Tegennatuur

Michel van Eeten

Tegennatuur

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Michel van Eeten

Omslagontwerp: Roald Triebels
Omslagillustratie: © Marcus Davies/Millennium Images/
Hollandse Hoogte
Foto auteur: Wijnand Veeneman

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van
Sebes & Van Gelderen literair Agentschap te Amsterdam.
Zie ook www.BoekEenSchrijver.nl

ISBN 9789045018331
D/2008/0108/635
NUR 31

www.uitgeverijatlas.nl

San Francisco Bay Delta

Schaduwprijs

Zwart water onder een heldere zon. Het licht dat viel in het diepe stuwmeer naast Mount Shasta keerde niet meer terug. Alleen de golven gaven enige tekening aan het donkere reservoir. Grad Vaessen stond boven op de stuwdam en leunde tegen de metalen afscheiding die langs de rand liep. De hele ochtend had hij doorgebracht in een kleine vergaderruimte en hij was blij dat het interview erop zat. Hij sloot zijn ogen. Een windvlaag blies de panden van zijn colbert open en vulde zijn overhemd met koele lucht. Hij pakte de afscheiding vast en boog voorover. Met een zetje kwamen zijn voeten los van het wegdek. Terwijl het koude metaal in zijn maag drukte, hoorde hij onder zich, ver onder zich, het water klotsen tegen het beton van de dam. Hij concentreerde zich op de balans van zijn lichaam.

De dood oefende geen enkele aantrekkingskracht op hem uit, integendeel. Hij verlangde naar het leven, maar het leven leek vooralsnog niet naar hem te verlangen. Wel naar anderen, en in hun buurt hield hij zich bij voorkeur op. Karina, zijn geliefde, werd zozeer begeerd dat ze aan een milde vorm van slapeloosheid leed. Het leven weigerde haar los te laten.

In Nederland was het nu even na middernacht, een dag later. De kans was groot dat ze op dit moment wakker lag.

Ook Leslie Breitbart, de professor voor wie hij naar Californië was gekomen, leed aan slapeloosheid. Grad, daarentegen, had zelfs overdag moeite zijn ogen open te houden. Ooit had hij de officiële symptomen van narcolepsie opgezocht, maar daarin was sprake geweest van onbedwingbare slaapaanvallen. Hoe graag hij ook wilde slapen, onbedwingbaar was die neiging niet. Eigenlijk was geen enkele van zijn neigingen ooit onbedwingbaar gebleken. Tot voor kort ontleende hij daaraan een zekere trots, maar inmiddels voelde het meer als een vorm van corvee.

De professor stond naast hem, in gesprek met een ingenieur van het us Bureau of Reclamation, de overheidsinstantie die de dam beheerde. Maar hun stemmen drongen nauwelijks tot Grad door.

Hij boog verder voorover en voelde het kantelpunt naderen.

Hij verlangde niet naar de dood, maar slaagde er evenmin in de mogelijkheid van een fatale windvlaag serieus te nemen. In zijn leven had tegenslag een voornamelijk theoretisch bestaan geleid. Zijn opvoeding had hem geleerd menselijk leed te betreuren, maar hij wist deze vaardigheid vooralsnog niet op een acceptabel niveau te beoefenen. Het leed dat hemzelf trof ontsteeg zelden of nooit de categorie ‘ongemak’. Wanneer het anderen raakte leek het al snel meer dan ongemak, maar toch lukte het Grad niet te delen in de opwinding die met dat leed gepaard ging. Sommige mensen ontleenden een aanstekelijke levenslust aan het onrecht en onheil dat anderen teisterde. Dat heette dan engagement.

De emoties van anderen contrasteerden zo sterk met de gewaarwordingen die hij zelf ervoer, dat hij dacht een gevoelsarm iemand te zijn die met snel voetenwerk de simulatie van empathie en menselijkheid gaande moest houden. Wat het grote leed betrof, was hij niet verder gekomen dan zo nu en dan het gironummer te noteren dat was opengesteld in naam van een ramp of een maatschappelijke misstand. De eerste overboeking liet nog op zich wachten. Die omissie vergaf hij zichzelf omdat hij jong was en nog genoeg kansen zou krijgen om zijn voorspoed met de wereld te delen.

Hij ging ervan uit dat iets vergelijkbaars gold voor rampspoed. Ooit zou hij zijn rechtmatig deel ontvangen. Het hoefde niet spectaculair te zijn om effect te hebben. Deze ochtend had hij bijvoorbeeld geleerd dat er een zeldzame soort visseneitjes bestond die al door een paar graden Celsius uit het bestaan werden gedrukt. Ingenieurs hadden een stalen constructie gebouwd van honderd meter hoog en tachtig meter breed om het Californische rivierwater waarin de visseneitjes lagen, koel genoeg te houden. De constructie leek op het karkas van een hotel dat nog in aanbouw verkeerde. Het apparaat stond op de bodem van het stuwmeer, tegen de dam aan. Een eindje stroomafwaarts bevonden zich de visseneitjes, genesteld in het grind van de rivierbedding. Men vond de eitjes van onschatbare waarde – maar ze waren in ieder geval tachtig miljoen dollar waard, de kostprijs van het apparaat. Een schaduwprijs, noemen economen dat.

Hij voelde een hand op zijn rug.

Grad opende zijn ogen en keek opzij.

Leslie vroeg of het wel ging.

De ingenieur zei dat het zeer onverstandig was om over de afscheiding te leunen.

Grad knikte glimlachend. Op de kniereflex na leidden bijna alle stimuli tot een grijnsachtige samentrekking van zijn gezicht. Hij zette zijn voeten terug op het beton van de stuwdam.

De mannen hervatten hun gesprek. Omdat ze een kop kleiner waren dan Grad, moest hij vooroverbuigen om hun gezichten te kunnen zien. Met zijn gemiddelde Nederlandse lengte stak hij hier vaak boven het gezelschap uit. Soms had hij het gevoel dat zijn bleke hoofd als een glimlachende kinderballon boven de kruinen van het gezelschap dobberde, via een dun touwtje meegevoerd door de persoon bij wie hij hoorde.

De ingenieur vertelde dat het apparaat om esthetische redenen in dezelfde grijstint was geverfd als het beton van de stuwdam. Elk jaar bezochten tienduizenden toeristen deze locatie. Het was inderdaad een mooie dam. De reusachtige

schaal ervan verwees eerder naar de omliggende bergen dan naar de optimistische zoogdiersoort die hem gebouwd had: de ingenieurs.

De man beantwoordde zo precies mogelijk de vragen die Leslie stelde. Een groot deel van de ochtend hadden ze gedrieën in een kamertje in het districtskantoor gezeten, een paar kilometer verderop. Op het whiteboard had de ingenieur de werking uitgelegd van het Temperatuurbeheersingsapparaat – de officiële naam voor de 9000 ton staal. Grad zat achter zijn laptop en tikte zo letterlijk mogelijk mee met het gesprek. Het ritmische tikken van de toetsaanslagen creëerde een veilige cocon van nuttigheid om zijn grotendeels zwijgende aanwezigheid.

Zijn notities kwamen hierop neer: Een bepaalde groep Chinookzalmen – een zalmsoort op de rand van uitsterven – zwemt vanuit de Stille Oceaan honderden kilometers tegen de rivierstroom in om hun eitjes te begraven in het grind vlak bij de Shasta-dam. Elk jaar. Er is iets met dat grind. Ze kunnen het water van precies deze riviertak, een van de honderden die ze onderweg passeren, ruiken. Na het leggen van de eitjes sterven ze. En als het water te warm wordt sterven de eitjes vervolgens ook.

Het warme water kwam van de ingenieur en zijn collega’s. Vroeger raasde het koude smeltwater uit de bergen rechtstreeks naar de oceaan. Nu werd het opgevangen in stuwmeren. Sindsdien waren er geen verwoestende overstromingen meer geweest, kregen de boeren in de Central Valley irrigatie-water tijdens de droge zomers, werden drieëntwintig miljoen Californiërs van drinkwater voorzien en kon er goedkope elektriciteit worden opgewekt. Aan de voet van de dam stonden vijf waterkrachtturbines, die tezamen een van de grootste elektriciteitscentrales van Californië vormden.

Als het water door de turbines werd geperst, warmde het op tot een graad of dertien, soms meer. Een lauw doodvonnis. En een wetsovertreding.

Om aan de natuurbeschermingswetten te voldoen hadden ze het Temperatuurbeheersingsapparaat gebouwd. Met dit apparaat konden ze het water voor de elektriciteitsturbines selecteren uit verschillende lagen van het stuwmeer. Het ijskoude water op de bodem van het meer bewaarden ze voor noodgevallen.

‘Helpt het?’ vroeg Leslie.

‘Jazeker,’ zei de ingenieur. ‘Sinds het Temperatuurbeheersingsapparaat in werking is getreden, hebben we geen over-treding meer gehad van de normen van de Sacramento River Temperature Taskforce.’

Hoeveel eitjes daarmee gered waren, was niet bekend. Men wist zelfs niet of het apparaat een positief effect had. Het aantal eitjes in het grind varieerde wild per jaar – soms veel, soms weinig. Er speelde te veel factoren een rol om daarin het aandeel van het apparaat te bepalen.

In de politieke verantwoording over de kosten van de temperatuurmachine was het gebrek aan een positief effect alleszins overkomelijk. Daar ging het niet om de verhouding tussen kosten en baten, maar om het aantonen van een inspanning om de bedreigde vissoort te behouden. In die zin gold: hoe duurder, hoe beter.

Grad trok zijn colbertje uit en liet de wind het brakke gevoel uit zijn lijf blazen van het slaaptekort, de lange autorit en de urenlange concentratie van die ochtend.

De mannen namen afscheid.

Grad reed I-5 South op, richting San Francisco.

Leslie pelde een banaan en nam enkele happen.

‘O, pardon,’ zei hij. Hij hield het resterende stuk banaan in de buurt van Grads mond.

Grad aarzelde, zich afvragend of de lokale etiquette voorschreef dat hij dit aanbod aannam.

‘Eet maar, ik heb geen aids,’ zei Leslie geamuseerd, alsof hij Grad ergens op betrapt had.

Grad grijnsde en nam een hap, zonder het stuur los te laten.

Leslie frommelde het laatste stuk in zijn mond, liet de schil op de vloer vallen en pakte de laptop om het interviewverslag uit te werken.

De snelweg liep in een rechte lijn naar de horizon, op en neer golvend over de plooien van het landschap. Het asfalt leek een stuk tapijt dat was uitgerold in de richting van de eindbestemming.

Grad dacht terug aan het uitzicht van de kantoorkamer waar hij tot zes weken geleden zijn dagen had doorgebracht. Je keek uit op een parkeerplaats en het dak van een naburig universiteitsgebouw. Op het dak lagen een dode duif en een tennisballetje. Een deel van het raam werd geblokkeerd door een stapel ongeopende dozen met exemplaren van zijn proefschrift. Ze roken nog naar vers drukwerk. De drukkerij van de Faculteit Sociale Wetenschappen vroeg ongeveer evenveel geld voor tweehonderd afdrukken als voor vijfhonderd. Dus had hij er vijfhonderd besteld. Op die rekensom viel nog steeds niets af te dingen, maar de aanblik van de ongeopende dozen gaf hem niet het gevoel een voordeeltje geboekt te hebben.

In het midden van de ruimte, recht onder een tl-balk, stond zijn bureau. Om de zoveel minuten viel het licht uit. Het gebouw, bekroond met diverse prijzen op het gebied van milieuvriendelijkheid, was uitgerust met intelligente lichtknoppen die automatisch het licht uitschakelden als er enige tijd geen beweging was geconstateerd. Grad moest dan wild met zijn armen zwaaien om de lichtknop ervan te overtuigen dat er nog leven was in de kamer.

Daar had hij voor het eerst Leslies boeken onder ogen gekregen. Ze weken af van alles wat Grad ooit eerder had gelezen. De meeste publicaties op zijn vakgebied waren samenvattingen van andere boeken, gecombineerd met wat obligaat feitenmateriaal – een soort schilderen met genummerde vakjes. Het eindproduct oogde niet onaardig, maar de trivialiteit ervan was onontkoombaar. De handvol boeken die zich hieraan hadden weten te onttrekken stonden op naam van auteurs die als belangrijkste kenmerk gemeen hadden dat ze al geruime tijd geleden waren overleden.

De publicaties van zijn nog levende vakgenoten hadden Grad er gaandeweg van overtuigd dat hij toe zou treden tot een gilde dat de werkelijkheid triviaal en bekend had weten te maken. Dat was een prestatie van formaat. Op papier is het hoogste doel van de wetenschap om het onbekende uit te bannen. Grads vak was toevallig iets eerder klaar dan de astrofysica of de ontcijfering van het Cypro-Minoïsch.

Halverwege zijn promotieonderzoek had een collega hem gewezen op een boek van Leslie. Daarin werd een methode gepresenteerd om een uitweg te vinden uit onoplosbare politieke tegenstellingen. Grad raakte bevangen door de durf van dat idee. In de voorbeelden die Leslie uitwerkte deed de voorgestelde uitweg meer denken aan een nooduitgang dan aan een oplossing. Dat deed overigens niets af aan de waarde van de voorstellen. Het was een misverstand te denken dat onoplosbare problemen bestonden vanwege een gebrek aan oplossingen. Zodra je in de nabijheid kwam van de betreffende kwestie werd je bijkans onder de voet gelopen door mensen die je haarfijn konden uitleggen hoe het probleem opgelost moest worden. Diezelfde mensen konden je ook vertellen waarom de oplossingen van alle andere betrokkenen niet deugden. Wanneer Grad werd geconfronteerd met deze mensen koos hij er doorgaans voor iedereen gelijk te geven.

Leslies teksten waren bijna literair. De zinnen oogden glashelder, maar zodra ze zich ineengrepen tot alinea’s en hoofdstukken werd de precieze betekenis ervan toch vaak ongrijpbaar – als het betoog van een vriend tijdens een nachtelijk dronkenmansgesprek. Het klonk messcherp, maar als je ’s ochtends het briefje met aantekeningen herlas, ontglipte het idee je alsnog.

Er werden bijna geen andere boeken in aangehaald. Omdat het boek niemand in het vakgebied had aangevallen was het grotendeels genegeerd. De recensenten klaagden vooral dat het niet duidelijk was bij welke stroming de auteur zich aansloot. Een Fransman schreef dat hij het werk verdacht van een technocratische wetenschapsopvatting, omdat het geen van de kritische publicaties aanhaalde die hadden aangetoond dat het onmogelijk was om objectief en waardevrij beleidsonderzoek te doen, laat staan dat je kon komen tot wetenschappelijk onderbouwde aanbevelingen.

Grad hield niet van kritische boeken. Kritiek was een parasitair en modegevoelig product van mensen die zelf geen risico’s namen, die er geen reden toe zagen hun schone handen te bezoedelen met de pogingen van anderen om iets boeiends te bedenken, iets waarmee je vooruit kon. Hij had gemerkt dat het aanzienlijk moeilijker was iets boeiends te zeggen dan iets waars. Maar het woord ‘boeiend’ kwam niet voor in het register van de methodologieboeken.

Hij herschreef zijn proefschrift in de lijn van Leslies ideeën en stuurde hem drie hoofdstukken per post. In de begeleidende brief besteedde hij een hele alinea aan het punt dat hij het natuurlijk zou begrijpen als de professor er geen tijd voor had om het werk van een beginneling te lezen. Bij herlezing constateerde hij dat deze passage wellicht iets te kruiperig klonk. Hij voegde een zinnetje toe waarin hij bekende weinig wetenschappelijke helden te kennen en dat hij daarom enige moeite had met de dosering van zijn enthousiasme. Ironie was een effectief ontsmettingsmiddel als je omhoog wilde likken.

Een week later kreeg hij een bericht terug met lovend commentaar op de hoofdstukken.

Er ontstond een geanimeerde correspondentie. Samen bewerkten ze een van Grads hoofdstukken tot een artikel, zonder elkaar ooit gesproken te hebben. Het eerste tijdschrift waar ze het artikel naartoe stuurden wees het af. De beoordelaars schreven dat het onbegrijpelijk en onleesbaar was. Niet elke wetenschapper hield van literatuur. Leslie stuurde hem troostende woorden. De eerste afwijzing was altijd de pijnlijkste. Een ander tijdschrift accepteerde het artikel wel en beoordeelde het als origineel en goed geschreven.

Daarna ontmoetten ze elkaar op een conferentie in Washington, dc. Ze lieten de middagpanels lopen en brachten de rest van de middag door in een bar. Na enkele drankjes had Grad met enigszins onvaste stem bekend dat hij graag naar Berkeley zou komen zodra zijn promotie voltooid was. Bij het afscheid had Leslie hem omhelsd. Hij beloofde te zoeken naar mogelijkheden om samen onderzoek te doen. Op dat moment had Grad nog een klein jaar voor de boeg van wat ‘promoveren’ werd genoemd. ‘Ik ben aan het promoveren,’ zei je dan – een uitdrukking die het proces verwarde met het resultaat, alsof je zei: ik ben zwanger aan het worden.

Grad werkte met weerzin aan het krampachtige proza dat de wetenschappelijke merites van zijn proefschrift moest aantonen. De hoofdstukken die hij eerder aan Leslie had gestuurd waren de moeite waard, maar in de rest van het boek probeerde opgezwollen taalgebruik het gebrek aan interessante resultaten en ideeën te maskeren. Hij keek soms hele dagen televisie om te ontkomen aan zijn weerzin. Tegen Karina zei hij dat hij niet langs kon komen omdat hij moest werken. Zij noemde dat toewijding. Wellicht omdat ze zelf opging in haar werkzaamheden voor het bestuur van de jongerenorganisatie van GroenLinks. Officieel heette dit orgaan het ‘Coördinerend Overleg’. Wellicht vond men ‘bestuur’ te hiërarchisch klinken. Zes extra lettergrepen waren een kleine prijs voor de hoop op een betere wereld.

Toen was het proefschrift klaar. Het werd goed ontvangen door zijn collega’s, al impliceerde dat niet dat ze het gelezen hadden. Hij wist niet wat erger was: dat er na vier jaar ploeteren een teleurstellende tekst lag of dat die tekst goed ontvangen was. Leslie bood hem een tegeltjeswijsheid die de vraag irrelevant maakte: Een goed proefschrift is een voltooid proefschrift. Ook stuurde hij een uitnodiging om naar Californië te komen voor een project over bedreigde diersoorten en natuurherstel.

Grad vertelde aan Karina dat hij naar Californië wilde gaan. Ze bewonderde zijn ambitie, zei ze. Ze was niet de enige die ambitie verwarde met vliegtickets. Zelf vond hij zich te lui en ongedisciplineerd voor de kwalificatie ‘ambitieus’, maar hij liet het zich aanleunen wanneer anderen hem zo omschreven. Zich laten aanleunen was een van zijn talenten. Valse bescheidenheid was een andere. Hij zocht nog naar een loopbaan waarin deze gaven tot volle bloei konden komen.

Zes weken geleden was hij met twee koffers in het vliegtuig gestapt. Sindsdien sliep hij in de kelderkamer van de man die de trivialiteit van hun vak wist te verdrijven, diens vrouw Elisabeth Rothenberg, hun vijftienjarige zoon Eric en een groezelige hond met een Zimbabwaanse naam die Grad steeds vergat.

Ze passeerden Sacramento en Grad nam de afslag naar de I-80, richting San Francisco. Inmiddels had Leslie het inter-viewverslag voltooid.

‘Oké, laten we ons liftpraatje doornemen,’ zei hij.

‘Ons liftpraatje?’

‘Een samenvatting van wat we gevonden hebben, kort genoeg om in de lift kwijt te kunnen aan iemand die een paar verdiepingen meegaat. Ik probeer het wel als eerste.’

De afgelopen weken had Grad zich verdiept in deze voor hem onbekende kwestie. Californië was al meer dan dertig jaar verwikkeld in een wateroorlog. Twee derde van het water bevond zich in het noorden, terwijl twee derde van de mensen in het zuiden woonde, rondom Los Angeles. Bovendien lag in het zuidelijke deel van de Central Valley een van de meest productieve landbouwgebieden ter wereld. Om het water naar het zuiden te leiden was een reusachtige infrastructuur gebouwd. Industriële pompinstallaties hevelden het water van de grote rivieren over in kanalen en aquaducten. Die vervoerden het honderden kilometers zuidwaarts en soms ook nog kilometers bergop. Daarnaast waren er grote infrastructurele werken voor overstromingsbescherming, elektriciteitsopwekking en wateropslag.

‘Steden, landbouw en de natuur vechten om hetzelfde water. De natuur heeft tot nu toe aan het kortste eind getrokken. Tientallen dier- en plantensoorten worden met uitsterven bedreigd. De laatste jaren is er echter intense politieke druk ontstaan om deze ontwikkeling te keren. Daarvoor is een ambitieus natuurherstelprogramma gestart.’

Leslie had blind meegetypt met zijn monoloog, maar viel nu even stil.

‘De anadrome vissen,’ zei Grad.

‘Ach ja, onze anadrome vrienden. Die hebben problemen met hun seksleven. Een probleem waar we ons allemaal mee kunnen identificeren.’ Leslie schoot in de lach. Hij was een van die mensen die lachen alsof ze door hun eigen grap worden verrast.

Grad grinnikte. ‘Anadroom’ – als mensen je gaan aanroepen in een dode taal, is je voortbestaan niet meer vanzelfsprekend. Anadrome vissen trokken heen en weer tussen hun geboortegrond en de oceaan, tussen zoet en zout water. In deze regio ging het om verschillende soorten zalm, spiering en forel. Ze werden geboren in bergkreekjes. Vervolgens zwommen ze duizenden kilometers stroomafwaarts, ver de oceaan in. Daar werden ze volwassen. Daarna keerden ze weer terug naar hun geboortegrond om te paren en eitjes te leggen. Op die route moesten ze zich een weg banen langs dammen, kanalen, reservoirs, stuwmeren, sluizen, dijken, stroomopwekkingsturbines, pompinstallaties en aquaducten. Verder werden ze geplaagd door de grootschalige omleiding van water. Soms had het resterende rivierwater een te laag peil of was het te warm, bijvoorbeeld voor de eitjes van de Chinook zalm.

Aldus het lot van de zalm. Een flink aantal stierf op weg naar de oceaan. Aldaar vingen drijvende visfabrieken ook nog eens een behoorlijk deel. Van het restant overleefde het gros de terugweg niet. Toch bleven ze komen – ongevoelig voor de vraag of het zin had, voor de verwaarloosbare kans op succes. In die zin was uitsterven een teken van kracht, dacht Grad. Een oefening in non-conformisme. Een ogenblik voelde hij een voor hem ongewone sympathie voor de wegkwijnende krakersbeweging.

‘Zowel op de heenweg als op de terugweg worden ze gedecimeerd,’ zei Grad. ‘Oftewel: zodra ze hitsig worden gaat het mis.’ Hij hoorde zichzelf de flauwiteit declameren alsof het een goede grap was en dat stoorde hem. Er was niets mis met een poging iemand te behagen, maar er moesten wel zekere kwaliteitsstandaarden in acht genomen worden.

‘Steek je hand op als dit je bekend in de oren klinkt,’ zei Leslie. Hij stak proestend zijn hand op.

Grad lachte mee.

De anadrome vissen waren het meest zichtbare mikpunt van de strenge natuurbeschermingswetgeving. In totaal ging het om 750 planten- en diersoorten, waarvan er 88 officieel waren geclassificeerd als bedreigd of bijna uitgestorven. Daarop richtte de wetgeving zich. Voor die soorten gold een beleid van nultolerantie: iedereen die in het leefgebied van de soort werkzaamheden wilde verrichten, moest aantonen dat die werkzaamheden niet schadelijk waren voor het voortbestaan van de dieren. Dat was een lastige opgave, want de aanwezigheid van de mens is bijna per definitie schadelijk. Schade is het voornaamste product van het menselijke ras.

Het nultolerantieregime had allerlei overheidsorganisaties klemgezet. Waterbeheerders, landbouworganisaties, energieproducenten, zelfs de natuurbeheerders hadden er last van. Die organisaties hadden gezamelijk tien miljard gestoken in een programma om de vissen te redden en hun leefgebied, de Bay Delta, te herstellen. Het programma kreeg de naam calfed – het California Federal Bay Delta Program. Maar ondanks de investeringen kwam het herstel niet van de grond.

‘Oké, genoeg gelachen,’ zei Leslie. ‘Nu onze centrale vraag: Hoe kan calfed de natuur redden, terwijl het tegelijkertijd de watervoorziening voor steden en landbouw moet garanderen, elektriciteit moet opwekken op de juiste tijdstippen, over-stromingen moet voorkomen en de waterkwaliteit dient te garanderen?’ Hij trommelde met beide middelvingers op de zijkanten van het toetsenbord, alsof hij ter plekke het antwoord ging verzinnen. Maar ze waren pas enkele weken met het onderzoek bezig en calfed zat al jaren vast in dit kluwen van tegenstrijdige eisen.

De gedachte dat zij over enkele maanden een antwoord op deze kwestie zouden formuleren, of er zelfs maar iets nieuws over te melden zouden hebben, kwam Grad eerder hilarisch dan hoogmoedig voor. Duizenden weldenkende mensen waren er al tijden mee bezig – ambtenaren, wetenschappers, belangenbehartigers, politici, god weet wie nog meer. Dat gegeven scheen Leslie op geen enkele manier te intimideren.

De vraag hoe CALFED alle tegenstrijdige eisen tegelijk kon inwilligen kende een eenvoudig antwoord: Dat kon niet. De hoeveelheid water was eindig, om maar eens een voorbeeld te noemen. Ergens zou iets of iemand aan het kortste eind trekken. Toch zouden zij de komende maanden een ander antwoord verzinnen. Alsof ze water konden bijmaken. Hun opgave had Grad onwillekeurig doen terugdenken aan de catechismusles waarin de pastoor had verteld over de wonder-baarlijke broodvermenigvuldiging. De man stond breed gebarend voor de klas, waarbij het gewaad zijn opgeheven armen van grijze vleugels voorzag. Aan de hand van kleurplaten vertelde hij hoe Jezus met vijf broden en twee vissen een menigte van vijfduizend man wist te voeden, vrouwen en kinderen niet meegeteld. Grad vond het prachtig en stelde een hele serie vragen om de logistieke details van het wonder helder te krijgen. De pastoor reageerde gepikeerd op de vragen, alsof ze niet ter zake deden. Op een gegeven moment drong het tot Grad door dat niemand had geprobeerd het wonder te herhalen. En dat terwijl er toch heel wat hongersnoden hadden plaatsgevonden die aanzienlijk nijpender waren geweest dan de nood van een verzameling mensen die trek hadden gekregen aan het einde van een dagje bij het Meer van Galilea. Dat bevreemdde hem zozeer dat hij de rest van de les had gezwegen.

De overeenkomst tussen hun onderzoek en de broodvermenigvuldiging was onzinnig, maar het lukte Grad niet een zeker onbehagen van zich af te schudden. Een herhaling van het wonder zou niet volstaan. Jezus werd alleen afgerekend op resultaat. Wat betreft de methodologische verantwoording nam men genoegen met termen als ‘mysterie’ of ‘almacht.’ In het vakgebied van Leslie en Grad was resultaat niet voldoende. Hun vermenigvuldiging moest transparant en herhaalbaar zijn.

Likken aan een batterij

Ze sloten aan in de avondspits van de Bay Area en bereikten stapvoets hun afslag. Het was donker geworden. Grad verliet de snelweg en reed naar de professorenwijk aan de noordkant van Berkeley.

‘Heb je haast?’ vroeg Leslie, net voor ze de doodlopende straat bereikten waaraan zijn huis was gelegen. De vraag kwam er enigszins abrupt uit, alsof hij zich op de valreep had bedacht.

‘Nee, waarom?’

‘Het is een mooie avond om even rustig naar de baai te kijken.’

Op Leslies aanwijzingen stuurde Grad de auto door een wijk met kleurrijke huizen met inventieve constructies die elke plek op de steile hellingen wisten te benutten. De kleine restruimten waren ingenomen door grillig gevormde tuinen. De weg kronkelde omhoog en voerde hen de heuvels in. Een minuut of tien reden ze door een bosachtig gebied zonder straatverlichting.

Onverwachts eindigde het bos. Ze bevonden zich hoog op de helling die oprees uit de oostelijke oever van de San Francisco Bay. Naast de weg gaapte de afgrond die uitzicht bood op het gitzwarte water van de baai en lichten van een slordige twaalf miljoen bewoners op de oevers. Ze parkeerden in een bocht en liepen naar de plek waar het uitzicht het beste was.

‘Ongelooflijk,’ zei Grad. Hij had er moeite mee normaal te ademen nu in een oogopslag zichtbaar werd waar hij was be-land. Ecologen vonden verstedelijking de meest verwoestende kracht op aarde. Vanaf dit uitkijkpunt bekeken kon de verwoesting niet snel genoeg worden voortgezet.

‘Ja, fantastisch,’ zei Leslie. Hij kwam naast Grad staan en legde een arm om zijn middel. ‘Guy, ik ben blij dat je bent gekomen.’

‘Dank je, ik ben heel blij er te zijn.’ Grad keek Leslie aan en schrok bijna van de nabijheid van hun gezichten. Zijn rechterarm hing werkeloos tussen hun lichamen in. Hij tilde hem over Leslies hoofd en legde hem op zijn schouders.

Ze keken weer naar de baai en bleven zo nog even staan. Grad voelde hoe zijn huid onder Leslies arm gloeide. In zijn buikholte was een knaagdier bezig zich een weg naar buiten te banen. Hij probeerde zich te concentreren op het uitzicht.

Aan de overkant van het water lag San Francisco. De straatverlichting vormde een oneindig gedetailleerd raster van lichtgevend spinrag tegen een zwarte achtergrond. Meteen rechts daarvan bevond zich een donker gat waar de baai verbonden was met de oceaan. Een paar sierlijke goudkleurige lijnen verbonden beide oevers van de doorgang: de Golden Gate Bridge.

Leslie wees naar een punt aan hun kant van de baai, ver onder hun voeten: een grote donkere rechthoek die scherp contrasteerde met het drukke gebied eromheen. In het midden stond een verlichte toren. Het was de universiteitscampus van Berkeley, een wereldberoemde instelling en wetenschappelijk bedevaartsoord. Het gebouw waarin Leslie werkte was zo snel niet te onderscheiden in de schimmige contouren van de faculteiten en de laboratoria.

Grads blik dwaalde rond. Het stroperige, vloeiende licht van de snelwegen, de helverlichte industriële havens in het noorden, het geel-zwarte raamwerk van de wolkenkrabbers in het zakendistrict van San Francisco, de glinsterende bruggen die her en der de baai overstaken en, net boven de zuidelijke horizon, de gloed van San Jose en Silicon Valley. Dat alles ingebed in een tapijt van miljoenen lichtpunten – de huizen die alle oevers bedekten, vanaf de waterrand tot waar de heuvels te steil werden om te bouwen. De baai had de vorm van een baarmoeder die uitmondde in de oceaan. Grad had het idee in een ruimte te zijn waarin alles wat mensen kunnen voortbrengen was samengebald.

‘Je weet dat ik van je hou, toch?’ zei Leslie opeens.

‘Ja,’ zei Grad zonder na te denken. Hij wist niet dat de professor van hem hield, maar hij had een zwak voor gesloten vragen die zelf het gewenste antwoord suggereerden.

Er waren ongetwijfeld belangrijke signalen aan dit moment voorafgegaan, maar Grad kon ze zich met geen mogelijkheid herinneren. De laatste dagen voelde hij zich als een schouwburgbezoeker die halverwege de tweede akte van een toneelstuk was wakker geschrokken en zich nu lichtelijk paniekerig afvroeg hoeveel hij had gemist en of er kwijl zat op zijn kin. Op het toneel zaten twee mannen: een lange, wat slungelige jongeman met een rommelige haardos en een man met een klein, jongensachtig lichaam, grijzend haar en ondeugende blauwe ogen. Aan het begin van de voorstelling was de jongeman naar Amerika vertrokken om aldaar met de oudere man, een gerenommeerd wetenschapper, onderzoek te doen. Vrij snel daarna had de oudere man gemeld homo te zijn, op een toon waarmee je aangaf je koffie graag zonder melk te nuttigen. Tot zover was het nog te volgen. Goed, sommige toeschouwers zouden uitleg geëist hebben over het gegeven dat de man die zei homo te zijn ook getrouwd was met een vrouw. Maar Grad zag een toneelvoorstelling niet als een vakbondsonderhandeling waarin de auteur je over alles tekst en uitleg verschuldigd was als ware het inflatiecorrectie. Desalniettemin keek hij nu, ontwaakt uit een hazenslaapje dat minuten geduurd kon hebben of een uur, met verbazing toe hoe de oudere man de liefde verklaarde aan de jongere man.

‘Besef je wel hoe bijzonder het is wat wij samen hebben?’ vroeg Leslie.

‘Ja, dat besef ik,’ zei Grad. Hij keek even voorzichtig opzij, alsof het bijzondere iets was dat hij per ongeluk om kon stoten.

Leslies blik bleef een ogenblik op hem gevestigd. Toen zei hij: ‘Oké, liefje, ik wil je niet onder druk zetten. Ik wil alleen dat je het weet.’

Zes weken geleden was hij in Californië gearriveerd. Voor sommige mensen was zes weken klaarblijkelijk genoeg om van een ander te gaan houden. Grad, daarentegen, had er zijn leven voor uitgetrokken om tot hetzelfde resultaat te komen en hij was er niet gerust op dat hij onder die tijdsdruk zou weten te presteren.

De hond schraapte met zijn nagels over de deur. Grad werd wakker en nieste. Elke dag werd hij gewekt door de hond die naar de tuin wilde om zijn ochtendbehoefte te doen. Grads kelderkamer was de enige doorgang van het huis naar de tuin, een gevolg van het feit dat de woning als een wig in de heuvel was gedreven.

Door het smalle kelderraam viel een scherpe baan ochtendlicht de ruimte binnen. Toen hij de dekens van het bed terugsloeg, krulde er een sierlijke golf van stofdeeltjes door het zonlicht.

De kelderkamer in het huis van Leslie en zijn vrouw Elisabeth deed dienst als werkruimte en logeerkamer, maar meer nog als opslagplaats. Het logeerbed stond ingeklemd tussen stapels papieren en boeken – al suggereerde het woord ‘stapel’ meer orde dan gerechtvaardigd was. Torens van documenten en boeken waren tegen elkaar aan gezakt en vormden een amorfe papiermassa waarvan de vorm alleen nog aan de wet van de zwaartekracht gehoorzaamde. Tussen de papieren lagen voorwerpen. Artefacten van een beschaving die langzaam onder het sediment verdween. Veel Afrikaans houtsnijwerk, een oud toetsenbord, een kegelvormige rieten mand, een groot houten modelvliegtuig, een stuk gedroogde klei met gaatjes – wellicht een fluit – en andere relikwieën. Het waren overblijfselen uit de jaren dat Leslie en Elisabeth in Afrika hadden gewerkt. Vlak voor Grad was ingetrokken, had een Keniaanse student van Elisabeth er enkele weken gewoond. De jongeman had zijn tijd doorgebracht tussen de hoogtepunten van de Oost-Afrikaanse souvenirindustrie uit het decennium 1970-1980.

Grad liet de hond binnen. Een enthousiast exemplaar, vuilnisbakkenras, met lang groezelig grijs haar dat zijn zwarte oogjes grotendeels aan het zicht onttrok. De hond sprong opgewonden tegen hem aan. Hij aaide het dier een keer en veegde zijn hand af aan zijn pyjamabroek. De geur van de hond zat door het hele huis als een laag bakvet.

Hij opende de buitendeur en probeerde met een opgewekte stem de hond over te halen naar de tuin te gaan. Het beest bleef echter tegen hem aan springen. Grad wachtte gelaten tot hij ophield met bedelen. Uiteindelijk sjokte de hond naar buiten. Halverwege keek hij nog een keer vragend achterom. Met het sluiten van de deur duwde Grad de kont van het dier over de drempel.

Toen hij gedoucht en aangekleed in de woonkamer verscheen, schonk Leslie koffie voor hem in. Elisabeth was al vertrokken. Ze bracht elke ochtend hun zoon Eric naar school en reed dan door naar de universiteitscampus, waar ze werkte als hoogleraar Duurzame Ontwikkeling in Ontwikkelingslanden, in het bijzonder betreffende Vrouwenrechten en de Toegang tot Natuurlijke Hulpbronnen. Als Grad vroeg op was, zag hij Elisabeth en Eric alleen in het voorbijgaan. Hij was de enige die ging zitten om te ontbijten. Zijn ontbijtritueel voelde als een eerbetoon aan een voorbije tijd – zoiets als de stakingen van fabrieksarbeiders die hun werk stilleggen omdat hun baan binnenkort naar Azië verdwijnt.

Hij vulde een kom met muesli en melk. Ondertussen oreerde Leslie over een paar ideeën die ze moesten herzien in het licht van de laatste interviews. Voor vandaag stonden geen interviews gepland. Leslie legde wat documenten klaar voor Grad en verliet daarna het huis.

In het stille huis las Grad de krant, traag kauwend op zijn muesli. Hij zette het lege kommetje in de vaatwasser en daalde af naar zijn kelder. Op een van de overvolle bureaus stond een computer. Hij scande de binnengekomen e-mail. Er was het dagelijkse bericht van Karina. Sinds zijn vertrek hadden haar berichten een dagboekachtige vorm aangenomen. Grad wist nu meer van haar leven dan toen ze nog in dezelfde stad woonden. De e-mail was verstuurd vanaf haar werkadres bij de Tweede Kamer. Ze was sinds enkele maanden fractiemedewerker van GroenLinks, opgeklommen vanuit de jongerenorganisatie. Ze sloot af met de mededeling dat ze die dag goed bereikbaar zou zijn, mocht hij haar willen bellen.

Grad keek op zijn horloge. In Nederland was het nu laat in de middag, maar hij kon het nog niet opbrengen om te bellen.

Hij opende een internetbrowser en bezocht een paar pornosites met foto’s die echtparen thuis hadden gemaakt. Op de foto’s stonden overbelichte lichamen van vrouwen in compromitterende posities. Van de man was zelden meer in beeld dan zijn geslacht of het zaad dat hij op het gezicht van de vrouw had achtergelaten. Als de vrouwen te mooi waren, klikte Grad verder. Zijn fantasie vereiste dat de vrouw zich weinig kieskeurigheid kon veroorloven. Het hielp als het decor tekenen van een inwisselbaar leven bevatte. Een verwarmingsradiator met daarboven een bloemetjesgordijn. De rood oplichtende cijfers van een wekker op een Ikeanachtkastje. Een fineerhouten computermeubel waarop een grijze monitor stond met daarnaast een rijtje cd’s waarvan de buitenste waren omgevallen. In zo’n leven zouden de franjeloze, zelfzuchtige handelingen waarover hij fantaseerde wellicht een welkome afwisseling zijn.

Toen hij klaar was wiste hij de internetgeschiedenis op de computer en waste hij zijn handen. In de woonkamer ordende hij een stapel documenten die Leslie hem had gegeven. Het waren delen van een nieuw manuscript. Een van de teksten was een literaire impressie van de morsige wachtkamers bij de Sociale Dienst in Oakland, waarvoor Leslie een beleidsonderzoek had uitgevoerd. De rillingen liepen Grad over de rug toen hij las over de urinelucht en het geraaskal van psychotische zwervers. Een ander hoofdstuk beschreef een dialoog tussen twee wetenschappers over klimaatverandering. De ene man was een voormalige leerling van de andere. De dialoog eindigde in een ruzie. De oudere man verweet de voormalige leerling dat hij een grote mond gekregen had. De leerling antwoordde: ‘O, maar vroeger vond je mijn mond anders precies groot genoeg voor jou.’

Aan het einde van de middag verliet hij het huis en nam de bus naar de campus. De bus reed via San Pablo Avenue door de zwarte wijk. Grad was een van de twee blanken in de bus. De rest bestond voornamelijk uit latino’s en Afro-Amerikanen die hadden schoongemaakt in de villa’s van de professorenwijk en nu op weg waren naar huis. Ergens in de vorige eeuw was de bus een zwart vervoermiddel geworden. Hij had gelezen dat in de jaren vijftig de stadsplanners in sommige Amerikaanse steden bewust lage viaducten bouwden rond de blanke buitenwijken – te laag om er met een bus onderdoor te kunnen rijden. Wellicht poetsten de mensen in die wijken toen noodgedwongen zelf hun huis. Wat dat betreft had de burgerrechtenbeweging voor iedereen veel goeds gebracht.

Hemelsbreed was het misschien vijf kilometer naar de campus, maar via deze route duurde het ruim een half uur. Langs de weg stonden houten huizen met veranda’s die lang geleden waren geverfd in pastelkleuren. Her en der zaten mensen naar de weg te kijken vanaf de traptreden die naar de voordeuren leidden.

Even na vijven tikte Grad op de openstaande deur van Leslies kamer in het College of Natural Resources – een doosvormig gebouw met Griekse zuilen en een Latijnse spreuk langs de bovenrand van de gevel, gelegen op het noordelijke deel van de groene, heuvelachtige campus.

Bij het verlaten van de campus begroette Leslie een man in een ribfluwelen colbertje en met een slecht geknoopte das om.

‘Hallo, David, ik wil je even voorstellen aan Grad.’ Leslie legde een hand op Grads schouder. ‘Dit is de Nederlandse wetenschapper over wie ik je vertelde. Je weet wel, met wie ik dat artikel geschreven heb. Toen wist ik nog niet dat hij er zo goed uitzag, hoor.’ Hij schaterde en hief zijn vrije hand verontschuldigend in de lucht, ten teken van overmacht. Het gebaar leek op Charlie Chaplins versie van de Hitlergroet.

Voor de zekerheid grijnsde Grad ook, enigszins gegeneerd.

‘Ah, heel goed,’ zei de man droog. Hij glimlachte beleefd terwijl hij Grads hand schudde. ‘Goed werk, jongens, goed werk. Luister, ik moet gaan, ik ben al te laat voor een afspraak. Ik spreek jullie later.’

Ze liepen verder. Leslie legde uit dat David de voorzitter was van de vakgroep Politicologie. ‘Een heel slim iemand. En goed om te kennen. Je moet een keer met hem gaan lunchen.’

‘Aha,’ zei Grad afwezig. Leslie stelde hem voortdurend aan mensen voor en legde uit wat hij met hen moest – en hij luis-terde met dezelfde oplettendheid en hetzelfde ongemak als tijdens de lessen met seksuele voorlichting op de lagere school. Maar nu waren zijn gedachten blijven hangen bij het voorafgaande gesprek. Hij aarzelde even en vroeg toen: ‘Weet David dat je homo bent – of biseksueel?’

‘Guy, ik zie mezelf niet als biseksueel. Ik begrijp dat het technisch gezien misschien correct is, maar het past niet. Het is niet wie ik ben. Ik zie mezelf als homo. Ik heb me altijd aangetrokken gevoeld tot mannen, met een paar uitzonderingen. En om je eerdere vraag te beantwoorden: Ja, David weet dat ik homo ben. Hij is zelf homo. Aan enkele mensen die belangrijk voor me zijn heb ik het verteld. Maar ik ben daar enigszins terughoudend in. Ik wil Elisabeth niet in verlegenheid brengen. Ze heeft een erg zichtbare positie in de campusgemeenschap.’

Het was druk bij Blake’s. Ze namen plaats aan de bar, dicht bij het raam. Buiten schuifelde een eindeloze optocht van mensen over Telegraph Avenue. Op de hoek van de straat stonden studenten folders uit te delen tegen de Chinese onderdrukking van Tibet. Een paar meter verderop zat een man met een wilde baard achter een houten tafel waarop zijn assortiment bumperstickers was uitgestald. Question authority. Jesus Hates Me. Fuck Slogans. You’re All Sheep. Blijkbaar vertrouwde hij erop dat schapen ook behoefte hadden aan bumperstickers.

De barman vroeg wat hij voor hen kon inschenken. Leslie wees naar een bordje boven op de biertap.

Grad bestelde hetzelfde. Hij zei tegen Leslie dat hij delen gelezen had van het nieuwe manuscript.

‘O ja? Wat vond je ervan?’

Nog voor Grad wist wat hij er eigenlijk van vond, zei hij: ‘Ongehoord.’

Leslie schoot in de lach. ‘Ja, dat klopt wel. Ik denk eraan het boek te noemen: Geen alledaagse beleidsonderzoeker.’ Dat deed hem nog harder lachen. ‘Ik krijg het natuurlijk nooit gepubliceerd.’

‘Ik vind het onvoorstelbaar dat je anderhalf jaar na je laatste boek alweer een nieuw manuscript klaar hebt liggen over een nieuw onderwerp, om over je artikelen nog maar te zwijgen.’

‘We doen ons best.’

‘Ik denk niet dat ik dat kan, zo hard en toegewijd doorwerken. Ik ben er te lui voor.’ Grad glimlachte nerveus. Zijn bekentenis klonk als een opzichtige poging een complimentje uit te lokken.

‘Ik denk niet dat jij lui bent,’ zei Leslie.

Het was tegenwoordig moeilijk om nog een bekentenis af te leggen. Fatsoensnormen vereisten dat een bevriende toehoorder de bewering zou weerleggen of deze anderszins onschadelijk zou maken. Alleen beroepsmatig wilden mensen nog wel eens een bekentenis accepteren, tegen betaling van een consult of pijpbeurt. Maar voor hen was de betreffende informatie niet relevant.

Grad waardeerde Leslies reactie, maar zij werkte niet geruststellend. ‘Kijk naar vanmorgen: ik sta op, nog moe van gisteravond, en jij hebt alweer ideeën overhoopgehaald voor ons rapport.’

‘Guy, het is mijn chronische slapeloosheid.’ Leslie grijnsde verontschuldigend. ‘Die heb ik al meer dan tien jaar. Het is een bijkomstigheid van mijn angststoornis. Gisternacht had ik een paniekaanval en dan helpt het soms om aan werk te denken.’

‘Waarover was je in paniek?’

‘O, het gebruikelijke.’ Hij zuchtte. ‘Ik voelde me opgesloten en had moeite met ademen. Het gaat erg moeizaam tussen Elisabeth en mij de laatste tijd. Dinsdag hadden we een sessie met Helen, onze relatietherapeut, en die liep totaal uit de hand. Elisabeth zei: “Waarom snij je hier niet meteen mijn keel door.” Ik bedoel…’ Hij hief zijn handen omhoog en schudde met een hulpeloze blik het hoofd. ‘Dat deed pijn. Ik begrijp dat het moeilijk is voor haar, maar ik kan me niet anders voordoen dan ik ben. Ze zegt wel te accepteren dat ik homo ben, maar weigert onder ogen te zien wat dat betekent.’

Grad knikte. De zes weken met Leslie waren gevuld geweest met zulke ontboezemingen, een soort hogedrukintimiteit. Waarom ook niet. De mens had apparaten ontwikkeld die in enkele seconden een maaltijd wisten te bereiden, er was geen reden waarom menselijke relaties niet sneller opgewarmd kon worden.

‘Ze wist dat ik homo was toen we elkaar leerden kennen. Ik was al uit de kast, lang voor ik haar kende. Maar dat vindt ze niet relevant. We zijn getrouwd, zegt ze, en daarmee hebben we voor elkaar gekozen. Voor monogamie maakt het niet uit of het om mannen of vrouwen gaat. Dus nu ziet ze elke uiting van mijn seksualiteit als een vorm van verraad. Ik mag het bijvoorbeeld ook niet aan Eric vertellen. Het vreet aan me. Ik vind dat ik er recht op heb mijn zoon uit te leggen wie ik ben. Nu moet ik voortdurend oppassen met wat ik zeg.’

Hij nam een paar fikse slokken bier, met de overgave van iemand die naar lucht hapt terwijl hij wordt gewurgd. ‘Ik begrijp het wel. Ik neem het haar ook niet kwalijk. Maar ik kan gewoon niet verder op deze manier. We hadden afgesproken bij elkaar te blijven tot Eric het huis uit gaat, maar op dit moment zie ik niet hoe we dat kunnen halen. Lewis heeft het afgelopen jaar al twee keer mijn dosering paroxetine verhoogd en mijn paniekaanvallen zijn alleen maar erger geworden. Ergens houdt het op.’

Lewis was Leslies persoonlijke therapeut. Naast de relatietherapeut hadden hij en Elisabeth ook elk hun eigen therapeut. Grad was onwillekeurig in de lach geschoten toen Leslie ergens in de tweede week de therapeutische ondersteuning van het gezin voor hem had ontrafeld. ‘Hey,’ had Leslie geroepen, ‘dit is Californië.’

Grad zag een beeld voor zich van een laboratorium waarin het gezin werd omgeven door mensen in witte jassen. Sommige mensen omringden zich met deskundigen voor het minimaliseren van hun belastingafdracht, anderen om hun relaties te onderhouden. Belangrijke zaken moest je niet aan amateurs overlaten.

‘Wat vind jij dat ik moet doen?’ vroeg Leslie ineens. ‘Moeten we uit elkaar?’ Hij keek Grad verwachtingsvol aan.

In een flits was Grads hoofd ontvolkt van welke bruikbare gedachte dan ook. Hij had geen antwoorden en instinctief wantrouwde hij de vraag als een poging hem medeplichtig te maken. ‘Ik weet het niet. Ik ben echt de laatste die je zoiets moet vragen.’ Hij raakte altijd verstrikt in redeneringen met enerzijds dit en anderzijds dat. Wat zijn eigen leven betrof was die verstrikking alleszins leefbaar. Zolang je maar niet te veel

wilde veranderen, niet te veel wilde bewegen. Stilzitten was echter niet voor iedereen een optie.

‘Natuurlijk vraag ik het je, je bent een goede vriend, ik wil graag weten hoe jij erover denkt,’ zei Leslie.

‘Ik weet het echt niet. Aan de ene kant klinkt het als een onhoudbare situatie. Aan de andere kant, jullie zijn al zo lang samen en je houdt van haar. Ik kan me voorstellen dat je dat niet wilt opgeven.’ Banaliteiten, iets beters had hij niet te bieden. Herkauwde frasen die hij her en der had opgevangen. Het was niet het nabootsen dat hem stoorde, maar de gebrekkige uitvoering ervan. Er waren televisieprogramma’s waarin mensen de talenten van anderen imiteerden en ook daarin bleken kwaliteitsstandaarden te gelden.

Leslie knikte geduldig. Hij leek te wachten op het eigenlijke advies dat zou volgen op deze inleiding.

‘Het spijt me dat ik niets zinnigers te melden heb.’

‘Geen probleem.’

Ze aten een portie gemarineerde kippenvleugeltjes. Leslie kauwde net zo snel als hij dronk. Na een paar minuten leunde hij achterover en leegde zijn glas.

‘Weet je, jij bent de eerste die mijn werk echt begrepen heeft. Ik bedoel, echt begrepen.’ Zijn stem klonk onverwacht breekbaar. ‘Ik heb het vaak in het onderwijs gebruikt, maar op de een of andere manier pikken studenten het niet op. En hetzelfde geldt voor de meeste collega’s die me citeren.’

Grad was nog met zijn tweede kippenvleugeltje bezig. Al kauwend realiseerde hij zich dat in de pakweg twintig publicaties die hij kende van Leslie geen enkele coauteur voorkwam. Door de muziekinstallatie klonk ‘Stuck in the middle with you’. De muzikanten speelden en klapten een jolig ritme dat contrasteerde met de verontruste toon van de zanger. And I’m wondering what it is I should do. It’s so hard to keep this smile from my face. Losing control yeah, I’m all over the place. Clowns to the left of me, jokers to the right, here I am. Stuck in the middle with you.

‘Heb je Karina nog gesproken?’ vroeg Leslie.

Grad kauwde haastig om genoeg ruimte in zijn mond te maken voor een antwoord. ‘Morgen.’

‘Hou je van haar?’

De laconieke toon van die vraag bracht Grad een moment uit balans. Hij slikte het halfgekauwde vlees door en zei uiteindelijk: ‘Ik denk het. Ik weet niet precies wat mensen bedoelen als ze zeggen dat ze van iemand houden.’ Hij wachtte tot Leslie hierop in zou gaan, maar die knikte zwijgend alsof het antwoord aan duidelijkheid niets te wensen overliet.

Ze kregen een nieuw glas bier. Grads hand kwam net niet helemaal rond het glas. De pints werden getapt in hoge glazen met een dikke wand waarin je hard kon knijpen zonder dat het breekbaar aanvoelde.

‘Hoe hebben jij en Karina elkaar ontmoet?’

Grad nam een slok en vertelde hoe hij Karina had leren kennen bij een studentenvereniging. De trivialiteit van dat gegeven stoorde hem. Hij voelde Leslies aandacht verslappen. Of wellicht was het zijn eigen aandacht die verslapte. Hij vond het ondoenlijk deze informatie boeiend te vinden en kon zich niet voorstellen dat een ander daar wel in slaagde. In gedachten sprintte hij een paar zinnen vooruit op zoek naar iets interessants, maar het bleef een verhaal zonder verrassende wendingen. Even flitste er door zijn hoofd dat hij ooit op zijn knieën God had gevraagd om Karina voor hem te winnen. Maar dit liet hij onvermeld. Het was ieders taak de medemens te boeien, maar het hoefde geen circusact te worden.

Toen vroeg hij aan Leslie hoe hij Elisabeth had ontmoet. Leslie begon te vertellen over hun tijd in Afrika. Hij was plan-ningsdeskundige voor de lokale overheid, zij werkte aan een project om vrouwen op het platteland van Zimbabwe te emanciperen. Nu, achttien jaar later, werkte ze daar nog steeds aan. Inmiddels was ze geen vrijwilliger meer, maar hoogleraar aan de University of California in Berkeley. Er zat schot in de emancipatie van vrouwen op het Afrikaanse platteland.

Aan het einde van de avond kwam Grad met moeite overeind. De beelden in zijn hoofd ijlden na bij de bewegingen die hij maakte. Ondanks de genuttigde alcohol stuurde Leslie de auto kalm en routineus naar huis. Wanneer hij aangeschoten was straalde hij een zeldzame rust uit, alsof zijn demonen een heldere geest nodig hadden om hem te kunnen kwellen.

In de keuken van het stille huis omhelsden ze elkaar. Terwijl Grad naar de kelder liep voelde hij de vochtige afdruk van Leslies lippen in zijn hals. Zijn huid tintelde – een gevoel dat hem deed denken aan het moment waarop hij als kind aan een batterij had gelikt. Na school was hij gaan spelen bij een klasgenootje. Die haalde een batterij uit een lade en stelde voor dat Grad eraan zou likken. ‘Het is echt lekker, probeer maar,’ zei hij. Het was niet echt lekker en Grad schrok even toen een kleine elektrische ontlading plaatsvond naar zijn tong. Het jongetje lachte hem uit. ‘Pappa, pappa, Grad heeft aan een batterij gelikt!’ De vader van het klasgenootje zei dat hij Grad niet zo moest plagen. Grad begreep niet waarom het zo erg was om aan een batterij te likken, ook al was het niet lekker. Het voelde zuur en knisperend op zijn tong.

Het duurde een paar passen voordat de afdruk van Leslies lippen in zijn hals was opgedroogd.

Wachten op een verdedigingsfoutje

Grad zette de laptoptas op tafel en nam een paar grote slokken van de koffie die klaarstond.

‘Denk je dat ik een das moet dragen?’ vroeg Leslie.

Het verbaasde Grad dat zijn mening hierover gevraagd werd. Leslie was gekleed in een net overhemd en een spijkerbroek die naar Grads smaak iets te strak zat. Daaronder droeg hij witte tennissokken en leren instappers.

‘Geen idee. Wat hebben onze respondenten aan?’

Ze zouden die dag twee mensen interviewen in Sacramento, de regeringszetel van de staat. Het woord ‘respondenten’ had hij inmiddels ook in zijn vocabulaire opgenomen, al was de afbakening tussen gewone mensen en respondenten niet geheel duidelijk. Voor zover hij kon nagaan waren de laatstgenoemden mensen wier meningen je noteerde. Die meningen noemde je vervolgens onderzoeksdata.

‘Waarschijnlijk standaard bureaucratenkleding. Het zijn beleidstypes uit het middenkader.’ Leslie twijfelde even en zei toen: ‘Ik heb geen zin in een stropdas. Zullen we het niet doen?’