Van Arno Haijtema verscheen eerder

De vadermoordenaar

Dit boek is tot stand gekomen mede dankzij een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2013 Arno Haijtema
Omslagontwerp Roald Triebels
Omslagbeeld privécollectie Arno Haijtema
Ebook 358atwork, Almere

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 450 1921 5
ISBN 978 90 450 1922 2

www.arnohaijtema.nl
www.facebook.com/arno.haijtema
www.twitter.com/haijtema
www.atlascontact.nl

‘Ik moest in de eerste klas van de lagere school naast mijn bank gaan staan, de leerkracht had een lat in zijn hand waarmee hij op de lessenaar sloeg. Op iedere slag moest ik een woord zeggen. Het leek wel of iemand met de hand om mijn keel mijn adem afsneed. Waarom is mijn stotterprobleem nooit eens open in de klas gelegd en heeft de leerkracht nooit eens aan mij gevraagd: is dat stotteren nou niet vervelend voor je? Ook met mijn ouders heb ik het er nooit over gehad! Ik mag wel stellen dat alle schooljaren voor mij een hel zijn geweest.’

Uit persoonlijke aantekeningen op latere leeftijd van Anne Haijtema (1922-1999).

1

Mijn beste vriendje, Mars, en ik speelden op het vierkante Zwarte Plein, dat ingeklemd lag tussen drie flats en het uit hout, glas en luxaflex opgetrokken administratiekantoor waar dagelijks de werklozen en zieken van de stad zich lieten registreren. Een hekwerk van gevlochten ijzerdraad met scherpe uiteinden omzoomde het pleintje, dat zijn naam ontleende aan het asfalt waarmee het was bedekt. Als je over het hek klom, moest je uitkijken je handen en knieën niet open te halen. Het plein had geen officiële naam, maar wij noemden het zo: het Zwarte Plein.

Het was een ochtend die vertrouwen inboezemde – de voorjaarszon liet voor het eerst zijn warmte voelen en deed Mars met zijn rode haar en huid vol sproeten oplichten tegen het plein. Het leek of hij zweefde en tot stilstand kwam terwijl hij los van het asfalt reikte naar de bal die ik over hem heen schoot.

Een flauwe geur van bloesem waaierde over de wijk. Ik herkende hem van eerder, toen ik met mijn vader door een buurt was gelopen vol hoge, ruisende bomen, achter het ziekenhuis. Kasten van huizen stonden daar, met pilaren, rieten daken en grote tuinen rondom. Overweldigd was ik door de aanblik van de gazons, de bomen met wit-roze blaadjes die wervelden langs de goten. ‘Hier wonen de b-b-bazen,’ had mijn vader gezegd.

Ik had hem even aangekeken en hij had zijn wenkbrauwen gefronst. Het was niet wat hij had gezegd – ik wist, behalve dat ze het getroffen hadden, nauwelijks wat bazen waren. Het was de manier waarop. De buiteling die de b-b-bazen maakten voor ze uit zijn mond rolden; ik kende geen vader die op eenzelfde manier praatte, die er moeite voor moest doen om woorden te vormen. Ik keek naar hem en verwonderde me. En hij zag dat ik iets bijzonders aan hem had opgemerkt. Hij haalde zijn hand door mijn haar, zoals hij de kat aaide.

Een paar dagen later, op die nieuwe lentedag, voerde de wind uit het zuiden de geur mee naar onze wijk. Ik snoof de lucht op en bedacht me dat wij deelden in de weelde van de bazen. Terwijl Mars op zoek ging naar de bal die terecht was gekomen in de rozenbottelstruiken tussen het plein en het kantoor, keek ik om me heen. De zon werd weerkaatst in de ramen van de flat aan de Floralaan, tegen de zijkant waarvan wij thuis aankeken. De straten waren leeg, meeuwen zweefden boven mij en ik stelde me voor hoe ik me, met vleugels verrijkt, bij hen zou voegen.

Ik zag ons huis aan de Meidoornstraat, midden in een rij eengezinswoningen. Ik zag de goudenregen in onze tuin die nog moest gaan bloeien. De lakens die mijn moeder aan de lijn had gehangen, ze wapperden als vlaggen in de wind. Ik zag de betonmuur die de achtertuin van de familie Pool omzoomde, twee deuren verderop. Mars’ vader had die met zijn vrienden neergezet – de mooiste en hoogste muur van de buurt. Tussen pijlers die in de grond verzonken waren, hadden ze de betonplaten laten zakken – vloekend, omdat de platen zo zwaar waren. Het gevaar op beknelde vingers was groot.

Ik zag melkman Lemmen rijden met zijn kar, voortgetrokken door een dieselmotortje dat het voorwiel aandreef waaraan het stuur was bevestigd. Lemmen, witte haren onder een alpinopet, een bril met zwart montuur, klingelde de bel. Hij droeg, ondanks de milde lucht, zijn wollen handschoenen. De vingertoppen waren afgeknipt, zodat de melkflessen hem niet ontglipten.

Werklozen stonden voor de deur van het kantoor te roken – ik rook de tabakslucht. Om het Zwarte Plein heen zag ik de rijen flats, driehoog met een zolder onder een schuin dak, andere hoekig als dozen. De bakstenen zijgevels van de flats waren versierd met metselpatronen – ze deden denken aan damborden en visnetten. Langs de straten stonden sprietige boompjes, gestut door dikke palen.

In de verte zag ik de duinen, de machtige kruinen van het Westerhout, een groengrijs streepje van de zee en iets naar het zuiden tot aan het oosten, langs het naar dode karpers stinkende Noordzeekanaal, machtig, hemelhoog, rook en roet uitstotend, sissend: de wereld waarvan mijn vader, zoals bijna alle vaders, deel uitmaakte: de Hoogovens. Ik balde mijn vuisten en was trots. Ook al sprak hij anders, hij hoorde erbij.

Lang hielden Mars en ik het, toen we nog zo klein waren, niet vol met bal schieten. Het werd altijd ruzie over wie hem uit de bosjes moest halen. Of het ging ons vervelen, omdat de wind de plastic bal steeds uit koers blies – en ik had al zo weinig balbeheersing. Vaak schoten we hem lek in de rozenbottelstekels, of kwam hij terecht op het balkon eenhoog van een van de flatwoningen. Dan hing het van de vrouw af die er woonde of, wanneer en hoe – ongeschonden dan wel aan flarden gesneden – we de bal nog terugzagen.

Ook nu eindigde ons spelletje ermee dat Mars kwaad afdroop, nadat ik de bal over hem heen had geschoten. Ik keek hem na, zijn rode opgeschoren haar waar de witte schedelhuid doorheen scheen, terwijl hij naar huis rende.

‘Iets anders doen?’

Hij was in gedachten al thuis, bij zijn broers, die de verdere middag met hem zouden spelen.

Ik keek tegen de zon in, die boven onze huizen hing, deed mijn ogen dicht en zag een zwart gat waar ik net nog het brandende geel had gezien. Ik dook de struiken in, vond de bal en hield hem op ooghoogte. De omtrek paste in het gat dat de zon had gesneden. Ik liep achterom, door het tunneltje langs de garage van Pool, langs de betonmuur, en ging met tegenzin naar huis. Ongemerkt sloop ik door de keuken naar het halletje, de trap op, naar mijn slaapkamer.

’s Avonds zag ik hoe Mars, zijn kleine broertje Frits en de lange, magere Johan, de oudste, bij de laatste zonnestralen met z’n drieën naar het grasveldje tussen de flats liepen. Johan, met zijn kaak stoer vooruit, droeg een nieuwe bal onder de arm. Mars liep in het midden, Fritsie, in korte broek, drentelde links van hem. Ze maakten lange schaduwen, ze moesten voelen dat ik hen nakeek. Dat ze mij niet riepen om mee te komen, deed mijn armen trillen en mijn kaak verstijven.

Ik ging naar de slaapkamer van mijn zus Marja, waar ik een deel van het grasveldje kon overzien. Ik opende het raam, hoorde het trappen tegen de bal en het schreeuwen van de broers. Ik zag ze niet. De straatverlichting floepte aan, nevel dreef over de wijk. Voor het eerst was ik niet bang dat de bal zou eindigen op een balkon, in de schoot van een vrouw met een keukenmes. Ik hoopte het.

Tot diep in de nacht lag ik wakker. Ik zweette, de deken was te warm nu de lente naderde. Sloeg ik hem terug, zodat ik alleen onder het laken lag, dan voelde ik me onbeschermd, ten prooi aan de monsters die zich slijmerig en met scherpe tanden ophielden in kieren, kelders en kasten.

Ik zon op wraak voor het verraad van Mars, maar wist niets te bedenken. Ik bedacht scheldwoorden die ik hem in het gezicht zou slingeren, de volgende dag, maar de woorden wilden niet komen. Telkens zag ik de met de tondeuse bewerkte achterhoofden die zich eensgezind van me verwijderden. Dan kookte mijn bloed. Ik dwong mezelf aan iets anders te denken – de hond van de buren die was uitgegleden over het keukenzeil en sindsdien doodsbang was voor gladde oppervlakten, de botsing van twee glanzende auto’s waar ik vlakbij stond, de vreemde manier waarop mijn vader praatte – en verruilde zo mijn wrok voor angst en onbehagen. Ik stamelde mijn avondgebed en herhaalde het, om maar niet te hoeven denken aan de rossige hoofden.

Na eindeloos woelen stapte ik uit bed en liep naar het raam. Boven de huizen achter ons kon ik het vuur zien dansen, dag en nacht gevoed door gas dat vrijkwam bij de cokesstook. De afvaldampen werden door lange pijpen naar de centrale brander geleid waar de vlam van dertig meter hoog ze opslurpte. Het was de Eeuwige Vlam, die nacht op nacht waakte over de stad. Als het licht werd, vervaagde hij, maar hij doofde niet, zomin als de zon ophield te schijnen als hij achter de Noordzee verdween.

Ik staarde naar het vuur om mijn kwaadheid te vergeten. Ik roosterde in gedachten de zich in mijn kamertje schuilhoudende monsters en warmde mijn gezicht tot mijn wangen gloeiden, zodat niemand mij ooit nog zou zien blozen. Bij storm bulderde het vuur hoog en zenuwachtig boven ons. Geen kletterbui kon het doven.

Mijn pyjama plakte op mijn schouders. Ik kroop terug in bed en volgde met mijn hand de haarscheuren in de muur waarachter het buurmeisje Inge moest liggen. Ik klopte met mijn knokkels en wachtte vergeefs op een antwoord. Het laatste wat ik hoorde was een scharnier dat gromde in de verte. Ik kroop diep weg onder de dekens.

’s Nachts was de nevel overgegaan in dichte mist – ik dacht de volgende ochtend nog steeds een zweem van de bloesem te ruiken. De huizen achter ons leken verdwenen, het werklozenkantoor en het Zwarte Plein waren verzwolgen, de flat tegenover ons verdampte halverwege. De klok van de hervormde kerk verderop luidde, hoewel het geen zondag was. Het was een nieuwe, weidse wereld en ik haastte me naar beneden om me erin te begeven.

Ik at, ging weer naar boven, naar de badkamer, waar ik mijn gezicht koud waste en me aankleedde. Ik rende door de steeg, onder de bomen door, die condensdruppels lieten vallen, en keek met hernieuwde bewondering naar de muur van Pool, waarop de mist vochtplekken had gevormd.

Ik zag Fritsie in het tunneltje naast de garage. Hij zat op zijn fietsje met de rug naar me toe en trapte traag vooruit, zo tegengesteld aan de tomeloze energie die de mist in me losmaakte. De bel van melkman Lemmen klonk in de verte. Ongeduld en de drang een daad te verrichten die bij Frits en Mars en Johan in de smaak zou vallen, maakten zich van mij meester.

Ik rende op hem af en vatte hem bij de schouders, die verstijfden. Ik begon te duwen, Frits haalde zijn voeten van de pedalen en strekte zijn benen – de omwentelingen gingen veel sneller dan hij kon trappen. Hij schreeuwde. Een uitzinnige vrijheid kwam over ons, we werden één. We denderden langs de garage, over de oprit, naar de stoep.

Pas toen we vlak bij de gootrand waren en Frits de bocht al had ingezet die hem op het trottoir moest brengen, merkte ik dat ik niet meer kon stoppen. Mijn benen werden automatisch voortgedreven. Frits gilde en ik voelde hoe de fiets kantelde. Ik schuurde met mijn kin en handen over de tegels, terwijl Frits van het fietsje rolde, van de stoep af, de straat op.

Het voorwiel van Lemmens kar klom op hem, de wagen steigerde als een paard. Er klonk gekraak, de bel klingelde wild. Met een dreun kwam het wiel terug op het wegdek, aan de andere kant van Frits. De flessen rinkelden, uit een ton golfde dagverse melk over hem heen. De melk mengde zich met zijn bloed.

Lemmen beende om zijn kar heen en boog zich over Frits. Ik sprong op en zette het op een lopen, de straat uit, keek achterom en zag dat het ongeluk al was verdwenen in de mist. Ik rende tot voorbij de flats aan de Beukenlaan, waar ik me in de bosjes verstopte.

Ik was vastbesloten nooit meer een stap in de Meidoornstraat te zetten, bang voor straf. Maar die viel in het niet bij de schuld die op mijn schouders drukte. Ik voelde mijn kin schrijnen – het zout van de tranen beet venijnig. Ik wreef er met mijn hand over en zag de bloedveeg, proefde de smaak van roest. Ik kroop achter de struiken, leunde in de schaduw tegen de flatmuur, wachtte een tijdje af en besefte dat ik hier niet altijd zou kunnen blijven.

Mijn moeder ontdekte me sneller dan ik had verwacht, maar het had toch zo lang geduurd dat ik verkleumd was. Ze greep me bij mijn polsen en trok me ruw uit de schaduw. Ik kromp ineen, maar zij strafte anders dan ik had verwacht, meedogenlozer. Ze huilde.

‘Wat heb je gedaan? Weet je wel wat je gedaan hebt?’ Ze duwde me voor zich uit, de Meidoornstraat in, naar de plek van het ongeluk.

Ik beet op mijn lippen en rilde.

‘Hij is met de ambulance naar het ziekenhuis, hij krijste van de pijn, hij bloedde.’ Ze porde me vinnig in de rug. ‘En waarom, waaróm?’ Ze pakte me vast bij mijn kraag en draaide me om. Dwong me haar aan te kijken door mijn kin op te duwen. Haar ogen waren nog vochtig, maar ik zag dat de woede al groter was dan het verdriet om mijn slechtheid.

‘Ik weet het niet, we speelden.’ Ik probeerde weg te rennen. Twee, drie, vier passen.

‘Hier blijven, jij.’ Ik voelde haar hand, die me om de nek klemde. Ik verwachtte een klap, maar die bleef opnieuw uit. Ze leidde me langs ons huis, langs dat van Pool. De gordijnen achter hun voorraam waren dichtgeschoven. Lemmens kar was verdwenen. De wit-rode plas was weggespoeld, Frits’ moeder zou er wel een emmer water over hebben gegooid.

We liepen langs Pools oprit. Net voor we het gangetje bereikten, zag ik de gordijnen wijken. Door de kier zag ik de smalle gezichten van Mars en Johan, die naar me staarden, niet met leedvermaak, maar ernstig en aangedaan. Alsof zij al wisten wat mij te wachten stond – iets ergers dan de ergste straf die ik mijzelf had toebedacht. Pijnlijker, langduriger, vernederender.

Ik kreeg geen slaag. Eten en drinken werden me niet ontzegd. Ik hoefde me niet te verantwoorden voor mijn misstap. Zwijgen was de straf. Over het ongeluk werd niet meer gesproken. Ik speelde geruisloos in mijn kamer, staarde naar de schoorstenen van de Hoogovens en deed alsof mijn leven zijn gewone loop had hernomen. Ik dacht aan mijn vader en hoe vreemd hij praatte. Ik duwde de herinnering aan zijn verkrampte kaak en zijn rood aanlopende gezicht van me af.

Ik was gedwee. Maar toen ik eten moest, werd ik misselijk en voelde de vork trillen in mijn hand. Ik stootte de beker melk om die me bij het middageten was voorgezet en dacht aan het wegdek waar Frits had gelegen. Het was mijn bijna alledaagse onhandigheid, die een vermoeide zucht bij mijn moeder teweegbracht. Een doek in haar hand zoog de witte plas op tafel in één keer op.

Aan het einde van de middag kwam mijn vader thuis. Ik hoorde, schuilend onder de eettafel, zijn bromfiets ploffen achter het huis. Hij sloeg de schuurdeur dicht. In de keuken fluisterde hij met mijn moeder, even maar verhief hij zijn stem. Wat hij zei, verstond ik niet maar ik hoorde hoe hij de woorden uitstiet die gevangen hadden gezeten in zijn mond. Toen ging de deur open.

Niet hij, maar mijn moeder kwam binnen. Ze had haar jas aan, en droeg de mijne over haar arm. Ik wrong me erin, zo goed en zo kwaad als ik de mouwen kon vinden. Buiten startte de bromfiets van mijn vader – zonder me een blik waardig te keuren en zonder te hebben gegeten vertrok hij naar zijn avondwerk. Hij had nog een paar uur te gaan als boekhouder bij de ijzerhandel van Hilfrink, zijn bijbaan. ‘Het beleg op ons brood’ was zijn geld van Hilfrink.

Mijn moeder ging me voor, de achterdeur uit. In de steeg hing de geur van benzine nog. We liepen over het pad, langs Pools muur en hun garage. Ik durfde niet naar binnen te kijken. Ze zette er stevig de pas in, voorbij de flats aan de Floralaan, van waaruit ogen me in de rug leken te priemen. We gingen naar de Plantage, de winkelstraat aan de andere kant van de buurt, met flats als blokkendozen: platte daken. In plaats van kelderboxen waren er winkels aan de straat. Een groenteboer, een slagerij, een brillenwinkel, een sigarettenzaak, een postagentschap.

Bij de speelgoedwinkel gingen we naar binnen. De winkelier had een sigaretje in zijn mondhoek, hij maakte een buiginkje naar mijn moeder en grijnsde in mijn richting.

‘Zegt u het eens.’

Mijn moeder zuchtte: ‘Iets bijzonders. Niet zomaar een aardigheidje. Het mag wat kosten.’

De winkelier veerde op en knipoogde naar me. ‘Verjaardag?’ Hij knikte en zette grote ogen op.

Ik durfde niets te zeggen en keek naar mijn moeder. Zij zweeg even en zei op vlakke toon: ‘Laat eens wat zien.’

‘Jongen of meisje?’

‘Jongen. Jaar of zes.’

‘Vijf,’ corrigeerde ik. Mijn moeder toonde geen blijk van waardering voor mijn vlijtige bemoeienis.

De man begon dozen van de schappen te tillen. Een ziekenwagen. Een brandweerwagen. Een politieauto. Een vrachtwagen met kiepklep. Alle cadeaus met wielen leken mij ongepast voor Frits, en ik pijnigde mijn hersenen: wat zou hem zijn verdriet doen vergeten, al was het maar voor even? Een nieuwe voetbal? Geen denken aan. Pijlen-boog? Gevaarlijk. Een klapperpistool? Mijn moeder moest niets hebben van geweld. ‘Wie het geweld liefhebben, haat Hij,’ staat in de Bijbel over God geschreven. Een verfdoos? Ik moest denken aan het wit en rood van ’s ochtends op straat, proefde het speeksel dat aan braken voorafgaat en was blij dat ik dat cadeau niet had geopperd.

‘Wat dacht u hier dan van?’ De winkelier praatte met opwinding in zijn stem die bedoeld leek om haar aan te moedigen. Hij opende een doos, sloeg het lichtgrijze papier opzij en toonde een glimmende, lichtblauwe vrachtwagen met een aanhanger. De combinatie bestond uit twee dubbele bruggen waarop, nog half in beschermpapier gewikkeld, tien, elf, twaalf miniatuurautootjes stonden. De wagen had een groot aantal dubbele banden, de cockpit glansde, de deuren konden worden opengeslagen. Het was een intimiderend geheel van rubber, metaal en bottenkrakend gewicht.

Ik lachte en schudde het hoofd. Maar mijn moeder tilde de vrachtwagen keurend op. ‘Doet u deze maar.’ De winkelier verpakte de doos in fleurig papier en schoof hem naar me toe. Ernstig, omdat hij intussen wel begreep dat het cadeau niet voor mij was bestemd. Toen mijn moeder in haar portemonnee zocht naar het geld, zag ik op zijn afgewende gezicht een vlaag van triomf.

Thuis plaatste mijn moeder het reusachtige pakket boven op de boekenkast. Ik ging naar mijn kamer. Met mijn tanden verwijderde ik de rubberen banden van mijn dinky toys en verborg ze in een laatje. Ik schoof de autotjes over het koude zeil onder mijn bed, tot in de uiterste hoek, tegen de plint aan.

De volgende ochtend drentelde ik met het cadeau in mijn armen geklemd achter mijn moeder aan naar Fritsie. Ze belde aan en nog geen drie tellen later stond mevrouw Pool in de voordeur. Ze had rode krullen, die ze altijd met haarlak bespoot. Giftig keek ze naar me, haar hoge, bleke voorhoofd glom. Had ze gehuild of was ze alleen maar moe? Ik verborg me achter het pakket, dat zwaar begon te worden.

‘Nou …’ Mijn moeder maakte een grimas die zowel op huilen als op lachen leek.

‘Kom maar binnen dan, hè,’ antwoordde Frits’ moeder met schelle stem. We stapten het halletje binnen, ik duwde de voordeur dicht – gevangen. Ik deed een stap naar achteren, ging op één hiel staan, maakte een halve draai op het zeil en liep naar de woonkamer.

Frits zat aan de eettafel met zijn rug naar me toe, hij staarde door de vitrage de achtertuin in. Achter me hoorde ik de deur dichtgaan. Ze hadden ons aan elkaar overgeleverd.

‘Hoi.’

Hij draaide zich om en keek me door zijn zwarte montuur vol verwijt aan. Zijn wangen waren nat van de tranen. Ik deinsde even terug, maar met het pakket in mijn armen kon ik nergens heen. Hij bleef me aankijken.

‘Voor jou. Een pakje. Voor het ongeluk.’

Frits kreunde zachtjes en draaide zijn gezicht terug naar het raam. Ik zette het cadeau op de tafel, wit formica dat makkelijk ‘schoonmaakte’, zei zijn moeder vaak tegen de mijne. Elke vrijdag aten ze tussen de middag met z’n allen pannenkoeken of patat aan deze tafel. De ene week zoet, de andere week zout. Vóór het ongeluk had ik soms mee mogen eten.

‘Mooie muur, hè?’ Ik volgde zijn blik naar buiten, het leek of hij de betonplaten telde.

Frits knikte. Rond zijn rechterarm was een mitella gebonden, een witte driehoek, met een strik om de nek. Alsof het ook een cadeautje was.

‘Doet het pijn?’

‘Heel erg, ik moet zes weken.’ Hij zuchtte diep. Ik keek hem aan om er zeker van te zijn dat het niet als grapje bedoeld was.

‘Zullen we het uitpakken?’ Ik schoof het pak naar hem toe. Frits begon met zijn vrije hand aan het papier te trekken, bij elke beweging steunde hij ‘au, au, aaau’. Ik ging naast hem staan en trok hard, zodat de doos met de afbeelding van de vrachtwagen eindelijk zichtbaar werd. Blij verrast keek ik Frits aan en opende het deksel.

‘Mooi,’ fluisterde Frits en hij keek weer naar de tuin. Ik ontdeed de auto van het pakpapier, wriemelde aan het elastiek waarmee de autootjes aan de opleggers waren vastgemaakt, duwde de vrachtwagen voorzichtig naar Frits en parkeerde hem naast de gebroken arm, die op tafel rustte.

Ik zag de rubberbanden op het formica en dacht aan Lemmens kar. Aan de schreeuw van Frits, het gerinkel van de flessen, het mengsel van melk en bloed. Ik braakte over de tafel. Ik herkende de brokjes bruine boterham die ik met moeite naar binnen had gewerkt en met thee had weggespoeld. Frits begon te kokhalzen, week abrupt achteruit toen hij zag dat mijn overgeefsel bijna de mitella raakte en schreeuwde het uit van de pijn door de onverhoedse beweging.

‘God-ver-domme,’ klonk het schril achter me. ‘Get-ver-derrie.’ Frits’ moeder schoof met een van walging vertrokken gezicht mijn stoel naar achteren, trok me aan mijn kraag rechtop en dirigeerde me naar de hal. Ze trok de voordeur open en ik vloog zonder haar aansporing af te wachten naar buiten.

De vloek van mevrouw Pool die ik had veroorzaakt, was me de hele nacht bijgebleven. Mijn zondigheid kon blijkbaar anderen besmetten. Hoewel haar godslastering in het niet viel bij mijn wandaad, bad ik God haar vergiffenis te schenken, maar ik durfde die voor mezelf niet te vragen.

Ik had gewoeld en was verstrikt geraakt in de dekens. Ik had geprobeerd de verstikkende warmte van me af te schoppen. ’s Ochtends werd ik wakker met mijn pyjama doorweekt van het zweten. Ik probeerde overeind te gaan zitten en voelde het toen: ik kon mijn benen niet bewegen, ze leken niet meer bij me te horen.

Ik liet me uit bed glijden, armen eerst, ze dempten mijn trage val op het zeil. Ik sleepte me naar de deur, reikte vergeefs naar de klink en klopte, toen ik merkte dat ik er niet bij kon, zachtjes met mijn vuist. Even later deed Marja open, de deur kwam tegen mijn hoofd.

‘Wat is er?’ vroeg ze door de kier.

‘Ik kan niet lopen. Mijn benen doen het niet.’

‘Echt?’

‘Echt. Ik voel niks, ze zijn helemaal slap.’

‘Verlamd?’

‘Zoiets. Roep je ze?’

‘Mamaaaa …, papaaaaa …’

Beneden hoorde ik een deur opengaan en mijn moeders stem: ‘Jahaaaaa?’

‘Hij heeft kinderverlamming. Hij kan niet staan.’ Er klonk paniek in haar stem.

Mijn moeder stormde de trap op, mijn vader achter haar aan. Het ruisen van hun kleren kwam snel dichtbij. Ik kroop terug mijn kamer in, de deur zwaaide open, met z’n drieën kwamen ze binnen en keken op me neer. De oorlellen van mijn vader lichtten op door de scheerzeep. Mijn moeder had het broodmes met de scherpe kartels in haar hand. Marja was in haar pyjama.

‘Geen grapjes,’ begon mijn moeder en ze keek me doordringend aan. Ik steunde op mijn ellebogen terwijl ik omhoogkeek. Ik schudde nee, en direct was haar argwaan verdwenen. De kleur trok weg uit haar gezicht. Ze boog zich over me heen en tilde mijn dode benen op, pakte me onder een arm, terwijl mijn vader de andere greep. Samen trokken ze me overeind, maar staan kon ik niet. Mijn benen bungelden onder me, mijn voeten dweilden over het zeil.

‘B-b-b-el de d-d-dokter,’ beval hij mijn moeder, terwijl hij mij tegen zich aan drukte. Ze trok haar jas aan, zo over haar nachtjapon, rende de trap af en sloeg de voordeur achter zich dicht, door de motregen naar Pool om hun telefoon te gebruiken. Mijn vader droeg me naar beneden en legde me op de bank.

Hij kneep in mijn benen, bewoog mijn voeten, wreef mijn kuiten. Ik schudde nee, niets. Marja was op de stoel aan de andere kant van de kamer gaan zitten en volgde ons met ernstige blik, sabbelend op de punt van een haarstaartje. ‘Is het polio?’ vroeg ze. Met één stap overbrugde mijn vader de breedte van de kamer en sloeg haar, met ingehouden drift, achter haar oor. Overdreven jammerend rende ze naar boven.

De dokter rook naar sigaretten en dettol, zijn zware stem, zwarte brilmontuur en rijzige gestalte droegen bij aan zijn indrukwekkende persoonlijkheid. Hij beklopte me en voelde aan mijn voorhoofd, drukte de huid in van mijn armen en benen, tilde mijn lamme ledematen op, luisterde naar mijn ademhaling en hartslag. Maar ook hij wist, met al zijn medische gewichtigheid, het gevoel in mijn benen niet terug te brengen. Hij schudde het hoofd en keek mijn ouders met vragende en tegelijk zorgelijke blik aan. Aan het einde van de middag zou hij terugkomen.

Ik had moeten zeggen dat ik raar had liggen slapen, die nacht, en mijn benen had afgeklemd. Dat ik onophoudelijk had gedacht aan Fritsie, aan het bloed, de mitella en het vloeken van zijn moeder, aan mijn verdoemenis. Maar daarover praten zou het allemaal nog erger maken en dus zweeg ik.

Mijn vader vertrok met de brommer naar zijn werk. Marja ging, verongelijkt door de straf die ze had gekregen, mokkend naar school. Mijn moeder bleef bij me in de woonkamer, een sigaret rokend, theedrinkend, om mij onopgemerkt te observeren. Steeds als ik in haar richting keek, draaide ze haar hoofd weg en staarde ze de achtertuin in.

Ik schoof over het zeil van de woonkamer, trok mezelf half op de vensterbank en tuurde naar buiten. Ik hoorde de bel van Lemmen en zag hem even later de straat in draaien, de kar met zijn routine pal aan het trottoir parkerend. Buiten was het Zwarte Plein, waren de zoetgeurende rozenbottelstruiken waarin onze bal verdween en de grasveldjes die roken naar gemaaid gras.

Het was opgehouden met regenen. Nu en dan vielen er zonnestralen tussen de wolken door, die jachtige bewegingen maakten als gevolg van de harde wind. De straten waren opgedroogd, op de grote, diepere plassen na. Voor die droog zouden zijn, zou ik vertellen over mijn angst, zo nam ik me voor. Mijn moeder rookte. Ik ontfermde me over de kat, die lui op de vensterbank lag en mijn strelingen met toenemende irritatie onderging. Vals gluurde hij naar me met zijn goudgele pupillen.

Ik verzamelde moed en aaide zijn kop, terwijl hij de scherpe nagels uit zijn donspootjes stak. Ik zuchtte, en hij ontblootte zijn rooftandjes. Gelijktijdig zette hij zijn nagels in mijn arm en zijn tanden in mijn knokkels. Hij kronkelde zich als een val om me heen. Ik sloeg hem met mijn vrije hand, maar daarop klauwde hij zich met nog meer overtuiging in mijn vlees vast.

Mijn moeder liep naar ons toe en begon ons uit elkaar te halen, zo kalm dat de kat ontspande en zijn nagels en tanden terugtrok zonder weerstand te bieden – er zaten bloedvegen en schrammen op mijn armen. Ze tilde me naar de bank, waar ik wachtte tot ze jodium uit het medicijnkastje had gepakt. Met een pluk watten smeerde ze mijn onderarmen in. De jodium beet in de wonden, een tinteling schoot door me heen en wekte mijn slapende benen.

Even later kon ik weer lopen, onzeker nog, leunend op stoelen en aan de tafelrand. God had mij niet met polio gestraft. Bij zijn tweede bezoek sprak de dokter van een wonder – het raadsel van mijn lamheid kon hij niet oplossen. Mijn moeder dankte God bij het avondgebed met trillende stem, Marja gluurde tijdens het bidden naar me, ik dacht dat ik iets van afgunst zag.

Mijn vader sprak me over mijn verlamming niet aan. Hij was ’s avonds laat thuisgekomen. Gerustgesteld door het telefoontje dat mijn moeder bij Pool naar kantoor had gepleegd, was hij meteen doorgegaan naar Hilfrink.

Hoewel hij deed alsof hij het voorval was vergeten, merkte ik dagelijks dat dit niet zo was. Hij wekte me met tegenzin, zuchtend, nooit meer fluitend zoals hij voorheen deed. Hij was op zijn hoede, bleef naar me kijken tot ik uit bed stapte. Als ik dat eenmaal had gedaan, en aantoonde dat ik kon staan, slaakte hij een zucht van verlichting en ging naar beneden.

De erop volgende weken bewoog ik me schichtig over straat. Met Mars en Johan sprak ik niet – bang als ik was voor vergelding. Zodra ik ze in de verte ontwaarde, vloog ik langs hun muur naar onze veilige achtertuin. Daar schuilde ik in de schuur. Frits zag ik zelden, op één keer na. Hij moest, had mijn moeder van mevrouw Pool gehoord, voor controle naar de dokter.

’s Ochtends gluurde ik vanuit Marja’s slaapkamer aan de voorkant van ons huis naar buiten. Het regende. Daar kwamen ze, op de fiets. Zijn moeder met een plastic regenkapje over haar krullen, een donkerblauwe regenjas met grote witte knopen, die alleen haar witte onderbenen niet bedekte. Ze keek grimmig en zwaaide niet. Fritsie zat achterop, de brillenglazen al nat en beslagen. Met zijn linkerarm beschermde hij zijn voorhoofd. De rechterarm van zijn jas wapperde leeg. In de verte klonk de bel van Lemmen. Ik hield mijn adem in tot ik niet meer kon en zoog mijn longen door mijn neus vol.

De regenachtige dagen hielden aan tot de zomer. Toen brandde de zon de wolken weg en leek het gewicht van mijn schuld langzaam af te nemen. Er waren uren waarin ik niet meer dacht aan Frits en zijn mitella. Ik vergat de blikken vanuit de flats die me zouden verpletteren als ze konden. De angst die de bel van Lemmen in me wekte, verdrong ik naar later, als alles wat fout was, zou worden vereffend. Als ik zou begrijpen waarom ik Fritsie dit had aangedaan. En waarom mijn vader niet sprak zoals het moest.

Mars en Johan keken me minder vuil aan. Ze waren me nooit achternagekomen om me te pakken. Hun vader had een keer naar me gezwaaid, toen hij met zijn nieuwe auto, een blauwe Simca-stationcar, traag over de volle lengte van de Meidoornstraat was gereden om het genot van het glanzende metaal met de buurt te delen. Met een majestueuze draai was hij over de oprit naar de garage gereden, waar ik had staan kijken. Toen hij halt hield voor de twee deuren, haastte ik me die voor hem te openen. Vervolgens had hij zijn hand naar mij opgeheven alsof er niets vreselijks was gebeurd.

Een paar dagen later was ik al weer eens wezen voetballen met Mars en Johan. Frits fungeerde als scheidsrechter, met het schrille fluitje dat hij uit medelijden van zijn grootmoeder had gekregen. Bij elke beslissing – uit, gevaarlijk spel, hands – blies hij vinnig de fluit en bevoordeelde steevast zijn broers, een onrechtvaardigheid die ik dankbaar onderging. Frits keek dan langs me heen. Johans bijna nieuwe voetbal, echt leer maar niet te zwaar, eindigde op een balkon, gelukkig niet door mijn toedoen.

Ik werd er desalniettemin op uitgestuurd om aan te bellen op eenhoog en de bal terug te vragen. Met tegenzin begaf ik me naar de portiek en beklom de trap. De geur van gekookte aardappelen. Ik schrok. Boven me, op eenhoog, werd een deur dichtgetrokken, ik hoorde voetstappen. Toen zag ik de gestalte van de oude meneer Everhard en zuchtte opgelucht. Ik ging voor hem opzij, zodat hij steunend op de leuning kon afdalen. Hij hijgde, en knipoogde naar me van onder zijn grijze krullen.

Ik drukte op de bel van Everhards buren, maar wist niet of die werkelijk te horen was geweest. Ik wachtte met ingehouden adem. Niets bewoog. Ik stelde me voor hoe de vrouw er al de hele ochtend rondsloop op pantoffels, de deuren behoedzaam sluitend om onnodig geluid te voorkomen dat haar man zou kunnen doen ontwaken uit de ondiepe slaap na de nachtdienst. Ik bedacht, terwijl ik aanstalten maakte nogmaals de knop in te drukken, hoe het geluid zijn slaap zou verstoren. Niets ergers dan dit, behalve dan met lege handen terugkomen bij mijn vrienden.

Ik wilde al wegsluipen toen de deur werd geopend en ik door een kier werd aangekeken door een vrouw ouder dan mijn moeder. Grijs haar en een mager gezicht, met groeven in de wangen.

‘Wat is er?’

‘De bal. Op uw balkon. Mag ik hem terug?’

‘Mijn man slaapt. Ik moet door de slaapkamer, ik ga hem niet wakker maken. Kom vanmiddag maar terug.’ Ze keek me aan zonder de felheid die meestal opgloeide wanneer flatbewoonsters door ons soort jongens werden lastiggevallen.

Opgetogen keerde ik terug bij de jongens. Dat kwam wel goed met de bal, beloofde ik. Ze reageerden minder enthousiast dan ik had verwacht, ze zagen op tegen de uren van verveling die ons wachtten.

De rozenbottelstruiken hadden gebloeid en de weeë bloemetjes verwelkten snel. Je hoefde ze maar aan te raken of ze vielen uiteen. Rupsen kropen over de stampers, we knepen ze plat tussen duim en wijsvinger. Mars haalde twee emmers uit de garage van zijn vader. Die begonnen we te vullen met de bloemblaadjes. De stengels prikten en onze vingers zwollen op.

Langzaam raakten de emmers vol. Frits, die met zijn ene beschikbare hand deed wat hij kon, vroeg wat we met de blaadjes gingen doen. We dachten na. Mars had een idee: ‘Verkopen. Voor snoep.’ We liepen naar de Plantage en wachtten de belangstelling van de winkelende vrouwen af. Niemand schonk ons aandacht. Al snel gaven we het op en keerden terug naar de flat.

‘We laten het regenen,’ besloot Mars. Hij begon met de emmers de trappen te beklimmen van de portiek waar ik straks op eenhoog weer moest aanbellen voor de bal. Boven riep hij: ‘Kijken.’ Uit het tochtgat stak een hand, waaruit blaadjes warrelden. Even later nog een hand. En nog een. Met twee handen tot een kom gevormd begon hij de blaadjes uit te strooien, tot een roze gordijn langs de gevel waaierde. De kozijnen, de zinken vuilnisbakken, de betonvloeren en de randen van de balkons – alles werd bedekt onder een kleurige laag.

Een deur vloog open en Ubbels, een magere kerel met eeuwige stoppels, net wakker aan zijn pyjama te zien, kwam naar buiten zetten. Wat dit godverdomme voor een rotzooi was. We waren de hoek al om. Angstig voor zijn lot – en tegelijk opgelucht dat wij gevrijwaard waren van wat hem bedreigde – wachtten we op Mars, die boven in de portiek in de val zat. Maar niet veel later kwam hij aan sjokken, met de emmers. Hij had zich boven aan de trap schuilgehouden tot Ubbels was opgehouden met schelden en zijn deur had dichtgegooid. Toen was hij erlangs geglipt.

We slenterden over ons grasveld en stelden tevreden vast dat we de rozenbottelstruiken grondig van hun kleur hadden ontdaan. We liepen verder. Daar lag de bal, die de flatvrouw in een vergevingsgezinde bui naar beneden moest hebben gegooid. Ik sprong ernaartoe. In mijn opwinding voelde ik het prikken van de struiken nauwelijks. Ik duwde er ter controle in: niet lek. Triomfantelijk hield ik hem omhoog voor Mars, Johan en Fritsie. We hernamen onze wedstrijd en beseften dat we geluk hadden gehad. Fritsie keek me nog steeds niet aan.

De volgende ochtend kwam ik hem tegen in de steeg. Hij zat in de rats, dat zag ik aan zijn gezicht. Even zag ik hem twijfelen: zou hij me negeren of met me praten over wat hem dwarszat? Ik keek hem vragend aan, en hij tilde de appelmoespot die hij bij zich had tot ooghoogte op. In het deksel had hij gaatjes geslagen, om de zeker tien grote hommels, een paar bijen en wespen – een gekrioel van kleuren en vleugels en angels en poten – die hij in de pot had opgesloten, lucht te geven. Als voer had hij er wat bloemblaadjes bij gegooid. De pot zoemde als een elektro-motortje.

‘Mooi.’

‘Ja, maar ik moet ze loslaten van mijn moeder.’

‘Waarom?’

‘Anders is het dierenbeulerij, zegt ze.’

‘Nou, dan moet je ze laten gaan.’

Frits zuchtte. Zijn onderlip trilde. ‘Dat durf ik niet. Straks steken ze me, voor straf omdat ik ze heb gevangen.’

Ik dacht na. ‘Gooi de pot tegen de muur. Zij vliegen in de lucht, dus ze hebben er geen last van als het glas breekt. En ondertussen ren je weg.’

Frits schudde het hoofd. Nee, dat was zielig. ‘Niet voor de wespen, maar wel voor de hommels. Die steken nooit.’

‘Maar wat wil je dan?’

‘Nou …’ Frits keek me ernstig aan. ‘Kun jij ze niet voor me vrijlaten? Jou kennen ze niet en je hebt ze niks gedaan.’

Daar zat wat in, moest ik erkennen. Bovendien was het een mooie manier om te laten zien dat ik het beste met hem voorhad.

‘Oké. Ga maar in de garage zitten. Ik roep wel als je weer naar buiten kunt komen.’