In de reeks KLASSIEKE REIZEN verschenen:

Nr. 1Claude Lévi-Strauss – Het trieste der tropen

Nr. 2Wilfred Thesiger – De Moeras-Arabieren

Nr. 3Cees Nooteboom – De omweg naar Santiago

Nr. 4Gustave Flaubert – Reis door de Oriënt

Nr. 5Anton Tsjechov – De reis naar Sachalin

Nr. 6Wilfred Thesiger – Woestijnen van Arabië

Nr. 7H. A. Lorentz – Zwarte mensen – witte bergen

Nr. 8Christiaan Snouck Hurgronje – Mekka

Nr. 9Robert Byron – De weg naar Oxiana

Nr. 10Charles Darwin – De reis van de Beagle

Nr. 11Tim Robinson – De Aran-eilanden

Nr. 12Patrick Leigh Fermor – Een voettocht langs Rijn en Donau

Nr. 13Bruce Chatwin – De gezongen aarde

Nr. 14Bruce Chatwin – In Patagonië

Nr. 15Heinrich Harrer – Zeven jaar in Tibet/Terug naar Tibet

Nr. 16Jan Brokken – De regenvogel

BRONNEN

Alexander, Caroline, One Dry Season. In the Footsteps of Mary Kingsley, Londen, 1990.

Arnaut, Robert, Sur les traces de Stanley et Brazza, Parijs, 1989.

Balandier, Georges, Afrique ambiguë, Parijs, 1957.

Balandier, Georges, Sociologie actuelle de l’Afrique noire, Paffi 1965.

Berman, Edgar, In Africa with Schweitzer, New York, 1986.

Bongo, El Hadj Omar, Il était une fois… El Hadj Omar Bongo, Parijs, 1988.

Bosman, Willem, Nauwkeurige beschryving van de Guines Goud-, Tand- en Slavekust, Utrecht, 1704.

Bouët-Willaumez, Edouard, Commerce et traite des Noirs aux côtes occidentales d’Afrique, Parijs, 1848.

Bowdich, Thomas E., Mission from Cape Coast Castle to Ashantee, Londen, 1819, vert. Geschiedenis van het Britse Gezantschap in het jaar 1817 aan den Koning van Ashantee gezonden, Amsterdam, 1819.

Brazza, Pierre Savorgnan de, Voyages dans l’Ouest Africain, Le Tour du Monde, deel LIV en LVI, Parijs, 1887, 1888.

Brazza, Pierre Savorgnan de, Conférences et lettres, Parijs, 1887.

Brazza, Pierre Savorgnan de, Trois explorations dans l’Ouest Africain, Texte coordonné etc. par Nap. Ney, Parijs, 1887.

Bresler, Fenton, The Mystery of Georges Simenon, a biography, Londen, 1983.

Brisset, Claire, ‘Le Gabon, une île du sous-peuplement’, Le Monde, Parijs, 2 april 1984.

Broc, Numa, Dictionnaire illustré des explorateurs et grands voyageurs français du XIXe siècle, deel i, Afrique, Parijs, 1988.

Brodie, Fawn M., The Devil Drives, A life of Sir Richard Burton, Londen, 1967.

Broecke, Pieter van den, Korte historiael ende Journaelsche Aenteyckeninghe, van al ’tgheen merck-waerdigh voorgevallen is, in de langhduerighe reysen, soo nae Cabo Verde, Angola etc., Haarlem, 1634, heruitgegeven door K. Ratelband, ’s-Graven – hage, 1950.

Brunschwig, Henri, Brazza explorateur, l’Ogooué, Parijs, 1966.

Brunschwig, Henri, Brazza explorateur, Les traités Makoko, Parijs, 1973.

Burton, Richard F., Two trips to Gorilla-Land and the Cataracts of the Congo, 2 delen, Londen, 1876.

Burton, Richard F., Wanderings in West Africa, Londen, 1863.

Burton, Richard F., Wit and Wisdom from West Africa, or, A book of Proverbial Philosophy, Idioms, Enigmas, and Laconisms, Londen, 1865.

Campbell, Olwen, Mary Kingsley: A Victorian in the Jungle, Londen, 1957.

Céline, Louis-Ferdinand, Voyage au bout de la nuit, Parijs, 1932, vert. Reis naar het einde van de nacht, Amsterdam, 1968.

Chaillu, Paul B. du, Explorations and Adventures in Equatorial Africa, Londen, 1861.

Chaillu, Paul B. du, A Journey to Ashango-Land and further penetration into Equatorial Africa, Londen, 1867.

Chaillu, Paul B. du, The Country of the Dwarfs, Londen, 1871, heruitgegeven in 1928.

Chaillu, Paul B. du, Stories of the Gorilla Country, Londen, 1868.

Chaillu, Paul B. du, The Land of the Midnight Sun, 2 delen, Londen, 1888.

Chambrun, Général de, Brazza, Parijs, 1930.

Chastenet, Patrick en Philippe, Simenon, Album de famille, Parijs, 1989.

Chavannes, Charles de, Avec Brazza, Souvenirs de la Mission de l’Ouest Africain, Parijs, 1935.

Chavannes, Charles de, Le Congofrançais, Ma collaboration avec Brazza, Nos relations jusqu’à sa mort, Parijs, 1937.

Cohen-Solal, Annie, Sartre, 1905-1980, waarin een uitvoerig portret van de familie Schweitzer, Parijs, 1985.

Compiègne, Marquis de, l’Afrique équatoriale, twee delen, Parijs, 1885.

Conrad, Joseph, Heart of Darkness, Londen, 1899, vert. Hart der Duisternis, Utrecht, 1978.

Cornevin, Robert, Littératures d’Afrique noire de langue française, Parijs, 1976.

Coquery-Vidrovitch, Cathérine, Brazza et la prise de possession du Congo, Parijs, 1969.

Dapper, Olfert, Naukeurige Beschrijvinge der Afrikaensche gewesten van Egypten, Barbaryen, Libyen, Biledulgerid, Negroslant, Guinea, Ethiopiën, Abyssinië… Getrokken uit verscheyde hedendaegse Lantbeschrijvers en geschriften van bereisde ondersoeckers dier Landen, Amsterdam, 1668.

Darlington, Charles F. en Alice B., African Betrayal, New York, 1968.

Dedet, Christian, La mémoire du fleuve, l’Afrique aventureuse de Jéan Michonet, Parijs, 1984.

Deschamps, Hubert, Traditions orales et archives du Gabon, Parijs, 1962.

Deschamps, Hubert, Quinze ans de Gabon, Les débuts de l’établissement français, 1839-1853, Parijs, 1965.

Fanon, F., Peau noire, masques blancs, Parijs, 1952.

Fernandez, James W., ‘Principles of Opposition and Vitality in Fang Aesthetics’, in The Journal of Aesthetics and Art Criticism, xxv, 1966.

Forshaw, Joseph M., Parrots of the World, Londen, 1989.

Fossey, Dian, Gorillas in the Mist, Boston, 1983.

Gardinier, David E., Historical Dictionary of Gabon, Londen, 1981.

Gaulme, François, Le Gabon et son ombre, Parijs, 1988.

Gide, André, Voyage au Congo, Parijs, 1927, vert. Reis naar Congo, Leuven, 1987.

Glynn, Rosemary, Mary Kingsley in Africa, Londen, 1956.

Goulphin, Fred, Les veillées de chasse d’Henri Guizard, Parijs, 1987.

Griffith, Nancy Snell, Albert Schweitzer, An International Bibliography, Boston, 1981.

Guizard, Henri, Les vieillées de chasse, zie bij Goulphin.

Haltenorth, Th., en Diller, H., Mammifères d’Afrique, Neuchâtel, Parijs, 1985.

Hanno, Periplus, eerste uitgave in Nederland: Leiden, 1674.

Horn, Alfred Aloysius, Trader Horn, The Ivory Coast in the earlies, Written at the age of seventy-three, with such of the author’s Philosophy as is the gift of Age and Experience, taken down and here edited by Ethelreda Lewis, New York, 1928.

Howard, C. en Plumb, J.H., West African Explorers, Oxford, 1951.

Jones, Adam, Olfiert Dapper et sa description de l’Afrique, in: Objets interdits, Parijs, 1989.

Jonge, J.K.J. de, De oorsprong van Neerland’s bezittingen op de kust van Guinea, ’s-Gravenhage, 1871.

Kalck, Pierre, Histoire Centrafricaine des origines à nos jours, vier delen, Lille, 1975.

Kalck, Pierre, P. Crampel, le centrafricain, Parijs, 1968.

Kingsley, George, Notes on Sport and Travel, Londen, 1900.

Kingsley, Mary, Travels in West Africa, Londen, 1897, heruitgegeven in Londen, 1965 en 1982.

Kingsley, Mary, West African Studies, Londen, 1899, heruitgegeven in Londen, 1964.

Kingsley, Mary, The story of West Africa, Londen, 1900.

Lévi-Strauss, Claude, La pensée sauvage, Parijs, 1962, vert. Het wilde denken, Amsterdam, 1976.

Lasserre, Guy, Libreville et sa région, Parijs, 1958.

Lenz, Oskar, Wanderungen in Afrika, Wien, 1895.

Lind, Emil, Albert Schweitzer, Leven en werk, met een voorwoord van Stefan Zweig, Naarden, 1949.

Linschoten, Jan Huygen van, Itinerario, Voyage ofte schipvaert van… naer Oost ofte Portugaels Indien, 1579-1592. Derde deel, met: Beschrijvinghe van de gantsche custe van Guinea, Manicongo, etc., Amsterdam, 1596, heruitgegeven door C.B. Burger Jr. en F.W.T. Hunger, ’s-Gravenhage, 1934.

Livingstone, David, Missionary Travels, Londen, 1857.

Malo, H., A l’enseigne de ‘la Petite Vache’, Parijs, 1946.

Marche, Alfred, Trois voyages dans l’Afrique occidentale, Parijs, 1879.

Marees, Pieter de, Beschryvinghe ende historische verhael van het Gout Koninckrijck van Gunea, Amsterdam, 1602, heruitgegeven door S.P. L’Honoré Naber, ’s-Gra ven hage, 1912.

Martin, Claude, Die Regenwälder Westafrikas, Oekologie, Bedrohung, Schutz, Basel, 1989.

Martin, Phyllis M., ‘Du Loango’, in: Objets interdits, Parijs, 1989.

M’Ba, Léon, Essai de droit coutumier pahouin, Bulletin de la Société des Recherches Congolaises, juni 1938.

M’Bokolo, Elikia, Le Roi Denis, Dakar, 1976.

M’Bokolo, Elikia, Noirs et Blancs en Afrique Equatoriale, Les sociétés côtières et la pénétration française, Parijs, 1981.

M’Bot, Jean-Emile, Un siècle d’histoire du Gabon raconté par l’iconographie, Libreville, 1984.

McLynn, Frank, Stanley, The Making of an African Explorer, Londen, 1989.

Myer, Valerie Grosvenor, A Victorian Lady in Africa: the story of Mary Kingsley, Southampton, 1989.

Nassau, Robert Harnill, My Ogowé, New York, 1914.

Nebout, Albert, La mission Crampel, Le Tour du Monde, 2e trimester, Parijs, 1892.

Nederveen Pieterse, Jan, Wit over zwart, Amsterdam, 1990.

Neuhoff, H.O., Le Gabon, Bonn-Bad Godeberg, 1970.

N’Dong N’Doutourne, Tsira, Le Mvett, épopée fang, Parijs, 1970.

N’Guema-Obam, Paulin, Aspects de la religion Fang, essai d’interprétation de la formule de bénédiction, Parijs, 1983.

Nguéma, Zwè, Un mvet, opgetekend door H. Pepper, uitgegeven door P. en P. de Wolf, Parijs, 1975.

Oikonomides, N., Hanno, The Carthaginian Periplus or Circumnavigation, Chicago, 1977.

Oosterwijk, Bram, Vlucht na victorie, Lodewijk Pincoffs, Rotterdam, 1979.

Paludanus (ten Broecke), Beschryvinghe van de Gantsche Custe van Guinea, Manicongo, Angola, etc, Amsterdam, 1596, gedeeltelijk heruitgegeven als annex in de Beschryvinghe van Pieter de Marees, ’s-Gravenhage, 1912.

Péan, Pierre, Affaires africaines, Parijs, 1983.

Perrois, Louis, Arts du Gabon, les arts plastiques du Bassin d’Ogooué, Arnouville, 1979.

Perrois, Louis, Art ancestral du Gabon, Genève, 1985.

Rabut, Elisabeth, Brazza, commissaire général: le Congo français, 1886-1897, Parijs, 1989.

Raponda-Walker, André, en Sillans, Roger, Rites et croyances des peuples du Gabon, Parijs, 1962.

Raponda-Walker, André, en Sillans, Roger, Plantes utiles et inutiles du Gabon, Parijs, 1960.

Raponda-Walker, André, Notes d’histoire du Gabon, Brazzaville, 1960.

Raponda-Walker, André, en Reynard, R., Anglais, Espagnols et Nord-Américains au Gabon aux XIX siècle, Bulletin de l’Institut d’Etudes centrafricaines, 1956.

Ratanga-Atoz, Anges, Histoire du Gabon, Parijs, 1985.

Ratelband, K., ‘West-Afrika’, in: Nederland in de Vijf Werelddeelen, Leiden, 1947.

Reade, William Winwood, Sauvage Africa: The Narrative of a Tour in Equatorial, South-Western and North-Western Africa, Londen, 1864.

Reade, William Winwood, African Sketch-Book, Londen, 1873.

Rémy, Mylène, Le Gabon aujourd’hui, Parijs, 1987.

Ruiters, Dierick, Toortse der Zee-vaert, Amsterdam, 1623, heruitgegeven door S.P. L’Honoré Naber, ’s-Gravenhage, 1913.

Schnapper, Bernard, La politique et le commerce français dans le Golfe de Guinée de 1838 à 1871, Parijs, 1961.

Shoumatoff, Alex, African Madness, New York, 1988, vert. Afrikaanse gekte, Amsterdam 1989.

Schweitzer, Albert, Gesammelte Werke, München, 1975.

Schweitzer, Albert, Aan den zoom van het oerwoud, Haarlem, 1928.

Schweitzer, Albert, Bouwen in het oerwoud, Haarlem, 1928.

Schweitzer, Albert, Lambarene, Haarlem, 1953.

Schweitzer, Albert, From my African Notebook, Londen, 1938.

Schweitzer, Albert, Ma vie, ma pensée, Parijs, 1960.

Seaver, George, David Livingstone, His Life and Letters, Londen, 1957.

Serle, William, en Morel, Gérard J., Les oiseaux de l’Ouest africain, Neuchâtel, Parijs, 1988.

Serval, Paul, Reconnaissance des routes qui mènent du Rhamboé à l’Ogowai, Revue maritime et coloniale, Parijs, 1863.

Sery, Patrick, ‘Le noeud de vipères du Gabon’, l’Evénement du jeudi, Parijs, 17 april 1986.

Simenon, Georges, Le coup de lune, Parijs, 1933, heruitgegeven, Parijs, 1975.

Simenon, Georges, ‘Meure du nègre’, zes artikelen in het geïllustreerde weekblad Voilà, 1932, opgenomen in de verzameld reportages A la recherche de l’homme nu, Parijs, 1976.

Simenon, Georges, Mémoires intimes, Parijs, 1981.

Sommer, Volker, Die Affen, Hamburg, 1989.

Stanley, Henry Morton, Through the Dark Continent, 2 delen, Londen, 1878.

Stanley, Henry Morton, Stanley’s Reizen, ontdekkingen en lotgevallen in Midden-Afrika, 2 delen, 5 banden, Amsterdam, 1880.

Stanley, Henry Morton, How I Found Livingstone, New York, 1887.

Stanley, Henry Morton, Autobiography, Londen, 1912.

Stevenson, Catherine Barnes, Victorian Women Travel Writers in Africa, Boston, 1982.

Stoppelaar, J. H. de, Balthasar de Moucheron, ’s-Gravenhage 1901.

Tessmann, G., Die Pangwe, 2 delen, Berlijn, 1913.

Trilles, R.P.H., Les Pygmées dans la forêt équatoriale, Parijs, 1932.

Unger, W. S., De oudste reizen van de Zeeuwen naar Oost-Indië, ’s-Gravenhage, 1932.

Uzès, Duchesse d’, Le voyage de mon fils au Congo, Parijs, 1891.

Vassal, Joseph, La vie de François Rigail de Lastours, La Géographie, Parijs, december 1931.

Vaucaire, Michel, Paul du Chaillu, New York, 1930.

Veistroffer, A., Vingt ans dans la brousse, Souvenirs d’un ancien membre de la mission Savorgnan de Brazza dans l’Ouest africain, Lille, 1931.

Viel, Hugues, Un chemin de fer pour le XXIe siècle, Jeune Afrique, Parijs, 14 januari 1987.

Vitoux, Frédéric, Céline, Parijs, 1978.

Wassermann, Jakob, Boela Matari, Het leven van Henry Morton Stanley, Amsterdam, 1955.

Wilson, J.L., Western Africa: Its History, Condition and Prospects, Londen, 1856.

Weinstein, Brian, Gabon: Nation-Building on the Ogooué, Massachusetts, 1966.

West, Richard, Brazza of the Congo, European Exploration and Exploitation in French Equatorial Africa, Londen, 1972.

Yerkes, Robert en Ada, The Great Apes, Boston, 1929.

Zorzi, Elio, Al Congo Con Brazza, waarin opgenomen de brieven en dagboeken van Attalio Pecile, Rome, 1940.

1
MADAME DAVID UIT PORT-GENTIL

De eerste man uit Libreville die ik leerde kennen heeft nooit bestaan. Hij heette Joseph Timar. Hij was jong en fatsoenlijk. Te fatsoenlijk voor een stadje aan de rand van het oerwoud.

Timar arriveerde aan het begin van de crisisjaren in Afrika. Het schip dat hem in drie weken tot op een halve graad van de evenaar had gebracht, bleef mijlenver uit de kust liggen; een motorvlet zette hem aan wal.

Vanaf zee gezien was Libreville in die vroege jaren dertig weinig meer dan een vlek tussen dampend groen. Een paar huizen, een paar overheidsgebouwen, een zeeboulevard van rode sintels met aan weerszijden palmen, om de honderd meter een factorij en, recht in de wind, een markt voor inboorlingen. Direct achter dat plukje beschaving rees de dofgroene muur op die je direct al de indruk gaf dat het oerwoud een onneembare vesting was.

Niemand wachtte Timar op, niemand controleerde zijn bagage. Hij liep de betonnen steiger af en hield een vrachtwagen aan die hem regelrecht naar Central reed, het enige hotel van de stad. Het telde vijf kamers die het grootste deel van het jaar leegstonden. Wanneer de houthakkers uit de binnenlanden voor zaken in het kustplaatsje moesten wezen, aten en dronken ze in Central, maar tegen bedtijd staken ze de straat over, waggelden op goed geluk een hut binnen, stopten de man die daar woonde een tientje toe, joegen hem weg en kropen op de mat naast zijn vrouw. Alleen nieuwkomers logeerden in Central, tot ze de gewoonte van de houthakkers hadden overgenomen.

Timar kwam uit La Rochelle. Met zijn drieëntwintig jaren geloofde hij wat talloze jonge Europeanen voor hem geloofd hadden: dat hij het met de kaken op elkaar wel zou rooien in de wildernis. Hij vreesde de ziektes van het oerwoud niet en hoopte er op een fatsoenlijke manier grof geld te verdienen. Dat fatsoenlijke zat er bij hem ingebakken; hij was door zijn moeder en zijn oudere zuster opgevoed en die hadden hem zo verschrikkelijk fatsoenlijk gemaakt dat hij eraan ten onder zou gaan.

Een van zijn ooms, een politicus, een senator, had hem een baan bij een koloniale firma bezorgd. Timar zou de leiding krijgen over een factorij op een honderd kilometer van de kust.

Direct na aankomst meldde hij zich bij zijn nieuwe baas en werd met een schouderophalen ontvangen. De man wist nergens van. De factorij die Timar door het hoofdkantoor was toebedeeld lag op tien uur varen van Libreville, aan het einde van de rivier, ‘en in de eerste plaats is de motorprauw lek en in de tweede plaats wordt die post bemand door een ouwe gek die beloofd heeft iedere mogelijke opvolger met een geweerschot te zullen verwelkomen. Dus u bekijkt het maar, mij gaat het niet aan.’

Nog voor hij zijn koffers had uitgepakt, stond Jo Timar met lege handen op straat, in Gabon, de Achterhoek van Afrika, waar de crisis al even hard had toegeslagen als in Europa en waar het door de hoge vochtigheidsgraad ongezond heet was, ‘koortsachtig heet, de hitte van een ziekenhuis’.

De volgende ochtend verscheen Adèle aan zijn bed.

Ze had een zwarte zijden jurk aan en Timar zag in één oogopslag dat ze er niets onder droeg. Hij schrok; midden in de nacht had hij zich uit zijn pyjama geworsteld; hij lag naakt onder de klamboe, maar dat scheen Adèle, de waardin van Central, met haar mollige armen en haar spottende blik, eerder te amuseren dan te choqueren.

Ze informeerde wat hij bij het ontbijt wilde drinken, koffie, thee of chocola, en in één adem door vroeg ze of het in Europa zijn moeder geweest was die hem ’s morgens wekte. De ironie in haar stem ontging hem niet, maar haar glimlach verried vertedering.

Hij schatte haar een jaar of vijfendertig.

Ze schoof de klamboe half weg en zei: ‘Kijk, je bent gestoken.’ Door een mug, bedoelde ze, op zijn borst. Ze ging op de rand van het bed zitten, krabde aan het pukkeltje, en Timar deed wat voor de hand lag – hij nam haar in zijn armen.

Pas toen ze zich weer aankleedde en voor de spiegel haar haren schikte, kwam hij over zijn verbazing heen.

Voor ze de kamer verliet, zei ze: ‘Thomas zal je koffie brengen.’

Thomas was haar negerbediende. Vier dagen later werd hij vermoord. Op de binnenplaats van Central. Door Adèle.

Met dat verhaal in mijn achterhoofd liep ik de luchthaven van Libreville uit.

‘Central,’ zei ik tegen de taxichauffeur.

Hij knikte nors en reed weg.

Dat was een meevaller. Central bestond nog, ik zou in dezelfde kamer logeren waar Timar met de bijna vanzelfsprekende sensualiteit van Equatoriaal Afrika had kennisgemaakt en wie weet zou ik de eerste de beste morgen al gewekt worden door een mollige donkerblonde matrone in een zwarte zijden jurk met niets eronder. Zo gaat dat met reizigers, ze gebruiken elkaars ervaringen; Brazza trok na lezing van Du Chaillu’s reisverslag naar Gabon en ging verder waar zijn voorganger was blijven steken, en Brazza op zijn beurt werd weer nagereisd door Mary Kingsley, een ongetrouwde Victoriaanse dame die zich door de vuistgrote spinnen van het oerwoud liet kietelen, wat ze zalig vond. Jo Timar was een meer prozaïsche reiziger, hij zocht niet naar de sensatie van het onbekende, hij zocht naar werk.

De rode sintels die hij op de zeeboulevard had aangetroffen waren onder het asfalt verdwenen, de palmen aan weerszijden die hem nog even de illusie hadden gegeven in een soort paradijs terecht te zijn gekomen, waren gekapt. Maar vlak boven het water hing de maan, een onheilspellende volle maan, eerder oranje dan wit.

Lauwe vochtige wind woei de auto binnen, weelderige tuinen, moderne villa’s en twee kerken met verroeste plaatijzeren daken schoten voorbij; dichter naar het centrum stonden flats schots en scheef door elkaar; de stad was snel gegroeid, te snel om er een ordelijk geheel van te maken. Ook daarover had ik gelezen; vlak voor de onafhankelijkheid was er onder de kust van Gabon olie gevonden, in de jaren zestig kwam de productie op gang en tien jaar later, toen wij in Nederland met een zuinig mondje over de oliecrisis spraken en op zondag onze auto moesten laten staan, verschenen op de hobbelige straten van Libreville de eerste Rolls Royces. Tegelijkertijd begonnen de gebouwen boven de mango bomen uit te rijzen.

Bij het hoofdkantoor van Elf Gabon draaide de taxi naar links en reed een niet erg hoge heuvel op. Conform de beschrijving, zei ik tegen mezelf, want Central lag halverwege een heuvel op een honderd meter van zee, te ver om nog iets van de wind te voelen en te dichtbij om de schepen op de rede met bestemming Frankrijk te vergeten. Een plek om heimwee te krijgen en dat gold evenzeer voor Timar als voor Adèle, die, zodra ze haar fortuin verdiend had, stil hoopte te gaan leven aan de Côte d’Azur, als een echte dame, wat ze in Libreville nooit was geweest.

De taxi stopte.

Een wit gebouw met een ronde voorkant in de richting van de zee. Zuilen op de eerste verdieping. Een vriendelijk gebouw, vriendelijker dan ik me het had voorgesteld. Maar geen hotel. De grote zaal aan de voorkant waar de houthakkers hun pastis dronken, hun dubbele biefstuk aten en elkaar boven het groene laken met de biljartkeu uitdaagden of de hersens insloegen, al naargelang de stemming, die zaal, met maskers aan de muur, was een tandartspraktijk geworden; de rest van de benedenverdieping was in een paar winkels opgedeeld en boven de eerste etage hing een bord. MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN FINANCIËN. En in kleine letters: Afdeling Beurzen en Stages.

Twee jaar geleden was het hotel failliet gegaan. Door de crisis, zei de taxichauffeur.

Crisis?

‘De olie en de dollar, meneer.’

Zijn hand beschreef een curve die plotseling tot ver onder het dashboard dook.

Hij schudde mistroostig het hoofd.

‘Ik wist niet dat je een hotel zocht. Kijk, we hebben hier geen straatnamen of straatnummers, dus als je Central zegt, ga ik ervan uit dat je tegenover of naast of in de buurt van Central moet wezen. Je mist er trouwens niks aan, dat hotel was weinig soeps, altijd vol, en dan zeiden ze: ga maar aan de overkant slapen.’

‘In een hut. Bij een…’

‘Nee, in de tuin van het ziekenhuis. Maar die tuin is er ook niet meer.’

Ik stapte uit, de taxichauffeur bleef trouw wachten. Een rij flats ontnam het zicht op de zij- en achterkant van Central, maar tussen die flats ontdekte ik een smal pad dat aan het eind door een stalen poort werd afgesloten; ik hees me aan een stang op en zag in het witte licht van de maan de binnenplaats van het voormalige hotel. De muren waren nog even crèmekleurig als een halve eeuw geleden.

Daar, onder het afdakje, had Adèle haar negerbediende neergeschoten, omdat hij geld van haar geëist had, veel geld, het bedrag van een bruidsschat. Ja, hij wilde trouwen en de familie van zijn aanstaande vroeg duizend frank, een onbetaalbaar bedrag voor een arme sloeber als hij. Maar de voorzienigheid had hem een handje geholpen; hij had Adèle de kamer van Timar zien uit komen en hij was vast van plan het haar man Eugène te vertellen, tenzij ze betaalde.

Ook Eugène was houthakker geweest en van zijn spaarcenten had hij het enige hotel van Libreville gekocht. Hij wist wel dat zijn vrouw het met andere mannen deed. Hij had ervan geprofiteerd, hij zou nooit een kans hebben gekregen als Adèle niet met de officier van justitie en de commissaris van politie naar bed was geweest, hij had nou eenmaal een crimineel verleden, een paar kleine vergrijpen en een veroordeling wegens vrouwenhandel, zijn verblijfsvergunning was ingetrokken, hij was zo’n hele of halve boef waarvan er in Gabon al veel te veel rondliepen, en toch had hij het hotel kunnen overnemen, met drankvergunning en al, dankzij Adèle. Maar nu was hij oud en ziek, hij leed aan hematurie, aan bloedplassen, een veel voorkomende ziekte onder blanken die stevig bleven drinken in de tropen, en die ziekte had ten slotte een verbitterde jaloerse man van hem gemaakt. Adèle had nog maar één uitweg gezien, een oplossing die haar niet voor onoverkomelijke gewetensbezwaren stelde, per slot schoot ze geen mens neer maar een neger en dat was, voor haar en voor de meeste kolonialen in en rond het oerwoud, niet hetzelfde. Met twee knallen ruimde ze hem uit de weg en ze had zich nog niet omgedraaid of ze botste tegen Timar op, die nietsvermoedend de binnenplaats was komen op lopen.

Maar op het politiebureau hield hij zijn mond. Nee, hij had niets bijzonders gesignaleerd.

Ach, hij verlangde naar Adèle, naar haar strenge en tegelijk tedere ogen, die hem aan zijn allereerste schooljuf herinnerden, naar haar mollige armen en haar zware transpiratiegeur onder de klamboe. En zij, zij vond dat hij manieren had, keurig nette manieren, en een zachte huid, de huid van een vrouw.

Het vroegere hotel Central, Libreville. (Foto: Jan Brokken)

Een maand later trokken ze samen het oerwoud in.

Georges Simenon was al een beroemd schrijver toen hij besloot te gaan reizen. Die roem dankte hij aan de eerste achttien Maigrets die in nog geen twee jaar tijd uit zijn schrijfmachine waren gerold. Hij was maar half tevreden over die detectives, hij schreef ze voor zijn uitgever, zijn portemonnee en soms ook wel voor zijn plezier; het had tenslotte iets uitdagends om in veertien dagen zo’n boekje in elkaar te flansen. Maar hij was nog te jong om uitsluitend op die prestatie te kunnen teren, hij wilde nu eindelijk wel eens een paar boeken schrijven die hout sneden. Harde romans. Speurtochten naar de donkerste regionen van de menselijke ziel. Romans die hem behalve tot een beroemd ook tot een groot schrijver zouden maken. En voor zulke romans moest hij de wereld in.

Het leven dat hij in Parijs leidde was hem te veilig, te beschut. Hij deelde de opvatting van Balzac dat een schrijver een doodnormale man is die tot het uiterste gaat. Hij zocht de uitdaging. Niet dat hij bij de literatuur wilde horen. Literatuur met een hoofdletter L vond hij rotzooi. In zijn jeugd had hij Balzac en Gogol gelezen en daar bleef het bij. Een literaire loopbaan zei hem niets, hij wilde schrijven, en over schrijven zou hij later zeggen dat het een roeping was, voor ongeluk.

Toen Simenon met zijn schrijfmachine vertrok, kende hij langzamerhand de kneepjes van het vak. In de jaren twintig had hij onder zeventien verschillende pseudoniemen een slordige tweehonderd romans geschreven en al waren dat frivole niemendalletjes met titels als Une petite très sensuelle of Orgies bourgeoises, over de opbouw van een verhaal hoefde niemand hem nog iets wijs te maken. Met een raadselachtig gemak wist hij een verhaal sfeer, vaart en spanning te geven, als een meesterkok die bijna verstrooid wat peper, zout en kruiden aan de gerechten toevoegt. Maar zijn ambitie reikte verder. Achter ieder mens school een ander mens, en die mens, de naakte mens, wilde hij in zijn romans voor het voetlicht halen. Waar het hem aan ontbrak was materiaal. Aan een enkel woord of een bepaalde situatie die zijn fantasie in werking zou zetten, want die naakte mens moest in zijn kleinheid, in zijn laagheid of juist in zijn opstand, veel minder voorspelbaar zijn dan hij in de stilte van zijn werkkamer kon bevroeden.

Dus zei hij zijn maîtresse Josephine Baker vaarwel en stapte op de trein. In Constantinopel interviewde hij Trotski. Ook dat hoorde bij zijn plan, niet lui achteroverleunend reizen, nee, met de blocnote op de knie gerichte vragen stellen aan beroemdheden, of aan ploeteraars die roemloos ten onder gingen. Je werkelijk inleven in andere karakters en je niet laten verleiden door het exotische of pittoreske – wuivende palmen horen op ansichtkaarten, niet in romans of reportages. Praten met revolutionairen en houthakkers, met ingenieurs die dwars door het oerwoud een spoorlijn aanlegden of jonge knapen die met de beste bedoelingen de wildernis introkken.

Van Turkije voer hij naar Egypte en van Caïro vloog hij naar Equatoriaal Afrika, op tweeduizend meter hoogte, aan boord van een eendekker waarvan je als in een ouwe autobus de raampjes nog zelf open kon draaien, met als ongerief dat de wind je dan als een mokerhamer in het gezicht sloeg. In Belgisch Kongo kocht hij een Fiat en nam een zwarte chauffeur in dienst, in de daaropvolgende maanden reed hij dwars door Frans Kongo – het latere Congo Brazzaville – naar de kust en stapte op de boot naar Gabon. Zo werd hij weer wat hij aanvankelijk geweest was: verslaggever.

Hij schreef zes reportages voor Voilà, het geïllustreerde weekblad van uitgeverij Gallimard. Geen reportages in de eigenlijke zin. Woedende stukken. Tirades. Eén lang J’accuse. Zijn laatste artikel eindigde met: ‘Afrika spreekt tot u! Ja, ze zegt merde tegen u! En daar heeft ze groot gelijk in.’

Dat viel slecht in Parijs. Toen Simenon in 1936 naar de Franse koloniën in Afrika wilde terugkeren, werd hem door de minister van Binnenlandse Zaken het visum geweigerd, een socialistische minister uit de Volksfront-regering van Léon Blum. Links en rechts schaarden zich toen nog broederlijk achter het kolonialisme.

Toch was Georges Simenon als een vrijwel apolitiek schrijver naar Afrika vertrokken. Door de vroege dood van zijn vader had hij op zestienjarige leeftijd het lyceum moeten verlaten. Hij was als politieverslaggever gaan werken bij het lokale dagblad in zijn geboortestad Luik en had op tweeëntwintigjarige leeftijd de sprong naar Parijs gewaagd. Daar had hij als een razende geschreven, louter en alleen om te overleven. Als hij in die tijd wel eens achter zijn schrijfmachine vandaan kwam, danste hij de charleston in de Jockey Club, bracht een bezoekje aan Josephine Baker (toen het onbetwiste sekssymbool van Parijs) of wipte bij een hoertje aan. Hij versleet er drie per dag en hij was nog getrouwd ook. Voor seks wilde hij nog wel een minuutje vrijmaken – hij vergeleek het met eten en drinken, je kunt niet lang zonder – maar voor politiek had hij werkelijk geen tijd. Het interesseerde hem ook niet; links, rechts, voor hem zeurden die mannen maar wat, en hij schaamde zich er dan ook niet voor dat hij een blauwe maandag als secretaris voor een uiterst rechts politicus had gewerkt, hij moest het hoofd boven water zien te houden en die politicus was trouwens de beminnelijkheid zelve.

In Afrika werden hem de ogen geopend. Simenon was verbijsterd over de toestanden die hij in de koloniën aantrof en die verbijstering kwam in iedere regel van zijn reportages tot uitdrukking. Bij aankomst in Port-Gentil, de tweede stad van Gabon, honderdvijftig kilometer ten zuiden van Libreville, trof hij een honderd negers en negerinnen in een loods aan die als beesten bij elkaar waren gedreven. Ze waren bijna allemaal naakt. Een klein gevormd volk, met grote bange ogen. Arbeiders die naar Libreville verscheept zouden worden, inboorlingen die zomaar opgepakt waren in het oerwoud, die hadden moeten tekenen, met een kruisje, zonder te weten wat – een arbeidscontract voor vier jaar.

In tien dagen waren ze over de rivier naar de kust vervoerd, weer als beesten. Ze zaten onder de littekens. De een miste twee tanden, de ander een hele hand en aan syfilis leden ze bijna allemaal. Ze hadden nog nooit de zee gezien en nog nooit een vrachtboot. Ze noemden het schip dat hen naar Libreville zou vervoeren ‘de grote prauw’.

Het was pure dwangarbeid. Dat systeem werd in stand gehouden door een paar stromannen, totaal verloederde blanken in de jungle. Mannen zonder hoop. ‘Je hebt je gedurende twee, drie jaar goed gehouden. Je ziet boten vertrekken zonder al te veel heimwee. Je houdt op met drinken voor je strontlazerus bent. Je let goed op jezelf. En dan, op een goeie dag, spoel je je kinine door de plee en verdom je het je tropenhelm op te zetten! Begrijp je? Omdat Afrika niets met je gemeen heeft. Alle bagage die je hebt meegenomen is overbodig. Alle herinneringen aan Europa lijken op verkeerde grappen. De waarheden van daarginds zijn de stompzinnigheden van hier. Er is niets dat standhoudt. De wetten zijn belachelijk.’

‘Wat niet waar is, is dat die borst van ons is.’
(Foto eigendom van de Société de la Géographie, Parijs)

De mannen die Simenon in Port-Gentil observeerde ‘hebben allemaal wallen onder de ogen en dezelfde slappe gebaren, alsof ze op hun hoede zijn. Het is, in de hitte, een vertraagd leven, met trage gesprekken. Achter de gesloten jaloezieën hangen ze in hun stoelen en drinken in stilte, maken ruzie omdat ze zich slecht op hun gemak voelen en worden om het minste of geringste witheet. Soms komen ze bij elkaar en spelen bridge of kaart. In de wieg schreeuwt de baby en geeft lijkbleek over, de dokter raadt de moeder aan zo snel mogelijk met het kind naar Europa terug te keren, maar meestal is het al te laat.’

Simenon had met die kerels te doen, als met zwakzinnigen. Midden in de rimboe trof hij twee blanken aan, een resident en een assistent-resident. Beiden getrouwd. Woonden op nog geen driehonderd meter van elkaar. De enige blanken in een dorp op weken gaans van de beschaving. Maar denk niet dat die mannen na het werk samen een borrel dronken of dat hun echtgenotes bij elkaar op de koffie gingen. Alleen na een geboorte bracht de ene vrouw de andere een kraambezoek. Want verschil in stand moest er blijven! Of hij maakte mee dat twee ingenieurs die de leiding hadden bij de aanleg van een spoorlijn dwars door het oerwoud geen woord met elkaar wisselden omdat de een op de Technische Hogeschool had gezeten en de ander op de Hogere Technische School. Een TH’er en een HTS’er. Zeiden zelfs geen ‘môge’ aan het ontbijt. Of hij hoorde hoe houthakkers een ongehoorzame arbeider aan zijn voet aan een boom hadden gehangen met zijn hoofd in een teil water. Terwijl die zwarte afkoelde, speelden de houthakkers kaart, lieten zich door het spel meesleuren en vergaten om te kijken.

En al die potentaatjes kwamen uit vriendelijke Franse provincieplaatsen en hadden zich naar de koloniën laten lokken door een affiche dat in ieder dorp of stadje aan de muur van het gemeentehuis hing. Een onhandig geschilderd plaatje met een klapperboom, een goedgeklede onderofficier en een halfnaakte zwarte vrouw die hem haar zware borst als een vrucht voorhoudt. Jonge mannen, neemt dienst in het koloniale leger. Welke gezonde boerenjongen maalde dan om gele koorts of tropenkolder? Het maakte weinig uit of die knapen in dienst van het koloniale leger of een handelsfirma op de boot stapten, dankzij de overheidscampagne associeerden ze het leven in de tropen met een bordeel waar blanken naar believen in en uit konden lopen, zonder te betalen. ‘Die borst op het affiche,’ betoogde Simenon, ‘is waar. Ik heb heel wat van die prachtige borsten aan mijn ogen voorbij zien trekken. Wat niet waar is, is dat die borst van ons is.’

Nu was dat wel een beetje de preutsheid van een kat die een darm wegsleept. Simenon had die borsten heus niet alleen aan zijn ogen voorbij zien trekken. In Afrika hield hij zich aan een dieet van minimaal één meisje per dag. Maar dat wisten ze in Parijs niet. Op de ministeries hadden ze maar één woord voor zijn reportages over. Subversief.

Simenon was geen groot analyticus. Hij liet zich meesleuren door zijn verbijstering. Hij tierde. Waar ze in Parijs groen en geel van ergernis overheen lazen was dat hij even heftig tegen de inheemse samenleving ageerde. De strijd ging voor Simenon niet tussen goed en kwaad; de kolonialen mochten dan bloedzuigers wezen, de zwarten waren voor hem beslist geen engeltjes.

‘De treurigheid die we zo graag in de ogen van de negers willen lezen, is hun treurigheid niet. Het is de treurigheid van heel Afrika, van de bomen, de rivieren, de beesten, de treurigheid die zelfs opstijgt bij het zien van dat monstrueuze continent op de kaart. De blanken kunnen het niet helpen, of liever gezegd, zijn er het slachtoffer van, want de negers leren leven met die willoosheid van vee, maar de Europeanen gaan eraan dood. De baas, de werkelijke baas die de kudde opzweept, of die nu een zwarte of een witte huid heeft, en de beesten, de planten, dat is Afrika. Het Afrika dat om zes uur ’s morgens opeens de lamp aansteekt met die stekende zon! Het Afrika dat je op straffe des doods verbiedt je op sommige uren van de dag te bewegen. Het Afrika dat je om zes uur ’s avonds zonder overgang in een koortsachtige nacht stort. Het Afrika […] dat alles onder zijn gewicht verplettert, onder zijn massa, door zijn mathematische regelmaat, zonder iemand ooit een adempauze te gunnen, noch een schijn van eigen inbreng.’

Kannibalisme? ‘Sinds het de zwarten verboden was andere zwarten als een malse bout te beschouwen, gingen jaren voorbij zonder dat ze iemand oppeuzelden. En opeens komt zo’n inboorling op het idee waar hij zich absoluut niet tegen kan verzetten, een vriend te doden die hem twintig jaar geleden heeft uitgescholden.’

De palavers, de processen, de vergiftigingen, het kannibalisme waren in de opvatting van Simenon het gevolg van de ‘verschrikkelijke argeloosheid die kinderen hebben en kinderlijke volken’.

Het waren de mensen niet die elkaar vergiftigden, het was Afrika.

In twaalf jaar tijd trok Simenon twee keer de wereld rond, met alleen de oorlog als onderbreking. Daarna zou hij geen stap meer buiten de deur zetten. Hij bezocht Azië, Noord- en Zuid-Amerika. Geen continent zou hij zo haten als Afrika. Maar toen hij in 1934 voor enkele maanden naar zijn woonplaats La Rochelle terugkeerde, begon hij Afrika te missen.

Hij was op zoek gegaan naar de naakte mens. In de ziekenhuishitte van Gabon kon niemand de schijn lang ophouden. Hij had gevonden wat hij zocht.

Simenon verwerkte zijn ervaringen in Le coup de lune (De manesteek), de Gabonese uitdrukking voor tropenkolder. Een roman over Jo Timar en Adèle. Gefingeerde figuren.

Of niet?

Natuurlijk kende mevrouw Saint-Jacques de waardin van Central. Wie niet, in Libreville? In het vroegere Libreville tenminste. Het Libreville van toen zij er aankwam, begin jaren zestig.

‘En dat was een ander Libreville. Zonder luchtkoeling. Het leven was toen veel zwaarder, en veel minder saai. Je leed allemáál onder de hitte, je zocht elkaars gezelschap op.’

Mevrouw Saint-Jacques dreef een van de winkeltjes in de voormalige benedenverdieping van Central. Het kostte me geen enkele moeite haar aan de praat te krijgen. Onderwijl knipte ze tweeënhalve meter gordijnstof af voor een klant die even Frans was als zijzelf. Bordeauxrode velours, meer iets voor een huis in La Rochelle dan voor vlak bij de evenaar.

Die waardin? Een personage! Een robuuste vrouw en toch ontzettend lief. Een moeder voor de houthakkers, in alle opzichten. O, ze vertroetelde die kerels uit de binnenlanden, een beetje te veel zelfs, maar zedigheid hoort bij kou, nietwaar? Wel een vrouw met kuren. Je moest eerst bij haar in de smaak vallen om je een plaats in Libreville te verwerven. Ze stelde je op de proef. Maar als ze je aardig vond, vond heel Libreville je aardig. Une meneuse, dat was ze, een vrouw die de toon aangaf, die de sfeer bepaalde.

‘Je at de eerste avond in Central en dan kende je meteen iedereen in Libreville. Het was je vuurdoop, bij wijze van spreken. De waardin leunde met haar armen gevouwen op de bar…’

… de bar van gevernist mahoniehout met koperwerk dat de indruk van comfort moest wekken…

‘Ze sloeg de bedragen op de kassa aan en als ze de rekening kwam brengen maakte ze een praatje met je. Dan vroeg ze: “Gaat het, kleintje?” Of: “Waar kom je vandaan, kleintje?” Er hing de sfeer van…’

… lichte muren met pasteltinten die aan de Provence deden denken…

‘ … thuis, zou ik zeggen, van thuis. Het interieur was door de draaiende ventilatoren aan het plafond en de maskers aan de muur zonder meer tropisch, maar het had ook iets van bij ons op het Franse platteland. Toen Central gesloten werd, zeiden sommige mensen hier: nou is de Franse tijd écht voorbij. Gelijk hadden ze. Die Novotels en Sheratons horen bij olie, Central hoorde bij de houthakkers. Maar ja, die waardin kon het niet meer bolwerken. Twee, drie jaar geleden is ze ermee opgehouden.’

‘Ze moet nog leven.’

‘Ergens in Frankrijk waarschijnlijk.’

Was zij de vrouw die voor Adèle model had gestaan? De vrouw die samen met Joseph Timar de rivier was op gevaren? Dat kon haast niet.

Kort na de moord op de binnenplaats overleed Adèles man. Ze verkocht Central en schakelde de oom van Timar in. De politicus. De senator. Ja, ze had het goed gezien, een jongeman met nette manieren moest connecties hebben. Met hulp van Timars oom wist Adèle een houtvesterij voor dertig jaar in erfpacht te verkrijgen. Drie jaar was toen wet, en niet in erfpacht maar in bruikleen. Onder deze voorwaarden moest het lukken een fortuin te vergaren en uit dat woord putte Adèle al haar energie. Fortuin.

Ze voeren de rivier op. Halverwege meerden ze bij een dorp af. Adèle ging een hut binnen en onderhandelde op fluistertoon met het dorpshoofd. Ze regelde haar zaakjes zonder Timar erbij te betrekken. Dat maakte hem ongerust.

Toen Adèle in het dorp langs de markt liep, plukte ze een banaan van een tros en gaf die aan Timar. Blanken konden domweg een banaan pakken zonder te betalen. Dat vond Timar niet netjes. Op de markt van La Rochelle kon je ook niet zomaar een banaan pakken. Waarom hier dan wel? Het ging hem ergeren. Hij wilde graag een koloniaal zijn, het stond stoer om de koloniaal uit te hangen, maar dit druiste tegen zijn opvoeding in. Het was niet comme il faut. Het was onbehoorlijk.

Simenon heeft veel van zichzelf in Timar gestopt. Jo’s verbijstering over het leven rond de evenaar was Simenons verbijstering. Jo’s onbevangen blik was de blik van de kleine Sim die, toen hij naar Afrika vertrok, nog maar negenentwintig jaar was. Jo was een toonbeeld van burgerlijkheid, niet een held, niet een rouwdouwer, een doodnormale man die door de omstandigheden tot het uiterste zou gaan.

De concessie die Adèle bemachtigd had lag diep in de binnenlanden. Een omvangrijk bedrijf. Tweehonderd zwarte arbeiders. Een Griekse opzichter. Tientallen hectares ebbenhout, mahonie en okoumé, de reusachtige bomen die de harde buitenste laag van triplex leveren. Vooral dankzij die okoumés moest het mogelijk zijn een fortuin te vergaren.

Ze waren net zo’n beetje geïnstalleerd en Timar was hersteld van de knokkelkoorts die hij op de rivier had opgelopen – één muggenbeet en je klappertandde drie dagen – toen het bericht kwam dat een zwarte man gearresteerd was op beschuldiging van moord. In zijn hut in een dorp aan de rivier was de revolver gevonden waarmee de bediende van Central was neergeschoten. Het begon Timar te dagen. Adèle… in die hut… en haar gefluister met het dorpshoofd.

Timar dwong haar tot een bekentenis. Ja, ze had het dorpshoofd omgekocht, hij lag al jaren overhoop met zijn schoonzoon en die schoonzoon was nu aangehouden, met haar revolver. De zaak was rond. Ze konden samen gelukkig wezen. Ze moest nog een paar dingetjes in de hoofdstad regelen en dan was het pleit beslecht.

In de motorprauw voer ze naar Libreville. Enkele uren later ging Timar haar achterna in een prauw die door twaalf pagaaiers werd voortbewogen. Ze zongen in koor. Timar staarde ze met grote ongelovige ogen aan. Het waren mensen, geen beesten, geen wilden, het waren mensen, met een stem, met lachende gezichten. Het stampte in zijn kop. Adèle had een zwarte een moord in de schoenen geschoven. Dat was niet netjes, dat was niet fatsoenlijk, zulke dingen deed je niet, zulke dingen mocht je niet doen.

Toen hij in Libreville aankwam, was Adèle spoorloos. Vermoedelijk deelde ze het bed met de officier van justitie. Ze had het zekere voor het onzekere genomen, zo had ze zich altijd uit de nesten weten te werken. De houthakkers stonden als één man achter haar en dat lieten ze Timar duidelijk blijken. Doe geen domme dingen, jongen, ze was een moeder voor ons allemaal, ze heeft haar rust verdiend. Die twee schoten uit haar revolver, dat was een ongelukje, daar hoeft een blanke vrouw niet voor te boeten. Hoeveel plezier had ze haar klanten in de loop der jaren niet bezorgd? Achter de bar, in bed?

De volgende ochtend drong Timar de rechtszaal binnen. En brulde zijn weerzin uit.

De rechters waren geen blanken meer, ze dronken water in plaats van whisky, ze droegen geen korte kaki broeken meer en hun benen lagen niet op tafel. De zwarten stonden ook niet meer buiten tijdens het proces, maar de consternatie in het Paleis van Justitie was nog even groot als in de tijd van Timar. Geschreeuw, gedrang en eindeloze pleidooien. Dokter Albert Schweitzer schreef het al in Aan den zoom van het oerwoud: iedere zwarte is een wetgeleerde. Over een onnozele kip wordt een hele achternamiddag beraadslaagd en palavers nemen dagen in beslag. ‘De neger vindt het ondenkbaar dat een daad onvergolden blijft. Daarin denkt hij heel en al Hegeliaans.’

Zes advocaten verdedigden de verdachte. Pratend als een waterval verdronken ze in hun eigen beeldspraak. De verdachte bracht weinig meer dan gekerm uit. De weinige keren dat hij verstaanbaar sprak, sprak hij zichzelf tegen. Hij moest minstens een halve familie over de kling hebben gejaagd, anders zou hij niet door zes advocaten worden bijgestaan. Het duurde meer dan vier uur voor ik erachter kwam wat hij op zijn kerfstok had. Hij was nachtwaker. Op een avond had hij een politieagent een blauw oog geslagen. De zaak werd verdaagd, bij gebrek aan voldoende bewijs.

En terwijl ik vanaf de publieke tribune naar die stotterende nachtwaker keek, die zich ondanks de hulp van een half dozijn advocaten steeds dieper in de juridische nesten werkte, zag ik de man die voor de door Adèle gepleegde moord moest opdraaien. Hij had het over geiten. Hij was oud en begreep absoluut niet wat hem ten laste werd gelegd, hij praatte uren in de taal van zijn stam en de tolk vertaalde af en toe enkele zinnen voor de rechters in het Frans. ‘Hij heeft het over geiten, edelachtbare. Hij zegt dat het de schuld van zijn schoonvader is, met wie hij al jaren ruzie heeft over die geiten. Zijn vrouw is ervandoor gegaan met een man uit een ander dorp, dus heeft hij recht op een paar geiten in ruil voor die ontrouwe vrouw…’

Timar kon zich niet meer inhouden. Hij vergat zijn liefde voor Adèle. Hij vergat haar doorschijnende jurk. Hij vergat haar mollige armen en haar moederlijke bezorgdheid. Hij vergat die eerste hete ochtend in Central. Want hij vond het monsterlijk dat ze een oude zwarte man, voor wie de wereld uit een hut, de rivier en een paar geiten bestond, voor een moord liet opdraaien. Dus priemde hij zijn wijsvinger in haar richting en schreeuwde: ‘Zij heeft het gedaan.’

Twee dagen later zette de commissaris van politie Jo Timar op de boot naar Frankrijk. Gedurende de reis herhaalde hij maar één zin. ‘Afrika bestaat niet.’ Tien keer, honderd keer, herhaalde hij die zin. ‘Afrika bestaat niet.’

Timar was gestoken door de maan.

In het najaar van 1934, kort na het verschijnen van Le coup de lune, ging in Libreville een vrouw aan boord van de mailboot naar Frankrijk.

De reis duurde haar drie weken te lang.

Eenmaal in Parijs stormde ze het kabinet van een gerenommeerde advocaat binnen en smeet een boek op tafel.

‘Ik ben de waardin van Central en dit is laster.’

Toen Georges Simenon in La Rochelle aan zijn roman begon, was hij de naam van het enige hotel in Libreville vergeten. Zoekend naar een fictieve naam had hij zich het hotel weer voor de geest gehaald. Het lag aan de uiterste zuidrand van de stad, al bijna in de bush. Met Central zou hij zich niet in de vingers snijden.

Hoe stom toeval kan zijn ontdekte Simenon toen zijn advocaat hem de dagvaarding overhandigde. Een proces wegens laster. Aangespannen door de eigenares van Central.

Simenons mond viel nog verder open toen hij de inhoud van de aanklacht vernam. Het ergerde haar niet dat ze in het boek een man om zeep had geholpen, noch dat ze een inboorling voor die moord had laten opdraaien. Ze ontkende ook niet dat ze regelmatig met gezagsdragers naar bed was geweest, net zomin als ze protesteerde tegen al die details over haar man, een boef van het zuiverste water. Nee, het was die jurk. Die jurk van zwarte zijde met niets eronder. Daarover was ze razend.

‘Hoe kon meneer Simenon weten dat ik er niks onder droeg?’ riep ze in de Parijse rechtszaal tot groot vermaak van de toegestroomde pers. ‘Hij schrijft dat je het kon zien! Wie gelooft dat? Nee, hij kon het alleen maar weten als hij mij die jurk had zien uittrekken en als we samen de liefde hadden bedreven. En wanneer meneer Simenon beweert dat we dat gedaan hebben, zou dat een smet op mijn naam werpen. Het is een lasterlijke insinuatie dat ik met mijn hotelgasten naar bed ga.’

Maître Garcon, de advocaat van Simenon, lachte de zaak letterlijk de rechtszaal uit. Helemaal uit Gabon naar Parijs gekomen vanwege een doorschijnende jurk. De schrijver zelf vertoonde zich niet op het proces. Journalisten die hem om nadere informatie vroegen, kregen ontwijkende antwoorden. Pas dertig jaar later zou Simenon zijn Engelse biograaf Fenton Bresler toevertrouwen: ‘Nee, ik ben nooit met haar naar bed geweest. Als dat wel zo was, zou ik het u vertellen.’