15 na Christus geprobeerd een basis voor zijn vloot aan te leggen in het Oer-IJ, ongeveer op de plek van het latere Velsen. Van daaruit zou hij met zijn galeien via de Noordzee de Ems, Weser en Elbe op kunnen varen, om de strijd te hervatten tegen de Chatten, een Germaanse stam. Germanicus liet zijn soldaten strekdammen bouwen in het IJ, van gevlochten matten van taaie wilgen-tenen, rijshouten matten. De matten smeerden ze dicht met klei en klemden ze tussen twee rijen ingeheide palen. Ze hadden echter geen rekening gehouden met de kracht van het rivierwater, zo’n kracht waren ze thuis niet gewend. Het water vernielde de dammen. Bovendien bleken hun galeien niet geschikt voor de Noordzee. Een beetje wind, en de hele vloot verging zowat. Veel van Germanicus’ soldaten verdronken, schreef de Romeinse schrijver en historicus Publius Cornelius Tacitus.

De Romeinse bevelhebber Gnaius Domitius Corbulo had met soortgelijke problemen te kampen. In 47 na Christus wilde hij een kanaal laten graven tussen de Maas en de Rijn, 23 Romeinse mijlen lang, 34 kilometer, parallel aan de kust, zodat ze voortaan de verraderlijke Noordzee konden mijden, schreef Tacitus. En wellicht om de wateroverlast te beperken, van de rivieren die bij vloed zo overstromen konden.

Twee legioenen zette hij aan het werk, twaalfduizend soldaten. Ze hoefden niet het hele kanaal te graven, bij lange na niet, want kreken van de Maas en de Rijn lagen al op het tracé. Maar het was evengoed een hels karwei. 2 meter diep moest het kanaal worden, en soms wel 12 meter breed. In de oevers maakten ze houten beschoeiingen.

Het kanaal werd voltooid. Maar de Romeinen konden de verschillende waterniveaus tussen de rivieren niet goed overbruggen. Schutsluizen kenden ze niet. Waarschijnlijk losten ze het probleem op met een dam, op de scheidslijn van beide rivieren, maar ze moesten zo wel alle goederen telkens overladen, of schepen over de dam trekken. Bovendien slibde het kanaal razendsnel dicht, zeker het stukje bij wat later Leidschendam zou gaan heten. De Romeinen groeven het niet meer open.

De zee was gevaarlijk, ook voor de Friezen. Het water leek onrustiger te worden. Steeds vaker verwoestten zoute golven de oogsten, namen boer derijen mee en mensen. Zeker in het noorden, waar een duinenrij ontbrak.

De zee kende altijd al rustiger en actievere periodes, transgressieen regressiefasen, die elk een paar honderd jaar duurden. In een transgressiefase werd het warmer, viel er meer regen, werden stormvloeden hoger. De voorouders van de Friezen in het noorden waren naar de kwelders getrokken toen de zee relatief rustig was. In de Romeinse tijd werd de zee weer woester. Veel Friezen vertrokken uit het kwelderland, naar de wat hogere zandruggen in het oosten en zuiden, waar de zee niet snel komen zou. Maar een deel van de Friezen weigerde weg te gaan. Dit was hun land, hier zouden ze blijven.

Op de vruchtbare kwelders had de zee zwartblauwe klei neergelegd, vruchtbare grond waar granen goed groeiden. In het voorjaar zaaiden de Friezen gerst en emmertarwe, met een eergetouw, een schuifploeg van hout met een ijzeren punt die de aarde omwoelde. In augustus, na een paar droge dagen, sneden ze met sikkels de halmen af, en bonden deze in bosjes bijeen tot schoven. Op het erf zetten ze de schoven tegen elkaar, de halmen omhoog in een cirkel, naar boven taps toelopend als een tent. De wind moest het graan drogen, tot ze het konden dorsen, tot ze de graankorrels uit de halmen konden slaan met een stok. Regen was een vijand. Als het regende probeerden ze de schoven te beschermen met huiden. Ook hongerige muizen waren vijanden, die ze met honden probeerden weg te houden. En altijd maar de zee.

Gerst kon nog best tegen wat zout water, maar niet als dat kiemde, en niet te veel. Tarwe ging erdoor dood. Ook andere gewassen verdroegen zout water slecht, zoals het vlas en de duivebonen. Terwijl de Friezen toch het hele jaar van de oogst moesten leven.

De terpenbouwers zochten steun bij bovenmenselijke wezens. Ze zetten een potje met spijs of drank boven de deurpost of in de nok van het dak. Voor de geesten die in het houtwerk huisden, om ze gunstig te stemmen, zodat ze het huis zouden beschermen. Ze groeven een potje met voedsel in de grond, voor de goden daar, die door het bouwwerk in hun rust werden gestoord en met een offer gekalmeerd konden worden. Na goede handel offerden ze Romeinse munten. Ze offerden ploegen of potten met graan om de god van de oogst gunstig te stemmen, zodat die overvloedig zou zijn. Die offers begroeven ze niet op hun terp maar in de venen, de plek waar veel geesten en goden leefden.

(boven) De verspreiding van terpen in Friesland en Groningen. Het zijn er veel meer geweest, dit zijn alleen de terpen waarvan overblijfselen zijn teruggevonden, de terpen die niet door de zee zijn opgeslokt.
• Uit: D.P. Blok, W. Prevenier en D.J. Roorda e.a. (red.), Algemene geschiedenis der Nederlanden, deel 1, 1977

(onder) Op dit schilderij is mooi te zien hoe hoog de terpen konden zijn, als heuvels in het landschap. Links in de verte ligt er ook een. Tijdens een stormvloed staken alleen de terpen boven de waterspiegel uit; als ze tenminste hoog genoeg waren.
• Afbeelding Rob van Eerden

Ze liepen over de zandrug of voeren in hun bootje naar de velden waar de grond borrelde en waar het stonk naar rotte eendeneieren, waar een eeuwige grondmist de bodem bedekte, in flarden over de zompige grond, waardoor beesten geen poten leken te hebben. Soms verschenen de vlammetjes, dwaallichtjes, sissend door de heiige lucht heen. Bij speciale offerceremonies kwamen tientallen mensen in openluchtheiligdommen bijeen. Om heel belangrijke gunsten te vragen, om de god van de oorlog te vragen om bijstand, of om de god van de zee te kalmeren, zodat hij geen stormvloeden meer sturen zou. Daarvoor werden grote offers gebracht, zoals koeien, paarden, soms met strijdwagen en al, en heel af en toe ook mensen.

Maar de Friezen deden meer in de strijd tegen de zee. Hun woonplaat sen hadden zich in de loop der eeuwen vanzelf al een beetje opgehoogd. Door uitgereden mest, door de lemen muren die vervangen werden, door afval. Zo zoetjesaan waren hun nederzettingen zich gaan verheffen boven het landschap, met een meter misschien, maar dat was niet voldoende.

Ze schepten klei met smalle, houten spades, van essenhout, zodat ze niet meteen braken in die zuigende zeeklei. Ze staken plaggen, met hun vuurstenen snijders uit de Eiffel, lappen klei met gras. De klei en plaggen laadden ze in hun kar, met twee of vier wielen, getrokken door een os. Tenminste, in de zomer, als de grond hard genoeg was om het gewicht van een kar te dragen. Anders stopten ze de specie in kano’s, of op een draagbaar van hout, die ze naar hun erven sleepten.

Samen hoogden ze alles op, iedereen hielp mee. Ze bouwden terpen, heuvels om op te wonen. Eerst bouwden ze individuele terpen, voor enkele boerderijen, van een meter of anderhalf hoog misschien. Maar de golven bleven komen, en hapten de tenen van de terpen weg, of slokten een hele terp op, met boerderij en al. En als het zoute water zich door de prielen perste, en weigerde weg te gaan, zaten de gezinnen soms dagenlang geïsoleerd op hun terp, te teren op hun granen en zaden, en het zoete water in de dobbe, waar ook het vee uit drinken moest. Van het land waren dan alleen nog de buurterpen te zien, als walvissen zij aan zij, in een zee van grijsgroen water. Ze wachtten tot het water zakte, en repareerden de terp. De Friezen verhoogden hun terpen. Ze verhoogden ook de tussenstukken. Ze regen de terpen aaneen, smolten ze samen tot een reuzenterp, zodat de totale omtrek korter werd, en de zee minder weg kon vreten. Telkens maar hoger en groter, soms wel tien meter hoog en 16 hectare groot, wel 160 000 vierkante meter voor één terp.

De Friese terpbewoners versleepten minstens tien keer meer kubieke meter klei en plaggen, berekende ingenieur Johan van Veen bijna tweeduizend jaar later, dan de inhoud van alle Egyptische piramides tezamen.

2

Zeeland en Vlaanderen. Willem van Saeftinghe

Het Karolingische Rijk, zevende tot tiende eeuw. De Friezen en Franken troffen elkaar keer op keer bij Dorestad. • Kaart Rolf Weijburg

De Friezen bleven terpen bouwen tot diep in de Middeleeuwen. Werd de zee woester, dan hoogden ze hun terpen op, een paar meter omhoog, genoeg om buiten het bereik van de zee te blijven. In de twaalfde eeuw werd er een nieuwe vorm van waterwering uitgevonden die samenging met de komst van het christendom. Al zou het even duren voordat de bewoners van de Lage Landen zich lieten kerstenen.

Sinds de val van het Romeinse rijk en het vertrek van de Romeinen uit West-Europa poogden de Franken, een Germaans volk, de macht in Europa over te nemen. Ze wilden een groot, Frankisch imperium stichten. Eerst nog hadden de rijkjes in het noorden van Gallië elk een eigen koning gehad, maar Clovis, Frankische koning te Doornik, had daar een eind aan gemaakt. In 510 versloeg hij het laatste onafhankelijke vorstenhuis, werd koning van alle Franken en ging wonen in Parijs. Zijn rijk noemde hij Frankenrijk, dat liep van de Pyreneeën tot aan de Rijn.

De Franken beleden van oudsher een polytheïstische godsdienst, vereerden verschillende goden tegelijk, maar dat veranderde snel onder Clovis. Koning Clovis der Franken had zich in 496 bekeerd, tijdens een slag bij Tolbiac. Hij vertelde dat hij god Wodan had aangeroepen om hem te helpen, maar dat het niet had gewerkt. Steeds meer soldaten sneuvelden, hij dreigde de strijd te verliezen. Clovis had toen aan zijn vrouw gedacht, Clothilde, die zich tot het christendom had bekeerd, en vroeg ‘God van mijn vrouw, als gij echt zo sterk zijt als mijn vrouw beweert, kom mij dan helpen en laat mij winnen. Dan zal ik mij tot het christendom bekeren.’ Hij won de slag, en liet zich dopen in Reims. Veel Franken volgden zijn voorbeeld.

Ook de Friezen breidden hun macht uit. Sommigen van hen trokken diep het binnenland in, en naar het zuiden. Halverwege de zevende eeuw veroverden de Friezen het castellum van Utrecht, daar ging hun koning zetelen. Ook Dorestad veroverden ze, bij het latere Wijk bij Duurstede. Dorestad was groter dan Utrecht en een belangrijke internationale stad, waarvandaan handel met de Angelsaksen in Brittannië werd gedreven, via de Rijn. Beide steden waren eerst van de Franken geweest.

De Franken probeerden Utrecht en Dorestad te heroveren, rond 690. Bij Utrecht troffen ze de Friezen. De Franken wonnen de slag, en bouwden een kapel in Utrecht. Daarvandaan zouden ze de Friezen gaan kerstenen. Maar de Friezen vochten zich terug, heroverden het gebied en braken de kapel af. De Franken wonnen de volgende strijd, namen beide steden weer in en herbouwden het kerkje. Decennialang ging dat zo door, van het veroveren en heroveren van de steden, en het opbouwen en vernielen van het kerkje.

Ondertussen had de nieuwe koning der Franken, Pepijn de Middelste, zendelingen naar het noorden gestuurd in een poging de Friezen te bekeren. Ook de Angelsaksen zagen graag dat de Friezen christen werden, het volk waarmee ze veel handeldreven. Met steun van de Franken stuurden de Angelsaksen in 690 daarom monnik Willibrord naar de Friese koning. Maar deze Friese koning weigerde Willibrord zelfs maar te woord te staan.

In 719 werd het Friese land onderdeel van het Frankische rijk, toen de Friese koning Radbod stierf. Maar bekeren deden de Friezen zich nog steeds niet. Na monnik Willibrord nam monnik Bonifatius zijn taak over. Ook hij reisde verschillende malen af naar de Friezen, maar zonder succes. In 754 deed hij een laatste poging. Met tweeënvijftig metgezellen toog hij naar Utrecht, waar ze hem later beschreven als ‘grijsaard met zulke witte haren en zo een afgeleefd voorkomen’ – hij was al vijfenzeventig. Van daaruit voeren ze over de Vecht en het Almere naar Friesland, zetten hun tent op bij Dokkum en begonnen hun zendingswerk. Na een paar maanden toonden een paar Friezen zich zowaar bereid christen te worden. Maar toen Bonifatius hen het vormsel wilde toedienen, in de vroege ochtend van 5 juni, trof hij niet zijn bekeerlingen, maar een groep woedende Friezen aan in zijn kamp. Hij werd met zijn metgezellen vermoord.

De wil om heidense volkeren te kerstenen werd steeds heviger bij de Frankische christenen. Hun geloof werd bedreigd, onder meer door de Saksen. De Saksen kwamen oorspronkelijk uit het mondingsgebied van de Elbe, maar waren in de vijfde eeuw het oosten van de Lage Landen binnengevallen. Zij streden voor het behoud van hun godsdienst, een polytheïstisch geloof, en deden pogingen hun rijk verder uit te breiden. Bovendien kreeg het christendom concurrentie van een andere monotheïstische godsdienst. Mohammed had aan het eind van zijn leven, in 623, bijna alle Arabische stammen verenigd tot een nieuwe geloofsgemeenschap. Ook de Arabieren verruilden het oude polytheïsme voor een geloof in één god, Allah, en ook zij streefden naar een groter rijk. In 732 bezetten mohammedanen Spanje, en trokken de Pyreneeën over, het Frankische rijk binnen.

In 771 werd Karel de Grote koning der Franken, de achterkleinzoon van Pepijn de Middelste. Een jaar na zijn aantreden vernietigde hij het heiligdom van de Saksen, het Irminsul. Dat was een woud, waarschijnlijk met een heilige boom, waar Saksen op belangrijke momenten bijeenkwamen, een soort parlement. De Saksen namen represailles, staken kerken in brand. De oorlog duurde tot 782, totdat Karel bij Verden aan de rivier de Allerde opdracht gaf alle vijfenveertighonderd aanwezige Saksische opstandelingen te onthoofden. De Saksen gaven zich over. Ze bekeerden zich.

Ook de Friezen bekeerden zich uiteindelijk.

Hun gebeden werden niet meer verhoord, zo leek het althans. Want wat ze ook offerden aan de god van de zee, het water werd weer woester. In 700 hadden golven zich uitgestort over Walcheren, monnik Willibrord had het zelf gezien. En daarna had God er plots duinen laten verrijzen, schreef een abt, die ‘als een sterke muur’ het water ineens tegenhielden. Daarom moesten de Friezen in de christelijke god gaan geloven, stelden geestelijken, die zou hun gebeden verhoren. Veel Friezen deden dat. Voor taan baden ze niet alleen meer tot god Fosite, god Wodan, god Nerthus of god Thor, ze baden ook tot de christelijke god.

Juist daarom was de stormvloed in 838 zo gruwelijk geweest, preekten zielenherders. Bisschop Hungerius had op een avond een wonderlijk teken in de hemel gezien, waarna verschrikkelijke stormen volgden. Rivieren waren buiten hun oevers getreden, de Maas en de Rijn opgezwollen tot huiveringwekkende kolkende massa’s, schreef bisschop Prudentius, en vooral het land van de Friezen was getroffen. Langs het hele kustgebied waren de golven over de duinen geslagen. De zee verzwolg mensen, dieren en huizen; vijfentwintighonderd mensen stierven. Het waren de heidense gebruiken geweest van de Friezen, stelden bisschoppen, die de christelijke god lieten bestaan naast hun andere goden. Er was maar één god, daarom had God de vloeden gestuurd.

De Friezen werden christelijk.

Ondertussen hadden Friezen in de zuidwestelijke Delta van de Lage Landen een heel eigen taal en cultuur ontwikkeld. Lange tijd had hier vrijwel geen mens gewoond. Eerst waren dorpen leeggeplunderd door Germaanse stammen, daarna was de zee te onrustig geworden. Rond 275 was de hele bevolking vertrokken, op een paar manmoedigen na, die in de duinstroken dachten wel te kunnen overleven – Friezen.

De Lage Landen in 800 na Christus.
• Kaart Rolf Weijburg

De Friezen bedachten de naam van dit gebied, Zeeland. Ze richtten weer een handelsplaatsje op, rond 650, Walacria, aan de kreek bij de Scheldemonding. In de vruchtbare zeekleigebieden groeiden granen goed, en op de wat nattere gronden konden grote kudden schapen weiden. De bevolking groeide. En toen het gebied onderdeel werd van het Frankische rijk, ontstond uit de mengeling van het Frankisch en Fries een eigen taal, het Zeeuws. De oude Friezen waren Zeeuwen geworden.

De Zeeuwen ontdekten dat je zout kon halen uit veen. Ze groeven het veen weg, droogden en verbrandden het in speciaal daarvoor aangelegde vuren, waarna ze uit de as het zout filterden. Met zout kon je vlees en groenten conserveren. En je kon het verkopen, want het Zeeuw se zout was van zeer goede kwaliteit, tot ver in Europa wilden ze het hebben. Het veen werd ook gebruikt als brandstof, voor de verwarming van huizen en het koken van pap. Honderden vierkante kilometers vergroeven ze, tot net iets boven de zeewaterspiegel bij vloed. Bij normale vloed.

Op woensdag 29 september 1014, zes dagen na nieuwe maan, schreef een abt, verhief het zilte nat zich tot aan de wolken, en klapte met donderend geweld op het land van Walcheren en Vlaanderen. Dorpen verdwenen in zee, en duizenden mensen verdronken. In 1042 was het opnieuw raak, op 3 november, toen een gruwelijke storm opstak en golven zich bulderend op het Zeeuwse land stortten. Op donderdag 4 oktober 1134, twaalf dagen na nieuwe maan, bij naderend springtij, stuurde de zee opnieuw een hemelhoge vloedgolf richting Zeeland, en verslond land, kastelen, huizen en mensen. De beide Bevelanden verdwenen onder water, net als een groot stuk van Walcheren en de Vlaamse kust. Een onbekend aantal mensen verdronk. Op 18 februari 1164 raasde een storm over de Lage Landen, de Sint-Julianavloed. Een pastoor schreef over een hemel vol donder en bliksem, hels had het gevoeld. Elfduizend mensen verdronken. Zes jaar later, op Allerheiligen, zwol de zee opnieuw op, beukte op de kust en kwam binnen.

Daags na de Allerheiligenvloed vingen Utrechtenaren kabeljauw en wijting in de straten van hun stad, en leerden wat eb en vloed was. Holland, Zeeland en Friesland lagen onder water. Op Texel verdween een heel bos in zee, waardoor schepen niet meer voor anker konden gaan omdat de boomstronken hun visnetten verstopten. Het bleek al snel om heel wat meer dan een bos te gaan. Texel was een eiland geworden, en niet alleen Texel. ‘Dit jaar is voor de Hollanders, Zeeuwen en Vriezen een jaar van ellende geweest,’ verhaalde abt Outhof. ‘De Vriezen overquam de allerellendigste ramp, bij wien alle het Landt tusschen ’t Texel, Medemblik en Stavoren van ’t Water wierde ingeslokt. En wierde de Zuyderzeeboezem overmatiglyk vergroot. Texel en Wieringen, tot nog toe aan ’t vaste land gehegt, rukte er de zee af.’ De golven hadden de noordelijke kust stukgeslagen in waddeneilanden, en daarna Friesland in een westelijk en een oostelijk deel, waarna het water zich in het Almere had geperst, en de randen diep had weggevroten, zodat een grote zee ontstond, de Zuiderzee. Honderdduizend Friezen verdronken. Ook Zeeland werd versplinterd, in talloze kleine eilandjes, een archipel omringd door diepe geulen. Weg was de gesloten kustlijn die de Lage Landen tot nu toe beschermd had.

(boven) Het door stormvloeden stukgeslagen Zeeland in de Middeleeuwen.
• © Grote Bosatlas, Noordhoff Uitgevers

(onder) Watersnoodramp in 1134.
• Kaart H.M. van Groos

Al na de stormvloed van 1134 waren de Zeeuwen dijken gaan bouwen. Ieder voor zich, om hun eigen stukje land te beschermen, maar wel aansluitend, zodat een ringdijk ontstond, om een polder heen. Uit die tijd stamt ook het begrip polder, pholra. De Zeeuwen bouwden snel, want wie wist wanneer de zee zich weer kwaad zou maken. Al aan het eind van de twaalfde eeuw hadden ze het grootste deel van Zeeland geringdijkt, terwijl ze daar in de rest van de Lage Landen nog mee moesten beginnen. Maar het was niet voldoende geweest. De Allerheiligenvloed van 1170 was onverbiddelijk en was gemakkelijk door hun dijken gebroken.

Om het overgebleven Zeeland te kunnen beschermen, moesten de dijken worden hersteld. Maar dat kon pas als ze de diepe geulen afdamden die daar nu dwars doorheen sneden. Dan pas konden ze daarbovenop weer een nieuw stuk dijk bouwen. Dat had haast. Dagelijks nam de zee, met elke eb en vloed, een beetje meer mee. De geulen werden zicht-baar wijder, dieper. Een nieuwe stormvloed zou zo wel heel gemakkelijk het land op kunnen komen en nog veel meer kunnen wegslokken, heel Zeeland misschien wel. Bovendien tastte het zoute water de vruchtbare akkers aan. Alleen gerst leek nog te willen groeien, tarwe ging dood. Er zouden hongersnoden uitbreken als er niet heel snel wat gebeurde.

Maar de Zeeuwse ringdijkbouwers konden helemaal geen geulen afdammen. Dat hadden ze nog nooit gedaan, daar hadden ze de kennis, het geld en de kracht niet voor.

Alleen de cisterciënzers konden dat.

In 1115 stichtte Bernardus van Fontaine een abdij in een onbegaanbaar dal van de rivier de Aube, ten noorden van Dijon.

Bernardus verafschuwde het moderne monniksbestaan. De geestelijkheid leidde een te vorstelijk leven. Ze versierden hun kerken te over-dadig, met veel te veel goud en juwelen. Ze mengden zich in het maatschappelijk leven, spraken met edelen over de opkomende wetenschap en de stichting van universiteiten. Geen wonder dat God de ene na de andere rampspoed over de mensen uitstortte, rivieroverstromingen, hongersnoden, zeevloeden en ziektes. Monniken moesten weer leven naar de Regel van Benedictus, zoals in de zesde eeuw, vond Bernardus, net zoals de Orde van Cisterciënzers dat sinds 1098 nastreefde. Clairvaux noemde hij zijn klooster, omdat de lucht in het dal zo helder was.

Hij liet hoge muren bouwen rondom zijn abdij, van lichte, grote stenen. Zijn gemeenschap moest zich afkeren van het aardse, moest zelfvoorzienend zijn, met stromend water, een moestuin, vee, een smid, een bakker en een bierbrouwerij, zodat zijn monniken het terrein niet hoefden te verlaten, en hun zielen niet besmet werden door de buitenwereld. Want het leven had maar één doel, aan de straffen van de hel ontkomen, en in Gods hemel worden opgenomen. Hij zou een symbolische voorstelling van de eeuwigheid binnen zijn muren scheppen.

De duivel, het kwaad, schreef de Orde van Cisterciënzers, was verbonden met elementen van de tijdelijke orde, was verbonden met het menselijk lichaam en de onbewerkte natuur. De akker van het lichaam moest worden bewerkt, de gevaarlijke werking van het corpus bedwongen, zodat het geen willoos instrument kon worden van de duivel. In het klooster waar Bernardus als monnik was ingetreden, Citeaux, had hij een bak naast zijn koorstoel gegraven, zodat hij regelmatig kon braken. Zijn lange lijf was uitgemergeld door het vasten, en soms was zijn aanzien zo afstotelijk dat hij in afgezonderde vertrekken van de abdij verbleef. Hij sloeg zichzelf met een riem of bewerkte zijn huid met een mes, om zichzelf maar genoeg te kastijden. Dat verwachtte hij ook van zijn monniken. Die zouden de wildernis in gaan, zouden eerst de woeste vallei van de Aube ontginnen, en daarna moerassen opzoeken, over-stromingsgebieden, onbedijkte stukken land waar de zee ziedend heerste, de duivel verdrijven. Ora et labora, zoals de Regel van Benedictus dat voorschreef. ‘Memorare, o piisima Virgo Maria,’ schreef Bernardus, Gedenk, o allermildste Maagd Maria. Ik kom tot U, o Maagd der maagden en kniel hier voor U in mijn armzaligheid en zonde.’

In 1138 kreeg Bernardus een stuk woeste grond in het Vlaamse Koksijde, vlak bij de kust, waar de zee het vlakke land regelmatig overspoelde. Hij vroeg een Franse abt, Fulco, naar het gebied af te reizen en een nieuwe gemeenschap te stichten. Samen met twaalf monniken toog Fulco erheen, in navolging van de Twaalf Apostelen, en noemde zijn abdij Onze Lieve Vrouw Ten Duinen. De gulle gevers waren graven geweest, graaf Willem Clito en graaf Diederik van den Elzas. Een paar decennia later kreeg Bernardus’ opvolger opnieuw wat onbewerkte natuur. Dit keer een stuk duin bij Lissewege, waar hij abdij Ter Doest zou stichten, en wat slikken en schorren op het Zeeuwse Beveland. En weer waren de schenkers graven geweest, dit keer van Holland en Vlaanderen.

Om het bestuur ervan te vergemakkelijken, hadden de Franken hun rijk verdeeld in graafschappen. ‘Walacria’, heette er een, en ‘Texla’, het latere Texel. Aan het hoofd van een graafschap stond een graaf die door Karel de Grote werd aangesteld. Al snel traden de graven zeer zelfstandig op. Ze spraken recht zoals zij dat wensten, en hielden geen rekening met de wens van het centrale gezag. En Karel de Grote was een krachtig bestuurder, maar omdat een sterke regeringsraad ontbrak, kon hij onmogelijk alle graven controleren, of iets doen aan hun eigengereide gedrag.

Karel de Grote stierf in 814, en zijn opvolger, zoon Lodewijk de Vrome, was een zwak leider. Hij was niet in staat het rijk goed te verdedigen. De Noormannen uit Scandinavië waren naarstig op zoek naar welvarend land. Weldra verschenen er houten drakkars voor de kust van Europa, en plunderden de Vikingen dorpen en steden. Het Frankische rijk verarmde sterk. In 840 stierf Lodewijk de Vrome, waarna zijn zonen ruzieden om het koningschap. Ze verdeelden het rijk. Het westelijk deel, het latere Frankrijk en een groot stuk van Vlaanderen, ging naar Karel de Kale; het oostelijk deel, het latere Duitse rijk, naar Lodewijk de Duitser, en het tussengelegen deel, het latere Lotharingen, naar Lotharius. De Lage Landen lagen in Lotharingen, en kwamen nog even deels in bezit van zeekoning Godfried de Noorman, totdat die in 885 werd vermoord.

In 925 werden de Lage Landen onderdeel van het machtige en zich uitbreidende Duitse rijk, en konden verwoeste nederzettingen eindelijk worden herbouwd. Een jaar later werd de Duitse koning Otto in Rome door de paus tot keizer gekroond. Hij handhaafde het systeem van graafschappen.

De Nederlanden, elfde tot dertiende eeuw. De Friese landen waren kleiner geworden, maar toch nog omvangrijk.
• Kaart Rolf Weijburg

Graaf Dirk II van West-Friesland schenkt land aan het klooster in Egmond, in ruil voor zielenheil of omdat hij zelf geen fatsoenlijke dijken kon bouwen.
• Collectie Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

In de twaalfde eeuw schreef een bisschop uit de Lage Landen: ‘Gods huis is drievoudig, sommigen vechten, sommigen bidden, weer anderen werken.’ De maatschappij was nu verdeeld in drie standen. De edelen behoorden tot de eerste stand, de adel. Zij bezaten land, dat door ridders werd verdedigd, die als beloning vaak ook tot de adel werden verheven. Geestelijken vormden de tweede stand, en de derde stand bestond uit de rest van de mensen, burgers uit steden, reizende handelaren en boeren die als arbeiders het land van de graven bewerkten of als slaven werden gehouden.

Graven gaven land aan geestelijken. Daarvoor werden plechtige gelegenheden georganiseerd, waarvan monniken kleurige tekeningen maak ten. Toen graaf Dirk II van West-Friesland land schonk aan het klooster in Egmond, had hij een strakke, groene pantalon aangetrokken, met bruine muiltjes eronder, de spitse neuzen naar boven gekruld. Daaroverheen droeg hij een lange, wijde blouse met sjaal, met veel rood en goud erin. Hij wierp zich voor de voeten van de abt en schonk hem daarna nederig de oorkonde, waarin met krullerige letters geschreven stond dat de grond voortaan van het klooster was. In ruil daarvoor baden de monniken voor hen, vroegen God om vergiffenis. Soms ook begroeven ze de edele na zijn dood binnen de muren van de abdij, met vrouwlief aan zijn zijde, om de kans op een hemels hiernamaals te vergroten. Zielenheil, in ruil voor land.

Of de gift kwam voort uit ondeskundigheid. Omdat de edelman niet wist hoe hij goede dijken moest laten bouwen, en daarom maar land weggaf aan een abdij. Een sliert grond die grensde aan de zee, die bij elke vloed onderliep, of waar al decennialang golven over kabbelden. Voor hem was dat toch waardeloze grond, en hij hoopte dat het de monniken zou lukken er stevige dijken te bouwen, zodat al zijn achterliggende, waardevolle land beter beschermd zou worden.

Op een dag zal Willem van Saeftinghe de monniken van abdij Ter Doest uit Lissewege voor het eerst hebben gezien, ergens in het laatste kwart van de dertiende eeuw. Er moet behoorlijk wat geschreven zijn over Willem, maar helaas is daarvan niet veel bewaard gebleven, waardoor een wat fragmentarisch beeld ontstaat. Op basis van historische bronnen kan echter wel een poging worden gedaan om een paar hiaten op te vullen.

Vast staat in elk geval dat Willem een respectabel dijkenbouwer was, en bekend was tot in de wijde omgeving. Willem kwam uit Zeeland, en had veel in het land van Saeftinghe gewerkt, samen met zijn broer Germaan en met hun vader, Hendrik. Ze bouwden er dijken en onderhielden ze goed, zodat de zee niet langer land wegvrat. Als eerbetoon hadden ze een achternaam gekregen, wat heel zeldzaam was. ‘Willem van Saeftinghe’ heette hij nu.

Willem van Saeftinghe liep graag over dijken, ook over die in Beveland. Hoe hij de monniken daar heeft ontmoet is niet precies bekend, maar het lijkt nog het meest waarschijnlijk dat hij op een dag simpelweg over een grassig dijkje in zuidelijk Beveland is gelopen, een paar meter boven het land uit, richting zee, en is afgedaald, de zoute, zwartblauwe slikken in, buitendijks gebied waar de zee tweemaal daags de modderige grond overspoelde, de glibberige zeeklei op zonder plantjes, waarin kleine gaatjes de woonplaatsjes van pieren verrieden. Hij zal de meeuwen hebben horen krijsen, het gepietepiet van de scholeksters, zoals altijd aan zee, hij zal de zeewind met zandkorrels langs zijn wangen hebben voelen schuren. Ver voor zich uit, tientallen meters verder, in de zuigende zeeklei waar het onderscheid tussen land en water niet bestond, heeft hij op een dag voor het eerst de grijswitte gestaltes zien opdoemen. Daar, op een plek waar hij nog nooit mensen aan het werk had gezien, omdat niemand dit stuk land droog kreeg, en iedereen het als eigendom van de zee beschouwde.

De mannen droegen lange gewaden met hoofdkappen, van ongeverfde schapenwol, met een band om hun magere lijven geknoopt. Oude documenten van de cisterciënzers verhalen erover. Een zwarte scapulier bedekte hun schouders. Hun wangen waren ingevallen, hun gezichten bruin, met diepe bleke groeven. Ze droegen geen schoenen, en de huid bij hun kuiten was wit en gerimpeld, verzadigd van zeewater. Bij elke stap zakten ze diep weg in de modder. Ze werkten onverstoorbaar door. Met metalen spades schepten ze klei. De brokken versleepten ze met hun blote handen. Het gewicht scheurde hun huid. Ze zaten onder de bloedvlekken, vers en geronnen. Doodstil waren ze, alleen het geplons van het water was te horen, het gekabbel van golven, de wind. Want ze spraken niet, en gebaarden alleen af en toe.

Het was bijzonder, wat deze mannen deden, en Willem moet er mateloos door gefascineerd zijn geweest. De mannen dichtten geulen, iets wat niemand anders kon. Boven op de gedichte geulen stortten ze hopen van klei en zand. De hopen werden dijken, die ze versterkten met stenen en plaggen. Aan de zeezijde maakten ze de dijk steil, zodat de golven er zo min mogelijk grip op kregen. Aan de landzijde werd de dijk juist flauw, zodat hij niet snel verzadigd zou raken met zeewater, want dan zou hij instorten. Het land werd droger, de barsten trokken in de klei, de eerste plantjes kwamen, de zeekraal, als groene kale stokjes omhoog. Zij hadden van water weer land gemaakt, het water herschapen in land.

De slikken bij Zuid-Beveland, het werk terrein van de cisterciënzers. In zo’n landschap zag Willem van Saeftinghe de monniken aan het werk, hier bouwden de broeders hun dijken. • Foto gemaakt door de auteur

Op een dag haalde Willem zijn paard van stal. Hij legde een zadel op de rug van het dier en draafde naar Lissewege. Met een kruik bier, een brood en een stuk kaas op zak, want het was een flinke reis vanuit Zeeland. Na een paar uur bereikte hij de Vlaamse kust. De kerktoren, die moest van Lissewege zijn. Een imposant groot gevaarte, zo in dat vlakke land. De toren was breed en hoekig en prikte door het laaghangende wolkendek heen. Na een halfuur rijden doemden de abdijmuren op, hoog en gesloten, zonder ramen. Een schuur torende boven de muren uit, een kolos van onmenselijke proporties, met een geel strodak en beige baksteenbogen, waar zwaluwen in en uit vlogen.

Willem steeg af, liep naar de poort en liet de klopper met een doffe klap op de poortdeur vallen. Hij wachtte, en even later opende iemand krakend een luikje. Hij vertelde wat hij kwam doen, dat hij cisterciënzer wilde worden. De monnik sloot zwijgend het luik en verdween, Willem bedremmeld achterlatend. De volgende dag toog hij opnieuw naar het klooster, en de dagen daarna kwam hij wederom. Pas na een week, toen hij genoeg vastberadenheid had getoond, werd hij binnengelaten door de poortwachtermonnik.

Hoe het Willem precies is vergaan na die binnenkomst is niet beschreven. Wel bekend zijn de regels en gebruiken van de cisterciënzers in Lissewege, die uitgebreid zijn gedocumenteerd en strikt werden nageleefd. Daardoor is goed na te gaan hoe Willems intrede in dat klooster zal zijn verlopen.

Al het blonde haar op zijn hoofd werd geschoren, op een smalle haar ring na rondom zijn hoofd, een paar centimeter boven zijn oren. Hij deed zijn kleren uit en kreeg een lang gewaad met hoofdkap, van ongeverfde schapenwol. Eerst trok hij het wollen onderkleed aan, zonder mouwen. Het moet te klein zijn geweest voor zijn lange lijf, want Willem was opvallend veel groter dan gemiddeld. Het onderkleed zal vol bruine plekken hebben gezeten, en hebben geplakt en gestonken. Boven het onderkleed trok hij de pij aan, al even versleten, en knoopte een band om zijn middel. Over zijn schouders legde hij de zwarte scapulier, en zijn voeten stak hij in afgetrapte sandalen. Alleen koormonniken kregen nieuwe kleding en schoeisel, ze gaven hun oude spullen door aan novices. En ze mochten zich slechts eenmaal in de twee maanden wassen.

Foto van een beschilderd tegeltje uit het Abdijmuseum Ten Duinen 1138 in Koksijde. Kijk naar de voeten van de monniken, zwart van de modder. Uit alle macht proberen ze de zware zeeklei te bewerken.
• Foto gemaakt door de auteur

Willem kreeg een bed, een houten bak met stro in de slaapzaal. Ze gingen vroeg naar bed. Om één uur moesten ze opstaan, ’s nachts. Onder het luid gebeier van klokken schuifelden ze snel door de gang naar de kerk, de fakkels in de hand. De nachtofficie begon, en daarna werd een paar uur lang de Heilige Mis gezongen. Willem luisterde naar de koormonniken, de enige broeders die mochten zingen, die strikt gescheiden leefden van de rest. De kerk was sober ingericht, geen goud of zilver, alleen houten kruisbeelden, ijzeren kandelaars en koperen wierookvaten, alles zonder versiersels, zoals de Regel van Benedictus dat voorschreef.

Om vijf uur ’s morgens kregen alleen de priester en enkele dienaren een ontbijt, dat bestond uit een stuk brood, maximaal drie weken oud, en een kroes bier. Willem kreeg niets. Dat beschouwde hij als een zegen, want volgens Bernardus was één maaltijd per dag een engelenmaal, twee maaltijden per dag menselijk, en meer dan twee beestig en zondig. Na het ontbijt moesten ze biechten, door zich vlak voor de abt op de stenen vloer te werpen, met de armen gespreid en het gezicht naar beneden. De abt bepaalde de straf, vaak bestaand uit vasten. Na de biecht verdeelde de abt het werk voor die dag en smeekte om Gods zegen. Om zes uur ging iedereen aan het werk. Men hield de moestuin bij, verzorgde de boomgaard, kopieerde boeken of brouwde het bier. Tot één uur ’s middags, tijd voor de lunch. Willem dronk zijn kroes bier, en at een homp brood en twee porties groenten, precies afgepast. Kool, erwten, bieten of wortelen, in de zomer gekookt in melk, in de winter in water, en de winter duurde van half september tot Pasen. In de winter kregen ze niets meer op een dag dan deze lunch. En op woensdag en vrijdag, en tijdens alle feest dagen, aten ze helemaal niets.

Door ondervoeding was hun weerstand laag. De ziekenzalen waren navenant groot. Zieken werden met zelfgekweekte kruiden gevoed, in een poging hen beter te maken. Van bilzekruid en honing uit de tuin, geneeskrachtige wortels uit het bos en gember van een apotheker in Brugge, brouwden ze hoestdrankjes, in de hoop dat het blaffende gekerm ophield. Veel cisterciënzers stierven jong.

In de middag, tussen twee en zes uur, mocht Willem studeren. De abdij had een uitgebreide bibliotheek, met wel honderd boeken, zoals elke cisterciënzer abdij. Dat was bijzonder in de Lage Landen, boeken waren zeer zeldzaam, en de meeste mensen konden niet lezen of schrijven.

De cisterciënzers kwamen zonder uitzondering uit gegoede families, en waren hooggeschoold. Ze hadden tijd gehad om hun opleiding te voltooien, omdat deze Orde geen kinderen toeliet. De bibliotheekcollectie breidden ze zelf uit. Ze kopieerden bestaande boeken, die ze leenden van andere abdijen. Staand achter houten lessenaars in het scriptorium, doopten ze geslepen ganzenveren in inkt. Ze moesten hun teksten sober houden, dus geen figuren, en voor de letters maar één kleur gebruiken; rood, waterblauw of groen. Maar af en toe, als ze de punt van de ganzenveer moesten aanscherpen, probeerden ze achter in het boek dat ze aan het maken waren, of de veer weer goed schreef. En soms kwam er dan een liefdesliedje van vroeger naar boven, van toen ze nog niet tussen de abdijmuren leefden. ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu’, schreef een monnik, ofwel zoiets als ‘Alle vogels zijn al aan het nestelen, behalve jij en ik; waar wachten we nog op?’ – een van de oudste geschreven zinnen in het Neder lands die bewaard zijn gebleven.

Ook geletterde niet-monniken waren geïnteresseerd in de boeken. Ze vroegen de abt toestemming ze te komen lezen. Zo deed ook de beroemde dichter Jacob van Maerlant, die werkte aan zijn Rijmbijbel, een vertelling van de Bijbelse geschiedenis in het Nederlands, op basis van het Latijnse werk Historia scolastica van Petrus Comestor, waarin beknopt de inhoud van de meeste Bijbelboeken beschreven stond. Jacob van Maerlant woonde op loopafstand van Ter Doest, een paar kilometer ervandaan. Hij zal Willem wel eens hebben zien lopen door de gangen, want ze verbleven er in dezelfde periode, in het laatste kwart van de dertiende eeuw.

Fragment uit Jacob van Maerlants Rijmbijbel. Let op de uitbundige versiering – iets dat voor de sobere cisterciënzers streng verboden was. • Collectie Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Willem leerde in de bibliotheek honderdvijftig psalmen uit zijn hoofd, die hij van de abt moest kennen. Hij las wellicht ook de Historia scolastica van Petrus Comester, en boeken over de Romeins-Joodse oorlog, en over Alexander de Grote, van auteur Flavius Josephus. Of een van de encyclopedieën, zoals de Latijnse encyclopedie van Elucidarius, die juist in deze periode veel werden gemaakt, want de wetenschap begon op te komen. Zo stond onder meer De natura rerum van Thomas van Cantimpré in de kast.

Zondag moet een aangename dag zijn geweest voor Willem. Dan kwamen de lekenbroeders. Hun functie bestond vanwege de Regel van Benedictus, omdat de mannen in hun eigen levensonderhoud moesten voorzien, afgezonderd dienden te leven. Dat was niet haalbaar. Af en toe moesten er monniken naar buiten, om specerijen te halen voor zieken bijvoorbeeld, om boeken te lenen in naburige abdijen, om woeste natuur te cultiveren. Daarom waren er twee soorten broeders in het leven geroepen, lekenbroeders en koormonniken. Lekenbroeders verrichtten alle taken buitenshuis, zodat de koormonniken zich strikt aan de Regel konden houden en de rest van hun leven binnen de muren van de abdij zouden blijven.

De lekenbroeders moesten op zon- en feestdagen terug naar huis, om deel te nemen aan de liturgische vieringen, de eredienst met veel liederen, gebeden en ceremoniën. Ook de mannen die doordeweeks buiten werkten in Beveland kwamen dan, de mannen die Willem in de slikken had zien sjouwen. Willem zal ongetwijfeld met hen hebben gesproken, gefascineerd als hij was door hun dijkenbouw, al moest dat wel heel stil, want als de abt het hoorde, sloeg hij keihard met zijn wandelstok op de kerkbanken, en moesten ze dagenlang vasten. De lekenbroeders vertelden verhalen, het verhaal over de dammen in Beveland in de Hinkele, en hoe slim een van hun vorige abten was geweest. Fluis te rend, hun lippen bijna bewegingsloos, terwijl ze braaf de kerkruimte in keken.

Op 13 mei 1263 had hun voormalige abt een vergadering voorgezeten, in Beveland, het verslag ervan is bewaard gebleven. Hij had de aanwezige heren verteld over het belang van een afdamming van de Hinkele. Het voormalige riviertje liep ten zuiden van oostelijk Beveland, was honderden meters breed en heel diep. Bij vloed steeg het water zo sterk dat het schorren overspoelde. Het achtergelegen land kwam daardoor steeds meer in gevaar. De dijken van de nabijgelegen plaatsen Waarde en Krab bendijke zouden wel eens kunnen breken, terwijl dat toch stevige dijken waren, door zijn lekenbroeders zelf gebouwd. Indamming zou de veiligheid van die dijken vergroten. Daarbij zouden ze flink wat grond kunnen inpolderen, wel een paar honderd gemeten. Nadelen waren er ook, dat zag de abt wel. Door droogmaking van dit land zou Krabbendijke niet meer per schip bereikbaar zijn en de polder zou overtollig water niet meer kunnen lozen op de Hinkele.

De aanwezige heren waren ambachtsheren. Een ambachtsheer bezat de bevoegdheid tot rechtspraak en regeerde over een ambachtsheerlijkheid, een grondgebied. Dat stond los van de eigendomsrechten van die grond, was erfelijk overdraagbaar maar kon ook worden gekocht. De ambachtsheren schouwden de dijken, of lieten dat door hun schouten doen, de mannen die door henzelf waren aangesteld om in hun naam de heerlijkheid te besturen, in het geval zijzelf bezig waren met andere zaken, zoals dobbelen, een huwelijk bezoeken of oorlogvoeren. De dijk zelf werd onderhouden door boeren, die het stuk dat aan het eigen perceel grensde moesten controleren op stevigheid en indien nodig repareren. Tijdens een schouw bezocht de schout of heer de dijk, prikte eens flink met een stok in de grond, voelde of de grasbekleding wel vast genoeg zat. Hij berechtte de ongelukkige die zijn dijkstuk niet goed onderhouden had. De heer liet het stuk vervolgens herstellen, vermenigvuldigde de kosten met vier, verhaalde dat op de ingelande, en als de man weigerde te betalen werd hij veroordeeld door de ambachtsvierschaar. Onder een lindeboom liet de heer vier banken in een vierkant neerzetten waarop de schepenen plaatsnamen, de mannen die hij zelf had benoemd om zijn heerlijkheid te helpen besturen en recht te spreken. De schuldige moest in het midden gaan staan, waarna het vonnis werd geveld. Meest al moest hij al zijn roerende en onroerende goed aan de heer afstaan. De ambachtsheer bestuurde de heerlijkheid namens de graaf, maar de macht van een graaf was zeer beperkt. Alleen als de ambachtsheer overduidelijk nalatig was, kon de graaf ingrijpen. In alle overige gevallen was de ambachtsheer de feitelijke bestuurder van een gebied.

Op die dertiende mei waren de ambachtsheren van Mare-Koeveringe, Waarde en Valkenisse aanwezig geweest en de ambachtsheer van Breda en de graaf van Holland. De heren van Schoudee waren er niet bij, terwijl die toch ook een stukje schor en stroomgeul bezaten. Ze moesten instemmen met het plan. Maar de heren van Schoudee zagen vooralsnog niets in een dam, en het was de abt nog niet gelukt hen over te halen. Hij had hen niet uitgenodigd voor de vergadering, maar sprak met de aanwezige ambachtsheren af dat zij de heren van Schoudee zouden over-reden.

De lekenbroeders zouden twee dammen aanleggen, dat was tenminste het plan geweest. De eerste zouden ze in 1263 bouwen en de tweede een jaar later. Om Krabbendijke niet van scheepvaart te beroven groeven twaalf broeders van Ter Doest alvast een watergang, dwars door Valkenisse, naar het riviertje de Honte, met een jaagpad erlangs. Het probleem van de afwatering was zo ook opgelost. Vijf keersmannen werden aangesteld voor de uitvoering, waarvan er twee werden gekozen door de abt. De keersmannen fungeerden als scheidsrechters, die als onpartijdig ad-hoccollege de leiding van de bouw van de dam op zich zouden nemen, en de kosten en het onderhoud zouden verdelen over de participerende heren. Na de bouw van de dam zou het college weer ontbonden worden.

Een deel van de dijken zou na de afdamming binnendijk worden. Ze spraken af deze toch te blijven onderhouden als buitendijken, en zelfs om de opritten die ’s zomers in de dijk werden gemaakt om de korenoogst binnen te halen vóór de winter weer op te hogen, ‘datter gheene vreese of en come’, zo stond in een oorkonde. Zo zouden bij een eventuele doorbraak van een zeedijk de binnendijken het zeewater tegenhouden, zodat de overstromingsschade beperkt bleef. Ook over de kosten van eventuele doorbraken werden afspraken gemaakt: die zouden worden verdeeld op basis van het aantal gemeten dat elk van de participerende ambachtsheren, inclusief de abt, in de nieuwe polder zou krijgen.

Op dit kaartje is de ligging van het land van de heren van Mare-Koeveringe, Waarde, Valkenisse en niet te vergeten die van Schou dee te zien, alsook de Hinkele – en de beruchte dam. Let op de grote hoeveelheid dijken – om elk individueel poldertje een.
• Uit: Cornelis Dekker, Zuid-Beveland,1971

In de zomer van 1263 had de eerste dam inderdaad in de Hinkele liggen pronken, zo meldde een oorkonde. Maar vlak daarna besloten de keersmannen dat de bouw van de tweede dam niet door kon gaan. De heren van Schoudee vonden het namelijk wel welletjes zo, en de heren van Mare en Valkenisse zagen hun belangen met die ene dam al prima behartigd. En samen hadden zij een meerderheid van stemmen. De abt van Ter Doest had maar twee keersmannen gekozen en kon niets aan de beslissing veranderen.

De Sint Marcellusvloed was dan ook een zegen. Op 16 januari 1268, tijdens nieuwe maan, had God de zuidwesterwind plots in een noordwesterstorm veranderd, waarna dijken in Friesland en Zeeland braken, en in het bijzonder op Beveland. De zee sloeg grote gaten in de dijken bij Waarde en Valkenisse, en overspoelde het achterliggende land, zodat ook Schoudee met een overstroming werd bedreigd, en sowieso heel oostelijk Beveland als de dijken niet heel snel hersteld werden.

Daags nadien belegde de abt een vergadering. Zijn broeders konden de dijken best dichten, zei hij tegen de aanwezige ambachtsheren, maar zolang die tweede dam er niet lag, had dat weinig zin.

De heren van het natte Waarde en Valkenisse stemden direct in. Ze vonden het ook prima dat de abdij dit keer een meerderheid van de keers mannen zou aanwijzen, en tegen een nieuw tracé hadden ze ook geen bezwaar. De abt wilde het tracé veranderen, omdat hij in de tussentijd een piepklein stukje schor had bemachtigd, dat zijn lekenbroeders stilletjes hadden drooggemaakt. Hij had ook de heerlijkheid gekocht, ook al stond dat niet beschreven in de Regel van Benedictus en was het daarom eigenlijk verboden. De tweede dam kon nu landen aan eigen grond, zodat de abt niet meer afhankelijk was van weigerachtige heren, die toch alleen maar dachten aan eigenbelang.

De aanleg verliep verder voorspoedig, al had een arbeider die hen assisteerde het wel met de dood moeten bekopen. Ene Ydsebout van Stavenisse was op een nacht van zijn schip gerold, kon niet zwemmen en verdronk. De abt had de nabestaanden een aalmoes geschonken, zo meldde een oorkonde, een pond sterling, ook al was hij dat niet verplicht geweest. In de zomer van 1269 lag de tweede dam in de Hinkele.

Als de abdij in Lissewege een stuk land kreeg, dat grotendeels in het bezit was geweest van de zee, en een beetje van een graaf in Zeeland, stuurde de abt twaalf lekenbroeders naar het gekregen land. Zo is ook Willem op een dag vertrokken, al is niet bekend wanneer. De lekenbroeders kregen een wagen mee, getrokken door een os, met hout, gereedschap en wat voedsel voor de eerste weken. Op het hoogstgelegen stukje grond, een zandheuveltje dat bij normale vloed waarschijnlijk niet onder zou lopen, bouwden ze een provisorische hut, waarvan ze hoopten dat hij af was voordat de nacht viel.

De volgende dag begonnen ze heel vroeg met bidden en biechten. Daarna gingen ze zonder ontbijt aan het werk, in hetzelfde ritme als in de abdij. Ze staken hun spades in de klei, voor de dijk die ze zouden gaan bouwen. Op de drogere schorren, waar de grond stevig genoeg was om een os te kunnen dragen, gebruikten ze een houten bord. De os trok het bord voort, schraapte een laag kleigrond weg, waarna ze samen het bord omkiepten op de plek waar de dijk moest komen. Dat ging een stuk sneller dan met spades.

Ze damden de nodige kreken af, die nu nog dwars door het tracé van de geplande dijk sneden. Ze bouwden de dijk af en bekleedden deze met plaggen. De zee kwam het land niet meer op. Al snel schoot de eerste begroeiing omhoog, zeekraal en lamsoren. Ze lieten er schapen grazen, ook voor bemesting, en bakten de eerste bakstenen.

Van klei vormden ze rechthoekige blokken, die ze bakten boven vuur tjes van veen. Van de stenen trokken ze muren op, van 15 meter hoog, 60 meter lang en 20 meter diep. Aan de buitenkant bouw den ze steigers, houten stellages met een hellend loopvlak, zodat ze het bouwmateriaal naar boven konden rollen. Van grote oude eikenbomen schaafden ze pijlers, en dwarsbalken en deuvels, precies in de juiste pasvorm. De pijlers takelden ze op voeten van baksteen, en verbonden deze met dwarsbalken, voor het dakgebinte. Met handboren maakten ze gaten, dwars door alle balken heen, zodat de deuvels het houten geraamte bijeen zouden houden. Het dak werd bedekt met stro. Het werd een enorme schuur, van onmenselijke proporties, en bedoeld voor de opslag van graan.

In de lente lieten ze een os met een ploeg voren trekken in het ontzilte land, en zaaiden gerst, malt, hop en heel veel tarwe. In de zomer oogstten ze het graan met een zeis. Het graan werd naar de schuur gebracht met een ossenkar. De tarwe stampten ze fijn in vijzels, om er pap en brood van te kunnen maken. En ze experimenteerden met speciale machines. Wind, bakstenen, reuzel en hout, dat waren de bestanddelen. Van de bak stenen bouwden ze een plateau, een standerd van een paar meter hoog. Ze zaagden planken, waarvan ze een houten kast maakten. De kast bevestigden ze op het stenen plateau, en wel zo, dat deze draaibaar bleef, zodat ze de hele kast in de wind konden draaien. In de kast maakten ze een aandrijving, ook van hout, en legden er maalstenen in. De aandrijving smeerden ze in met reuzel, zodat deze soepel kon ronddraaien. De wieken bouwden ze van hout, en zetten ze vast aan de kast met een houten as. Eind twaalfde eeuw al hadden cisterciënzers windmolens gemaakt, de eerste standerdmolens ter wereld.

Ze bouwden een bakkerij, een brouwerij, een schoenmakerij, een grote kapel, een eetzaal en refter, en een latrinegebouw met een bank met gaten, waar de monniken zich naast elkaar zittend konden ontlasten. Ze bouwden een waterput, stallen voor de beesten, een poortgebouw en een forse, hoge muur om heel hun nederzetting, grangria, heen.

De cisterciënzer graanschuur in Lissewege. Dit alles met de hand gebouwd, zonder moderne gereedschappen. En hoe degelijk – deze cisterciënzer graanschuur in Lissewege staat na al die eeuwen nog overeind. De dakbedekking is nieuw, maar het houten geraamte is, op wat restauraties na, nog origineel. • Foto’s Rémi Blokker

Zo’n soort standerdmolen zullen de cister ciënzers hebben gebouwd om hun graan te malen. De hele molenkast kan rond de spil (standerd) in de wind worden gedraaid.
• Foto gemaakt door de auteur

Tot slot bouwden ze ook sluizen in de dammen. In de Hinkeledam onder meer, om het drooggevallen land te ontwateren. Ze wachtten tot het zomer werd, totdat de geul was drooggevallen. Met beitels en boren holden ze grote boomstammen uit, de grootste die ze konden vinden. Ze schaafden een rond deksel van hout, een klep, en monteerden die op de kop van de holle boomstam. Daarna groeven ze een bouwput, precies zo diep als de geul, en legden daar de holle boomstam in. Ze groeven een gat in de wand van de bouwput, zo groot als de omtrek van de boomstam. Daar staken ze de boomstam doorheen, zodat de klep buiten de bouwput stak, en bij eb boven de waterspiegel zou liggen. Vloed sloot de klep vanzelf, omdat het water vanbuiten tegen de klep duwde. En als het water zakte, klapte de klep vanzelf weer open, door de druk van het uitstromende water, geholpen door eb.

Willem overtrad de Regel wel eens. Hij was een lekenbroeder en begaf zich dus regelmatig buiten de poorten, om mee te helpen met het droogmaken van land bijvoorbeeld, en dat alleen al was in strijd met de Regel. Veel monniken hielden ook van kaarten en dobbelen, en speelden af en toe stiekem een spelletje. Soms ook organiseerden ze een feestje, met zachte muziek en een paar kroezen bier, om een naamdag te vieren bijvoorbeeld. Als ze werden betrapt werden ze zwaar gestraft voor dit godde loze, menselijke gedrag, met minstens drie dagen een dieet van alleen water.

De broeders mochten de dobbelstenen niet eens hébben. Alles hadden ze moeten afgeven toen ze de poorten van het klooster waren binnengetreden: paard, kleding, muntstukken, alles. Monniken mochten geen eigen bezit hebben. Alleen een mes, dat ze kregen van de abdij, en dat ze tussen een ceintuur en hun middel moesten knopen. Eigen bezit zou een verlenging van de persoonlijkheid zijn, en die moest juist ontkend worden, in de zoektocht naar spirituele perfectie, aldus Bernardus. De cisterciënzers moesten arm zijn als de eerste christenen, als Jezus. De novices legden een gelofte van armoede af voordat ze intraden.

Maar de cisterciënzer abdijen zouden zeer rijk worden.

De cisterciënzers perfectioneerden de sluizenbouw. Ze leerden hoe ze klepduikers konden aanleggen in natte geulen en vaarten. Ze bouwden een sluis pal naast de stroom, in een droog stuk land, legden vervolgens de hele geul om, en damden de oude bedding af. Of ze deden het precies omgekeerd, en legden eerst de stroom om, bouwden een sluis in de droog gevallen bedding en lieten het water weer stromen als voorheen.

Soms was de ruimte te krap om een bouwput te graven. Dan maakten ze een kistdam. Ze sloegen twee rijen boomstammen of planken in de grond, dicht op elkaar, en vulden de ruimte met klei, zodat ze de duiker toch in droge grond konden leggen. Soms ook was de opwaartse druk van het grondwater zo hoog dat de kleibodem van de bouwput open-barstte, of de zandbodem papperig werd. Hoe dan ook kwam er kwelwater door de wanden gesijpeld, en als het regende bleef de bouwput al helemaal niet droog. Een paar broeders hoosden vrijwel continu. Soms kreeg de sluis last van achterloopsheid, als de grond langs de sluiskoker niet goed was aangestampt, en er water sijpelde tussen sluiskoker en dam lichaam. De koker raakte zo los, er ontstond een nieuwe afvoergeul, en in het ergste geval werkte niet alleen de sluis niet meer, maar brak de hele dam door. Door loodrecht op de as van de sluis houten wanden in de grond te slaan, waterdicht tegen elkaar, konden ze achterloopsheid voorkomen. De sluis kon ook onderloops worden, als de sluiskoker kromp en er een kier ontstond onder de koker, waardoorheen dan grond water kroop. Een extra houten wand onder de sluiskoker kon dat voorkomen. En als het water te hard stroomde – en dat deed het nogal eens in Zeeland – en zand en klei van de bodem werden meegevoerd, waardoor de sluis te los ging zitten, vlochten de broeders matten van rijshout, taaie twijgen van wilgen. De matten lieten ze op de bodem rondom de sluis zakken, en verzwaarden deze met stenen. Daardoor stroomde het water voortaan over de matten heen, waardoor de onderliggende grond niet meer te lijden had.

De cisterciënzers zetten nieuwe samenwerkingsverbanden op, tussen de ambachtsheren aan de rand van een polder en die middenin. Want sluizen waren dure constructies, die voor de afwatering meestal in een buitenste polder moesten liggen, aan zee of bij de monding van een kreek. De ambachtsheren van de meer naar binnen gelegen polders waren zodoende voor hun afwatering afhankelijk van de heren aan de buitenrand. Maar de ambachtsheren aan de buitenkant draaiden op voor alle kosten. Zij moesten op hun grondgebied sluizen bouwen en onderhouden, terwijl de binnenlanders er evengoed van profiteerden. Daarom gingen de ambachtsheren interlokaal samenwerken. Er werden wateringen opgericht, een verzameling heerlijkheden waarvan het afwateringssysteem door de ambachtsheren samen werd gebouwd, geschouwd, onderhouden en betaald.