Van Jan-Hendrik Bakker verschenen eerder bij
Uitgeverij Atlas:

Toewijding. Over mens, media en literatuur

Welkom in Megapolis. Denken over wonen,
stad en toekomst

Jan-Hendrik Bakker

Grond

Een pleidooi voor aards denken en
een groene stad

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Jan-Hendrik Bakker

Omslagontwerp: Zeno

E-book: Elgraphic bv, Vlaardingen

NUR 610

ISBN 978 90 450 1840 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de 2e druk 2013 met ISBN 978 90 450 1838 6

www.atlascontact.nl

Voor mijn (klein)kinderen

De grond van de zaak is niet de dood of het leven.

De grond is iets anders,

dat soms aan de oppervlakte komt.

Roberto Juarroz

This is ground control to major Tom...

Can you hear us, major?

David Bowie

The law locks up the man or woman,

Who steals the goose from off the common

But leaves the greater villain loose

Who steals the common from the goose

Volksrijmpje ten tijde van de privatisering van de communale gronden in Engeland

Men moet de natuur liefhebben, de wijsheid hebben te leven in het onmiddellijk nabije en niet in de verte.

Albert Camus

Inhoud

.

Inleiding: De grond onder onze voeten

1. In het tuincentrum

2. Hedendaagse grondeloosheid

3. Metaforen

4. Het licht op de Jagersweg

5. Onverharde wegen

6. Een klomp onder de metropool

7. Eigendom en economie

Over John Locke, Karl Marx en een grote stofwolk

8. De prijs van polderland

9. Op de volkstuin

10. De bruine verleiding

Heidegger en de grond

11. Wij zijn hier maar even

12. Polis en prikkeldraad

13. Over de hekken en verder

De dilemma’s van vrijplaats Het Domijn

14. De wijde vlakte

Over nomaden en hun grond

15. Gewijde aarde te Kethel

16. Op de bodem van de ziel

Christelijke mystiek en de aarde

17. Zandkorrels

Over Spinoza en een verlamde dichteres

18. Het land in de stad

De terugkeer van het ommeland

Terugblik en besluit

De dood van dr. Francis Poole

Dank en verantwoording

Noten

Bronnen

Inleiding

De grond onder onze voeten

Wat voor de hand ligt, ligt niet altijd voor het grijpen. De zon moest miljarden keren op- en weer ondergaan, voordat de mens zich ging afvragen of dat eigenlijk wel een goede voorstelling van zaken was. Zo is het ook met de grond. We staan erop, maar realiseren ons maar zelden wat dat betekent. Het paard dat over het weiland galoppeert en de elektricien die een paar honderd meter verderop een lichtmast beklimt delen dezelfde basis. Dat zien we nog wel in. Maar de skater in het park en de bejaarde in zijn serviceflat, zeshoog aan de rand van datzelfde park? Staan zij stil bij wat zij delen? Dat alles in de wereld gedragen wordt? Alleen wie een aardbeving heeft meegemaakt weet dat het niet vanzelfsprekend is.

Naast water en lucht is grond een ruimtelijke preconditie van het menselijk leven op aarde. De emotionele en culturele waarde ervan is dan ook altijd enorm geweest, wat tot uitdrukking komt in vele mythen, religies, literaire verhalen, beeldende kunst, riten en gebruiken. Deze waarden zijn in de moderne tijd echter steeds meer op de achtergrond gedrongen door de eenzijdige rol die grond is gaan spelen binnen het financieel-economische raamwerk. Dat kader is bijna allesoverheersend geworden en het wordt daarom steeds moeilijker erbuiten te treden om grond te kunnen zien anders dan als instrument om geld mee te verdienen. Kunst en filosofie zijn van nature de disciplines die de rijkdom aan culturele, religieuze, sociale en psychische betekenissen waarmee het begrip ‘grond’ oorspronkelijk omgeven was weer op de voorgrond kunnen plaatsen. En dat is precies wat ik in de komende hoofdstukken wil ondernemen.

Een persoonlijke inspiratie voor dit boek ligt in een vroege jeugdherinnering. Ik ben opgegroeid aan de rand van een grote stad, waar destijds nog veel open ruimte was. Het ging om braakliggende velden die op bebouwing wachtten en stukjes weiland die vanuit het ommeland als een soort groene lagunes de stad in kwamen. Ik heb daar veel gespeeld; we groeven bijvoorbeeld onderaardse gangetjes waarin we kostbaarheden bewaarden, zoals een zwerfkeitje of een fietsbel. Op een dag, toen mijn vriendje en ik na de middagpauze weer op de kleuterschool werden verwacht, zijn we op een zo’n veldje blijven spelen. We waren zo gebiologeerd door het gegraaf en gewroet in de grond dat we volkomen verrast werden door het hoofd van de kleuterschool dat opeens naast ons stond. Het was bijna halfvier, de school ging uit, en we werden vermist. Het is bekend dat grond een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van kinderen, met name het spelen met zand en water. De combinatie van motorische en tactiele activiteiten met cognitieve ontdekkingen (‘Hé, dit zand komt uit een vierkant bakje, maar het past ook in een rond vormpje’) is een belangrijke prikkel. Maar dat zal je als kind een zorg zijn, het is het avontuur dat trekt. Een groot deel van mijn jonge kinderjaren heb ik op dit soort landjes doorgebracht.

Vier decennia later verscheen Salman Rushdies roman De grond onder haar voeten (2000). Daarin is de hoofdrol weggelegd voor een Indiase rockzangeres. Ze wordt bemind door twee mannen, de verteller van het boek en haar muzikale partner. Maar dat doet er minder toe. Het gaat erom dat Vina, de zangeres, dood is en in de onderwereld vertoeft. Het boek is een origineel mengsel en hervertelling van de oude Griekse mythe van Orpheus en Eurydice en die van Perse-phone en Hades. De roman gaat over de wereldomspannende tover van de rockmuziek, over Indiase en Griekse mythologie, en de liefde natuurlijk. Wat mij indertijd trof was de titel. En dat bleef zo toen ik de roman las – geholpen uiteraard door de liedversie die Bono van Rushdies roman maakte. Nog steeds kan ik enthousiast worden van de manier waarop de hedendaagse geglobaliseerde culturele werkelijkheid in die roman gemengd wordt met de oude chtonische verhalen over dood, liefde en vruchtbaarheid, over de cyclus van de seizoenen en de krachten die muziek kan oproepen.

Mijn belangstelling voor het fenomeen van de stad als locus van het hedendaagse bestaan en daarmee ook als filosofisch thema heeft me de afgelopen jaren intensief voor de vraag gesteld: wat is er nog dat ons aan een plaats kan binden? De ontheemding van de moderne mens is een groot probleem. Die ontheemding hangt samen met de almaar toenemende verstedelijking van het leven. Sociale structuren verdwijnen door toedoen van dezelfde krachten die oude landschappen verdringen. In de steden zelf staat de openbaarheid al jarenlang onder druk. De globalisering heeft mensen losgemaakt uit hun oude vertrouwde omgeving. De moderne media brengen daarvoor een andere wereld in de plaats, die overigens niet uniform is. Maar ze zijn hoe dan ook een kracht die concrete binding met een plaats, zij het eigen haard en huis, de buurt, werk of dorps- en stadsplein, verder ondergraaft.

De betekenis en de rol van de plaats is de laatste decennia op vele manieren aan de orde gesteld. Manuel Castells zag aan het eind van de twintigste eeuw al hoe de netwerksamenleving onze beleving van vaste en fysieke knooppunten in de samenleving aan het ondermijnen was. Hij sprak van de ruimte als een stroom. Meegenomen door de moderne informatie- en mediatechniek, zijn wij op vele plaatsen tegelijk. Daar worden we door de wereldwijde actualiteit heen gezogen. Sommige sociologen hebben de moderniteit zelfs beschreven als een non-plaats, gebaseerd op mobiliteit en snelheid. De critici van de globalisering reageerden met een oproep tot hedendaags lokaal bewustzijn (glokalisme); historici en romanschrijvers begonnen zich weer te interesseren voor de verhalen van een bepaalde streek, stad of wijken in de metropool. Het bewustzijn dat ook de moderne mens bindingen heeft aan concrete plekken op aarde en dat de wereldgeschiedenis vanuit al deze plaatsen tot stand komt en daarmee een dynamiek is die uit vele verschillende bronnen wordt gevoed, is sterker geworden. De steeds verdergaande schaalvergroting en uniformering putten de diversiteit uit die nu juist altijd de motor van vernieuwing en verandering was. In de geschiedenis van grote steden als Rome, New York en Bombay is dat in elk geval zo geweest: diversiteit gaf impulsen tot economische en culturele vernieuwing. Ook in de landbouw is monocultuur een gevaarlijk verschijnsel, dat op wereldschaal gezien en aangedreven door kortetermijnbelang in economisch opzicht, lokale rassen vernietigt en de voedselvoorziening kwetsbaar maakt voor een catastrofe. Tijdens het werk aan mijn boek Welkom in Megapolis (2008) kwam steeds vaker de gedachte op dat ‘de plaats’, in zowel abstracte als in een heel concrete betekenis, nog iets anders veronderstelt dan tijd en ruimte: verhalen, gebouwen, landschappen moeten ergens hun beslag krijgen. De meest concrete basis daarvoor noemen we ‘grond’. En zo mengden een speelveldje uit mijn jeugd, Rushdies roman en de problematiek van de mondiale verstedelijking zich tot de onderneming waarvan dit boek verslag doet: een zoektocht naar de grond van het bestaan, waarbij grond bijna letterlijk moet worden opgevat.

Als wij in een gesprek vragen naar de bestaansgrond van een organisatie, instituut of bedrijf, dan willen we graag weten wat die organisatie te bieden heeft. Zo’n vraag kun je niet stellen als het gaat over de bestaansgrond van steden en mensen. Je kunt hooguit uitleggen hoe Amsterdam is ontstaan en hoe de stad zich in de loop der tijd ontwikkeld heeft. Maar Amsterdam is meer dan de geografische geschiedenis. Amsterdam is ook de collectiviteit van zijn burgers, de verhalen die men elkaar vertelt en de mate waarin zij een zekere sfeer met elkaar delen. Datzelfde geldt voor individuen. Vraag iemand naar haar bestaansgrond en je debiteert niets minder dan een enorme belediging. ‘Annemarie, waarom besta je eigenlijk?’ Als je geluk hebt antwoordt ze: ‘Dat vraag ik me ook wel eens af’, maar vermoedelijk loopt de ontmoeting anders af. Annemarie is het product van haar ouderlijke genen, haar omgeving en geschiedenis. Maar dat alles tezamen is niet haar bestaansgrond. Als we daarover spreken zal ook Annemarie zelf aan het woord moeten komen. Het gaat er mede om wat zijzelf als het dragend beginsel van haar leven ervaart. Dat subjectieve aspect is in het begrip ‘grond’ inbegrepen.

Dit boek is een filosofische verkenning van het fundament van onze moderne, stedelijke samenleving. Dat fundament is enerzijds de grond waarvan wij eten en waarop wij bouwen, maar het is anderzijds ook de grond in de zin van ons redelijke denken. Het laatste houdt verband met het eerste omdat het denken deel is van het menselijk leven, en als zodanig dus deel van de natuur die ons leven op aarde mogelijk maakt. Een dergelijke verkenning is, ontdekte ik al snel, niet mogelijk, of onwaarachtig zelfs, als de menselijke ervaring uit beeld blijft of alleen maar in abstracte zin wordt aangestipt. Ik ben daarom tijdens mijn beschouwelijke onderneming direct in het begin al op zoek gegaan naar gesprekspartners en mensen die ervaringskennis bezitten die ik moest missen. De gesprekken die ik met hen gevoerd heb komen voort uit nieuwsgierigheid naar wat grond voor hen betekent. Ze zijn daarmee een substantieel onderdeel geworden van dit project. Ze zijn niet bedoeld als praktische illustratie van wat elders in abstracte lijnen is neergezet – sterker: ze hebben die lijnen medebepaald. Ik had me bijvoorbeeld nooit zo sterk gerealiseerd dat de tijd letterlijk in de grond ligt opgeslagen als ik niet met een stadsarcheoloog was gaan praten. Het is de optelsom aan vertelde en onvertelde verhalen, opgeslagen onder onze voeten, die de identiteit van een plaats constitueert, en wel heel tastbaar. Onze wezenlijke situatie is niet anders dan die van de Aborigines: de grond is de geschiedenis, zo rusten we letterlijk in en op de tijd, ook wij, stadsmensen.

Vier filosofen spelen in de komende hoofdstukken een overwegende rol. Dat zijn Hannah Arendt, Martin Heidegger, John Locke en Gilles Deleuze. Het is een heterogeen gezelschap, maar het zal blijken dat ze elk belangrijke ideeën hebben geopperd die direct met mijn thema te maken hebben. Arendts bekommernis om het verlies van de publieke ruimte, de gemeenschappelijke grond, is actueel (zie hoofdstukken 2 en 12). John Lockes theorie over het bezit van land (hoofdstuk 7, ‘Eigendom en economie’) is dat zeker net zo in deze neoliberale tijden. Heideggers aanpak om de plaats weer tot een betekenisvol begrip te maken in een wereld waarin ruimte vooral als geld wordt gezien, zijn colleges over ‘het beginsel van de grond’ en de wijze waarop hij bezweken is voor de bruine verleiding van de Blut und Boden-ideologie (zie hoofdstuk 10), is een ander perspectief dat ik moest kiezen. Met Gilles Deleuze komt in hoofdstuk 14, ‘De wijde vlakte’, pas de nomade in beeld, de mens die juist niet in de stedelijke samenleving past en die mentaal nog dicht bij de begintijd van de jagers-verzamelaars staat. De verhouding van oude en nieuwe nomaden met de grond is principieel anders dan die van burgers en boeren.

De algemene cultuurfilosofische achtergrond komt direct in het tweede hoofdstuk, ‘Hedendaagse grondeloosheid’, aan bod. Dat tamelijk theoretische stuk gaat over de ervaring van de grondeloosheid die de moderne tijd heeft gebracht, zowel in letterlijke zin vanwege de verstedelijking en de specialisatie van de arbeid als meer geestelijk gezien, in de zin van het verdwijnen van de traditionele religie als dragende en bindende factor. Lange tijd heeft dit boek in mijn gedachten Grondeloosheid geheten. Ik wilde de grond verkennen vanuit de wetenschap dat we grondeloos zijn. Maar al schrijvend, lezend en zwervend met mijn bandrecorder langs de mensen die in dit boek aan het woord komen, kwam ik tot het besef dat zo’n uitgangspunt het verlies van de grond al als definitief heeft afgeboekt. Het is een manier van denken die de aarde verlaten heeft avant la lettre. Een soort nostalgische terugblik. En daar moest deze onderneming nu juist niet op uitdraaien. Integendeel, ik wilde in het journalistieke en essayistische werk een waardeherstel bewerkstelligen. Mijn ontmoeting met de hoogbejaarde mevrouw Van Dommelen op haar volkstuin in Loosduinen (zie hoofdstuk 9, ‘Op de volkstuin’) bracht me tot slot helemaal af van het idee grondeloosheid als uitgangspunt te nemen. Toch blijft ze de achtergrond van dit boek. Ik denk nog steeds dat ze hét kenmerk is van het moderne bestaan, maar niet meer dat ze de noodzakelijke uitkomst is van de geschiedenis. We kunnen ook voor de aarde kiezen. Dat deze inleiding de titel draagt ‘De grond onder onze voeten’ en de afsluitende samenvatting een titel heeft die verwijst naar de klassieke sciencefictionfilm 2001: A Space Odyssey waar een ruimtevaarder in het luchtledige de dood vindt, is geen toeval. De grondeloze dood van de laatste is naar mijn overtuiging symbolisch voor het einde van het menselijk geloof in de instrumentele rede. Ik pleit daarom, met anderen, voor een aardse rede, een rede die op de grond blijft omdat ze daaruit voortkomt.

Ik heb in dit boek ook gezocht naar mijn persoonlijke band met de grond. Als bewoner van de Randstad was dat niet eens zo’n opgave. Er zijn oude begraafplaatsen, stukjes weiland, archeologische opgravingen, volkstuincomplexen et cetera. Natuurlijk speelde de literatuur bij die persoonlijke verkenningen een belangrijke rol, want literatuur plaatst de eigen ervaring in een ruimer verband van gedeelde verbeelding. De twee persoonlijke essays (‘Onverharde wegen’ en ‘Zandkorrels’, respectievelijk hoofdstuk 5 en 17) zijn min of meer toevallig ontstaan uit een combinatie van literatuur die me aanspreekt en het thema grond waarmee ik bezig was. ‘Zandkorrels’ vindt zijn oorsprong in een gedenkboek over Riet Raaphorst dat op mijn pad kwam. Het verhaal over deze verlamde, vroeg gestorven kunstenares liet me niet meer los en ik begon na te denken over ‘de grond’ van haar bestaan daar op dat kleine stukje grond waar ze geleefd heeft. Ik heb haar korte leven in verband gebracht met Spinoza’s troostrijke stoïcisme. In ‘Onverharde wegen’ komen Tsjechovs landschapsbeschrijvingen en mijn eigen fietstochten samen in een beschouwing over de rol van de open grond voor de stad. Hoe belangrijk die is voor het stadsklimaat weten we wel; toch verdwijnen steeds meer sportvelden onder kunstgrastapijten. Er is daarom iets paradoxaals aan de hand: vergroening van de stad en verstening trekken tegelijk op. Maar echte vergroening van de stad heeft open grond nodig, en waarschijnlijk veel ook als we de toekomstscenario’s over een verhongerende stad moeten geloven. Daarnaast is er nog een aspect: open grond prikkelt de verbeelding, hij plaatst het hier en nu van de stad in historisch en zelfs mythisch perspectief. De ondergrond van de stad, met zijn riolen, telefoonkabels, onderaardse kreken en riviertjes zelfs, en dieren- en mensenbeenderen, is ook het ondergrondse van ons bewustzijn. Iedereen die wel eens naar graafwerkzaamheden in de stad kijkt, kan dat beamen. Het is niet voor niets dat zo’n kijkspel altijd tientallen gepensioneerden een dagbesteding lijkt te bezorgen.

Was dit boek een schilderij, dan zou er waarschijnlijk de aanduiding ‘gemengde techniek’ bij hebben gestaan. Filosofische analyse, persoonlijke verkenningen, interviews en journalistieke reportages volgen elkaar op. Naar mijn gevoel vloeien ze uit elkaar voort of vullen ze elkaar aan. De uitkomst van mijn onderneming heeft nooit van tevoren vastgestaan, behalve dat ik het onderwerp grond wilde onderzoeken om de gevoelswaarde ervan te kunnen peilen. Ik heb dat in semantisch opzicht gedaan zoals in hoofdstuk 3, ‘Metaforen’, waar het uitsluitend gaat over wat ‘grond’ in taal en literatuur kan betekenen. Maar ook door een intuïtie uit te werken dat er verband is tussen de uitvinding van het prikkeldraad en de privatisering van het publieke leven. Hoofdstuk 8, ‘De prijs van polderland’, gaat specifiek in op de problematiek van de grondprijzen en de rol van het vastgoed daarin. In stedelijke gebieden is de affectieve waarde van grond vrijwel weggevaagd door de externe waarde ervan, de prijs. Grond is dan uitsluitend verhandelbare waar omdat met die grond iets gebeurt dat veel geld kan opleveren. De kwaliteit ervan, zoals vruchtbaarheid of historische ligging, telt nauwelijks meer mee.

Wat ik in de komende hoofdstukken ‘de intrinsieke waarde van grond’ noem is daarmee niet los te zien van de menselijke gemeenschap, zoals in de ecologische beweging vaak wel wordt gedaan. Waarde is een begrip dat ontstaat in het menselijk bewustzijn en het is dus de mens die ergens waarde aan hecht. Tegelijk is het menselijk bewustzijn geen leeg vat, maar een gevoelsmatige betrokkenheid bij de wereld waarin wij leven. De intrinsieke waarde van de grond betekent dat die grond voor mensen – groepen of individuen – iets uitdrukt van een emotionele binding. Misschien zijn wij op die plaats geboren en opgegroeid, misschien gaat het om vruchtbare aarde waar wij een goed bedrijf op kunnen voeren, misschien is het een stuk land dat wij met onze voorouders delen, of waar een landschap te vinden is waar wij aan gehecht zijn. De waarde van grond is dus altijd relationeel, wat iets anders is dan relatief. Het gaat weliswaar om een subjectieve waarde in die zin dat die niet in geld uitgedrukt kan worden, maar deze is net zo reëel als de grondprijs.

Tot slot: mijn onderneming is geen oefening in cultuurpessimisme. Het openingshoofdstuk, ‘In het tuincentrum’, is een reportage over het verschijnsel tuincentrum. Daarin wordt de paradox zichtbaar dat wij in naam weliswaar gek zijn op tuinen, maar in werkelijkheid steeds meer steen in ons leefmilieu brengen. Tot groot verdriet van egel en winterkoninkje. Ons leven versteent, vooral ook in de buitenwijken, waar we ironisch genoeg juist de landelijkheid wilden opzoeken. In zekere zin is die verstening een letterlijke vorm van grondeloosheid. Dat zou pessimistisch kunnen stemmen. Maar het laatste hoofdstuk (voor het al genoemde concluderende slotstuk) doet verslag van een ontwikkeling die juist optimistisch kan stemmen: de vergroening van de steden die noodgedwongen in het verschiet ligt als de geglobaliseerde voedselvoorziening vastloopt. Het denken en werken aan zogeheten transitiesteden, waar de tuinbouw binnen de stadsmuren is teruggekeerd en het ommeland weer voor voedselproductie aangesproken zal moeten worden, vind ik een opwindende ontwikkeling. Hier is dus sprake van een hervinden van de directe verstandhouding die mensen eeuwenlang met grond hebben gehad, maar nu in een stedelijke setting. Komt er een tijd dat er stadsboeren door de P.C. Hooft zullen lopen? Het is in elk geval een utopische gedachte die stimuleert.

1 In het tuincentrum

.

Het voorjaar in Nederland wordt niet alleen gekenmerkt door de jaarlijkse paddentrek, maar massaal trekt ook de bevolking erop uit. De attractieparken gaan weer open, de Keukenhof stelt zijn pracht tentoon en in de steden legt de horeca weer beslag op de trottoirs en de pleinen. En de mensen strijken er neer. Sinds enkele decennia behoort ook een bezoek aan een van de vele tuincentra die ons land telt tot de rituelen van het voorjaarsontwaken. Vooral als het weer veelbelovend is krijgen mensen de kriebels; ze willen de tuin weer in. Niet alleen gaan ze naar die centra toe om snel wat pootplantjes te halen, maar ook om de voorpret van de lente te beleven, zoals vrouwen die de zomercollectie in de warenhuizen komen bekijken hoewel het buiten nog jassenweer is. Ze zoeken een nieuwe boom voor in de voortuin, en besluiten nu toch ook maar een barbecue aan te schaffen voor de vrije zomeravonden. Het buitenleven lokt.

Nederland telt zo’n 750 tuincentra. Ze liggen verspreid over het land, aan de rand van de steden en op het platteland, vaak op plaatsen waar vroeger nog kleine kwekerijen gehuisvest waren. Een aantal ervan is nog steeds zelfstandig, maar de meerderheid maakt deel uit van ketens met klinkende namen als IntraTuin, Groenrijk, Tuinwereld, Life & Garden, Europatuin en Vrienden van de Tuin. Buitenlandse ketens vechten zich van over de grens de Nederlandse markt binnen. De groei van de sector is afgelopen dertig jaar enorm geweest. In 2005 werd door consumenten 2401 miljoen euro uitgegeven; in 2007 was dat al 2770 miljoen.1 En dat zijn cijfers waarin de aanleg van tuinen en bestratingen – het zogeheten grootonderhoud – niet zijn meegerekend. In het totaal gaat er nog veel meer om in de groensector. Om een idee te geven: in datzelfde jaar werd een bruto omzet genoteerd voor de gehele groensector van 2,75 miljard euro, hoewel daaronder ook de particuliere hoveniersbedrijven, plantsoenendiensten en instellingen vielen.

Van de totale groensector, die goed is voor vele tienduizenden banen, maken de tuincentra slechts 4 procent uit, maar binnen die 4 procent beheersen ze, zeker op het terrein van ‘groen’, zoals de verzamelnaam luidt voor planten, bomen, heesters, bollen en zaden, de markt. Bijna 70 procent van de Nederlandse huishoudens koopt wel in tuincentra.2 Ondertussen heeft de gewone bloemist in het winkelcentrum om de hoek het zwaar gekregen. Snijbloemen verkoopt hij nog wel, maar ander groen, zoals kamer- en tuinplanten, wordt minder en minder. Het bloemetje bij de bloemist is vooral een cadeautje voor anderen, hebben onderzoekers geconstateerd. Als ze voor zichzelf wat willen kopen gaan mensen naar het tuincentrum. Maar niet alleen heeft de bloemist concurrentie van de tuincentra, ook super- en bouwmarkten pikken hun graantje in de groenwereld mee. Tegelijkertijd worden veel tuincentra steeds minder ‘groen’. Je kunt er zo’n beetje alles kopen wat met het leven in en rond het huis te maken heeft: begonia’s, buxushaagjes en sierappels uiteraard, tuingerei en in het winterseizoen kerstbomen, vuurwerk en alles wat met de decembermaand te maken heeft, maar ook sfeerverlichting voor binnen, meubelen, sauna’s, bubbelbaden en kaarsen. Veel centra, zeker de grote, hebben bovendien een restaurantje en een ballenbak, ze organiseren cursussen en hebben kleine tentoonstellingen. En met de kerst wordt er glühwein geschonken. Tuincentra zijn lifestylecentra geworden.

De Delftse arbeider Harm Vriend werd in 1934 werkloos. Het was crisis, een andere baan was daarom niet zomaar gevonden en Vriend had de verantwoordelijkheid voor het welzijn van zijn vrouw en zes kinderen. Hij besloot een zaadhandel op te zetten. Hij kocht een hectare op de grens van Delft en Rijswijk, en begon voor zichzelf. In het gebied waar hij zich vestigde, waren immers voldoende afzetmogelijkheden. Er zaten veel tuinders en boeren. Hun bedrijfjes lagen in een ring rond de stedelijke centra. Het woord ‘globalisering’ bestond nog niet, laat staan dat er van het verschijnsel zelf al sprake was. Steden betrokken een groot deel van hun voedsel uit het ommeland. Bovendien waren er de ‘kleine luyden’: mensen met een baan in de stad, maar een huisje aan de rand ervan, een huisje waarbij vaak een lapje grond hoorde waarop ze wat groenten teelden. Harm slaagde erin zijn handel langzamerhand aan het rollen te krijgen. Met zijn zaden en pootgoed, veelal van prei- en koolsoorten, want die deden het het best op de gronden rond de Delftse Vliet, reisde hij met paard-en-wagen de markten van Vlaardingen, Delft en Den Haag af om het aantal van zijn afnemers te vergroten.

Tijdens de oorlog kwam de handel goeddeels stil te liggen. Vriend, die in het verzet actief was geweest, werd een tijd in de Scheveningse gevangenis vastgehouden door de Duitsers, maar kwam er wonderwel goed van af. Men liet hem gaan. Na de oorlog pakte hij zijn bedrijf weer op. Algauw merkte hij dat de tijden veranderd waren. Toekomst voor de zaadhandel was er alleen voor degenen die groot wilden groeien en bereid waren veel geld te investeren. Misschien was dat geld nog wel te lenen geweest, maar er was een ander probleem: Vriends kinderen waren allen, op twee na, geëmigreerd naar de lokkende verten van Canada. En de dochter die bleef kreeg kennis aan een kantoorman, Cor ’t Hart. Wat zou je dan nog veel geld investeren, als het bedrijf op termijn toch niet in de familie bleef? Meer en meer begon Harm Vriend zich toe te leggen op het winkeltje.

‘Zo is het begonnen,’ zegt Lida ’t Hart. ‘Het winkeltje van opa Vriend, dat toen nog aan het Jaagpad stond, is de kern geweest van ons bedrijf. Het staat ook model voor de manier waarop vrijwel alle tuincentra die opgekomen zijn in de jaren tachtig na de oorlog begonnen: een winkeltje bij een kwekerij, soms niet meer dan een loods op het land. Daar begonnen de kwekers te verkopen. Veel was het niet in het begin, denk ik. Vriend verkocht zakjes zaad, pootuitjes, schepjes, dat soort dingen. Maar wat hem enorm geholpen heeft, was de komst van de volkstuintjes hier in de omgeving. Die rezen hier na de oorlog de pan uit. En veel van die volkstuinders kwamen naar opa Vriends winkeltje.’

Lida ’t Hart-Rietvelt (1955), dochter van een Delftse bakker, trouwde met de kleinzoon van Harm Vriend. Ze leidt nu, samen met haar man, tuincentrum Groenrijk ’t Haantje, een middelgroot bedrijf van inmiddels twee hectare en met vijfendertig personeelsleden, met een kwekerij, een winkel, een bloemisterij en een hoveniersbedrijf, en nog steeds gelegen op de grens van Rijswijk en Delft. Wie naar het verhaal van de welbespraakte Lida luistert, krijgt het gevoel alsof de geschiedenis van ’t Haantje vrijwel vanzelf is gegaan.

‘Niemand kon toen weten dat er zoveel toekomst in zou zitten. Vriend had altijd al wat kamerplanten verkocht, naast andere spullen. Kamerplanten waren in die tijd nogal een luxe, hoor. De huizen stonden lang niet overal vol met planten. Thuis hadden we een sanseveria en een hedra op de vensterbank staan, herinner ik me, maar meer ook niet. Als mensen een plant kwamen kopen was dat meestal als cadeautje bedoeld. Ze kwamen voor een bos chrysanten, maar kozen ook wel eens voor een cyclaam. Die werd dan mooi ingepakt. Maar verder waren het toch vooral zakjes potgrond, een hark en tuinaarde wat hij verkocht. De mensen met siertuintjes hadden ook niet veel meer dan een grasveldje en wat rozenstruikjes.

In 1960 begon de loop te komen in de kamerplanten. Daar kwam de kerstboomverkoop bij. Men probeerde de klanten vanuit het winkeltje ook de kas in te krijgen, zodat ze daar wat konden rondkijken, zodat ze misschien ideeën opdeden. Je kunt je hier goed vermaken, was de boodschap. In die tijd was alles nog in de buitenlucht; de overkapping is pas later gekomen. Als het regende werd de kwekerij kletsnat. Vooraan in de winkel stond een toonbank en daar gaven de mensen op wat ze hebben wilden. Dat werd dan keurig aangeslagen en afgerekend, en daarna ging Cor, overleden in 1983, de kas in om de producten te halen. Later kwam er een vaste kracht die de winkel bediende.’ Spelenderwijs groeide zo het idee van de zelfbediening, een woord dat in die tijd opeens bleek uitgevonden. Lida laat een advertentie zien uit 1966, waarin de zaak aangeprezen wordt als ‘zelfbedieningskas’. ‘Wie het verzonnen heeft, weten we niet, maar plotseling was dat woord er: ja, we hadden een zelfbedieningskas.’

In 1970 begint het hard te gaan. Vormden aanvankelijk de volkstuinders en de gegoede klasse, artsen en notabelen, de motor van de vooruitgang in Vriends nering, in de jaren zeventig komen de middengroepen zich melden onder wie de bewoners van de hoogbouw in de nieuwbouwwijken van Rijswijk en Delft. De welvaart neemt toe, en ook deze mensen, zonder tuin maar met balkon, willen delen in de luxe van het buitenleven. ‘Er kwamen steeds meer luxeproducten,’ zegt Lida.‘Je verkocht in die tijd niet alleen een plant, maar het moest opeens een gróte plant zijn. Voor de mensen is de tuin een bloeiende kamer geworden. Men zet er planten als decoratie neer, liefst met een sierpot eromheen. Dat was daarvóór helemaal niet aan de orde. In die tijd kwam het op.’ Ze vertelt dat ze onlangs nog een grote conifeer verkocht heeft, ‘helemaal in vorm gesnoeid, prijs 675 euro. Dat planten ook uit zichzelf groeien lijkt niemand meer te weten.’

Het zijn kritische opmerkingen die ze op persoonlijke titel maakt, zegt ze erbij. ‘Want de klant laat zich toch niet sturen. Bovendien moeten wij vijfendertig mensen aan het werk houden, dus je moet zakelijk zijn en aan je omzet denken. Maar persoonlijk heb ik weinig met de wijze waarop sommige mensen consumeren. Er zijn mensen bij die de tuincentra in half Nederland afreizen om het nieuwste type kerstbal te zien. Vaak kopen ze die uiteindelijk dan toch bij ons, omdat wij nu eenmaal wat goedkoper kunnen zijn. Wij noemen hen “de tuincentrofielen”, het is een soort verslaving waar ze aan lijden, denk ik.’ Tuincentrum ’t Haantje is een gezellige buurtkwekerij, waar een groot assortiment is, ‘maar uit onderzoek blijkt dat de mensen het wel jammer vinden dat je hier niet echt kunt funshoppen. Wij leveren er niet het broodje bij en de gevulde koek, al kun je wel een bekertje koffie uit de automaat halen.’ Dat gaat overigens wel veranderen, vertelt ze; er ligt in verband met gemeentelijke herinrichtingsplannen een verhuizing in het verschiet en dan zal er opnieuw geïnvesteerd worden. De zoon van het echtpaar wil meer luxe voor de klant, zoals hij eerder ook de verkoop van vuurwerk ter hand nam. Lida: ‘Het idee was overigens van de gemeente. Gemeenten hebben na de vuurwerkramp in Enschede tuinbouwcentra, die alle veilig buiten het stadscentrum liggen, gevraagd de vuurwerkverkoop op zich te nemen. Wij hebben voor veel geld hierachter bunkers laten bouwen.’

Waar liggen voor Lida de grenzen in deze branche, die tot nu toe alleen maar grenzeloos lijkt te zijn geweest? De vraag is aanleiding voor een korte beschouwing van een zakenvrouw die de bedrijfstak kritisch volgt. ‘Voor mij is de zondagopenstelling een grens. Dat moet echt geen gewoonte worden, want als middelgroot bedrijf red je het niet. Ons huis staat hier op het land. Het komt voor dat er op zondag mensen bij je aanbellen of op je raam kloppen: zijn jullie niet open? Ja, ook mensen uit de streek. Klanten gaan het van je verwachten, ze willen leuke dingen doen op zondag. En een bezoek aan het tuincentrum is voor hen steeds vaker een uitje.’ Verder pleit ze voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. ‘Nu we de groei gehad hebben, moet er eerst maar eens gelet worden op waar dat hout vandaan komt dat er verkocht wordt; als je eenmaal weet hoe in Aziatische landen kinderen op hun blote voeten door bakken met impregneermiddel moeten waden om het hout te helpen veredelen, dan hoef je dat hout niet meer in je winkel. Je moet ook weten, vind ik, onder welke omstandigheden de kwekerijen werken waarvan je spullen betrekt.’ Zelf schat ze dat tussen nu en 2020 30 procent van de ondernemingen in de tuinbranche verdwenen zal zijn als gevolg van schaalvergroting. ‘Een centrum beginnen kost je zo al 8 miljoen. Je moet dus een hoge omzet draaien, en ook de mogelijkheid hebben om je mensen weekenddiensten te kunnen laten draaien, want maandag dicht is er niet meer bij. Het gaat continu door.’

In veel opzichten is het verhaal van Groenrijk ’t Haantje illustratief voor de hele sector: een explosieve groei in de jaren tachtig en negentig, gevolgd door een toenemende branchevervaging. Ondernemers staan voor het dilemma: specialiseer ik me om me te onderscheiden of groei ik juist zo veel mogelijk mee in de breedte? Voor dat laatste zijn grote investeringen nodig, want er moet een ruim assortiment aan niet-plantaardige zaken aangeschaft worden. Een beetje tuinmeubelen, een beetje ballenbak en beetje sauna’s werkt niet. Karel Verdonschot, hoofdredacteur van het branchetijdschrift TuinZaken, verwacht overigens geen onmiddellijke kaalslag. ‘Er is nog altijd veel variëteit onder de tuincentra. De kleintjes hoeven niet per se te worden weggevaagd door de grote ketens,’vermoedt hij. ‘Er zijn nog altijd local heroes die het goed zullen blijven doen.’ De oppervlakten van de tuincentra lopen uiteen van 2000 tot 4000 vierkante meter voor de kleintjes tot 20000 vierkante meter voor de zeer grote.

Verdonschot signaleert een toenemende bezinning op de kerntaken van de tuincentra. ‘Zijn we nog wel met “levend groen” bezig? Er is toch een tendens om de verkoop van sauna’s en binnenhuisarchitectuur – ook al heeft die de plant als uitgangspunt – niet tot de corebusiness te rekenen.’ Hij ziet dat een verdere verruiming van het assortiment harde waren (meubelen, decoratie, gereedschap) tot een afname van de diepte van het groene assortiment leidt. De variëteit aan planten en struiken neemt dus af. Alleen de veelgevraagde soorten, volgens Verdonschot slechts 20 procent van het eigenlijke groene aanbod, is nog in de winkel. Alleen meer gespecialiseerde groencentra hebben dat ‘diepe’ groenassortiment nog wel. Maar ondanks deze genuanceerde geluiden van Verdonschot – en er zijn er meer in de branche – is de economische tendens in de sector toch die van schaalvergroting en branchevervaging, constateert de Rabobank in een van haar analyses.3 Het is ook een feit dat het aanbod van dood materiaal in de loop der tijd het levende is gaan overtreffen: 50 tot 60 procent is levenloos materiaal, 40 tot 50 procent levend. Dat is ooit anders geweest, zagen we in het relaas van Lida ’t Hart.

In de prognoses van de tuinbranche zelf worden door economen vier typen van toekomstige tuincentra voorzien. Het eerste is het groencentrum dat zich houdt bij het kweken van planten, de verkoop van aarde en mest. Deze kunnen alleen op het platteland gedijen, waar mensen een andere omgang met de grond hebben en ook grotere tuinen. Het tweede soort ligt aan de rand van steden en dorpen. Daarin wordt de tuin al meer als verlengstuk van de woonkamer behandeld, al blijft de nadruk op het groen liggen. In het derde type zijn binnen- en buitenleven volledig geïntegreerd en wordt er van alles verkocht wat met het leven in en om het huis te maken heeft. En dan zijn er de megacentra, waar bovendien ook nog eens veel vermaak geboden wordt. Het is opvallend dat de differentiëring van de typen gekoppeld is aan de plek op de stad-landschaal. Blijkbaar verwacht men dat de plattelander veel minder behoefte aan lifestyle heeft dan de grotestadsbewoner.

De ontwikkeling van kwekerij naar lifestylecentrum spiegelt de veranderingen in de psychosociale huishouding van de moderne stedeling. Die is steeds meer bezig met wat je zou kunnen noemen sfeerconsumptie of zelfs identiteitsbeleving; hij richt zijn privédomein in en geniet van de atmosfeer die hij/zij om zich heen creëert. De toegenomen welvaart heeft dat mogelijk gemaakt; men kan zich dus afvragen of het een wetmatigheid is dat de mens zijn privéruimte expandeert zodra hij daarvoor geld genoeg heeft of dat er een cultuuromslag heeft plaatsgevonden die de persoonlijke woonsfeer steeds belangrijker heeft gemaakt. Vroeger wandelde de burgerij op zondagmiddag op straat, nu barbecuet ze in de tuin. De tendens is in elk geval dat de woonkamer zich voor een deel naar buiten heeft verplaatst. Heel anders nog dan bij het zogenoemde bermtoerisme van de jaren vijftig en vroege jaren zestig het geval was, toen gezinnen er massaal met de auto op uittrokken en even buiten de stad op klapstoeltjes aan de rand van de weg van de meegenomen etenswaar gingen zitten genieten. Veel tuincentra hebben in hun motto’s iets verwerkt van ‘genieten’ en ‘buitenleven’. Je zou ook kunnen zeggen dat de moderne stadsmens het buitenleven naar binnen heeft gehaald.Nog steeds komt de overgrote meerderheid van de klanten in een tuincentrum om ideeën op te doen, zeggen die klanten, en om daadwerkelijk planten aan te schaffen. Uit eigen onderzoek van de Tuinbranche, gedaan in 2009, blijkt dat meer dan tachtig procent de aankoop van planten en bloemen als reden voor hun komst noemt, terwijl het voor 57 procent zelfs de belangrijkste reden is. Het zogenaamde funshoppen scoort veel lager; een kwart zegt dat het als reden meespeelt, terwijl nog geen zes procent het winkelplezier als belangrijkste motief opgeeft. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat het toch een grote rol speelt. Voor veel vrouwen is het funshoppen mooi meegenomen, al zullen ze zelf het woord misschien liever vermijden. Han de Groot, directeur van Tuinbranche, de koepelorganisatie van de tuincentra, zegt het zo: ‘Wij moeten het hebben van vrouwen. Als mannen iets gaan kopen dat met hun hobby te maken heeft, gaan ze op stap met een lijstje waarop precies staat wat ze nodig hebben: schroefje van die en die maat, een decoupeerzaagje zus of zo of een bepaalde lijm. Maar in tuincentra zijn het de vrouwelijke klanten die de broek aan hebben; die lopen de winkel door en laten zich inspireren door wat ze zien, door de sfeer en het moment.’

De tuinbranche moet het voor een flink deel hebben van impulsaankopen, net als boekwinkels overigens en kledingzaken. Je komt voor een nieuwe spijkerbroek, maar pikt ook nog maar even dat jasje mee. En had je die sierpotten niet gezien, dan had je ze ook niet gekocht. Bovendien moet de trek naar het tuincentrum door externe factoren in beweging gezet worden. Het voorjaar is daarom een cruciaal seizoen. April 2009 bijvoorbeeld was goed voor veertig procent van de jaaromzet. ‘Daar heb je dan geluk mee, want een slecht voorjaar is funest,’ zegt Han de Groot, ‘dat kun je alleen nog inhalen met de kerstomzet. Als het van maart tot mei regent wordt het heel moeilijk nog een goed jaar te draaien. Bij mooi weer hebben mensen zin de tuin in te gaan. Zelfs de voorspellingen voor het weekeind spelen een rol, en dan hoeven ze nog niet eens uit te komen. Zijn ze gunstig dan komen mensen voor het weekeind nog snel even naar het tuincentrum om te kunnen inkopen.’

Het tekent het kortetermijndenken van veel hedendaagse tuinbezitters. Het cyclische en langetermijndenken dat de omgang met grond en natuur doorgaans met zich meebrengt, vind je niet terug bij de moderne groenconsument. Han de Groot: ‘Mensen komen steeds vaker voor instantconsumptie. Men wil iets hebben en dan moet het er ook meteen zijn. Maar weinig mensen kopen nog zaad voor tomatenplanten. Je kunt tegenwoordig in de centra al grote planten krijgen met de tomaten er al aan. Mensen hebben geen geduld meer. Alles moet meteen geconsumeerd kunnen worden. Ik weet nog dat als mijn moeder bloemen kocht, ze de bossen die niet voldoende in knop zaten teruggaf. “Die zijn al uit, die moet ik niet hebben.” Tegenwoordig zijn bloemen al veel verder uit als je ze koopt dan in de tijd van mijn moeder. Je kunt tegenwoordig ook lange, smalle bakken krijgen, tot wel enkele meters lang, met daarin een raamwerk waar de klimop tegenop groeit. Alsof klimop van zichzelf al niet razendsnel groeit.’ Speciaal voor deze zogenoemde ‘gemakstuinier’ kwam IntraTuin in het najaar van 2009 met de ‘easybol’. Veel tuiniers denken niet meer vooruit. Dat je in het najaar bollen moet planten om in het voorjaar te kunnen genieten. Ze vinden het bovendien een beetje vies, dat gewroet in de grond, en weten ook niet goed hoe de bollen geplaatst moeten worden. De easybol loste dat allemaal op; in een biologisch afbreekbaar bakje zaten zo’n zeven bollen op een rij. Alleen even het deksel eraf en het groeiproces kon beginnen.

Het type tuin waarin deze kant-en-klaar producten hun plaats krijgen is meestal de goeddeels versteende stadstuin, in een Vinex-wijk of elders. Grond speelt nog maar een marginale rol. De bestrating is hier nummer een, de plantenbakken worden er later binnengereden met het steekwagentje. De plant is ornament geworden in een buitenkamer, zoals Lida ’t Hart al constateerde, en vele waarnemers met haar. Romke van der Kaa heeft over deze ‘kattenbaktuinen’ geschreven in zijn observaties van de tuinen in de Vinex-wijk Ypenburg, nabij Den Haag en Delft.4 Van der Kaa ziet de oorzaak in de grote verhuismobiliteit en het tweeverdienerschap van de bewoners. Er moet snel resultaat te zien zijn, en het mag allemaal niet te veel werk kosten. Tegelijk is er ook een voorzichtige tendens van tuinliefhebbers die zich meer en meer bewust worden van de functie die hun tuin heeft binnen het totale stadsmilieu. Tuincentra springen daarop in door bijvoorbeeld schuttingen, die vooral in de nieuwbouwwijken de traditionele heggen – verblijfplaats van mus, winterkoninkje en egel – vervangen hebben, te verkopen waar egels onderdoor kunnen kruipen. Zo wordt er dan toch iets van een mini-ecologische structuur gemaakt, op wijkniveau welteverstaan. Als de tuin van de buren dan ook maar voldoende groen en grond biedt voor Mekkie om zich thuis te voelen. Doorgaans bestaat de bodem in de Vinex-wijken echter uit betonklinkers, hardhouten vlonders of grind.

Bovenstaande indrukken leiden onherroepelijk tot de vraag: hoe is het gesteld met de Nederlandse tuinier? Gezien de ontwikkelingen ligt het voor de hand daarover somber gestemd te zijn, als je althans van mening bent dat het om de teloorgang van een waardevolle tijdsbesteding gaat die bijdraagt aan een ontspannen cultureel klimaat. Wie er anders over denkt kan toch in alle neutraliteit vaststellen dat ‘het tuinieren als hobby aan het verdwijnen is, het sterft uit en zal op een gegeven moment praktisch verdwenen zijn, zoals ooit ook het borduren en handwerken’, aldus Mileid Rahder, bladmanager van Onze Eigen Tuin. Dat tijdschrift, dat nog slechts rond de 15000 abonnees telt, bedient het bovensegment van de serieuze tuinliefhebber. De man, maar meestal de vrouw, die stekjes opkweekt in eigen kasjes, zaden ruilt en soms nog met de vingers kuiltjes in de aarde drukt om daar de opgekweekte zaailingen in te verspenen.

Het abonneebestand van Onze Eigen Tuin, waarvan de beroemde tuinarchitecte Mien Ruys destijds een van de inspiratiebronnen was, is niet hoog, maar bij die echte tuinliefhebbers moet je ook de ruim 75000 abonnees van het op een wat populairdere leest geschoeide Groei & Bloei tellen. Hoewel Groei & Bloei op het grotere publiek is gericht, telt het blad toch voornamelijk tuiniers onder zijn abonnees die alles zelf doen in de tuin. Mensen bovendien die veel geld voor hun hobby overhebben, zo laat het management van het blad aan de potentiële adverteerder weten. Gezien de grote populariteit van andere ‘groene’ tijdschriften als Seasons, Bloemen en Planten, maar ook Landleven en de activiteiten van uitgeverij TuinVee (uitgaven over dieren rond het huis) zou je toch moeten concluderen dat het wel meevalt met de tuinier als bedreigde menssoort. Op Nederlandstalige zenders waren op het moment dat ik dit schrijf maar liefst vier tuinprogramma’s te bekijken, wat erop duidt dat de belangstelling voor actief tuinieren in elk geval groot is. Het enorme succes dat de schrijver Jan Siebelink boekte met de roman Knielen op een bed violen (2005), over zijn godsdienstwaanzinnige vader, was misschien ten dele gelegen in de achtergrond van deze man: een bescheiden, eenvoudige Gelderse tuinder die in nauw contact met de grond zijn dagelijks brood moest verdienen. Dat sprak aan.

Maar belangstelling voor is uiteraard niet hetzelfde als actief tuinieren. Een deel van de tuininteresse zet zich om in mobiliteit, waarbij bezoekjes aan beroemde tuinen en kwekerijen natuurlijk hoog scoren. Een populaire bestemming zijn tegenwoordig de zogenaamde theetuinen. Het zijn leuke uitstapjes, vooral als het weer mooi is en er aan de tafeltjes buiten thee met appeltaart genuttigd kan worden. De tuinen kom je niet zomaar binnen, er wordt een toegangsbedragje voor gevraagd. Verder is er vaak verkoop van zaden en stekjes, ‘maar het gaat waarschijnlijk toch vooral om de kop thee met appelgebak,’ zegt Mileid Rahder. Het kijken naar rustgevende, breed uitgemeten televisiereportages over echtparen die van hun kasteeltuin hun levenswerk hebben gemaakt, kan ook heel aantrekkelijk zijn. Maar ook dat vereist niet dat je zelf dagelijks het onkruid wiedt en de rozen snoeit.

Een rondgang bij diverse tuinclubs, verbonden vaak aan een van de genoemde tijdschriften, leert dat de kwantitatieve realiteit heel anders is dan al die glossytijdschriften en tuinprogramma’s uitstralen. We geven een ogenblik het woord aan mevrouw Roodhorst uit Almere. Ze leidt ter plaatse een tuinclub. ‘Ik moet zeggen dat het allemaal erg tegenvalt. Vijftien jaar geleden heb ik in Blokzijl ook een club geleid; die was heel divers van samenstelling. De mensen hadden ook allemaal grote tuinen, want je zat natuurlijk in de provincie. Hier in Almere zie je eigenlijk vooral stenen tuintjes en veel wit grind. De mensen laten hoveniers komen om de tuin aan te leggen. Het aantal leden dat wij hebben valt erg tegen: 234 in totaal. Terwijl Almere steeds maar groeit, komt daar niemand meer bij. Het zijn uitsluitend vrouwen van boven de vijftig.’

Dat langzaam leegbloeden ziet ook de 86-jarige Rietje van der Lee. Veertig jaar lang leidde ze in ’t Gooi verschillende tuinclubs. Ze is er nog steeds erg enthousiast over. ‘Wat die clubs leuk maakte is de liefde voor planten die je met elkaar deelt. Je hebt dus ook al heel snel contact met elkaar zodat er wat onderlinge genegenheid ontstaat. Tuinieren is een hele sociale gebeurtenis. Je bent zelden alleen want je hebt altijd wel een kring van mensen om je heen met wie je kennis en ervaring uitwisselt. Ik heb alle modes zien komen en gaan: heidetuinen, vijvertuinen, alles – maar dat sociale is gebleven. In de jaren tachtig en negentig is er toch veel veranderd. Toen kwamen de tuincentra echt opzetten. Mensen gingen hun planten kant-en-klaar kopen, in potten en al op grootte. Hele bomen zelfs. Bij ons op de clubs kwam dat niet voor. Wij ruilden onderling zaden en stekjes. Dat was een heel andere mentaliteit. Nog steeds gaat dat zo. Maar we worden kleiner en kleiner. De vergrijzing is ons grootste probleem, nieuwe leden komen er haast niet.’

Het actieve tuinieren is heel duidelijk op de terugtocht. In 1970 lag het aantal mensen dat een tuin bezat en zelf planten opkweekte nog praktisch gelijk. Daarna is het hard gegaan. In 2005 was nog maar tweederde van de tuinbezitters actief met planten in de weer, 40 procent van de totale bevolking. Dat strookt met de verschuivingen binnen de vrijetijdsbesteding. Steeds minder daarvan gaat op aan persoonlijke hobby’s en steeds meer aan mediagebruik en mobiliteit, want we moeten ons over grote afstanden verplaatsen binnen de vrije tijd.5 Het begrip ‘vrijetijdsstress’ is nog niet in de Van Dale doorgedrongen, maar het verschijnsel is al benoemd: vooral gezinnen met jonge en opgroeiende kinderen, waarvan de ouders beiden werken, weten in de weekenden en vakanties vaak niet waar ze het zoeken moeten van de drukte.

De cijfers kloppen aardig met andere onderzoeken. Binnen de groep van tuineigenaren heeft meer dan 40 procent een haast vijandige houding tegenover het actief tuinieren. De tuin is voor hen vooral eigen territorium. Of, ‘mijn tuin is sociale ruimte’, een plek voor de kinderen om te spelen, of uitbreiding van het huis. Tuinieren zelf ziet deze groep als een noodzakelijk kwaad. Het is corvee, hun tuin zal dan ook zo onderhoudsvriendelijk mogelijk zijn. De overige 60 procent is nog altijd graag in de tuin bezig, ook al heeft men daar minder tijd, en ziet men deze als een bron van ontspanning en persoonlijk geluk (wat overigens niet wil zeggen dat mensen zonder tuin zich ongelukkiger voelen).6 De tuin betekent contact met de organische natuur en vaak ook een persoonlijk visitekaartje omdat de tuin beleefd wordt als uitdrukking van de eigen smaak en voorkeuren – van de eigen identiteit, kortom.

‘Het mooiste moment in een tuin is als je na de winter eindelijk de vaste planten kunt schoonmaken. Je kijkt er weken naar uit omdat je het weer niet vertrouwt. ’s Nachts zakt de temperatuur nog bedenkelijk laag, maar overdag warmt de zon de grond aardig op en het effect daarvan zie je vooral aan de bloei van krokus, sneeuwklokje en winterakoniet, en aan de struiken die met de dag groener worden.’

Zo begint een van de altijd goedverzorgde en doortimmerde artikelen uit een recent lentenummer van Onze Eigen Tuin. De toon is gericht op een lezerspubliek dat echt even gaat zitten om zich mee te laten nemen door de impressies, tips en uiteenzettingen van de schrijver. Auteur en lezers zijn gelijkgezinden die niet met kleurige illustraties verleid hoeven te worden. De artikelen zijn geschreven vanuit een gedeelde overtuiging wat een tuin moet zijn. Een tuin is de plek waar mens en natuur zich met elkaar mengen. Echt mengen dan, welteverstaan, waarbij de tuinier ook onderdeel van de tuin zelf is en niet alleen maar de grote bedwinger of alleenheerser. Hij voelt zich, voor een deel, ook in dienst van zijn eigen tuin en maakt de seizoenen mee. Het is duidelijk dat dit soort tuiniers nog maar schaars is. Misschien zijn er ook nooit zoveel van hen geweest, zeker in Nederland niet waar de cultuur altijd heel stedelijk is geweest. De toon daarvan is altijd gezet door de burgerij en veel minder door de adel of de boerenstand. In Groot-Brittannië, waar veel country is en nog veel ‘landadel’, is de tuin – net als de vossenjacht en zelfgemaakte jam – een begrip dat nog steeds miljoenen mensen betekenis geeft aan het leven. De Iers-Nederlandse tuinscribente Sarah Hart maakte voor Nederland ooit een ‘plantenvinder’ (waar koop je de beste zaden en kleine plantjes?), maar meer dan enkele drukken verschenen er niet van. In Engeland daarentegen beleeft dat soort gidsen jaarlijks herdrukken. Het is een verschil dat niet alleen te maken heeft met het veel grotere afzetgebied dat Engelse uitgevers nu eenmaal kennen, maar ook met een nog steeds levendige horticultuur.

Het algemeen burgerlijk ideaal in Nederland van een huisje met een tuintje – ‘burgerlijk’ is niet denigrerend bedoeld – is vooral ingegeven door de droom van een huis met eigen erf, een lapje grond ergens op de wereld waar ons privébestaan is verzekerd. Voor veel stedelingen is dat ideaal de ultieme integratie van stad en platteland. Men heeft alle gemakken van de stad bij de hand en toch een ouderwetse eigen plek. Vanuit die houding begrijp je ook goed waarom de tuin steeds meer woonkamer wordt. Ondertussen slinken de lapjes grond in de stedelijke samenleving steeds meer, verhuizen we vaak vele malen in een leven en zijn degenen die de tuinen altijd de meeste zorg en liefde toedroegen, de vrouwen, massaal gaan werken. Mobiliteit wint het in alle opzichten van de grond. Eigenlijk zijn het alleen de volkstuinen aan de rafelranden van de stad waar het tuinieren in de zin van een echte integratie van mens en natuur terug te vinden is. Opmerkelijk is dat als deze volkstuinders gevraagd wordt of ze zich gelukkig voelen het percentage dat zegt ‘erg gelukkig’ te zijn 10 procent hoger ligt dan bij de gewone tuinbezitter.7 Of dat aan die volkstuin ligt of aan de rustigere levensstijl van hun eigenaren in het algemeen vertelt zo’n cijfer niet. Het aantal volkstuinders in Nederland bedraagt verder maar zo’n 3 procent van de totale bevolking en dat zal in de toekomst nog minder worden. In hoofdstuk 9 komt het fenomeen van de volkstuin weer terug.

Vooralsnog lijkt het er erg veel op dat de Nederlandse landschapsarchitect, stedenbouwkundige en hartstochtelijk tuinier Piet Verhagen gelijk heeft gekregen. In de jaren dertig van de vorige eeuw kocht hij in Rockanje 3,5 hectare grond waar hij een grote tuin aanlegde. Over zijn wederwaardigheden hield hij aantekeningen bij. Bij het bombardement op Rotterdam gingen die alle verloren. In de hongerwinter van 1944 herschreef hij, uit zijn geheugen, het boek dat hij in gedachten al klaar had. Meteen in het eerste hoofdstuk constateert Verhagen: ‘“De liefde tot zijn tuin is ieder aangeboren,” mogen we zeggen. Iedereen heeft van natuur een aanleg in die richting, maar dat zegt nog maar weinig. De vraag is maar, of de tuinman-kiem kans krijgt zich te ontwikkelen. Die kans nu wordt er in onze tijd niet beter op. De concentratie en opeenstapeling van de mensen in de steden laten nog maar aan enkelen gelegenheid tot echt tuinen – de volkstuintjes aan de periferie niet te na gesproken. Wij zijn weer nomaden geworden als in de oudste tijden. Jagers en nomaden tuinen niet, nog niet of niet meer. De tuin komt pas met de vaste vestiging van de mens, hij is het natuurlijke complement van het eigen huis.’

2 Hedendaagse grondeloosheid

.

Grond is voor de hedendaagse mens geen vanzelfsprekend gegeven meer. De grond is in vele betekenissen onder onze voeten verdwenen. In de eerste plaats – en meteen ook het meest spectaculair – door de ontwikkeling van de lucht- en ruimtevaart. Maar de ervaring van deze grondeloosheid is voorafgegaan door een ander soort: het verdwijnen van de communale gronden en met de komst van de moderne samenleving ook die van de oude tradities en religieuze zekerheden. Wat betreft de ontwikkeling van de lucht- en ruimtevaart, Peter Sloterdijk, altijd in voor een provocatief idee, heeft al de suggestie gedaan om een antropologie van het ruimtestation te beginnen.8 Hoe moet de mens zich thuis leren voelen zonder grond onder de voeten en zwevend door het luchtledige? In principe zou de mens een gemeenschap kunnen opbouwen in het luchtledige. Niet iedereen lacht dat vooruitzicht toe. Want hoe je grondeloosheid moet waarderen is onderwerp van discussie. De romanticus die verknocht blijft aan zijn eigen plekje, ergens ver weg van het woelen der wereld, en de wereldburger die zich thuis voelt op elke luchthaven waar ook ter wereld, denken er verschillend over. Feit blijft dat de moderne mens ervaringen met grondeloosheid kent die de middeleeuwer, voor wie alles een vaste plek had, nooit zou hebben vermoed. Grondeloosheid hoort bij zijn bestaan, zoals de supermarkt, de hypotheek en het snelwegrestaurant. Vier vormen wil ik hier kort beschrijven: allereerst wat ik ‘existentiële grondeloosheid’ noem, en verder ‘economische’, ‘sociale’ en ‘ecologische grondeloosheid’. Het eerste raakt aan het begrip afgrond, het tweede is verbonden met de moderne consumptie-economie, sociale grondeloosheid komt voort uit het verlies van de traditie die op het land werd gevormd. Ecologische grondeloosheid, ten slotte, is de meest fysieke verschijningsvorm: de verstening van de samenleving.

De afgrond

Vallen kan op twee manieren: horizontaal en verticaal. Struikelen en uitglijden zijn een alledaags verschijnsel, een dankbare truc voor komedianten uit de wereld van film en circus en een ramp voor bejaarden. De struikelende medemens wekt algauw onze lachlust; struikelen maakt de mens zo onbeholpen. Anders zit het met de diepteval. Wie de afgrond in stort kan rekenen op veel ontzag. Of misschien is dat niet het juiste woord; huivering is beter. De diepteval roept ontzetting in ons op, we stellen ons de leegte voor die zich onder je opent als plotseling de grond onder je wordt weggeslagen. In een veelgeciteerde passage beschrijft Friedrich Nietzsche aan het eind van de negentiende eeuw de situatie van de moderne mens als die van iemand die in een peilloze tuimeling terecht is gekomen. De mens stort de afgrond in, zoals Lucifer ooit de hemelen uit gegooid werd en de leegte in suizen moest. Het is een metafysisch beeld – de mens valt uit zijn vertrouwde omgeving en verliest in één klap alle grond onder de voeten – en niet zomaar een bedenksel van een visionair en beeldend filosoof, maar een fascinatie van de Romantiek, die in feite al een eeuw eerder was begonnen en waar Nietzsche het eindpunt van is.9