Van Jan Brokken verschenen ook

De provincie

De zee van vroeger

Zaza en de president

De moordenaar van Ouagadougou

Met musici

De regenvogel

Goedenavond, mrs. Rhys

Vulkanen vanaf zee

Spiegels

De blinde passagiers

De droevige kampioen

Nog een nacht

Jungle Rudy

Voel maar

Zoals Frankrijk was

Mijn kleine waanzin

Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin

De wil en de weg

In het huis van de dichter

Feininger voorbij

Zeedrift

Baltische zielen

Het hoe

Blok, de boekhandelaar van mijn vader

De vergelding

Jan Brokken

Jungle Rudy

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De door Truffino en Dunsterville getekende kaart van het gebied rond Canaima en de Auyán Tepui

Deze digitale editie is gemaakt naar de 2e druk 2006 met ISBN 90 471 0351 3.

© 1999 Jan Brokken
Omslagontwerp Roald Triebels
Omslagillustratie Rudy Truffino omstreeks 1968, archief H. Truffino

ISBN 978 90 450 1892 8

NUR 301

www.atlascontact.nl
www.janbrokken.nl

I
In zijn verloren wereld

Hij stond me niet op te wachten toen ik in Canaima uit het vliegtuig stapte. Ik zag tenminste nergens een man die ik onmiddellijk aan zijn oren had moeten herkennen: van zijn rechter oor was het lelletje weggehapt door een ratelslang toen hij uitgeput van de middaghitte in de hangmat in slaap was gevallen, van zijn linker was de bovenrand aangetast door leishmanianis, een ziekte die door een parasiet van de zandvlo wordt overgebracht en bij het regenwoud hoort als zeeziekte bij de zee. Er leunde wel een indiaan tegen het hek dat aangaf waar de landingsbaan ophield en de savanne begon, een indiaan met flaporen. Ik zag ook een paar vrouwen die zich al gekleed hadden op een muggenrijke omgeving en zoveel kaki droegen dat ik ze aanvankelijk voor militairen hield. Maar de man die ik zocht was er niet, een man van in de zestig die zich zelden schoor en wiens ingevallen wangen en uitgemergelde lijf nog aan de periodes herinnerden waarin hij visioenen van feestmalen kreeg, terwijl hij zelf mieren at.

Een week eerder had ik hem een fax gestuurd met het nadrukkelijke verzoek of hij me naar de Angel Falls wilde vergezellen. Zelfs met een zware motor achter de curiare vergt het een dag of twee om naar die waterval te varen, en als het waar was wat ik over hem gehoord had, zou hij de lange uren op de rivier moeiteloos kunnen volpraten. Hij zou dat bovendien in mijn eigen taal kunnen doen, want hoewel zijn naam dat niet direct suggereerde, was Rudy Truffino in Nederland geboren, in Den Haag.

Zijn wonderlijke levensloop en zijn gehavende oren, zijn rusteloze ogen en zijn rochelende lach waren me door enkele Curaçaose vrienden beschreven, tijdens de jaren dat ik op het eiland woonde. Zij hadden lange tochten met hem gemaakt in het gebied dat hij met hulp van de Pemón-indianen had opengelegd, een gebied dat zich onder de Orinoco uitstrekt en de omvang heeft van Nederland, zij hadden een begin van verbazing bij me gewekt door te vertellen dat hij de taal van de Pemón sprak, hun afkeer van bezit deelde en het beter met die halve nomaden leek te kunnen vinden dan met zijn vroegere landgenoten.

Wat me direct voor hem innam was dat hij het alleen in de wildernis uithield als hij regelmatig naar Don Giovanni kon luisteren, of naar een heel oude opname van Ella Fitzgerald, of naar een trompettist die de sterren van de hemel blies en die hij perfect kon imiteren wanneer hij na een zware tocht het zweet van zijn lijf spoelde met water uit de rivier. Midden in de rimboe had hij zich ook nog eens met duizenden boeken omringd, wat ik me goed kon voorstellen – ik zou hetzelfde gedaan hebben, diep in het oerwoud. Dat hij zijn laatste levensjaren met een indiaanse sleet, gaf me de indruk dat hij tussen twee werelden zweefde, en voor zulke mensen voel ik bij voorbaat een zwak.

Truffino’s vrouw was overleden, zijn drie dochters waren naar de stad getrokken, maar hij was in de Gran Sabana achtergebleven. Hij had het tegen mijn vrienden uit Curaçao gezegd: hij wilde in de jungle begraven worden, niet op een kerkhof, want op die kerkhoven was het hem veel te vol en hij was langzamerhand aan de leegte gewend geraakt.

Dus bleef hij liefhebbers van ongerepte streken over onstuimige rivieren naar de langste waterval van de wereld begeleiden. Hij vroeg daar niet eens zoveel geld voor: na een lange droge periode op Curaçao stuurde ik hem een fax.

Niet dat ik van plan was om over hem te schrijven – ik had net een roman voltooid en wilde de weken in Venezuela gebruiken om rustig over de volgende na te denken -, maar ik hield hem al wel voor een man met romaneske trekken. In onherbergzame gebieden was ik vaker Europeanen tegengekomen die het onbekende hadden opgezocht uit weerzin tegen een bestaan dat zich als een getijdenboek liet voorspellen, en ze hadden indruk op me gemaakt, omdat ik er zelf nooit helemaal in geslaagd was de banden met mijn verleden door te snijden. Tussen je land voor langere tijd verlaten en verdwijnen ligt nog een halve wereld van verschil: zij waren niet alleen geboren zwervers, zij waren vertrokken om nooit meer terug te keren, en wat ik me altijd weer afvroeg was hoe ze tot dat besluit waren gekomen en of ze er nooit spijt van hadden gekregen. ‘De goede reiziger,’ zegt een Chinees spreekwoord, ‘weet waar hij naartoe gaat, de perfecte reiziger vergeet waar hij vandaan komt’, – maar ik was er niet zo zeker van dat je in dat opzicht perfect kon zijn. Truffino dacht daar natuurlijk anders over; een van de dingen die ik hem wilde vragen als we op weg zouden gaan naar de waterval was hoe hij de angst had overwonnen die mijzelf toch nog altijd enigszins in het gareel hield: de angst om nergens meer thuis te horen. Hij leek me niet de man die dat met een schouderophalen zou beantwoorden, en trouwens, op zo’n eenzame rivier zul je minder snel geneigd zijn een blad voor de mond te nemen.

Omdat Truffino hun namen ongetwijfeld menigmaal zou laten vallen, las ik voor mijn vertrek de klassieke reisverslagen van Von Humboldt, Bates, Wallace, Spruce en de gebroeders Schomburgk, die de rivieren hadden bevaren die de Gran Sabana omcirkelen, en van Koch-Grünberg en Im Thurn, die het gebied als eersten waren binnengetrokken, zonder er diep in te kunnen doordringen. Ik las de romans van Conan Doyle, Gallegos en Carpentier, die zich tegen de achtergrond van de tafelbergen afspelen, de studie van Thomas over de Pemón-indianen, de reportage van Ruth Robertson over de eerste grote expeditie naar de Angel Falls, en het pak kranten- en tijdschriftartikelen dat Millicent Smeets-Muskus me had gegeven toen ik haar vertelde dat ik met Rudy Truffino op pad zou gaan. Millicent had hem in 1984 voor het Curaçaose dagblad Amigoe geïnterviewd en ze was zo accuraat geweest om haar complete documentatie over Truffino en de Gran Sabana in een archiefdoos op te bergen.

Van Caracas vloog ik naar Ciudad Bolívar, het door de Grote Bevrijder gestichte stadje aan de blubberige oever van de Orinoco, van Ciudad Bolívar naar Canaima. Het vliegtuig mocht dan een Boeing zijn, het scheerde als een Cessna door de canyons, waardoor ik al een glimp van de Angel Falls kon opvangen, twee smalle stralen die vanaf een kolossale tafelberg naar beneden vielen en honderden meters lager boven een dichtbeboste vallei verstoven. Door het vliegtuigraampje zag ik nog een paar andere tafelbergen aan de horizon schemeren, vier of vijf van de vierennegentig die in het zuidoosten van Venezuela liggen, in het noorden van Brazilië en in de Coöperatieve Republiek Guiana, het vroegere Brits Guyana, Tepuis of tepuys heten die bergen in de taal van de Pemón-indianen, ‘huizen van god’, maar vanuit de lucht lijken ze meer op eilanden, omgeven door een zee van wolken. Ook in een ander opzicht zijn het eilanden; de geoloog Uwe George, wiens artikel in de National Geographic op mijn schoot lag, karakteriseerde de tafelbergen als ‘eilanden in de tijd’.

De tepuis zijn de restanten van het Guyana-schild, de oudste zandsteenformatie die er op de wereld te vinden is en die nog dateert uit de tijd dat Afrika en Zuid-Amerika aan elkaar vastzaten. Sommige tafelbergen hebben een omtrek van vijf-, zes-, zevenhonderd kilometer, de meeste zijn meer dan tweeduizend meter hoog. Doordat ze volstrekt geïsoleerd liggen, komt achtennegentig procent van de planten die bovenop groeien nergens anders ter wereld voor, planten van voor de zondvloed, planten en misschien ook wel dieren en insecten die, sinds Amerika en Afrika uit elkaar dreven, elders uitstierven of op een geheel andere wijze evolueerden. Of zoals Carpentier het formuleerde: ‘Planten die in den beginne voor de mens gevlucht zijn, om zich hier te verbergen in de laatste dalen van de prehistorie.’

Toen Rudy Truffino in de jaren vijftig naar de Gran Sabana kwam, wist men nagenoeg niets over het gebied; in wetenschappelijk opzicht was het nog even ononderzocht als de maan.

Terwijl het vliegtuig de landing inzette, zag ik de plek waar Truffino zijn eerste kampement bouwde, een onwaarschijnlijk mooie plek, recht tegenover vijf watervallen die langs rode rotsen in een meer storten. Het kampement dat hij vervolgens uit de grond stampte, ligt een paar kilometer zuidelijker, aan de oever van de Río Carrao. Het eerste kampement had hij Canaima genoemd, het woord waarmee de Pemón-indianen de geest van het kwaad aanduiden. Het kwaad komt volgens de Pemón vrijwel altijd van verre, van bovenaf een berg, van een naburige stam die het conflict zoekt of van vreemden die verblind raken op hun speurtocht naar edelstenen en goud. Toen de Pemón de eerste blanken zagen, schijnen ze ‘canaima’ gefluisterd te hebben, en het woord was in Venezuela een begrip geworden sinds Rómulo Gallegos het als titel koos voor zijn roman over het duistere zuidoosten. Het tweede kampement kreeg van Truffino de naam Ucaima. Het ligt vlakbij een waterval die ook gedurende de droge periode nog water aanzuigt; ucaima betekent ‘het alles naar zich toetrekkende’.

De indiaan met flaporen sprong over het hek en stelde zich aan me voor. Hij heette Josef Gregori en bleek voor het kampement van Rudy Truffino te werken. Diezelfde dag nog vertelde hij me dat zijn vader in het noorden van Italië was geboren en dat zijn moeder uit de Gran Sabana kwam. Van zijn indiaanse moeder moest hij het kleine postuur hebben geërfd en het sluike blauwzwarte haar, dat hij van voren in een rechte lijn had afgeknipt: het kapsel van de vroegere Cariben, die hun haren afsneden met de vlijmscherpe kaken van een gedroogde piranhakop. Over zijn vader kwam ik twee dingen aan de weet: dat hij hem Josef had genoemd, wat op een Tiroolse voorgeschiedenis kon duiden, en dat hij kort daarop met de noorderzon was vertrokken.

Josef reed me in een vrachtwagen naar de rivier over een pad dat door de regen in een modderige beek was veranderd. Voor hij mijn bagage in de curiare tilde, moest hij met een leeg conservenblik het water uit de grote prauw scheppen; mijn koffer en mijn rugzak dekte hij met een stuk plastic af.

Regensluiers zwiepten over de rivier toen we naar het kampement voeren. Het regenseizoen was in volle heftigheid losgebarsten; in één dag tijd was het niveau van de rivier met één meter gestegen. We passeerden een indianendorp; ik dook dieper in de plastic jas weg die me behalve tegen de regen ook tegen de wind beschermde. Er stond een stevige bries en midden op de rivier werd het ronduit kil, wat ik niet verwacht had in een gebied dat op slechts zes graden van de evenaar ligt. Maar toen ik even later uit de curiare stapte en de koffer van Josef overnam, had ik het alweer warm.

Ik stak een grasveld over en liep onder een boom door waarover Josef zei dat hij na de aardbeving van 1967 geplant was. Hij leek er al eeuwen te staan. Direct achter die boom lag het centrale deel van het kampement, een gebouw met de ronde vormen van een indiaanse hut.

‘Señor Rudy,’ zei Josef in het voorbijgaan, en hij wees naar een foto aan de wand – Truffino, met een vilthoed op en een lange smalle pijp tussen de kiezen geklemd. Het portret was onmiskenbaar door een professionele fotograaf gemaakt die vooral de zelfverzekerde uitdrukking op Truffino’s gezicht had willen treffen.

‘Y señora Gerti.’

De vrouw van Truffino hield een toekan aan zijn poten vast; achter haar dansten drie blonde meiden op een van bamboe latjes getimmerde bank, en op de knie van Rudy zat een acure, de grootste van alle marmotten.

Aan dezelfde muur hingen speren, manden, pijlen en bogen, blaasroeren en andere gebruiksvoorwerpen van de Pemón die Truffino in de loop der jaren verzameld had, niet om een collectie aan te leggen maar om te voorkomen dat ze weggegooid zouden worden en niemand meer zou weten hoe de Pemón leefden vóór de Gran Sabana werd opengelegd.

Tijdens de middagmaaltijd bediende Josef me aan tafel. Ik was de enige gast. In de verte hoorde ik een man in rap Spaans telefoneren; ik had ook twee kamermeisjes zien wegschieten, kleine indiaanse meisjes; er moest ook ergens een kok rondlopen, maar de enige die zich tijdens de maaltijd liet zien, was Josef. Ik kreeg wel gezelschap van een beest met een langwerpige snuit, ronde oren en een bruine borstelige vacht met lichtgrijze strepen. Een tapir. Truffino had hem in het bos gevonden, hoorde ik van Josef; de tapir was toen zo klein dat hij nauwelijks op zijn poten kon staan; inmiddels woog hij zeker honderd kilo.

Het hield op met regenen. Terwijl ik de geur opsnoof van de sterke Venezolaanse koffie die Josef me na het eten serveerde, fladderden vlinders groot als zakdoekjes voorbij; het waren de indrukwekkende morpho’s wier vleugels een spanwijdte van twintig centimeter kunnen bereiken, metaalblauwe vleugels die bij iedere slag het licht vangen en het met een verblindende gloed weerspiegelen.

Rudy en Gerti Truffino met hun drie dochters Lily, Gaby en Sabine (foto: archief R. Truffino)

De zon brak door, de temperatuur schoot omhoog. Josef stelde voor naar de Salto Sapo te varen, een van de zeven watervallen bij Canaima; ik vroeg of het niet beter was als ik eerst met señor Rudy mijn tocht naar de Angel Falls besprak, maar Josef zei dat we dat later wel zouden regelen; in dit jaargetijde moesten we van ieder droog moment profiteren.

Toen we in de boot stapten, kwam er een blauw in de lucht dat nauwelijks onderdeed voor het blauw van de vlinders. Het was nog geen half uur varen naar de Sapo; om zo dicht mogelijk bij de waterval te komen, moesten we vervolgens een stuk door het bos lopen.

We hadden net de eerste heuvel beklommen toen Josef zich over de paarse vrucht van een plant boog. Hij ritste zijn heuptasje open en haalde er een papieren zakje uit; ik moest dat zakje voor hem openhouden terwijl hij de zaadjes uit de vrucht perste. Bij ooginfecties, begreep ik, moet je een paar van die zaadjes onder je ooglid schuiven en er een nacht mee slapen, dan zuigen ze zich vol met het vuil dat de ontsteking veroorzaakt. Een vijftig meter verderop plukte hij de jonge bladeren van een mangoboom; als je die een half etmaal in water kookt, hou je een extract over waarmee je alle infecties kunt behandelen. Toen we de heuvel afdaalden, trok hij een paar stengels van een liaanachtige plant; de bejuco de cadena is verreweg het beste middel tegen diarree. Bijna beneden plukte hij de bladeren van de hoja anestesia: op kauwen bij kiespijn, na een kwartiertje voel je niets meer. Zijn volgende vondst, de vrucht van de merey, de cashewnoot, prees hij aan als de beste remedie tegen keelpijn; onder aan de helling schraapte hij wat hars van een boomstam: erg goed tegen bronchitis.

Zijn grootmoeder had hem als kind geleerd welk blad bij welke boom hoort; later leerde ze hem wat je met die bladeren kon doen. Josef groeide in Ciudad Bolívar op, de stad aan de brede bruine rivier waar zijn moeder haar geluk had beproefd. Hij was een jaar of zes toen zijn grootmoeder bij hen in huis kwam wonen. Zijn Italiaanse vader was toen al jaren uit het zicht verdwenen, zijn moeder werkte in een wasserij; het was zijn indiaanse grootmoeder die hem opvoedde. Eenmaal volwassen wilde hij weten waar zij haar kennis vergaard had en als enige van haar kleinkinderen keerde hij naar de Gran Sabana terug. Hij werkte een paar weken in de keuken van het Canaima-kamp, tot señor Rudy hem aannam, als gids. Señor Rudy voltooide zijn opleiding; hij bleek evenveel van de natuur te weten als zijn grootmoeder, en in twijfelgevallen kon hij het nazoeken in de boeken uit zijn bibliotheek.

Bij de Sapo hield Josef mijn hand vast. We liepen onder de waterval door; de rotsen vormden een natuurlijk afdak boven het pad, we konden ónder en áchter het watergordijn door glibberen, maar één verkeerde stap en we zouden vijftien, twintig meter naar benden vallen.

Door de watersluiers heen zag ik een tafelberg aan de horizon, vierkant als een blok, roodbruin en robuust, een tempel die boven de savanne uittorende. Aan de voet van die tempel verstikten de bomen en struiken zich; rond het dak joegen donkere wolken alsof daarboven een orkaan was losgebarsten.

Om de regen voor te blijven, liepen we naar de boot terug. Onder aan de heuvel kregen we gezelschap van een indianenfamilie. In de rieten mand die de vader op zijn schouder droeg zag ik opgerolde hangmatten liggen, een opgerold muskietennet, een machete, een groot mes, een geweer. De kinderen droegen niets; de moeder droeg in haar mand potten, pannen, een plastic afwasteiltje en een paar plastic kommen. De complete uitrusting van deze nomaden zal hooguit vijftien kilo hebben gewogen. Ze waren op weg naar een volgende conuco, waar ze een paar maanden zouden blijven, of een paar jaar, dat hing van de kwaliteit van de grond af. De meeste grond is schraal in de Gran Sabana, eigenlijk niet geschikt voor landbouw, en zelfs de beste akkers leveren na drie, vier jaar weinig meer op. De stukken grond die de Pemón bewerken, liggen ook nog ver uit elkaar, waardoor ze altijd onderweg zijn.

Wij stapten in de boot; de man, de vrouw en de kinderen staken op hun blote voeten de rivier over, sprongen van rotsblok naar rotsblok en liepen de savanne in.

‘Etamen waki,’ riep Josef hen na, en dat bleek de afscheidsgroet van de Pemón te zijn. Letterlijk betekent het: ‘Heb een goede wandeling.’ We voeren een stuk de Río Carrao op. In de verte klonken donderslagen; de Auyán Tepui hield zich achter regenwolken schuil, maar dwars door de wolken heen zagen we de bliksemschichten. Pas aan het einde van de middag brak de zon weer door en toen waren het de savannen, waarop alleen hoog gras groeit en een enkele morichepalm, die zich in nevels hulden.

De Verloren Wereld noemde Sir Arthur Conan Doyle deze uithoek van Venezuela. Hij had het gebied nooit bezocht; Doyle schreef zijn sciencefictionroman nadat hij een serie lezingen had beluisterd die de botanicus Everard Im Thurn in Londen gaf. ‘Het onbekende komt van alle kanten op ons af,’ schreef hij in The Lost World, dat in 1912 verscheen. ‘Wat ligt buiten de nauwe doorgangen van de rivieren? Niemand weet het.’

Everard Im Thurn beklom in 1884 de Roraima, een van de oostelijkste tepuis, en hij had de tafelberg bereikt door met een wijde boog rond de Gran Sabana te trekken, via Brits Guyana. Terug in Londen liet hij zijn toehoorders een verbluffende hoeveelheid planten zien die nooit eerder in een botaniseertrommel terecht waren gekomen en dat zette de verbeelding van Conan Doyle in werking; in The Lost World beschreef hij niet zozeer een verloren als wel een verborgen wereld, een wereld die schemerde tussen hemel en aarde en honderdduizenden jaren lang buiten het bereik van de mens was gebleven.

In de tepuis zitten gaten die soms wel driehonderd meter diep zijn en achthonderd meter breed. De Engelse bush-piloot Harry Gibson waagde het in 1964 om laag over de Sarisariñama te vliegen en zijn toestel in zo’n gat te laten zakken. Tijdens die levensgevaarlijke duikvlucht zag hij tot in het diepst van de inkeping dichte bebossing, waardoor het de vraag bleef wat zich onder die donkere groene massa ophield.

Dinosaurussen, vermoedde Sir Conan Doyle toen hij The Lost World schreef, en aapmensen die buiten de evolutie waren gebleven. De Pémon geloven iets dergelijks; volgens hen leeft er op de Sarisariñama een beest van reusachtige afmetingen dat ’s nachts de berg afdaalt en mensen opeet, waarbij het een smakkend geluid maakt dat ongeveer als sari sari klinkt.

Sir Walter Raleigh moet aan het begin van de zeventiende eeuw al iets van die legende opgevangen hebben; hij wist te melden dat er in de streek ten zuiden van de Orinoco mannen leefden met hoofden die onder hun schouders groeiden, met één oog midden op de borst en met een waaiervormige voet, die ze als paraplu gebruikten.

In de jaren zeventig daalde Charles Brewer-Carías, bungelend aan het touw van een helikopter, in een van de gaten van de Sarisariñama af – door de dichte bebossing kon de helikopter daar niet landen. Hij trof er geen éénogigen aan, wel veel onbekende planten. Ver wist hij niet in de holen door te dringen, maar wat hij van de grotten zag deed hem vermoeden dat ze de overlbijfselen waren van een uitgebreid ondergronds rivierenstelsel. Het was onmiskenbaar een geheimzinnige wereld, daarboven, en ik was benieuwd te horen wat Truffino er waargenomen had.

Na de avondmaaltijd vertrok Josef naar Canaima. Voor hij in de curiare stapte, zette hij twee blikjes bier naast mijn stoel neer en overhandigde me een paar plakboeken om de avond door te komen.

‘Niet vergeten dat señor Armando om elf uur de generator uitschakelt,’ waarschuwde hij me nog, ‘dan zie je geen hand meer voor ogen. Ga dus wat eerder naar je kamer en steek de kaarsen aan; ze liggen naast je bed.’

Ik vermoedde dat señor Armando een van de twee mannen was die aan de bar zaten toen we terugkwamen van de Sapo. Het kleine gezette kereltje misschien, dat telkens wanneer hij van de barkruk sprong een duik in het diepe leek te nemen. Of de forsere man, die tussen de slokken whisky door in het gouden kettinkje beet dat hij van zijn hals op zijn kin had geschoven. Ze hadden ‘hola’ gemompeld, zonder me aan te kijken.

Truffino was kennelijk niet in het kampement; vandaag of morgen zou hij wel weer komen opdagen. Ondertussen zou Josef me door het gebied gidsen, en omdat hij een aardige jongen was die een hoop wist en van veel dingen de humor inzag, maakte ik daar geen bezwaar tegen.

Rudy Truffino ± 1968 (foto: archief H. Truffino){ebijs}

Ik bladerde in de plakboeken. Het waren er vier, het vijfde was door de tapir opgevroten. Vier boeken met kranten- en tijdschriftartikelen, met interviews en reisbeschrijvingen en fotoreportages uit Venezolaanse, Amerikaanse, Engelse, Duitse en Nederlandse bladen. Sommige artikelen kende ik al, uit de documentatie van Millicent Smeets; andere voegden nieuwe feiten toe aan de lange reeks tegenslagen waaruit het leven van Truffino bestond. Ik bleef de hele avond zitten lezen, met als enig afleidend geluid het gefladder van vleermuizen; de volgende morgen maakte ik de eerste aantekeningen in het kleine notitieboekje dat ik altijd bij me heb, voor alle zekerheid.

Direct na de oorlog al wilde Truffino Nederland verlaten. Waarom hij zichzelf zo nodig moest verbannen, deed hij in geen van de interviews uit de doeken; over zijn jeugd gaf hij opvallend weinig prijs. Soms grapte hij dat zijn vader ijscoboer was en dat hij er weinig voor voelde om in zijn voetsporen te treden en zijn hele leven ‘gelato, gelatino’ te roepen; aan andere journalisten vertelde hij dat het niet zo eenvoudig was te vertrekken en dat het hem uiteindelijk zeven jaar had gekost voor hij werkelijk aan een nieuw leven kon beginnen, aan de overkant van de oceaan.

Hij had het eerst in Afrika geprobeerd. Ruimte was de belangrijkste voorwaarde die hij aan een plek stelde, en of die ruimte nu woestijn of savanne was, maakte hem weinig uit; zowel in de woestijn als op de savanne moest hij zich bewijzen, en hij was jong genoeg om zich daar iets heroïsch bij voor te stellen.

Hij werkte op een veefokkerij in het gebied dat de Tunesiërs de Lage Steppen noemden en dat regelmatig geteisterd werd door zandstormen. Een immense vlakte met slechts hier en daar een plukje gras dat alleen wilde groeien wanneer er dagelijks gesproeid werd, maar het water bleef uit omdat de overheid haar contractuele verplichtingen niet nakwam en het vee stierf. Truffino bivakkeerde er in een barak; zijn slaapplaats was even hygiënisch als een latrine; wanneer hij opstond, mocht hij blij zijn wanneer er nog een paar druppels uit de kraan kwamen. Buiktyfus en malaria maakten een voortijdig einde aan zijn verblijf in Tunesië; hij zweefde er wekenlang op het randje van de dood.

Toen hij weer wat krachten had verzameld, nam hij de bus naar de hoofdstad, sleepte zich naar de haven en kocht van zijn laatste geld een passagebiljet voor de veerboot naar Marseille. Tijdens de overtocht sloeg de koorts opnieuw toe; hij sluimerde op het onderste dek weg, werd pas wakker toen de meeste passagiers al van boord waren gegaan en constateerde dat zijn laatste bezittingen waren gestolen.

Terug in Nederland volgde hij enige tijd een cursus diergeneeskunde, tot hij in een Engelse krant een advertentie las waarin om een veterinario werd gevraagd op een van de grootste eilanden van de Antillen. Veel illusies maakte hij zich niet, maar toen er een positief antwoord op de brief kwam, aarzelde hij geen moment. Hij stapte op het vliegtuig naar de Dominicaanse Republiek, werd aangenomen in het presidentiële paleis en mocht zich voortaan de opperstalmeester van generaal Trujillo noemen, wat weinig méér voorstelde dan de paarden van de dictator rossen en af en toe zijn kinderen in het zadel helpen.

Hij sprak net een beetje Spaans toen opstandige militairen het paleis binnendrongen. Hoe driftig hij ook met zijn Nederlandse paspoort zwaaide, hij werd gearresteerd; in de vrachtwagen die hem de volgende morgen afvoerde, hoorde hij dat er een coup tegen Trujillo was gepleegd en dat alle handlangers van de dictator geëxecuteerd zouden worden. Generaal Trujillo bevond zich op dat moment in New York, waar hij de toelating van de Dominicaanse Republiek tot de Verenigde Naties bepleitte.

Veel tijd om na te denken gunde Truffino zich niet. Hij wachtte tot de volgende bocht in de weg en sprong uit de laadbak. Ogenblikkelijk klonk geweervuur, maar hij had geluk, hij was in een greppel terechtgekomen en de kogels suisden over hem heen.

Buiten het presidentiële paleis kende hij één man, een paardenliefhebber die toevallig ook nog ambassadeur van Venezuela was. De diplomaat smokkelde hem ’s avonds op een schip dat de volgende dag koers zette naar La Guaira; Truffino verstopte zich onder een dekzeil en stak als verstekeling de Caribische Zee over.

In Caracas sliep hij onder bruggen en viaducten, en verkocht hij koekjes op straat.

Dankzij de olie was Venezuela binnen enkele decennia van een achterlijk boerenland de rijkste staat van Zuid-Amerika geworden. Behalve oliedollars stroomden immigranten het land binnen. Caracas, dat aan het begin van de jaren vijftig nog geen vijfhonderdduizend inwoners telde, groeide uit tot een miljoenenstad, en om de flats, kantoren en hotels in een nóg hoger tempo uit de grond te stampen, lokte het militaire regime van generaal Pérez Jiménez zoveel mogelijk Europeanen naar de hoofdstad. Met duizenden tegelijk kwamen ze in de haven van La Guaira aan: Spanjaarden, Italianen, Duitsers, Amerikanen en ook Nederlanders – alleen al tussen 1951 en 1954 een kleine vierduizend.

Truffino scharrelde meestal in de buurt van het Tamanaco rond. Het hotel naderde zijn voltooiing; met zeshonderd kamers moest het het grootste hotel van Caracas worden, met vijf restaurants, een nachtclub, winkels, zwembaden en een terras dat de gehele vallei overzag, een stad binnen de stad. Niet alleen aan bouwvakkers verkocht Truffino zijn versnaperingen, ook aan de eerste personeelsleden die het Tamanaco bemanden. Een van de managers kon zijn accent niet direct thuisbrengen, informeerde waar hij vandaan kwam en of hij meer talen sprak. Een week later werkte hij op de receptie; een jaar later werd hij tot nachtmanager benoemd.

Aan de bar van Hotel Tamanaco leerde hij Charlie Baughan kennen, een ontmoeting die een beslissende wending gaf aan zijn leven. Op de eerste pagina van Truffino’s plakboeken prijkte niet een foto van hemzelf of van zijn gezin of van zijn kampement, maar van de man die hem een andere wereld binnen vloog en dat met zijn leven moest bekopen.

Charles Baughan, een ervaren bush-piloot die meestentijds voor TACA Airlines vloog (Terribles Accidentes Cada Año, grapte men in Caracas), huurde op de begane grond van het nieuwe hotel een kantoortje en maakte iedereen gek met zijn verhalen over de Gran Sabana. Eerst luisterde Truffino alleen, toen leerde hij vliegen met Baughan als instructeur, en na de lessen maakten ze samen plannen, bij Baughan thuis, in de wijk San Bernardino, tussen de vliegtuigonderdelen, de pijlen en bogen, de blaasroeren en andere indianenspullen die de Amerikaan verzameld had op zijn talloze tochten naar de binnenlanden.

Vanuit de verte had Baughan het postuur van Orson Welles en de kop van Ernest Hemingway. Wie dichterbij kwam, schrok van zijn platgeslagen neus en het slagveld aan littekens onder zijn kaak. De paar mensen die hem in de bush zonder shirt zagen, durfden hem nooit meer goed op te nemen: zijn huid bestond uit hechtingen en slecht geheelde brandwonden.

Baughan was zijn loopbaan in Mexico begonnen, waar hij behalve vliegen schieten had geleerd. Hij vloog op gebieden waar nooit een guardia civil was gesignaleerd en moest rond de landingsbaan meestal in zijn eentje de orde handhaven, wat hem de bijnaam Pancho Pistola opleverde, ‘de sukkel met het pistool’. Hij mocht er dan wel uitzien als een liefhebber van stierengevechten, Baughan was de zachtmoedigste man op aarde en wanneer het werkelijk gevaarlijk werd, neuriede hij ‘The three little lambs’.

Aan het einde van de jaren dertig hoorde hij in Panama een collega bush-piloot over de tafelbergen en de savannen tussen de Orinoco en de Amazone fabuleren. Die piloot had de doorrookte stem en de opgeblazen kop van een kroegbaas uit Arizona; niettemin was de langste waterval van de wereld naar hem vernoemd, omdat hij er als eerste langs was gevlogen, en omdat hij, toen hij twee jaar later zijn toestel dichtbij de waterval aan de grond wilde zetten, was gecrasht. En natuurlijk ook omdat zijn naam zich ervoor leende: Angel.

Op de berg bij de waterval zou volgens Jimmy Angel voor miljoenen aan goud zijn te vinden. Angel had onwaarschijnlijk veel meegemaakt in zijn leven, waardoor Baughan zich niet kon voorstellen dat hij overdreef. Een piloot die tijdens de Eerste Wereldoorlog dwars door een Duitse zeppelin was gevlogen om de met gas gevulde ballon te laten ontploffen, hoefde nauwelijks op te scheppen; en in zekere zin deed Jimmy Angel dat ook niet.

Baughan vloog naar Venezuela en wist aan de nodige vergunningen te komen. Hij vloog vervolgens naar Santa Elena de Uairén, in het zuidoosten van de Gran Sabana, dichtbij de Braziliaanse grens. De nederzetting was door Lucas Fernández Peña gesticht en de diamantzoeker had er in nog geen vijftien jaar tijd achtentwintig huizen gebouwd en zevenentwintig kinderen verwekt.

In Santa Elena de Uairén zag Baughan twee uitgehongerde mijnwerkers in elkaar zakken. Hij bood ze een maaltijd aan, gebakken eieren met spek en bonen, waarop zij een bananenblad voor hem openvouwden, vol met diamanten die ze bij de Icabarú-rivier hadden gevonden. Een week later kapte Baughan bij die rivier een plat terrein schoon; een maand later vloog hij op Icabarú.

In ruil voor stenen of een korreltje goud bracht hij de garimpeiros eten, kleren en gereedschap. Hij bouwde hutten in Icabarú, legde er een straat aan en nam nieuwe diamantzoekers met zijn vliegtuig mee, dertig per vlucht, soms wel honderdvijftig per week.

Toen in 1942 een 154,15 karaats steen in een partij afval werd gevonden, begon de run op Icabarú pas goed. Baughan had er fortuinen aan kunnen verdienen, als hij niet kisten vol medicijnen onder de indianen had uitgedeeld, want de Pemón hadden door de plotselinge komst van duizenden blanken tal van ziektes opgelopen waartegen hun lichaam geen antistoffen produceerde. Bovendien nam Baughan op de terugweg naar Ciudad Bolívar herhaaldelijk zwaargewonden mee, indianen of diamantzoekers die in de stroomversnellingen hun rug, schouder of enkel hadden gebroken. Hij durfde hun nauwelijks iets in rekening te brengen, en het eindigde er meestal mee dat hij ook de chirurg betaalde en het hospitaal.

Eind 1942 nam hij dienst bij de Canadese Royal Air Force, misschien niet vrijwillig – hij was nog altijd Amerikaans staatsburger en de geallieerden hadden zulke zware verliezen geleden dat ze iedere ervaren piloot onder de wapenen riepen – of misschien toch wél vrijwillig, want Baughan was in hart en nieren Democraat. In de mijnstad Icabarú had hij een dagblad willen oprichten, wat hem door vrienden uit het hoofd was gepraat; het enige waar de diamantzoekers volgens hen op zaten te wachten was een bordeel, waartegen Baughan als verweer had aangevoerd dat een bordeel er vanzelf wel zou komen, terwijl dat van een dagblad lang niet zeker was.

Voor de Canadese RAF voerde Baughan honderden verkennings- en bombardementsvluchten uit boven Azië, het Midden-Oosten, Noord-Afrika en Europa. Hij werd drie keer neergehaald, liep over zijn gehele lichaam brandwonden op en eindigde zijn militaire loopbaan in de rang van kolonel. Maar terug in Venezuela noemde iedereen hem weer Charlie.

Charlie Baughan temidden van Pemón-indianen (foto uit: Ruth Robertson, Churún Méru – The Tallest Angel)

Toen Rudy Truffino met hem meevloog, kende Charlie Baughan het zuidelijke deel van de Gran Sabana als zijn handpalm. Van het noordelijke deel wilde hij vooral de stukken verkennen die op de officiële kaarten met een groene vlek waren aangeduid, gebieden dus waar de loop van de rivieren en riviertjes nog niet door cartografen was bestudeerd en waar behalve een enkele goudzoeker niemand uit de beschaafde wereld een voet had gezet.

Zodra ze een paar dagen vrij hadden, vlogen ze vanuit Caracas naar de savannen onder de Orinoco. Om de vluchten te bekostigen namen ze af en toe welgestelde gasten uit het Tamanaco mee die er wel een paar honderd dollar voor over hadden om een glimp op te vangen van een gebied dat over land niet te bereiken was en dat in alle geschriften een verontrustende schoonheid kreeg toegedicht.

‘Een plek waar de rivierbedding danst in de rimpeling van gouden licht en prachtige vissen de schittering in hun schubben vangen,’ had Sir Walter Raleigh aan het begin van de zeventiende eeuw al weten te melden. Als zovele ontdekkingsreizigers was ook hij niet veel verder gekomen dan tot aan het begin van de Río Caroní, waar een kolossale waterval hem tegenhield, een waterval die het lawaai maakte van ‘duizend grote klokken die tegen elkaar worden geslagen’.

De Pan-Amerikaanse Snelweg, die nu langs het oostelijke gedeelte van de Gran Sabana loopt, kwam pas in 1973 gereed, nadat het leger ingeschakeld was om de bikkelharde zandsteenlagen op te blazen. Over water viel de immense savanne niet te bereiken; er kronkelen wel tientallen rivieren door het gebied, maar die staan lang niet allemaal in verbinding met elkaar en de meeste zijn zo gevaarlijk, dat de indianen hun kinderen een extract van tabak of peper in de ogen druppelen voor ze zich met hun korjalen in de watervallen en stroomversnellingen storten.

Baughan en Truffino volgden de Río Carrao, stroomafwaarts van de waterval die in 1935 door Jimmy Angel was ontdekt. Op een van zijn tochten had Baughan een andere waterval waargenomen, niet een uitzonderlijk lange, zoals de Salto Angel, maar een brede. Op vijf plaatsen had hij het water langs rode rotsen in een meer zien storten dat hem door de langgerekte vorm en de oevers van suikerwit zand aan een lagune deed denken. Het water van dat meer had dezelfde dieprode kleur als de rotsen op de bodem, en dat moest Baughan en Truffino op het idee hebben gebracht de plek Canaima te noemen, want behalve ‘de geest van het kwaad’ betekent canaima ‘bloedwraak’ in het Pemón. Aan het einde van het meer stortte het water opnieuw naar beneden en vervolgde de Río Caroní haar loop.

Baughan had zijn toestel op een redelijk vlak terrein aan de grond gezet, nabij een stroomversnelling die de indianen de Mayupa noemden. Nabij de zanderige oevers van wat hij als ‘de lagune’ bleef aanduiden, had hij een paar hutjes gebouwd. Om van de Mayupa bij de lagune te komen moest echter vijf kilometer afgelegd worden, gedeeltelijk over land en gedeeltelijk over de rivier, wat de bevoorrading bemoeilijkte en de aanvoer van zwaardere apparaten en bouwmaterialen onmogelijk maakte.

Met Truffino vond hij een andere plek waar een vliegtuig kon landen, veel dichter bij de lagune. Ze hakten daar de struiken en het hout weg, egaliseerden het terrein, zodat een soort landingsbaan ontstond, hoewel ze, iedere keer wanneer ze er terugkwamen, eerst laag over het gras moesten vliegen om het wild te verjagen.

De eerste interesse van Baughan en Truffino zal goud en edelstenen zijn geweest – alle bush-piloten zochten ernaar sinds Jimmy Angel met zeventig pond van de Auyán Tepui was opgestegen – maar gaandeweg rijpte er bij hen een veel beter plan. In Hotel Tamanaco hoorden ze over de expeditie die de New York Botanical Garden aan het voorbereiden was, over een andere expeditie, georganiseerd door het Instituto Botánico in Caracas, over de door het Natuurhistorisch Museum in Chicago georganiseerde expeditie en over een Duitse, georganiseerd door de universiteit van Göttingen. Bij de lagune zouden ze een basiskamp kunnen opzetten; Truffino zou de wetenschappelijke onderzoekers door de jungle kunnen loodsen op tochten die algauw een dag of twintig zouden vergen; Baughan zou het transport van en naar de hoofdstad kunnen verzorgen.

Ze namen geïnteresseerden uit Caracas mee die hun plannen konden financieren. Een Duitse zakenman wilde er wel geld in steken, zijn zuster eveneens. De derde participant werd een Hollander die zijn hotel in Paramaribo had verkocht, gelovend dat Venezuela het land was waar de bomen tot in de hemel groeiden.

Charlie Baughan vloog Truffino in de eerste maand van 1956 weer naar de lagune zodat hij het gebied verder zou kunnen verkennen en in contact met de indianen zou kunnen treden. Vanuit de lucht hadden ze een vijftal nederzettingen waargenomen en Baughan wilde pertinent niets ondernemen zonder de toestemming van de capitanes, de opperhoofden van de Pemón. Twee weken later zou hij Truffino weer ophalen.

Baughan, die al tegen de vijftig liep, had zijn veel jongere vrouw meegenomen. Op de bomen aan de noordelijke oever van het langgerekte meer telde Mary Baughan in de gauwigheid vijftien verschillende soorten orchideeën. Toen ze een van die orchideeën in volle bloei zag, durfde ze het hardop te zeggen: dat alles wat ze hier zouden ondernemen, zou slagen.

Ze kozen de plaats uit waar ze het kampement zouden bouwen: het moest recht tegenover de watervallen komen te liggen. Ze zwommen in het bloedrode water van de lagune, ze lieten zich door de zon drogen op het poederfijne zand, ze voelden de eerste steken van de zandvlooien. Toen het wat minder heet was, tilden Baughan en Truffino de kisten met proviand uit het vliegtuig en droegen die naar de voorraadschuur: zes palen in de grond met een dak van palmbladeren erboven. In de verte hoorden ze de doffe dreunen van een onweer, dreunen die lang nagalmden in de cañon tussen de tafelbergen. ‘Als na een bombardement,’ herinnerde Truffino zich later.

Net toen de zon achter de bergen verdween, hobbelde de DC-3 over de baan van gras en rode aarde. Het was zaterdag 28 januari 1956. Mary Baughan liet haar witte sjaal uit het raampje van de cockpit wapperen toen de wielen over de laatste graspollen stuiterden; vlak voor de Dakota wegdraaide van de heuvelrug achter de lagune liet ze hem los. Rudy raapte de sjaal op en knoopte hem om zijn hals.

Met een foto waarop hij samen met Charlie staat, in het hoge gras van de savannen, was die witte zijden sjaal het enige tastbare wat hij van de Baughans zou bewaren.

Van Canaima vloog Baughan naar Maturín, een stadje nabij de Orinoco-delta, waar hij zeven passagiers oppikte. Vervolgens vloog hij naar Caracas terug. Baughan kreeg geen toestemming om op de luchthaven van Maiquetía te landen; het weer was te slecht. Hij besloot naar het vliegveld van Higuerote uit te wijken, maar daar zou het toestel nooit aankomen; door brandstofgebrek stortte het neer.

Veertien dagen later stond Truffino hem op te wachten in Canaima. Hij kende Baughan als een nauwgezet man en toen de lucht leeg bleef, wist hij dat Charlie achter de stuurknuppel zijn laatste ogenblikken had beleefd. In de daaropvolgende dagen drong het tot hem door welk een onvergeeflijke fout hij had gemaakt: hij had niemand in Caracas ingelicht waar hij heen zou gaan, buiten Baughan en zijn vrouw wist niemand waar hij zich precies bevond. Het zou weken en misschien zelfs wel maanden duren voor er een vliegtuig in deze streek zou landen. De conservenblikken waren leeg; hij moest het voortaan zelf zien te rooien in een gebied waarover hij inmiddels met zekerheid kon zeggen dat er weinig eetbaars aan de bomen hing.

Op de morgen van de eenentwintigste dag kwam er een indiaan voorbij, een oude indiaan die vissen ging, verderop aan de rivier. Truffino wees naar zijn pijl en boog, waarop de man, die alleen een uit boomschors gemaakte lendendoek droeg, naar Rudy’s kleren wees. Er zat weinig anders op; je kon beter naakt door het leven gaan dan hongerig. In ruil voor zijn overhemd, zijn broek en zijn schoenen kreeg hij de pijl, de boog en wat curare, gif om de pijlen in te dopen.

De volgende dag kwam de indiaan terug en leerde Truffino hoe de Pemón afscheid van elkaar nemen: met dezelfde woorden die Josef mij negenendertig jaar later zou leren.

‘Etamen waki.’

‘Heb een goeie wandeling.’

De volgende morgen kwam Josef niet opdagen. Toen hij halverwege de middag uit de curiare stapte, leerde hij me een nieuw woord in het Pemón, mumba, wat ‘kater’ betekent, en nog een woord, mumba kaypun, ‘grote kater’. Niet dat hij zelf zoveel dronk; de bootsman was met twee flessen rum in het bos verdwenen en in het eerste licht was hij nergens te vinden geweest. Het had Josef de hele morgen gekost hem op te sporen.

Onder de reusachtige tamarinde aan de rivier bladerde ik verder in de plakboeken, zag af en toe een prauw voorbij glijden, met een roerloze pagaaier op de boeg en een roerloze pagaaier op de achtersteven, omdat de stroom sterk genoeg was om de boot voort te stuwen. Ik liet de stilte op me inwerken. ’s Avonds moest het oerwoud aan de overkant van de rivier opleven, in het vroegste licht moest het als een volière klinken, maar rond het middaguur verstomden de geluiden en heerste er de rust van voor de schepping.

De volgende morgen voeren Josef en de inmiddels ontnuchterde bootsman me naar Canaima, vandaar reed Josef me in een vrachtauto naar het vliegveld.