In Centraal-Azië

Van Linda Otter verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas

Italiaanse geheimen

Linda Otter

In Centraal-Azië

Een reis langs tradities en godsdiensten

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Fonds Journalistieke Projecten te Amsterdam (www.fondsbjp.nl) en een subsidie van de Stichting Hivos.

© 2009 Linda Otter

Omslagontwerp: Gerco Hiddink

Omslagillustratie: Nick Hannes/Hollandse Hoogte

Kaart: Hester Schaap

ISBN 9789045018492

D/2009/0108/582

NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl

Kirgizië

Bisjkek

Iemand slaat met deuren. Op de begane grond van hotel Sheherezade klinkt lawaai, harde stemmen, gevolgd door gegiechel. Het gezelschap komt naar boven lopen. Meisjes op hoge hakken huppelen door de bar. Dan volgt een groepje heren.

Een man met een omvangrijke buik stopt bij mijn stoel, staart me aan en leunt, in een poging me scherp te zien, naar voren. Zijn gezicht wiebelt voor het mijne, onze neuzen raken elkaar net niet. Een moment heb ik het idee dat hij me wil omhelzen, maar hij stapt onverwacht en met een slome concentratie terug. Hebben we er bezwaar tegen dat hij even komt kennismaken?

Hij schuift naast me aan tafel waar we de maaltijd gebruiken: Jan, een Kirgizische restauranteigenaar uit het zuidelijke Osj, haar Engelse echtgenoot David en ik.

‘Breng bier,’ roept de man naar de dame achter de bar.

‘En jij gaat zitten.’ Dat is tot de blonde vrouw gericht met wie hij naar boven is gekomen. Ze neemt stijfjes plaats, slaat haar benen over elkaar. Zijn hand glijdt over haar borsten en dijen, zij frunnikt aan haar nagels.

Hij is nog maar een dag in Bisjkek en moet een conferentie bijwonen, vertelt de man. Hij is politicus en komt uit Kazakh-stan.

Daar wil Jan meer van weten. Maar nu zegt de man dat het er niet toe doet. Hij heeft een te hoge functie om dat hier rond te gaan vertellen. In Almaty kan hij niet naar een Sheherezade. ‘Daar zijn hele fijne clubs, maar je moet op alles letten wat je doet en zegt. Ik voel me soms als een gekooide vogel.’

‘En jij?’ vraag ik het meisje.

‘Gewoon. Ik werk hier.’

Ze is Russin, dat heb ik goed gezien. Ze zit op het puntje van haar stoel en geeft vage, afgemeten antwoorden. Nog wat beleefdheden, gevolgd door een ongemakkelijke stilte, tot de man opstaat en de Russin bij de arm pakt. Het was aangenaam, zegt hij, maar hij moet ervandoor. Hij kust mijn vingers.

De kamers liggen in het verlengde van de bar. Het is maar een paar passen lopen en hij wuift even voordat hij de deur achter zich sluit. Jan zegt dat ze zich schaamt en verontschuldigt zich dat ze ons naar een bordeel heeft gebracht. Ze heeft het adres van Sheherezade van internet gehaald en op de foto’s zag het er keurig uit. Hoe had ze het kunnen weten?

Ik ken het echtpaar nog maar een paar uur. Jan heeft me op het vliegveld gered uit de armen van een paar snorders die opdringerig aan mijn tas en kleren rukten, en vroeg of ik met haar mee wilde rijden.

Ze was als een door God gezonden engel. Het werd donker, ik was alleen, met een klein fortuin aan cash op zak, en het centrum was minstens drie kwartier rijden door de kale steppe.

En nu zitten we dan in dit bordeel. Jan heeft gelijk. Het is wel een net bordeel. Van buiten doet Sheherezade aan een kantoor denken; het is een kubus van beton, met een tegeltuin, in een van de nieuwe buitenwijken van Bisjkek. Ik had geen argwaan. Bij binnenkomst was ik hoogstens wat verbaasd over de wel erg diepe decolletés van de receptionistes en het barokke en popperige interieur; ingericht met spiegels, prullen en roze tapijten.

We bestellen meer bier. Een man loopt met snelle passen de bar binnen. Hij is tenger, klein en hij draagt een zwart pak dat er duur uitziet. In zijn rechterhand draagt hij een aktetas.

‘Waar is hij?’ De man schreeuwt naar de vrouw achter de bar.

‘Ga hem halen. Die klootzak.’

We kunnen de hele scène volgen. Zij gaat voorop met de sleutelbos, hij bonkt op de deur en de politicus verschijnt half-naakt op de drempel. Zijn bezoeker wacht niet op verontschuldigingen. Hij wacht zelfs niet tot de man zich heeft aangekleed, grijpt hem bij de pols en trekt hem achter zich aan de gang door, langs de bar en dan de trap af.

We zeggen de politicus gedag, maar hij doet net alsof hij ons niet hoort. Hij ziet er verslagen uit als een bokser die zojuist zijn laatste wedstrijd heeft verloren.

Na een minuut of wat komt ook het meisje tevoorschijn. Zonder een woord te zeggen glipt ze langs ons heen.

Het is de tweede keer dat ik in Kirgizië ben. Ik kwam er voor het eerst in 2005, toen een volksopstand tot het aftreden van de president had geleid. Voor die tijd kende ik het land alleen maar van nieuwsberichten over stembusmanipulaties en klopjachten op religieuze extremisten.

Destijds verbleef ik een voormalig Sovjethotel in het centrum, vertel ik aan Jan. In dat hotel had ik geen prostituees gezien, maar ik maakte daar wel iets vreemds mee. Midden in de nacht werd ik gewekt door een ijselijk gegil dat van buiten kwam, ik rende meteen naar het balkon en was er getuige van dat drie mannen op straat een meisje ontvoerden.

Ze ging donker gekleed, ze had kort haar – of droeg ze een mutsje? De mannen stonden voor haar en vormden een muur. Achter haar reed een auto. Toen ze probeerde te vluchten, grepen ze haar beet en duwden haar van de een naar de ander, alsof ze een pingpongbal was. Daarna tilden ze haar op, gooiden haar op de achterbank en reden hard weg.

Ik had de gebeurtenis destijds meteen aan de receptioniste gemeld, maar zij weigerde de politie te bellen en vond dat ik me nergens mee moest bemoeien. Ik moest het voorval maar vergeten en gaan slapen.

Jan vraagt: ‘Die ontvoering, was het ala kachuu?’

Ze doelt op een bizarre traditie in Kirgizië waarbij mannen een vrouw op straat ontvoeren om haar tot een huwelijk te dwingen. De Kirgiezen zeggen dat het gebruik nog uit de tijd stamt dat ze als nomaden over de steppe zwierven. Sinds de onafhankelijkheid is het aantal gedwongen huwelijken door ala kachuu omhooggeschoten.

Misschien was het ala kachuu. Het kunnen ook een stel pooiers zijn geweest die een prostituee kwamen halen. Misschien is alleen de vraag al verwarrend. Waar ligt de grens tussen misdaad en traditie? Wat ik weet is dat een vrouw voor mijn ogen werd overmeesterd en dat getuigen weigerden tussenbeide te komen; dat niet alleen, de getuigen keerden zich af alsof het hen niet aanging.

De ontvoering van de vrouw bij mijn hotel in Bisjkek was in mijn hoofd blijven zeuren en had me aan het denken gezet. Voordat de communisten Centraal-Azië veroverden leefden de vrouwen onder de sharia. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kregen de voormalige Sovjetrepublieken van Centraal-Azië onafhankelijkheid. De afgelopen jaren is de islam weer in opmars en zijn tradities teruggekomen. Wat zijn daarvan de gevolgen voor vrouwen; maakt dit uit voor hun rechten, hun vrijheden? Hoe houden zij zich staande in een maatschappij waar nieuwe vaak ongeschreven regels gelden?

Jan is na een jarenlang verblijf in Europa nog maar twee jaar in haar land terug. Ze heeft de veranderingen na de val van de Sovjet-Unie niet meegemaakt, zegt ze. In 1991 kwam er een nieuwe grondwet waarin de bijzondere positie van de islam werd benadrukt. Toen zij terugkeerde was ze verbaasd dat tradities en geloof zoveel belangrijker waren geworden.

‘En die agressie,’ zegt ze. ‘Die is ook nieuw.’

‘En bordelen?’

‘Die waren er niet.’

Ze begrijpt niet dat ik alleen wil reizen. ‘En waarom kies je nu juist Kirgizië. Dit is toch een uithoek?’

‘Ik ben pas aan het begin. Daarna zullen Oezbekistan en Tadzjikistan volgen.’

Wapperend met mijn landkaart laat ik haar het traject zien dat ik heb uitgestippeld. Eerst wil ik meer weten over die vreemde kidnappingen. Wat zegt dat over het moderne Kirgizië? Dan reis ik door naar Samarkand en Boekhara, de islamitische cultuursteden in Oezbekistan en de oude machtscentra van de emirs. In de jaren twintig begon hier de hoejoem, een veelomvattend plan om vrouwen mensenrechten te geven en van de gezichtssluiers te bevrijden. Het leidde tot gruwelijke moorden op vrouwen die tegen de wil van de moellahs in met blote gezichten op straat liepen.

Na de cultuursteden ga ik naar de Ferganavallei in het oosten van Oezbekistan, de beruchte bakermat van het islamitisch terrorisme.

Jan vraagt: ‘En dan ga je door naar Tadzjikistan?’

Ze weet dat er een burgeroorlog is geweest en dat islamisten begin jaren negentig, toen Tadzjikistan onafhankelijk was geworden, in dat land de macht wilden grijpen. Maar als ik zeg dat ik naar het Pamir-gebergte wil reizen, naar de Ismaëlieten, kijkt ze me niet-begrijpend aan.

‘Mmm.’

‘Een islamitische sekte die geen moskeeën heeft en de Koran niet volgt.’

Een deur gaat open. Mannen in leren jasjes komen naar boven lopen. Ze kijken onze richting uit. Het is weer drukker geworden.

‘Oké.’ Jan rekt zich geeuwend uit en stapt op een ander onderwerp over. David en zij willen een nieuw bedrijf opzetten in Bisjkek. De hele dag heeft ze aan niets anders gedacht dan aan haar café-restaurant dat in Osj failliet ging. Het zit als een vervelende zoem in haar hoofd.

‘Nu maar hopen dat we in Bisjkek meer geluk hebben.’

De volgende ochtend pakken Jan en David direct na het ontbijt hun koffers. Jan ziet bleek. De klanten maakten zoveel lawaai dat ze geen oog dicht heeft gedaan, zegt ze geeuwend. Ik heb nergens last van, integendeel, ik heb uitstekend geslapen, maar ben te lui om meteen iets anders te zoeken. Na nog een nacht Sheherezade – en een zieke klant die overgeeft op de tegelvloer in de lounge – besluit ik dan toch maar te vertrekken. Een leraar op de landbouwuniversiteit heeft me het adres gegeven van een vrouw die een appartement verhuurt. Het is op tien minuten loopafstand van het centrum.

In het park ruikt het naar gras en rozen. Langs de boulevard van Bisjkek rijden ouderwetse Russische lijnbussen, spotgoedkoop en altijd vol met passagiers. Wolken van roet dansen uit kapotte uitlaten, om te verdwijnen in het niets. In het verkeer lijken geen regels te bestaan, geen beperkingen. Auto’s en bussen negeren stoplichten en verkeerstekens en kronkelen om en langs elkaar heen, als in anarchie.

De hele middag heb ik wat doelloos door het centrum geslenterd. In het centrum zijn er weer meer internetcafés en restaurants bij gekomen. Het hart van Centraal-Azië heeft geen grote olievoorraden zoals de rijke buren Kazakhstan en Turkmenistan. Maar de zwarte economie is omvangrijk. Mannen zijn massaal weggetrokken om te werken in Rusland en sturen geld en kleding naar huis.

Bisjkek is een universiteitsstad waar de jeugd uit het hele land naartoe trekt om te studeren. Op de boulevard lopen meisjes met meisjes, jongens met jongens en zo nu en dan een stelletje; een doorlopende file voetgangers die geen ander doel lijkt te hebben dan te flaneren, te kijken en naar zich te laten kijken.

Voor mijn reis heb ik niet meer dan twee broeken ingepakt, wat t-shirts en overhemden, en ik voel me in Bisjkek net een mus die per ongeluk tussen een troep zangvogels is beland. De etnische Kirgiezen met hun hoge jukbeenderen en oosterse gezichten zijn tenger en slank. Kirgizië is een moslimland, maar er is bijna geen hoofddoek te zien. Vrouwen dragen strakke spijkerbroeken of jurken en rokken van glimmende of doorschijnende stofjes die halverwege de dijen reiken. De Russinnen haal je er zo uit; langer, bleker, en grover, meestal geblondeerd en zo mogelijk nog schaarser gekleed.

De westerlingen die ik op straat tegenkom zijn geen toeristen, maar hulpverleners die voor Europese en Amerikaanse organisaties werken. Westerse en oosterse machten wedijveren in deze voormalige communistische republiek om de gunst van de bevolking. De wind uit het Westen is zichtbaar in een groeiend aantal mobiele telefoons, westerse kleding, bordelen en discotheken. Die uit het Oosten verspreidt zich met name in de agrarische gebieden via moellahs en gebedenboeken.

De Amerikanen financieren programma’s ter bevordering van de democratie en de rechtsstaat. De aandacht is in de eerste plaats te danken aan de groeiende invloed van de islam in een politiek gevoelige regio.

Leiders van heel Centraal-Azië voeren al jaren een repressief beleid tegen fundamentalistische groeperingen die vanuit Pakistan en Afghanistan invloed proberen te krijgen. Sinds de perestrojka in de jaren tachtig verrezen in Centraal-Azië duizenden nieuwe moskeeën, die direct of indirect werden gefinancierd met geld uit Pakistan en Saoedi-Arabië, dit alles uiteraard met het doel hun invloed in de regio te verstevigen. In 1991 waren er in Kirgizië niet meer dan veertig moskeeën. Vijftien jaar later noteerde de Religieuze Staatscommissie er meer dan tweeënhalfduizend. Het zijn meestal bescheiden optrekjes die niet opvallen en meer op een woning lijken dan op een gebedshuis.

Uit een van de openstaande ramen van het muziektheater waait ons pianomuziek tegemoet, begeleid door hoge vrouwenstemmen die even abrupt eindigen als ze zijn begonnen. Ik heb met Lena afgesproken, een etnische Russin van midden twintig, die ik nog ken van de vorige keer dat ik Kirgizië bezocht. Rood haar in een paardenstaart, een tas van bont over haar schouder.

Lena is in een slecht humeur. Ze heeft weer ruzie gehad met haar vriend Sasja. Ze doen niets anders dan ruziemaken. Hij rijdt taxi en woont, sinds hij bij zijn vrouw weg is, bij Lena en haar moeder in huis. ‘Mijn moeder wordt er gek van. Hij zit de hele dag te niksen en wij maar voor hem zorgen, want denk maar niet dat Russische mannen thuis iets doen. ’s Avonds gaat hij uit en dan komt hij dronken thuis.’

Terwijl we over Sasja praten, krijgen we gezelschap van een bejaarde Russin. Ze komt zomaar bij ons staan, haar jurk hangt wijd om haar heen, grijze haren sprieten uit onder een gebloemde hoofddoek van wol. Ze spuwt op de grond en wijst op het grasveld waar feestgangers platgetrapte bekertjes en bierflessen hebben achtergelaten.

‘Onder de communisten lieten ze je betalen als je troep op straat gooide. Nu wordt de hele straat als een vuilnisbak beschouwd. Is er nog respect? We zouden hier een Poetin moeten hebben. Die zou orde op zaken stellen.’

Ik heb het idee dat ze de hele dag gewacht heeft tot ze dat aan iemand kon zeggen. De vrouw wacht niet op antwoord maar loopt naar een bankje, pakt een stuk brood en een mes uit de tas die naast haar ligt, en snijdt boterhammen.

‘Poetin? Dat meent ze niet.’

‘Tuurlijk heeft ze gelijk,’ vindt Lena. ‘We hebben een sterke man nodig die ons uit de ellende haalt. Het land verloedert.’

Ze pakt mijn arm en zegt dat ze me het Staatsmuseum wil laten zien. Voor de onafhankelijkheid, toen het museum nog het Leninmuseum heette, bezat het de grootste collectie Sovjetbeelden van heel Centraal-Azië. Het museum was in de jaren tachtig een sociaal project geweest, in de nadagen van het communisme werd een late poging gedaan om de Kirgiezen te laten zien hoe mooi de gemeenschappelijke doelen waren; de gezamenlijke strijd van arbeiders en boeren om het land op te bouwen.

Lena zegt: ‘Daar interesseert zich natuurlijk niemand nog voor. Maar het communisme maakt deel uit van onze geschiedenis.’

Na de onafhankelijkheid maakten de politici geen haast met het verwijderen of vernietigen van communistische symbolen. De etnische Kirgiezen moesten op eigen kracht verder en dat viel niet mee. Lenin en Marx werden niet aan stukken gehakt en belandden niet in een kelder, zoals dat in andere voormalige Sovjetrepublieken gebeurde. Ze verhuisden simpelweg naar minder prominente plekken, zoals buitenwijken en afgelegen stadsparken.

Rechts van de drukke Chuystraat lopen we tegen het Staatsmuseum aan. Langs spuitende fonteinen lopen we de trap omhoog. We zijn de enige klanten, maar de vrouw achter de kassa lijkt geen haast te maken om ons te helpen. Ze is in een intensief gesprek met haar collega gewikkeld.

Mijn kaartje is wel tien keer zo duur als dat van Lena, zien we op het prijslijstje op de muur. Lena gaat in debat over de prijsverschillen en roept dat ze het discriminatie vindt. ‘Hoe moet dit land nu ooit volwassen worden?’

De verkoopster haalt haar schouders op. ‘Die westerlingen die het geld hebben om een vliegticket naar Bisjkek te kopen, kunnen best een wat duurder kaartje betalen. Of niet soms?’

Ik moet toegeven dat de inkomsten van het museum naar een goed doel gaan. Het is een voorbeeld van ouderwetse werkverschaffing uit de Sovjettijd; er staan twee dames achter de kassa, twee schoonmakers die doen alsof ze de trappen dweilen, wel drie verkopers in het souvenirwinkeltje waar geen klant te zien is en twee portiers voor de deur. In het kwar-tier dat we gewacht hebben tot we een kaartje mochten kopen, heb ik geen bezoeker in of uit zien lopen.

We dwalen langs stoffige vitrines waar roofvogels, beren en herten ons met glazige ogen aanstaren, passeren grafurnen, potten en traditionele nomadententen. Maar het is op de eerste verdieping, dat ik begrijp waarom Lena me hier heeft gebracht. De Sovjetcollectie in dit museum is geen kleine verzameling nostalgie zoals ik die heb gezien in andere landen met een communistisch verleden. Deze collectie is inderdaad van een buitengewone omvang. Tientallen beelden, levensgrote sculpturen in brons, bootsen een revolutie na van een feestvierende massa, waar ik als bij toeval in terecht ben gekomen.

Lenin torent, omringd door soldaten op zijn sokkel, hoog boven me uit. Even verderop staan Marx en Engels, gedistingeerd gekleed in lange jassen en vlinderdassen. Mannen met petten en vrouwen die hun kinderen op de arm dragen, marcheren ons met geheven vuisten tegemoet. Iemand moet er genoegen in hebben gehad om de borsten van de vrouwen te bekrassen.

Lena begrijpt niet waarom westerlingen het altijd maar over Stalin hebben.

‘Stalin was een gek. Hij was een moordenaar en psychopaat. Denk niet dat we daar niets over weten, we hebben er op school genoeg over gelezen. Maar dat betekent toch niet dat het hele systeem verkeerd was? Ze hadden een aantal hervormingen kunnen doorvoeren. Er moest iets veranderd worden. Ieder systeem heeft zo nu en dan een herziening nodig. Maar nee, hier moesten ze zo nodig met bulldozers te werk gaan. En na de onafhankelijkheid,’ zegt ze, ‘was het de omgekeerde wereld. Iedereen die fout was geweest werd goed en iedereen die goed was geweest werd fout.’

Een maand voor Lena’s verjaardag kondigde Gorbatsjov glasnost en perestrojka aan. Ze hoorde dat er een grote ontmoeting was van alle grote leiders in de Sovjet-Unie op het Witte Huis in Bisjkek. Via de radio werden de Kirgiezen gefeliciteerd.

Zij had de naweeën meegemaakt van een aan verval onderhevig communisme en ze had meer vrijheden dan de generaties voor haar ooit hadden gekend.

Op de dag dat Kirgizië onafhankelijk werd vierde niemand feest. ‘De Kirgiezen wilden niet stoppen met het systeem,’ zegt Lena. ‘We deden gewoon wat ons gezegd werd, we waren net blinde paarden. Van de een op de andere dag stortte onze wereld in.

‘Jullie hebben nu vrijheid,’ merk ik op.

‘Ja, ja. Vrijheid.’ Ze zwijgt even, zoekend naar woorden. ‘Ze zeggen dat er nu meer vrijheid is dan vroeger. En misschien is dat zo. Als je rijk bent of goede contacten hebt, dan koop je vrijheid, dan kan je doen wat je maar wilt. Als ik een business wil beginnen, heb ik papieren nodig en daarvoor heb ik contacten nodig. En die contacten kosten geld. De gewone mensen hebben hier alleen maar minder vrijheid gekregen dan we vroeger hadden. Wat is vrijheid zonder geld? Misschien voelt het heel vrij, maar dan loop je wel in je onderbroek. Trouwens, ik zit niet in de politiek, ik bemoei me nergens mee. Waar heb ik al die vrijheid in godsnaam voor nodig?’

De voormalige nomenklatoera verdween niet uit beeld, integendeel, zij beschikte over de contacten en middelen om handel te drijven, het was juist zij die een beter toekomstperspectief had. Het lager en het middenkader – de ambtenaren op de ministeries, leraren, ziekenhuispersoneel – bestaat hoofdzakelijk uit vrouwen. Met hun salarissen valt nauwelijks rond te komen. Mannen trokken naar het buitenland om te werken. Vrouwen bleven achter met de kinderen.

Toen ik vijftien was, dacht ik over vrijheid misschien hetzelfde als Lena. Bij mij thuis aan tafel werden felle debatten over politiek gevoerd: Zuid-Afrika, Israël, de neutronenbom. Mijn vader stemde op de communisten. Dat mocht ik van mijn moeder aan niemand vertellen omdat ze bang was dat zijn politieke voorkeur ons gezin in de problemen zou brengen. Absurd vond ik dat. Zij vertelde dat in haar jeugd arbeiders werden ontslagen omdat ze lid waren van de communistische partij. Mijn moeder nam overigens zelf ontslag toen ze ging trouwen. Van Nederlandse vrouwen werd verwacht dat ze huisvrouw werden.

Ik deelde nog een blauwe maandag krantjes uit voor de jonge communisten. Maar na een paar saaie vergaderingen met baardige voorzitters hield ik het communisme al voor gezien. Mijn generatie had vrijheden ten over, al was ik me daar toen niet zo van bewust omdat het zo vanzelfsprekend was. Het waren de wilde jaren tachtig. We werden de crisisgeneratie genoemd, de no-future. Maar er was zoveel future dat ik vaak niet wist waar ik haar zoeken moest.

We hoorden van de gruwelijkheden die onder communistische regimes hadden plaatsgevonden. In Berlijn viel de muur. Linkse Europeanen schoren hun baarden af en gingen colbertjes dragen. Mijn vader was ondertussen socialist geworden.

Ik dacht – voordat ik bekend raakte met Kirgizië – dat alle voormalige communistische landen blij waren het kapitalistische systeem te kunnen omarmen. Maar dat klopt niet, of niet helemaal. Kirgiezen, ook de meer welgestelde Kirgiezen, praten met warmte over het communistisch regime. Als je doorvraagt halen ze hun schouders op en zeggen dat ze zich daar niet zo mee bezighouden.

De verhalen van Kirgiezen gaan niet over strafkampen, over de miljoenen doden onder het regime van Stalin of over hongersnoden. Ze gaan over de goede pensioenen, het rustige leven dat ze hadden, zonder de stress van nu. En hoe veilig het vroeger op straat was, toen de communisten er nog waren. Heel rustig was het, zonder al die criminaliteit en het geweld van tegenwoordig.

De Kirgiezen waren niet voorbereid op de val van de Sovjet-Unie, net zomin als de andere voormalige Sovjetrepublieken in Centraal-Azië. De crisis werd versterkt door de massale uittocht van tienduizenden etnische Russen en Duitsers die al enkele generaties in Kirgizië woonden en de leiding hadden gehad in de fabrieken, op scholen en op de kantoren.

In mijn appartement in Bisjkek verdiep ik me in de ontvoeringszaken. Ala kachuu betekent in het Kirgizisch ‘grijp en vlucht’. De naam prikkelt de fantasie, hij zou een titel kunnen zijn uit de Bouquetreeks. In Kirgizië hoeven jonge mannen niet op de versiertoer; ze proberen geen afspraakjes te regelen en het is ook niet nodig dat ze op bezoek gaan bij de familie van hun uitverkorene met de bedoeling haar hand te vragen. Met hulp van vrienden, vaders of broers overmeestert een man op straat een vrouw en neemt haar met geweld mee naar huis. Zijn moeder heeft ondertussen de moellah, de islamitische geestelijke, uitgenodigd voor de huwelijksplechtigheid. Dorpsgenoten, buren en verwanten komen. De potentiële bruid wordt in een kamer opgesloten.

Kirgizië heeft vijf miljoen inwoners. Het is een moslimland. Huwelijken worden door een moellah bekrachtigd. Dat wil niet zeggen dat bruidenroof een islamitische gewoonte is. De Kirgiezen noemen het een traditie van hun voorouders. De nomaden zouden al lang voor de islam het land veroverde de gewoonte hebben gehad vrouwen van andere stammen te roven.

De Kirgizische wet verbiedt vrouwenroof, maar in praktijk schort er nogal wat aan naleving van die wet. De Amerikaanse onderzoeker Russell Kleinbach stelt dat de helft van de Kirgizische mannen door ontvoering aan een vrouw komt. Twee van de drie vrouwen zeggen dat ze tegen hun wil met hun ontvoerder zijn getrouwd.

Bisjkek is modern en meisjes zien er in hun jeans en minirokken niet uit alsof ze onderdrukt worden. Het is juist daarom zo moeilijk te begrijpen dat er in dit land na de onafhankelijkheid een traditie bestaat waar het ontvoeren van vrouwen een echte trend is geworden; net als internet en mobiele telefoons.

Het kantoor van de mensenrechtenorganisatie in Bisjkek ligt een paar blokken lopen van mijn appartement. Er fluit een vogel, tussen de flats op een kaal grasveld schoppen jongens tegen een bal. Dan ben ik al verdwaald tussen de gebouwen die allemaal op elkaar lijken en erger ik me aan mezelf dat ik niet beter heb opgelet.

De metselaar aan wie ik de weg vraag, wijst vaag in de verte. Ik herken de straat van mijn eerdere bezoek aan Kirgizië. Nu het nummer nog; ik dwaal van flat 6 naar 10, en dan volgt daar weer een nummer 8 op. Het is om gek van te worden en uiteindelijk bel ik naar het kantoor.

‘Ik kom je halen,’ zegt Asel Jamankulova.

Ze is student rechten aan de Amerikaanse universiteit en werkt al enkele jaren parttime bij de mensenrechtenorganisatie als vrijwilliger. We klimmen betonnen trappen op en ik bedenk dat ik ook deze keer niet goed om me heen heb gekeken, zodat ik de volgende keer nog steeds niet weet waar ik moet zijn.

Asel stelt me voor aan haar collega Burul Sapieva, die net als zij rechten studeert aan de Amerikaanse universiteit. In de Sovjettijd werden ook vrouwen ontvoerd, zeggen ze. Maar dan was de ontvoerder een jongen uit hetzelfde dorp. De families kenden elkaar en het meisje kende de jongen in ieder geval van gezicht. Er was sociale controle. Als het meisje niet goed werd behandeld ging de familie erachteraan. Maar tegenwoordig kan je de vrouwen van straat sleuren, je verkracht ze en dan trouw je met ze. Vrouwen zijn vogelvrij geworden.

Het zijn gruwelijke verhalen. Sapieva vertelt een verhaal over haar nichtje van eenentwintig, een studente in Bisjkek. Haar nichtje werd ontvoerd door een man die haar in een discotheek probeerde te versieren. Ze was toen niet op zijn avances ingegaan en had hem de hele avond genegeerd. De dag daarna liep ze op straat en werd door hem in zijn auto getrokken. Die man bracht haar niet naar zijn ouders maar naar het huis van een vriend. Diezelfde avond werd ze verkracht. Ze durfde niet meer naar huis terug en stemde toen maar in om met hem te trouwen. Na een paar maanden was ze zwanger. Ze mocht de deur niet meer uit en ontdekte dat hij nog een andere vrouw had, met wie hij islamitisch was getrouwd. Ze dreigde weg te lopen en toen begon hij te slaan. Ze woont nog steeds bij hem. Haar ouders willen haar niet meer thuis hebben.

Het ene verhaal is nog vreemder dan het andere. Een vrouw die ernstig gewond raakte na een poging tot ontvoering – ze kwam met haar haren in een wiel van een brommer terecht. Een vrouw die in een kofferbak werd gegooid en stikte. De zelfmoorden. Meisjes die weigeren te leven met hun ontvoerder en de hand aan zichzelf slaan.

Kirgizië heeft een lange traditie in magie en geheimzinnige krachten, vertellen de studentes. Dat is de erfenis van het preislamitische sjamanisme. Dat doet het in Kirgizië misschien nog wel beter dan de islam. De families bedenken de ene truc na de andere om de meisjes tot trouwen te dwingen. Ze strooien zout voor de drempel; als je vlucht en over het zout stapt, word je achtervolgd door ellende en ongeluk. De grootmoeders gaan opgerold voor de drempel liggen. Als je weg-rent en over hen heen springt weet je zeker dat je in de hel komt.

Een vriendin van hen liep weg uit het huis van haar ontvoerder, nadat ze geweigerd had met hem te trouwen omdat ze al verloofd was. Zeven maanden later, ze was inmiddels getrouwd, kreeg haar man een ongeluk en toen was ze weduwe. Nu denkt ze dat de familie een vloek over haar heeft uitgesproken. Zwarte magie: als ze bij haar ontvoerder was gebleven was al die ellende niet gebeurd.

Asel kijkt me onderzoekend aan. ‘Je wilt weten of wij als mensenrechtenorganisatie daar iets mee doen?’

Haar antwoord kan kort zijn. ‘Niets.’ Ze zegt het laconiek. ‘We krijgen er geen geld voor. Buitenlandse organisaties schrijven stapels rapporten over democratie en gender. Dan komt er een ad-hocprogramma voor een paar weken; er worden wat posters in de stad opgehangen, zo eens in het halfjaar als er geld te verdelen valt. Ze geven voorlichtingsbijeenkomsten in de dorpen op het platteland. En wat gebeurt er? Dan houden de families hun dochters binnen uit angst dat ze ontvoerd worden. Kunnen die meiden helemaal niet meer op straat. Na een paar maanden houdt zo’n programma weer op en dan heeft niemand het meer over die ontvoeringen. Daar kunnen die organisaties op zich weinig aan doen. Ontvoeringen zijn gewoon geen thema in Kirgizië.’

Het duizelt me. Ik hoor feiten. Maar ik begrijp nog steeds niet hoe het nu zit. Hoe komt het dat vrouwen in het postcommunistische Kirgizië hierin meegaan? Wat is dit? Sapieva zegt dat haar nichtje vast niet wil instemmen met een vraaggesprek en dat is het probleem van meer vrouwen. Ze schamen zich om erover te praten, en willen dat al helemaal niet met iemand die niet tot de familie behoort.

Van een vriend heb ik gehoord over een vrouw die in Naryn woont. Hij weet maar een paar details. De vrouw heet Altyn en is enkele jaren geleden met haar ontvoerder getrouwd. Ze werkte destijds als lerares Engels in Kochkor en was op weg naar haar werk. Op honderd meter afstand van haar huis werd ze door een onbekende man in een auto gesleurd.

Altyn neemt zelf op. Maar als ze hoort waar ik het over wil hebben klinkt ze hoorbaar nerveus. ‘Neem je iemand mee?’

‘Dat ben ik niet van plan.’

‘Goed. Je moet alleen komen, anders zeg ik je niets.’

Song Kol

Op de kaart zie ik dat Naryn een paar honderd kilometer naar het zuiden ligt. Ergens halverwege deze route ligt het bergmeer Song Kol, te midden van een eenzaam steppelandschap.

Lena schiet me te binnen. ‘Als je echt iets van Kirgizië wilt begrijpen,’ heeft ze in het museum gezegd, ‘dan moet je niet in Bisjkek blijven, maar ook naar de steppe reizen. Dat is het echte Kirgizië.’

Ze bedoelt dat de etnische culturele rijkdom, de taal, boeken, muziek, nooit zoveel heeft voorgesteld, de Kirgiezen zijn altijd een volk van nomaden geweest dat leefde van land en dieren. Ik kan eerst naar Song Kol en dan op de terugweg naar Naryn reizen om daar Altyn te ontmoeten.

Er zijn geen hotels en het is eind september, het seizoen van de schaapherders is eigenlijk al voorbij. De schapen en paarden worden tot het einde van de zomer buiten gelaten en daarna in stallen ondergebracht. Dat wordt dus op goed geluk proberen een slaapplaats te vinden.

Misschien zou Lena mee willen?

Na wat heen en weer gepraat stemt ze toe. Dan zegt ze tot mijn verbazing dat ze zelf nooit in de steppe is geweest, ze is de afgelopen jaren helemaal niet buiten Bisjkek geweest. Ik begrijp het niet helemaal. Ze vindt dat ik naar de steppe moet reizen om Kirgizië te leren kennen en zelf kent ze de steppe en de schaapherders alleen van horen zeggen.

‘Ik ben geen Kirgizische. Ik ben een Russin.’

Dan vraagt ze of ze in een tent moet slapen en of dat niet primitief is.

Een paar dagen later staat ze voor mijn deur. Ze heeft geen slaapzakken kunnen vinden, maar ze heeft wel een hemelsblauw trainingspak gekocht, volgens haar uiterst geschikt voor het landleven. Haar voeten steken in glimmende nieuwe gympen.

De zwaarlijvige man naast haar heb ik nog nooit gezien. Hij is de eigenaar van de jeep die ons naar het zuiden zal brengen, naar het meer van Song Kol. We gaan niet rechtstreeks maar zullen een lange omweg rijden via het meer van Issy Kol. Hij heet Alexander en terwijl Lena en ik de reis doornemen, drentelt hij heen en weer, waarna hij gedienstig begint de spullen in te laden. Hij is Rus, net als Lena, een jaar of vijftig en hij heeft een snor.

In het stadje Tokmok wil Lena stoppen. ‘We moeten wodka inslaan,’ zegt ze. We moeten dan ook minstens twee flessen meenemen, anders zouden de herders ons misschien de toegang weigeren.

‘En we moeten snoepjes voor de kinderen kopen,’ voegt ze er gedecideerd aan toe, alsof we op weg zijn naar een inheems volk dat we met giften willen verleiden. Toe maar, wodka, snoepjes voor de kinderen. In Afrika hebben kinderen al geleerd om bij iedere blanke die ze tegenkomen om snoepjes te bedelen omdat er ooit een paar idioten met uitdelen begonnen zijn. Ook daar kan je nergens meer op bezoek zonder het stamhoofd van drank te voorzien. Zijn die gebruiken nu ook al overgeslagen op de schaapherders in Kirgizië?

Maar nu mengt ook Alexander zich in de discussie. Hij is het met Lena eens. Ik ben een buitenlandse gast en ik moet me aan de regels van het land houden. In Kirgizië is het nu eenmaal een oude traditie om schaapherders snoep en alcohol te geven, als je van hun gastvrijheid gebruikmaakt. Dat zijn ze gewend, vooral als buitenlanders op bezoek komen. We mogen ze niet teleurstellen. Bovendien, voegt hij eraan toe, moet ik me ervan bewust zijn dat alle schaapherders in zijn land alcoholisten zijn.

‘Ze zuipen zich kapot en zien geen schaap meer staan.’

De twee Russen gaan inkopen doen. Alexander heeft meteen maar een extra fles wodka gekocht, voor eigen gebruik. ‘We gaan de woestenij in. Dan kan je wel wat extra krachten gebruiken.’

De zon streelt het landschap, dat gaandeweg steeds ruiger en groener wordt. Het is vreemd stil op de weg. En in deze geluidloze wereld stuiten we zo nu en dan op jongens en mannen, gekleed in mantels en hoge hoeden van vilt, die schrijlings op stevige, kleine paarden op de weg galopperen. De enige huizen die we voorbijrijden zijn voor de doden gebouwd, het zijn kerkhoven met graven van leem en daken in de vorm van koepels, waarop een stok met een halve maan steunt.

De gerestaureerde antieke graven onderscheiden zich door mozaïeken in helle kleuren; koepels blinken in de zon. Alsof met de val van het Sovjetrijk ook de doden weer in competitie waren voor een betere plaats in het paradijs. De graven werden na de onafhankelijkheid gerestaureerd toen Kirgiezen met welgestelde ouders dat niet langer hoefden te verbergen en een interessante afkomst weer voordelen had.

Als de avond valt gaan we op zoek naar een slaapplaats. In deze stille leegte is de kans op onderdak het grootst als je een groep schaapherders tegenkomt met joerten, hun tenten van vilt. De rulle zandweg krijgt steeds meer kuilen en gaten; in een wolk van stof passeren we enkele armoedige huizen van leem.

Dan houdt de weg plotseling op. In de verste verte is geen joert te zien, of iets wat daarop lijkt. Alexander begint aan een moeizame tocht dwars over het stugge grasland. We stuiten op nog een gehucht. Bij een kampvuur staan mannen met de armen over elkaar geslagen ons aan te staren.

‘Wat een troep,’ zegt Lena. ‘Wat een puinhoop maken ze van dit land.’ Alexander stopt de auto. ‘Je moet de weg vragen,’ zegt hij op besliste toon tegen Lena. Ze sputtert tegen.

‘Hier? In deze rotzooi?’

In de deuropening van een huis verschijnt een vrouw, die ons nieuwsgierig opneemt. Een stuk of wat kinderen beloeren ons van achter een raam, hun neuzen tegen het glas gedrukt, ze duiken giechelend weg als ze opgemerkt worden.

Op de vragen van Lena haalt de vrouw niet-begrijpend haar schouders op en loopt weer naar binnen. ‘Horen jullie dat,’ roept Lena. ‘Ze spreken hier niet eens fatsoenlijk Russisch.’

‘Wat een stommelingen. Dit land gaat te gronde met al deze onwetenden.’

Nu ben ik degene die verbaasd is. ‘Praat jij dan geen Kirgizisch?’

Lena is geboren en opgegroeid in Kirgizië, net als haar ouders en grootouders. De familie van Lena is, net als honderdduizenden andere mensen, onder dwang naar Centraal-Azië gebracht. Haar overgrootvader van vaderskant was een hoge ambtenaar onder het tsaristische regime. Na de communistische revolutie van 1917 raakte hij alles kwijt. Zijn huis werd geconfisqueerd, zijn meubels werden aan de arbeiders uitgedeeld en hij en zijn familie werden op transport gesteld naar een dorpje in Zuid-Kazakhstan.

Hoe is het mogelijk dat zij de taal van haar land nooit geleerd heeft?

Lena begrijpt niet waar ik het over heb.

‘Dat is toch logisch. De Kirgiezen hebben alles aan ons te danken. Wat was Kirgizië nou helemaal voordat de Russen hier kwamen? Wie hebben de huizen en de wegen gebouwd? Wie hebben hier de scholen en de fabrieken neergezet? Honderd jaar geleden was dit een achterlijk land. Stel nou, als de Russen niet waren gekomen, dan zouden die Kirgiezen nog steeds in tenten wonen.’

Ze heeft het nog niet gezegd of de deur gaat opnieuw open. Een jonge vrouw vraagt in het Russisch of we verdwaald zijn. Langs haar stuift een blaffend hondje. De vrouw moet erom lachen en zegt onverschillig dat ze ons niet kan helpen. De schaapherders hebben hun tenten al weggehaald en we kunnen beter terugrijden naar de grote weg. Daar vinden we wel wat. Na een gehaast goedenavond trekt ze de deur achter zich dicht.

Na twee dagen bereiken we onze bestemming bij Song Kol. In de zomer staan de nomadententen in de vallei dicht opeengepakt, maar net als elders is het gros van de schaapherders naar huis gekeerd, nu de dagen koud worden. De vallei Ak Toesh biedt een duizelingwekkende leegheid van verlaten vlaktes en heuvels.

We hebben bijna de hoop opgegeven om een joert te vinden. Maar dan ontdekken we drie joerten die dicht bij elkaar staan, waar we om onderdak kunnen vragen. De familie Kaderbay, de enige herders die in Ak Toesh zijn gebleven, wil de terugkeer naar hun huis in de nabijgelegen stad Kochkor zo lang mogelijk uitstellen, tot de kou hen ertoe dwingt hun paarden en schapen in stallen onder te brengen. We kunnen in een van de joerten slapen, zeggen ze.

Bij de ingang van de grootste joert maken de vrouwen boter van paardenmelk. Ze gooien de melk in een machine, draaien met de hand, net zo lang tot de bak gevuld is met een dikke crème, en praten ondertussen over een paard dat vroeg in de ochtend is aangevallen door een wolf en zwaargewond raakte.

‘Vanavond wordt hij geslacht.’ Vader Saliev Kaderbay zet zijn muts van schapenwol op en maakt een gebaar alsof hij zichzelf de keel afsnijdt. Het paard staat honderd meter verderop, vastgebonden aan een paal. Eerst denk ik dat hij alleen gewond is aan zijn hals maar dan zie ik dat in zijn flank een wond zit zo groot als een vuist.

Zijn zoon Arstan drijft te paard de lammeren op en jaagt ze de rivier over, daar waar de weg is naar hoger gelegen gronden. Schoondochter Myriam trekt haar wollen mouwloos vest aan. Ze heeft de vloer van de nomadentent schoongeborsteld en gooit een stapel nieuwe plakken koeienmest in de kachel om het goed warm te stoken.

Ze maakt zich zorgen. De wolven hebben deze zomer drie paarden en drie schapen buit gemaakt. ‘Dan hoor je ’s nachts lammeren gillen en dan weet je: daar zijn ze weer. Wolven zijn slim. Ze wachten tot we naar bed zijn en weten precies welk dier ze moeten pakken.’

Alexander zet zich voor de kachel. Hij is net buiten geweest, maar zijn wandelingetje heeft nog geen tien minuten geduurd. Hij ziet er verkleumd uit.

Lena staat op en loopt naar de auto, die voor de tent staat geparkeerd en als ze even later terugkomt, zet ze de snoep en de wodka op tafel.

Myriam neemt de snoepjes in ontvangst en strooit de inhoud van de zak op een schotel, die ze in het midden van de joert plaatst. Maar de alcohol weigert ze resoluut.

‘Wij drinken niet.’

‘Drinken niet?’ Alexander kijkt verrast op. ‘Wat doen jullie hier dan de hele dag?’

Myriam gaat niet op de vragen van haar gasten in. Ze schenkt thee in en loopt wat heen en weer om de boel te redderen.

‘Van die Aziaten weet je toch nooit wat ze echt denken,’ zegt Lena als ze naar buiten is gelopen. ‘Een Aziaat laat nooit zijn ware aard zien.’

Wat zijn die twee het opeens met elkaar eens. De twee Russen hebben de hele reis nauwelijks met elkaar gesproken en iedere keer als Alexander even weg was, zat Lena over hem te roddelen. Nu zit ze gezusterlijk naast hem en schuift snoepjes op zijn schoot, alsof ze een verbond hebben gesloten tegen een vijandige wereld.

Ik merk dat ze zich geen raad weten in deze voor hen vreemde omgeving. Vooral Lena heeft de gave om over alles te klagen. Het is te heet, het regent te veel, het regent te weinig. Het voedsel is naar haar zin nooit goed genoeg. Ze snauwt serveersters af en laat hen voor iedere onbenulligheid opdraven. Ze is thuis nooit veel luxe gewend geweest en ik heb het idee dat ze zelden buiten de deur heeft gegeten, maar de keren dat wij in Bisjkek naar een restaurant gingen, transformeerde ze tot een ware snob. Een keer maakte ik mee dat ze een pak sinaasappelsap naar de keuken terugzond, omdat ze dacht dat het sap bedorven was.

Lena gedraagt zich als een prinses die door een vreselijk lot op de verkeerde plek is terechtgekomen. Maar ik ben ook aan haar gehecht geraakt en soms komt haar gesnauw me best goed van pas. Ik hoef me in de dagen dat ik met haar optrek over niets meer te ergeren; dat doet Lena in mijn plaats.

Alexander en Lena zijn trots op hun Russische bloed. Hun voorouders, zeggen ze, waren geen rondtrekkende nomaden zonder enige cultuur. De huizen van Russen hadden licht en elektriciteit en ze waren goed verwarmd. Zij waren geen simpele zielen die in tenten woonden en niet aan geboortebeperking deden.

Kirgiezen nemen vijf, zes, zeven kinderen. ‘Ze fokken als ratten,’ vindt Alexander. ‘Ze zijn onwetend en dom. Ze voeden hun kinderen niet op,’ zegt Lena. Zelfs de fijne trekken van de Kirgiezen kunnen haar niet bekoren. ‘Als ze gemengd bloed hebben, zijn ze veel mooier. Echte Mongolen?’ Met haar vingers trekt ze haar ogen in spleten. ‘Oh nee toch. Zo wil toch niemand eruitzien?’

Ik heb de indruk dat hun denigrerende opmerkingen vooral voortkomen uit frustratie. De Russen voelen zich verheven boven hun Kirgizische landgenoten, ze beschouwen zich als de intelligentsia; en in vergelijking met de etnische Kirgiezen waren ze dat ook. De Russen hadden de beste posities, en bepaalden de politiek, de economie, de literatuur, de taal. Het Russisch was de taal waarin hoogopgeleide Kirgiezen communiceerden; boeken, kranten en televisie waren allemaal in het Russisch.

Generaties lang hebben de bevolkingsgroepen in Kirgizië volledig langs elkaar heen geleefd, hun contacten gingen niet verder dan ontmoetingen op school of op het werk. Kirgiezen mengden zich niet met Russen of de andere immigrantengroepen. Russen hadden Russische of Oekraïense vrienden, tandartsen of vertrouwensartsen en gingen naar Russische scholen. Het geloof heeft de bevolkingsgroepen nooit veel nader gebracht. De etnische Kirgiezen zijn moslim, de Russen zijn Russisch-orthodox.

Na de onafhankelijkheid pakten in een paar jaar tijd tweehonderdduizend Russen hun koffers om te emigreren naar een land waar de meesten van hen niet geboren waren, maar waar ze het idee hadden dat ze er thuis hoorden. In Rusland ging het economisch veel beter dan in de voormalige Sovjetrepublieken. De achterblijvers, zoals Lena en Alexander, hadden wel willen emigreren, maar het was hun domweg niet gelukt omdat ze de juiste contacten misten in Rusland.

In Kirgizië voelen ze zich steeds minder thuis. Het wordt moeilijker om zich staande te houden in een maatschappij die na de onafhankelijkheid sterk is veranderd, en waarin Russen niet langer een geprivilegieerde positie innemen.

Lena heeft gestudeerd en spreekt goed Engels en Russisch, maar het feit dat ze geen Kirgizisch spreekt is een grote handicap voor het krijgen van een baan. Kirgizië steunt op westerse donors en heeft jongeren nodig die Engels spreken, en toch gaan beschikbare banen naar Kirgiezen, ook als die geen woord Engels kennen. De bureaucratie en vriendjespolitiek bij de overheid is nog net zo groot als onder de communisten, met dit verschil dat nu de etnische Kirgiezen profiteren van de voordelen.

De Russen laat ik achter in de joert en ik ga een wandeling over de steppe maken. Buiten in de ijzige kou fluit de wind; drieduizend meter hoogte – een ruimte van groen en eindeloze leegte. Saliev heeft me op een Scythische grafheuvel gewezen, zo op het oog niet meer dan een halve kilometer lopen. Maar dat blijkt gezichtsbedrog.

Na een stevige wandeling lijkt de grafheuvel nog steeds ver weg. Onderweg stuit ik op een kudde wilde paarden. De dieren draven me tegemoet, uitgelaten en met geheven hoofden. Hun hoeven trappen zo hoog in de lucht dat ze lijken te dansen. Bij de rivier houden ze met een ruk stil en dringen elkaar van de plaats, hun lange halzen naar het water reikend. Horen ze onraad? Hun kleine oren bewegen nerveus, ze snuiven – dan draaien ze zich als op commando om en galopperen hinnikend de wildernis in.

De zon is al een poos achter de bergen verdwenen. De duisternis vouwt zich om me heen en mijn zicht reikt niet verder dan een meter of tien. Daarbuiten zijn er slechts vage vlekken – contouren van bergen die er nu onheilspellend uitzien. Ik wil teruglopen en het spoor van de rivier volgen. Maar dan zie ik vertakkingen waar ik op de heenweg niet op gelet heb. De stilte om me heen doet opeens zwaar aan. Welke kant moet ik op? Je kunt eindeloos verdwalen in deze uitgestrekte leegheid. Had die herderin het niet over wolven die in het donker op jacht gaan naar lammeren?

Puur toeval moet het zijn dat ik de juiste richting op struikel. Met mijn vogelkijker ontdek ik iets wat op een gebouwtje lijkt. Dat moet de ruïne zijn waarvan Saliev heeft verteld dat zij de opslagplaats van een kolchoz is geweest. Dan moet ik daar naartoe.

Een goed uur later kom ik verkleumd terug bij de joert. Er is niemand te zien en ik hoor de draaiende motor van de jeep. De koplampen zijn aan. Alexander en Lena hebben zich beiden op de achterbank genesteld en roken saamhorig een sigaret. ‘Het is koud in die tent.’ Lena kijkt me beschuldigend aan. Alexander zegt dat hij de hele middag aan de auto heeft gesleuteld, er is iets mis met de koplampen, hij heeft het probleem niet kunnen verhelpen en we moeten naar een garage zoeken.

Uitnodigend houdt hij de wodkafles voor mijn gezicht. Er zit nog een bodempje in. Lena is haar nagels aan het lakken. Zo te zien hebben de twee Russen een onderonsje gehad en nagedacht op welke manier ze zo snel mogelijk naar de stad kunnen terugkeren. Lena zegt dat ze het kamperen maar niets vindt.

Ik val tegen haar uit en zeg dat ze dan maar thuis had moeten blijven. Dat heb ik weer, schiet het door me heen. Heb ik duizenden kilometers gereisd om naar tradities te zoeken en dan beland ik met twee zeurende Russen in de steppe in de kou. Waar doe ik het allemaal voor?

Die gedachte heeft Lena ook. ‘Ik ben niet zoals jij of andere westerlingen die zo nodig moeten kamperen,’ bijt ze me boos toe. ‘Voor de komende veertig jaar heb ik nu wel genoeg gekampeerd.’

De stemming slaat om als we de joert binnenkomen, waar Myriam nieuwe koeienplakken op de kachel heeft gelegd en het aangenaam warm is geworden.

Als ik aan Saliev vraag, wie de eigenaar is van al die paarden die ik tijdens de wandeltocht heb gezien, glimlacht hij wat verbaasd. ‘Die zijn van ons natuurlijk. We hebben meer dan honderd paarden.’

‘Honderd paarden?’

‘Ja, en zevenhonderd schapen, zestig koeien en dan nog één jak.’

We zijn er even stil van. Alles wees erop dat we bij een arme herdersfamilie waren beland; de armoedig ingerichte joert, de oude grootmoeder met haar gerimpelde gezicht die zelf paardenmelk maakt. Goed, ze hebben een auto, maar hun rode Lada is minstens twintig jaar oud en de uitlaat is kapot. Het is haast niet te geloven dat deze eenvoudig ogende schaapherders bij Song Kol zeer welvarende zakenmensen zijn.

Saliev vertelt dat hij is aangesloten bij een organisatie in Kochkor, net als de andere schaapherders in deze vallei. Hij doet aan ecotoerisme.

Tien jaar geleden bezat de familie geen roebel. In 1991, na de val van de Sovjet-Unie, gingen de fabrieken en kolchozen in de oude Sovjetrepubliek dicht, omdat er geen afzetmarkten meer waren voor de producten en landbouwgoederen.

De dieren in de kolchozen werden verdeeld onder de werknemers en elke familie kreeg een stuk of tien schapen. In de stad was geen werk meer en velen trokken naar het platteland, waar ze zich met hun schapen net konden bedruipen. Na de onafhankelijkheid kwamen ook de eerste westerse reizigers het onbekende Centraal-Azië binnen, dat zo lang afgesloten was geweest voor het Westen. Ze waren nieuwsgierig naar het traditionele Kirgizië van vóór de Sovjettijd, het leven in de steppe en oude nomadentradities. Maar door het gebrek aan vervoer naar deze uithoeken en het gebrek aan accommodatie werd besloten om van de nood een deugd te maken en werd het ‘slapen in een yurt’ een professionele aangelegenheid.

Inmiddels heeft de helft van alle schaapherders in de omgeving van Song Kol een bijbaan in het toerisme en leert op cursus hoe er met westerse bezoekers moet worden omgegaan. Saliev krijgt zijn klanten in groepjes via reisorganisaties aangeleverd. Ze komen zelden op de bonnefooi, zoals wij, en zeker niet aan het einde van het seizoen, als iedereen vertrokken is.

De buitenlandse gasten leveren dollars op en de verdiensten investeert de familie in nieuwe paarden en schapen. De dieren zijn hun spaarpot, vertelt de man. En dat bedoelt hij letterlijk. De familie heeft zoveel dieren dat er geen tijd is om ze te melken of kaas of wol te maken. Iedere ochtend zetten de vrouwen zich aan het werk. Ze melken slechts twintig koeien en een paar paarden en houden een gedeelte van de melk voor eigen gebruik. Met de honderden andere dieren wordt niets gedaan.

Myriam staat op en strekt haar linkerbeen. Dan gaat ze weer zitten. ‘In het begin dacht ik dat westerlingen in bedden wilden slapen, dus hadden we ergens een Russisch bed op de kop getikt zodat ze niet op de harde grond hoefden te liggen. Maar ze willen helemaal geen bed. Ze willen net zo leven als wij.’

Ze legt wel extra schapenvachten op de grond. Bezoekers willen zich een paar dagen echte nomaden voelen maar houden ervan om zacht te slapen. Op cursus heeft ze ook geleerd dat ze haar Kirgizische identiteit zo veel mogelijk moet uitdragen. Geen jeans dus en ook geen popmuziek maar traditionele kleding en Kirgizische fluitmuziek.

Saliev vindt dat zijn gasten altijd wat te klagen hebben. ‘Ze komen naar de steppe omdat ze ons leven zo leuk vinden, maar na een dag beginnen ze al te zeuren. Het is vies in de joert of te koud; ze willen de hele dag de kachel aan.’

Met weemoed denkt hij terug aan de eerste westerlingen die hij in zijn joert ontving. Ze waren dankbaar en namen met alles genoegen, ze vroegen niets. ‘En nu? Ze eisen van alles, alsof ze er recht op hebben; de westerlingen worden steeds brutaler. Waarom laten ze ons niet met rust?’

Hij vergeet dat zijn eerste contacten met westerlingen, kort na de onafhankelijkheid, ongeveinsd en belangeloos waren. Saliev heeft zelf gezegd dat hij nieuwsgierig was, hij wilde alles weten over die wereld zo ver weg, waar die vreemdelingen vandaan kwamen. Maar naarmate hij meer klanten kreeg, ebde zijn belangstelling weg. Zijn interesse is nu om zo veel mogelijk geld te verdienen. De schaapherders in Kirgizië die het geluk hebben op de juiste plek grond te bezitten of te pachten, zoals bij Song Kol, hebben het nog nooit zo goed gehad.

Van oorsprong zijn de Kirgiezen nomaden die rond de tiende eeuw uit Siberië wegtrokken naar Centraal-Azië. De voorouders van Saliev – hij weet niet precies tot hoever hij terug moet rekenen – trokken met hun schapen en paarden van plek naar plek. Daarna viel het Russische leger van de tsaar de regio binnen. Ze brachten Russische kolonisten in hun kielzog mee, die grote lappen van de meest vruchtbare grond kregen toebedeeld.

Saliev pakt zijn stok van de grond en bootst een gevecht na. ‘Wij probeerden ons te verzetten en hebben gevochten tegen de Russen. Het heeft ons land bloed en tranen gekost. Er zijn duizenden boeren vermoord.’ Hij doelt op de opstand tegen de tsaar van de Kirgiezen in 1916, een revolte die zo bloedig werd neergesabeld dat honderdduizenden mensen op de vlucht sloegen naar Afghanistan en China.

Zijn vader maakte nog mee dat de bolsjewieken aan de macht kwamen. Maar als ik hem naar die tijd vraag, antwoordt hij ontwijkend. ‘Thuis hadden we het daar niet over.’

Saliev leerde het vak als kind, toen hij de schapen van de kolchozen moest hoeden. Hoog in de bergen hadden ze een gemeenschappelijk huis met andere herders en hun families.

‘Het was wel erg geïsoleerd. Ieder jaar moesten we naar een andere plek verhuizen. In de Sovjettijd waren de wetten zo streng. Alle schapen moesten wit zijn voor de export naar Europa. En als er een schaapje bij zat met wat zwarte haren moest het meteen weg. Ach, ach. Wat werkten we hard. Maar je hoort mij niet klagen want het was een goed leven destijds. Destijds waren er vele voordelen die we nu niet hebben. De kolchozen gaven al het materiaal dat we nodig hadden om ons werk te kunnen doen, zodat we ons nergens zorgen over hoefden te maken. Ze gaven je een huis en een joert, en als je na het seizoen de joert moest verplaatsen kon je een vrachtwagen gebruiken. Je moest dan wel opschieten. Als het niet volgens schema ging, kreeg je strafkorting op je salaris.’

‘Het was soms te streng,’ brengt Myriam in. ‘Toen je vrouw zwanger was, kregen jullie geen uitstel. Ze kreeg de baby in de vrachtwagen.’

Saliev doet alsof hij het niet hoort. ‘Het was een goed leven. Toen de Sovjet-Unie uiteenviel, dat was erg, toen kregen we het pas moeilijk. De schapen waren geen roebel meer waard: je kon ze ruilen voor drie flessen wodka. Niemand keek meer naar die beesten om, niemand had geld.’

‘En nu zijn de schapen meer waard?’