Willem de Bruin

•••

Je moet hier zijn geweest

•••

Oosterbeek. Nederlands eerste kunstenaarskolonie

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

© 2014 Willem de Bruin

Omslagontwerp Zeno Carpentier Alting, Amsterdam

Omslagbeeld A.G. Bilders, Geitenhoedster, Rijksmuseum, Amsterdam

Kaart G-O graphics, Wijk bij Duurstede

•••

Dit ebook werd gemaakt op basis van de 1e druk ISBN 978 90 450 1920 8

•••

ISBN 978 90 450 1923 9

D/2014/0108/537

NUR 764

•••

www.atlascontact.nl

Inhoud

•••

•••

Woord vooraf

Proloog: 17 september 1944

•••

I | DE KUNSTENAARSKOLONIE

1 | Jacob van Lenneps laatste vakantie

2 | Een on-Nederlands landschap

3 | De erfenis van de Gouden Eeuw

4 | De stad uit

5 | Pioniers in Oosterbeek

6 | Met vallen en opstaan

7 | Late liefde

8 | In de goddelijke natuur

9 | Een nieuwe generatie

10 | Ingehaald door de tijd

11 | Van Oosterbeek naar Den Haag

•••

II | TREFPUNT VAN DE ELITE

12 | Gelders Arcadië

13 | Ons kent ons in Oosterbeek

14 | Een eigendom van weelde

15 | Geen partij voor Potgieter

16 | Verzamelaar van kunst en vastgoed

17 | Een heer van stand

18 | Tegen beter weten in

•••

III | JOHANNES KNEPPELHOUT

19 | Het ideaal van Johannes Kneppelhout

20 | De kluizenaar van Arnhem

21 | Zoeken naar gekleurd grijs

22 | De Nederlandse Mendelssohn

•••

IV | TOERISTISCHE TREKPLEISTER

23 | Undercover in Oosterbeek

24 | Kuren aan de Veluwezoom

25 | Kwetsbare welvaart

•••

Epiloog: 25 september 1944

Geraadpleegde bronnen en literatuur

••

Kaart Oosterbeek/Veluwezoom

Woord vooraf

•••

Vraag iemand een kunstenaarsdorp in Nederland te noemen en de kans is groot dat Laren als eerste uit de bus komt, gevolgd door Bergen, een enkele keer Domburg, wie weet Katwijk of Volendam. Maar Oosterbeek? Voor velen is Oosterbeek een villadorp aan de Veluwezoom zoals er wel meer zijn. Als de plaats al een rol in de geschiedenis krijgt toebedeeld, dan is dat in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog en niet die van de schilderkunst. Voor zover de naam Oosterbeek in de rest van Nederland associaties oproept, is dat eerder met de film Een brug te ver dan met het schilderij Oude eiken te Wolfheze van Johannes Warnardus Bilders of het vroege werk van Anton Mauve en Willem Maris. Eerder dan aan ‘Gelders Arcadië’ denkt men aan het verwoeste dorp dat Liv Uhlmann in haar rol van Kate ter Horst – de ‘Engel van Arnhem’ – aan het slot van Richard Attenboroughs film met alle andere inwoners moet verlaten; de prijs voor de geallieerde nederlaag in de Slag om Arnhem in september 1944.

Dit boek gaat over het andere Oosterbeek: het Oosterbeek van schilders en schrijvers, bankiers en renteniers, villa’s en buitenplaatsen. Het onbeduidende dorp van kleine boeren en dagloners waar een groep jonge kunstschilders in het midden van de negentiende eeuw Nederlands eerste kunstenaarskolonie stichtten – het begin van een heropleving van de landschapschilderkunst die met de Haagse School haar hoogtepunt zou bereiken. Maar ook het dorp dat in een tijdsbestek van enkele decennia veranderde in een populair zomerverblijf van de – vooral Amsterdamse – elite, met in zijn kielzog een groeiende stroom toeristen.

Dit Oosterbeek werd lange tijd aan het zicht onttrokken door ‘de oorlog’. Hoe kon het ook anders? De eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog stonden in het teken van puinruimen. Menigeen in Oosterbeek dacht daarbij met pijn in het hart terug aan de in 1944 zo ruw beëindigde bloeiperiode, toen heel Nederland de weg wist te vinden naar het dorp aan de Veluwezoom. Voorzichtig probeerde men de draad weer op te pakken. Een paar hotels openden opnieuw hun deuren. De loop kwam er echter niet meer in. Met het verstrijken van de jaren werd de oorlog steeds meer geschiedenis. Er kwam weer aandacht voor het feit dat die geschiedenis niet pas in 1944 begon. Maar het stempel dat de gebeurtenissen in september van dat jaar op het dorp hadden gedrukt, bleek moeilijk te verwijderen. Een voormalige Duitse kunstenaarskolonie waarmee Oosterbeek in de vorige eeuw nauwe banden aanknoopte, is in dit opzicht nog minder te benijden. De kans dat iemand bij de naam Dachau aan kunst denkt, is nihil.

In de negentiende eeuw riep Oosterbeek heel andere associaties op. Toen stond het dorp bekend als ‘Nederlands Barbizon’ – een verwijzing naar de beroemde kunstenaarskolonie ten zuiden van Parijs, waar jonge kunstschilders in de eerste decennia van de negentiende eeuw het atelier hadden verruild voor het schilderen in de natuur – en plein air. Oosterbeek was een van de eerste plaatsen buiten Frankrijk waar dit voorbeeld navolging kreeg. Van de kunstenaars die aan de Veluwezoom de landschapschilderkunst nieuw leven inbliezen, onder wie Paul Gabriël, Anton Mauve, Willem Roelofs, Jacob, Matthijs en Willem Maris, zou een aantal Oosterbeek uiteindelijk verruilen voor Den Haag en daar aan het eind van de negentiende eeuw als vertegenwoordigers van de Haagse School artistieke triomfen vieren.

De snelle modernisering die Oosterbeek onderging, was voor veel kunstenaars een belangrijke reden het dorp weer de rug toe te keren, ook al hadden zij zelf niet weinig bijgedragen aan de groeiende naamsbekendheid. De ‘nieuwe rijken’ die in Oosterbeek hun buitenplaatsen lieten aanleggen, kwamen om dezelfde reden als de schilders: het ‘on-Nederlandse’ landschap. Daaraan heeft de oorlog geen afbreuk kunnen doen. Het kan echter niet verbloemen dat Oosterbeek in veel opzichten geen schim meer is van het veelbezongen dorp van toen. Daarom is ook in dit boek de oorlog nooit ver weg.

Dit is een verhaal over Oosterbeek, maar via de levens van de hoofdrolspelers ook over het Nederland van de negentiende eeuw. De kunstschilders noch de eigenaren van de landgoederen en buitenplaatsen kwamen uit het dorp zelf en velen van hen verbleven er slechts een deel van het jaar of een deel van hun leven. Langs talloze lijnen bleven zij verbonden met de wereld buiten Oosterbeek, in het bijzonder met Amsterdam en Den Haag. In de vier delen waaruit dit boek bestaat, wordt telkens één aspect van deze episode belicht. In het eerste deel ligt de nadruk op Oosterbeek als kunstenaarskolonie. In het tweede maken we kennis met een aantal prominente vertegenwoordigers van de culturele, financiële en politieke elite die hun zomerverblijf in Oosterbeek hadden of er permanent waren gaan wonen. Een apart deel is gewijd aan de man die meer dan wie ook zijn stempel op Oosterbeek heeft gedrukt en een belangrijke schakel vormde tussen kunstenaars en elite: de schrijver, mecenas en landgoedeigenaar Johannes Kneppelhout. In het laatste deel het ‘bijproduct’ van deze ontwikkeling: het toerisme.

Een handicap voor wie over deze periode wil schrijven, is dat in 1944 veel archieven en privédocumenten verloren zijn gegaan. Gelukkig hebben de meeste hoofdrolspelers in dit verhaal ook buiten Oosterbeek – als kunstenaar, schrijver, dichter, wetenschapper, politicus of ondernemer – hun sporen achtergelaten. Naast het Gelders Archief in Arnhem waren de Koninklijke Bibliotheek, het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, het Letterkundig Museum en de gemeentearchieven van Amsterdam en Den Haag belangrijke bronnen van informatie. Speciale dank komt toe aan de heer B. Schuurman van het Stadsarchief in Amsterdam en de heer J. van Eeghen voor hun hulp bij het doorzoeken van het nog niet geïnventariseerde archief van de familie Van Eeghen. De heer J.U. de Kempenaer was zo vriendelijk mij toegang te verschaffen tot het archief van de familie De Kempenaer.

Emile Brugman van Uitgeverij Atlas Contact komt dank toe voor zijn omarming van het idee voor dit boek en kritische begeleiding tijdens het schrijven, Bertram Mourits voor de eindredactie. Tot slot dank ik mijn meelezers Clara Hillen, Marijke de Groot en Christel Jansen voor hun commentaar op eerdere versies van dit boek.

•••

Willem de Bruin

Oosterbeek/Amsterdam

Januari 2014

•••

Proloog

Zondag 17 september 1944

•••

Was het dan toch zover? Sinds begin september buitelden de geruchten over de ophanden zijnde bevrijding van Nederland over elkaar heen. Breda was bevrijd, Britse troepen stonden zelfs al voor Den Bosch, bij Rotterdam waren parachutisten geland. Loos alarm, zo bleek. Verder dan Maastricht waren de geallieerden nog niet gekomen. Maar waartoe dienden dan de aanhoudende bombardementen van deze ochtend en waarom hier, in de omgeving van Arnhem? Het was een prachtige nazomerdag, uitstekend vliegweer. Dat de geallieerden daar gebruik van maakten om vijandelijke doelen te bestoken, was begrijpelijk, dat gebeurde na de invasie in Normandië eerder die zomer aan de lopende band. Maar zo heftig als vanochtend waren de aanvallen nog niet geweest. Uit Arnhem kwam het bericht dat de Willemskazerne in brand stond, in Wolfheze zou de psychiatrische inrichting zijn getroffen. Ook waren aanvallen uitgevoerd op het luchtafweergeschut bij de Rijnbrug en de vliegbasis Deelen ten noorden van de stad.

Hendrika van der Vlist was na de dienst in het witte remonstrantse kerkje aan de Wilhelminastraat in Oosterbeek haastig naar huis gelopen. Ze bedacht hoe verstandig het was geweest om de school waar ze werkte na eerdere luchtaanvallen voorlopig te sluiten. Het was onverantwoord kinderen nog de straat op te sturen. De lucht was vervuld van het geluid van de jachtbommenwerpers die in formatie over het dorp scheerden. Overal langs de Utrechtseweg, de hoofdstraat, stonden mensen tegen de gevels aan gedrukt naar boven te kijken. Onder hen ook Duitse militairen, die angstvallig probeerden niet te veel op te vallen. Thuis, in hotel Schoonoord, trok Hendrika zich met haar ouders terug in de keuken. Daar liepen ze waarschijnlijk het minste gevaar. Veel keuze hadden ze niet. Sinds de Duitsers het hotel hadden gevorderd, mochten zij alleen nog in hun privévertrekken op de begane grond komen.

Hendrika’s ouders hadden met lede ogen moeten aanzien hoe het eens zo voorname hotel meer en meer verloederde. Naarmate de geallieerden verder oprukten, was de onrust onder de Duitsers toegenomen. De afgelopen weken was Oosterbeek overspoeld door Duitse troepen. De ene groep militairen had het hotel nog niet verlaten of de volgende diende zich alweer aan. Steeds opnieuw werd er met bedden en meubels gesleept. Om het schoonmaken van de kamers bekommerde zich niemand. Ook in hotel Vreewijk aan de overkant van de Utrechtseweg hadden de hotelgasten moeten plaatsmaken voor Duitse soldaten. Hendrika was er echter van overtuigd dat de Duitsers spoedig zouden worden gedwongen hun koffers – ditmaal voor de laatste keer – te pakken. Dan zouden de toeristen hun plaatsen weer kunnen innemen.

Haar vader had het hotel in 1921 overgenomen. In de voorafgaande decennia was het voormalige kunstenaarsdorp Oosterbeek uitgegroeid tot een populaire vakantiebestemming. Hotel Schoonoord bestond al sinds het einde van de negentiende eeuw en had vele vooraanstaande gasten ontvangen. De schrijver Jacob van Lennep had er gelogeerd – en was er ook overleden – evenals de schilder Jan Toorop. Hendrika’s vader had het hotel gestaag uitgebreid en gemoderniseerd. Het langgerekte, witgepleisterde gebouw stond op een kruising die iedereen die langer dan een dag in het dorp verbleef wel een keer passeerde. Van oost naar west liep de straatweg van Arnhem naar Wageningen, van noord naar zuid de weg die het station in het bovendorp verbond met het oude benedendorp. Voor de deur was het keerpunt van de tram naar Arnhem. Een betere plek was bijna niet denkbaar.

Gedurende de eerste oorlogsjaren was de exploitatie van het hotel zo goed en zo kwaad als het ging voortgezet. Naarmate de schaarste toenam, moest de service echter steeds verder worden teruggeschroefd. Dat probleem werd ‘opgelost’ toen de autoriteiten het hotel vorderden voor de huisvesting van geëvacueerde bejaarden uit het westen van het land. Erg lang bleven zij niet. In het voorjaar van 1943 gaf de bezetter het bevel alle hotels in Oosterbeek ter beschikking te stellen aan de Wehrmacht. Zo ook Schoonoord. De eigenaar en zijn gezin mochten in hun privévertrekken blijven wonen, maar het hotelgedeelte was voortaan verboden terrein.

Hendrika kon die zondagochtend alleen maar raden wat er aan de hand was toen zij door de glazen verbindingsdeur naar de hal zag hoe de Duitsers plotseling door paniek leken te worden bevangen. Alsof iemand een granaat in de hal had gegooid, zo snel stoven zij ineens alle kanten op. Eerst naar boven, om even later in volle uitrusting weer de trap af te komen rennen, naar buiten. Anderen rolden ondertussen de kabels op van de radiozenders en de veldtelefoon die zij beneden hadden geïnstalleerd, terwijl in de tuin achter het hotel een vuurtje werd gestookt van allerlei papieren.

Voordat Hendrika van haar verbazing was bekomen, was het gebouw verlaten. De deuren stonden wagenwijd open. Buiten passeerden enkele fietsers met een Rode Kruis-band om hun arm. Ze reden in westelijke richting. In de verte waren explosies hoorbaar. Zouden ze het hotel weer in mogen? Maar wat als de Duitsers weer terugkwamen? Plotseling kwam Hendrika’s broer binnengelopen, in gezelschap van een vriend. Beiden waren zichtbaar opgewonden. Om aan gedwongen tewerkstelling te ontkomen, was haar broer eerder die maand ondergedoken bij bekenden in het bovendorp. Vanaf zijn onderduikadres was hij een uur of wat geleden met zijn eveneens ondergedoken vriend naar de spoorlijn gelopen die de noordelijke begrenzing van het dorp vormde. Struikelend over hun woorden vertelden beide jongemannen hoe zij vanaf het talud hadden gezien dat ten westen van Oosterbeek honderden, nee duizenden parachutisten waren geland, tegelijk met tientallen zweefvliegtuigen. De bevrijders kwamen eraan!

•••

Een paar uur eerder was generaal-majoor Robert Urquhart, commandant van de 1e Britse Luchtlandingsdivisie, op de vliegbasis Fairford ten noordwesten van Londen met zijn staf in een Horsa-zweefvliegtuig gestapt. Eindelijk ging de operatie van start. Het was de eerste keer dat de divisie als onderdeel van het Eerste Geallieerde Luchtlandingsleger werd ingezet en ook de eerste keer dat hij het bevel voerde. Hij had meteen de moeilijkste opdracht gekregen: de verovering van de Rijnbrug in Arnhem, meer dan honderd kilometer achter het front. Zijn troepen zouden de brug bezet moeten houden tot de komst van het Britse Tweede Leger, dat inmiddels was opgerukt tot de Belgisch-Nederlandse grens. Bij Eindhoven en Nijmegen zouden twee Amerikaanse divisies landen met als opdracht het veroveren van de bruggen over twee kanalen en de bruggen over de Maas en de Waal.

Helemaal gerust was Urquhart er niet op. Er waren niet genoeg vliegtuigen om zijn divisie in één keer over te vliegen. Het betekende dat hij niet meteen op volle sterkte was en straks ook nog eens een deel van zijn troepen op de landingsterreinen moest achterlaten om die te beschermen voor de volgende ‘lift’. Sommige landingsterreinen lagen bovendien meer dan tien kilometer van de brug verwijderd, wat het beoogde verrassingseffect goeddeels tenietdeed. Bovendien moesten de meeste soldaten de afstand te voet afleggen. In de zweefvliegtuigen kon nu eenmaal geen zwaarder materieel dan jeeps en wat licht geschut worden meegenomen.

Het was erg moeilijk geweest betrouwbare inlichtingen te krijgen over de situatie rond Arnhem en de te verwachten tegenstand. Waren de berichten over de mogelijke aanwezigheid van Duitse pantsereenheden niet te makkelijk weggewuifd? Het had er veel van weg, noteerde Urquhart later, dat ‘niets het enthousiasme voor de operatie mocht bederven’. Er waren in de voorgaande weken zoveel plannen voor luchtlandingsoperaties gemaakt en weer afgeblazen dat de druk steeds groter werd. Je kon de gevechtsbereidheid van de troepen, zo wist hij uit eigen ervaring, ook te lang op de proef stellen.

De vlucht naar Nederland verliep zonder noemenswaardige problemen. De geallieerde luchtaanvallen eerder die ochtend waren kennelijk effectief geweest. De Duitse luchtmacht liet zich amper zien. Slechts een handvol vliegtuigen van de grootste luchtvloot uit de geschiedenis ging onderweg – ook door pech – verloren. Urquhart constateerde dat het landschap beneden overeenkwam met het beeld dat hij zich had gevormd aan de hand van luchtfoto’s en kaarten; de Rijn die met een bocht langs Arnhem liep, de verkeersbrug, de spoorbrug. Over de schouder van de piloot van het zweefvliegtuig, dat werd voortgetrokken door een Stirling-bommenwerper, zag hij hoe het in bruine en groene vakjes verdeelde landschap van de Veluwezoom snel dichterbij kwam; de spoorwegovergang bij Wolfheze werd nu zichtbaar, evenals het brandende psychiatrische ziekenhuis. De zweefvliegtuigen die vóór hen op de zanderige akkers landden, wierpen grote wolken stof op. ‘Ik zag de inzittenden haastig hun jeeps en hun wapens lossen en daarna dekking zoeken […] Er werd echter geen schot gelost.’ Urquharts zweefvliegtuig maakte gelukkig een zachte landing. Het uitladen van zijn jeep liet hij aan anderen over. Op een akker een paar honderd meter verderop was hij getuige van de landing van de eerste parachutisten. Het was een indrukwekkend gezicht de in totaal 147 Dakota’s waarmee ze werden vervoerd in golven te zien overvliegen. Ook dat deel van de operatie verliep, stelde hij tevreden vast, volgens het boekje. Toen hij bij zijn jeep terugkeerde, kreeg hij het eerste slechte nieuws te horen. De radio werkte niet. Er zat niets anders op dan persoonlijk de vorderingen van de rest van de troepen in ogenschouw nemen.

•••

Generaal-veldmaarschalk Walter Model, opperbevelhebber van Legergroep B, was te spreken over de nieuwe locatie van zijn hoofdkwartier. Met drie rivieren tussen hem en de geallieerde legers zat hij in Oosterbeek voorlopig veilig. Het dorp was bovendien strategisch gelegen op de route van West-Nederland naar Duitsland. En hotel De Tafelberg was een alleszins comfortabel onderkomen. Het speet hem dat hij er niet in was geslaagd de geallieerde opmars door Frankrijk tot staan te brengen. Hij had zich tevreden moeten stellen met het in veiligheid brengen van een deel van de Duitse troepen die na de ineenstorting van het front in Normandië met omsingeling werden bedreigd. Model had geen tijd gekregen een nieuwe verdedigingslinie op te werpen. Hitler, wispelturig en ongeduldig als hij kon zijn, had hem als opperbevelhebber van het westelijk front na drie weken alweer vervangen door de oude Von Rundstedt; de derde commandowisseling in twee maanden. Diep in zijn hart was Model er niet rouwig om. Hij gaf liever leiding aan het front dan vanachter een bureau. Dat anderen hem, ook tegenover zijn eigen troepen, meedogenloos en onbehouwen vonden, deerde hem niet. Vriend en vijand waren het erover eens dat als iemand in staat was in een schier hopeloze situatie het tij te keren, hij het was. Hij dankte er zijn bijnamen ‘Hitlers brandweerman’ en ‘redder van het oostfront’ aan. Maar tegen de geallieerde overmacht in Normandië was niemand opgewassen geweest.

Als bevelhebber van Legergroep B had Model alle Duitse troepen in het gebied tussen ruwweg Duinkerken en het Rijnland onder zich. Een strijdmacht die op papier meer voorstelde dan in werkelijkheid. De strijd in Normandië had een hoge tol geëist. Daarom was hij zuinig op de twee pantserdivisies van de Waffen-SS die zich, hoewel flink gehavend, tijdig uit Normandië hadden weten terug te trekken. Op bevel van Model hadden de SS-eenheden zich achter de Rijn in de buurt van Arnhem teruggetrokken om daar op adem te komen. Het lag voor de hand ook het hoofdkwartier van Legergroep B voorlopig in die buurt te vestigen. Models kwartiermakers hadden na een bezoek aan het villadorp Oosterbeek niet getwijfeld: dit was de ideale plek, gunstig gelegen en met accommodatie voor het uitkiezen.

Model besloot zijn staf onder te brengen in hotel Hartenstein, fraai gelegen op een voormalige buitenplaats, en zelf met zijn naaste officieren zijn intrek te nemen in het op loopafstand daarvan gelegen hotel De Tafelberg. Dat lag net iets meer verscholen. Niet dat hij een aanval verwachtte, maar hij hoefde ook niet op te vallen. Hij had met zijn staf wel eens gespeculeerd over de mogelijkheid van een geallieerde luchtlanding achter het front, maar daarbij dachten zij eerder aan Duitsland zelf.

De veldmaarschalk maakte zich die zondagochtend dan ook niet meteen druk over de geallieerde activiteiten in de lucht. Hij was wel wat gewend. Liever nam hij voor de lunch nog even een glas gekoelde witte moezelwijn. Hij deelde de tafel met zijn stafchef generaal Hans Krebs en het hoofd operatiën, kolonel Hans-Georg von Tempelhoff. Ze hadden zich nog maar net laten inschenken toen het geluid van explosies wel heel dichtbij kwam. Vrijwel op hetzelfde moment werd Von Tempelhoff weggeroepen. Even later keerde hij geschrokken terug. Via de veldtelefoon was een melding binnengekomen over de landing van geallieerde zweefvliegtuigen en parachutisten bij Wolfheze, amper vijf kilometer verderop. Nu was het Models beurt verbijsterd te zijn. ‘Wat?! Die moeten mij hebben!’ De veldmaarschalk sprong op en rende naar de kamer van de afdeling operatiën, waar de telefoon nu voortdurend rinkelde. De berichten bleken te kloppen. Het betekende dat de vijand ieder moment in Oosterbeek kon zijn. ‘Wegwezen hier,’ riep hij en hij haastte zich naar zijn kamer. Hij propte snel zijn persoonlijke bezittingen in een koffer en rende naar buiten waar zijn chauffeur al ongeduldig naast de auto stond te wachten. ‘Naar Doetinchem,’ beval Model. Daar, in kasteel Slangenburg, was het hoofdkwartier gevestigd van het II.SS Pantserkorps onder bevel van generaal der Waffen-SS Wilhelm Bittrich. Die moest onmiddellijk in actie komen.

Onkundig van wat er stond te gebeuren, waren de gelovigen die zondag tegen tienen in groten getale naar het oude kerkje in het benedendorp getogen. De oorlog had de inwoners van Oosterbeek meer dan ooit samengebracht. Het werd een onrustige dienst. Toen de luchtaanvallen in hevigheid toenamen en de inslagen steeds dichterbij kwamen, besloot de predikant de Schriftlezing te onderbreken en Gezang 300 aan te heffen:

•••

Wat de toekomst brengen moge,

mij geleidt des Heeren hand.

•••

Het geweld buiten hield aan. Er moest iets bijzonders aan de hand zijn. De aanwezigen beseften dat zij achter de dikke muren van het middeleeuwse kerkje veiliger waren dan daarbuiten. Staande zongen zij het eerste en zesde couplet van het Wilhelmus.

Het gezang klonk door tot in de tuin van de oude pastorie, bewoond door de advocaat mr. Jan ter Horst, zijn vrouw Kate en hun vijf kinderen. Het schitterende weer had hen al vroeg naar buiten gelokt. Vanuit de grote tuin die het huis aan alle kanten omgaf en die iets hoger lag dan de aangrenzende uiterwaarden, kon men een paar honderd meter verderop de bocht in de rivier zien. In het westen rees de hoogte van de Duno op. Laag overscherende vliegtuigen joegen het gezin al snel weer naar binnen. Doelwit was kennelijk het luchtafweergeschut dat niet ver van de spoorbrug stond opgesteld. Kogels ketsten af op de dakpannen. Nadat ze eerst een tijdje samengedromd onder de trap hadden gestaan, besloten ze naar de kelder te gaan. Er bleven vliegtuigen overkomen. Verder weg klonk het geluid van zware inslagen.

Toen Jan ter Horst, zodra het weer rustig was geworden met zijn oudste zoon het dak op klom om de schade op te nemen, zag hij in de verte boven de horizon grote formaties vliegtuigen naderen, zware bommenwerpers die andere vliegtuigen achter zich aan sleepten. De bommenwerpers draaiden al snel weer om, terwijl de vliegtuigen die zij zo-even nog voortsleepten, achter de heuvels uit het zicht verdwenen. Het waren zweefvliegtuigen. In haar dagboek schreef Kate: ‘Een luchtlanding!!! Vlakbij ons, achter de bossen van Wolfheze. Uitzinnig van vreugde lopen we door de tuin, klimmen op het dak om er méér van te zien, meer van te begrijpen. Dit is ook bijna niet te geloven. Kan het heus waar zijn? Is dit nu de langverbeide verlossing uit onze ellende, zo maar uit de lucht gevallen? Betekent dit vrijheid?’

Ze besloten die middag vroeg te gaan eten. Vanuit de grote keuken konden ze de bocht in de weg langs de pastorie zien. Toen een groepje dorpsbewoners dat zich daar had verzameld naar het westen begon te wijzen, was dat het teken naar buiten te gaan. ‘En ja! Daar nadert de ongehoorde, ongelooflijke waarheid nu werkelijk: onze bevrijders. Als een groene slang komen ze op ons af… Een voor een, met een paar meter tussenruimte. De eerste lacht ons joviaal toe van onder zijn helm; het net eroverheen zit vol groene juten lapjes, een potsierlijk gezicht. Hij breidt zijn armen uit: “Give me a kiss!” Achter hem komen ze in eindeloze rijen, ritmisch voortdeinend. We kijken onze ogen uit: soldaten die niet marcheren en toch in volmaakte orde voortgaan. Op een onhoorbaar bevel knielen ze allemaal langs de heg neer… is dit een oefening? Er is toch geen gevaar? Ze lopen alweer voort.’

De volgende ochtend meldde zich een jonge officier van gezondheid met het verzoek of in de pastorie een eenvoudige verbandpost mocht worden ingericht voor de artillerie-eenheid die haar kanonnen in het weiland bij de kerk had opgesteld. Het was alleen voor lichtgewonden. Het zouden er vast niet veel zijn.

I | DE KUNSTENAARSKOLONIE

1 | Jacob van Lenneps laatste vakantie

•••

In de zomer van 1870 bracht de dichter-schrijver-dominee François Haverschmidt, alias Piet Paaltjens, een aantal weken aan de Veluwezoom door. Reeds de dag na aankomst op zijn vakantieadres in Velp reisde hij – op 18 juni – af naar Oosterbeek. Hij deed daarvan verslag in een dagboek op rijm:

•••

Op dit nationale en huiselijke feest [1]

Zijn wij naar Oosterbeek geweest;

En de waarheid is, dat het ons allen

Daar dan bijzonder best is bevallen.

Terwijl de anderen uit wandelen zijn gegaan,

Heb ik bij Van Lennep’s graf gestaan.

Zacht ruste ’s mans asch! Maar, mag ik het zeggen,

Dan logeer ik hier liever, dan daar te leggen.

•••

Het graf van Jacob van Lennep (1802-1868) op de oude door bomen overschaduwde begraafplaats van Oosterbeek is niet moeilijk te vinden. De kloeke, in blauw marmer uitgevoerde zuil met in een ronde uitsparing in wit marmer de buste van de overledene, is een van de opvallendste grafmonumenten. Sinds de restauratie van het rijksmonument, begin deze eeuw, gaat de nagedachtenis aan de negentiende-eeuwse schrijver, jurist, politicus en ondernemer bovendien schuil onder een grote koepel van plexiglas. De voorziening moet de reeds zichtbaar aangetaste buste van Van Lennep voortaan beschermen tegen de schadelijke invloeden van regen, sneeuw en vorst. Het contrast met de door kabels en stutten overeind gehouden imposante treurbeuk achter het graf, geplant bij de onthulling van het monument, kon moeilijk groter zijn.

Ernaast staat een nauwelijks minder opvallend grafmonument: de in metaal uitgevoerde zuil ter nagedachtenis aan een van Van Lenneps oudste vrienden, de dichter-staatsraad Jan van ’s Gravenweert. De twee literatoren zouden niet de enige ‘bekende Nederlanders’ zijn die in Oosterbeek hun laatste rustplaats vonden. Wel zijn de meeste andere graven aanzienlijk bescheidener van omvang. Zo ligt schuin achter Van Lennep, onder een eenvoudige, inmiddels sterk verweerde zerk, de man die ooit de spil was van de Oosterbeekse kunstenaarskolonie: Johannes Warnardus Bilders. In hetzelfde graf werd later zijn echtgenote en kunstenares Marie Bilders-van Bosse bijgezet. Verderop, meer naar de ingang van de begraafplaats, het graf van twee kunstenaars die aan het begin van de vorige eeuw in het voetspoor van het echtpaar Bilders zouden treden: Xeno en Tilly Münninghoff. Daar vlak bij de laatste rustplaats van de schrijfster en politiek activiste Augusta de Wit, wier ouders tot de vele repatrianten uit Indië behoorden die zich na terugkeer in Nederland aan de Veluwezoom vestigden. Wie niet goed oplet, gaat gemakkelijk voorbij aan het sober uitgevoerde graf van een van de belangrijkste denkers uit de negentiende eeuw: de filosoof en jurist Cornelis Willem Opzoomer, die zich enkele jaren voor zijn emeritaat in Oosterbeek vestigde en daar in 1892 overleed. Tegenwoordig is hij vermoedelijk bekender van het begrip ‘opzoomeren’ [2] dan van zijn destijds omstreden pleidooien om filosofische en theologische opvattingen meer in overeenstemming te brengen met de inzichten van de moderne natuurwetenschappen. In schril contrast met zijn eenvoudige graf staat de monumentale, omheinde graftombe van de familie Wolterbeek. De koopman-bankier Robert Daniel Wolterbeek was in de eerste helft van de negentiende eeuw een van de eerste vertegenwoordigers van de Amsterdamse elite die, op zoek naar een plek voor een zomerverblijf, het oog liet vallen op Oosterbeek. Anderen zouden zijn voorbeeld spoedig volgen.

De groeiende populariteit van Oosterbeek zinde Van Lennep allerminst. Het heeft iets ironisch dat de beroemdste dode te midden van de vele prominenten op de romantische begraafplaats nooit in Oosterbeek heeft gewoond en er eigenlijk ook helemaal niet begraven wilde worden. Dat hij nu vaak als uithangbord wordt gebruikt, zou Van Lennep vermoedelijk maar matig bekoren. Bij zijn overlijden beantwoordde het dorp al niet meer aan het beeld dat hij ervan koesterde.

De schrijver verbleef in de weken voor zijn onverwachte overlijden op 25 augustus 1868 met zijn vrouw en dochter in het net geopende hotel Schoonoord, aan de straatweg van Arnhem naar Wageningen, dat zich spoedig in een grote populariteit bij de groeiende stroom bezoekers van het dorp mocht verheugen. Van Lennep kende de eigenaar, die eerder een pension in het ten oosten van Arnhem gelegen De Steeg uitbaatte. De schrijver en zijn vrouw hadden daar meermalen naar tevredenheid gelogeerd. Ook Oosterbeek was voor Van Lennep, die vaker in de omgeving van Arnhem verbleef en er graag wandelde, geen onbekend terrein.

Van Lennep leerde de Veluwezoom kennen lang voordat hij faam verwierf als schrijver van historische romans en verhalen, zelfs nog voordat hij zijn rechtenstudie voltooide. In 1822 maakte hij met vier vrienden een achtdaagse voettocht door Gelderland. Oosterbeek werd toen niet aangedaan, wel wat nu de Oostelijke Veluwezoom wordt genoemd, de streek tussen Arnhem en Dieren. In de zomer van 1823, toen hij zijn laatste examens had afgelegd, bezocht hij de Veluwezoom opnieuw op een voettocht door Nederland met zijn vriend en voormalig studiegenoot Dirk van Hogendorp.

De vier jaar oudere Dirk was een jaar eerder in Leiden afgestudeerd in de rechten en een zoon van Gijsbert Karel graaf van Hogendorp, de drijvende kracht achter het driemanschap dat in 1813 het machtsvacuüm opvulde na het vertrek van de Fransen. Het kostte de in zichzelf gekeerde Dirk moeite aan de schaduw van zijn beroemde vader te ontsnappen. Was de liefde van Van Hogendorp voor Oranje na een reeks strubbelingen met koning Willem I inmiddels danig bekoeld, zijn zoon zou vermoedelijk mede om zich tegen zijn vader af te zetten in steeds conservatiever vaarwater terechtkomen. Tijdens zijn studie in Leiden was hij onder de invloed geraakt van de even charismatische als omstreden literator Willem Bilderdijk, die als privaatdocent vaderlandse geschiedenis een kleine, maar trouwe schare studenten om zich heen had verzameld, onder wie behalve Dirk van Hogendorp ook Isaac da Costa, Willem de Clerq en Guillaume Groen van Prinsterer. De soms ronduit reactionaire opvattingen van de bejaarde Bilderdijk hadden Jacob van Lennep evenmin onberoerd gelaten, getuige diens latere bekentenis dat ook hij ervan overtuigd was geraakt dat zijn vroegere liberale leermeesters hem hadden ‘misleid’ en hij zich genoodzaakt voelde op te komen voor de absolute monarchie. Van Lenneps schreden op het politieke pad zouden hem overigens niet ver brengen. [3]

In navolging van Bilderdijk verwierp Dirk het idee van een grondwet, wat zijn carrièremogelijkheden als jurist bij voorbaat drastisch beperkte. Zijn vader, die zich zorgen maakte over de toekomst van zijn zoon, had hem voorgesteld een reis door Europa te maken, een onder jongeren uit gegoede milieus al sinds de achttiende eeuw populaire grand tour. Dat zou hem wellicht helpen zijn gedachten te ordenen. Dirk voelde daar weinig voor. Wel had hij eerder met Jacob gesproken over een voettocht door Nederland. Het doel dat hem daarbij voor ogen stond was, zoals hij het formuleerde in de brief waarin hij zijn vriend voorstelde alsnog de daad bij het woord te voegen, ‘den landaart en de zeden en gewoontens der ingezetenen te leeren kennen’. Bij Nederland dacht Dirk in de eerste plaats aan de provincies van de vroegere Republiek. Hoewel de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden sinds 1815 in één koninkrijk waren verenigd, had hij de zuidelijke provincies niet in zijn reisschema opgenomen. ‘Hebben wij tijd en geld over dan kunnen wij nog een uitstapje in Vlaanderen doen.’ De levenslustige Jacob van Lennep was in menig opzicht het tegendeel van de zwaarmoedige Dirk. Hij had dan ook, zoals Dirk al hoopte, weinig bedenktijd nodig voor hij ja zei op de uitnodiging. Beide vrienden hielden van hun onderneming een dagboek bij, waarbij Van Lennep mededeelzamer was dan Dirk. Alleen Jacobs dagboek zou, overigens pas lang na zijn dood, worden gepubliceerd.

Op 28 mei 1823 vertrok het tweetal vanuit Amsterdam naar de Kop van Noord-Holland om van daaruit de Zuiderzee over te steken naar Friesland. Het Nederland dat de beide jongemannen lopend, per trekschuit of diligence doorkruisten, leed nog altijd onder de economische stagnatie die het gevolg was van de Franse bezetting. Vooral in de oude handelssteden rond de Zuiderzee zag Van Lennep veel verval. De industrialisatie was amper op gang gekomen, stoommachines waren nergens te bekennen. Nederland was bovenal een agrarische samenleving waarin de afstanden werden uitgedrukt in het aantal uren gaans te voet. De gewesten van de vroegere Republiek mochten dan formeel zijn samengesmeed tot een eenheidsstaat, de horizon van veel inwoners reikte nog steeds niet verder dan de eigen streek. Ook de economie was, mede door de gebrekkige verbindingen, nog in sterke mate regionaal georiënteerd, wat tot uitdrukking kwam in grote verschillen in ontwikkeling en welvaart.

Ruim twee maanden na hun vertrek, op 1 augustus, kwamen ze uit de richting van Zutphen in Arnhem aan, waar ze hun intrek namen in hotel De Zon. Van Lennep was onder de indruk van de buitenplaatsen rond de Gelderse hoofdstad. De eigenaren, constateerde hij, spaarden kosten noch moeite om hun bezit steeds verder te verfraaien. Hier geen stilstand en verval, maar bouwactiviteiten alom. ‘Onberekenbare schatten worden hier besteed,’ constateerde hij na een bezoek aan het nu als stadspark bekende landgoed Sonsbeek. ‘Bergen worden vereffend, dalen verhoogd, straatwegen aangelegd, vijvers en waterpartijen gegraven, beeken geleid, huizen gebouwd of veranderd, oranjeriën in orde gebracht, hardsteenen broeibakken tegen de hoogtens geplaatst, in een woord, alles is hier weelde en grootheid.’

Ze keken uit naar de volgende etappe van hun voettocht die hen van Arnhem via Oosterbeek in de richting van Wageningen zou voeren, ‘ons verheugende met de heerlijke gezichten welke de aan de rivier gelegen buitenplaatsen opleverden’. Het zou er niet van komen. Beide jongemannen waren pas ter hoogte van de buitenplaats Hulkestein, even buiten Arnhem, ‘toen een geweldige regen ons overviel en de zwarte lucht ons deinzen deed en besluiten liever met de diligence verder te gaan’. Meer dan een glimp van de ‘fraaie weg’ vingen de twee reizigers niet op. Pas in Wageningen stapten ze weer uit. Oosterbeek moest opnieuw wachten.

Ruim veertig jaar later was Van Lennep inmiddels een gevierd schrijver, geen onbekende meer in Oosterbeek. Het dorp werd nog steeds geroemd om zijn vergezichten die behalve kunstenaars ook veel welgestelden naar de Veluwezoom hadden gelokt. Tot de vooraanstaande inwoners van Oosterbeek die Van Lennep tot zijn vriendenkring kon rekenen, behoorden Jan van ’s Gravenweert en de voormalige liberale staatsman Jacob Mattheus de Kempenaer. Van ’s Gravenweert, die voordat hij naar Oosterbeek verhuisde in Amsterdam woonde, was een van Jacobs oudste vrienden en logeerde vaak bij de familie Van Lennep in hun buitenhuis bij Haarlem. De vriendschap zal mede zijn gevoed door beider lidmaatschap van de Orde van Vrijmetselaars. De Kempenaer, medeopsteller van de Grondwet van 1848, kende Van Lennep nog uit zijn tijd als lid van de Tweede Kamer. Beide reeds bejaarde mannen maakten die bewuste zomer in Oosterbeek hun opwachting bij het echtpaar Van Lennep. ‘Mr. Jan van ’s Gravenweert, die oud en doof geworden is, heeft aan mama een prachtigen ruiker van fijne bloemen gezonden […] Voorts komt dagelijks mijn oude vriend de Kempenaer bij ons praten, wiens gezelschap ook mama zeer aangenaam vindt. Zaturdag ben ik met een vigilante bij hem op Batoos erf [4] geweest, van waar men een prachtig uitzicht heeft,’ schreef Van Lennep in een brief aan zijn zoon Willem.

Van Lennep hield de moed erin, maar kon niet verhelen dat Oosterbeek hem die zomer weinig genoegen verschafte. Aan het begin van zijn verblijf wandelde hij nog in het gezelschap van zijn dochter Harten, maar reumatische pijnen legden hem steeds meer beperkingen op. In een brief aan zijn Amsterdamse vriend Jan ter Gouw [5] , deed hij zijn beklag. ‘Ik leef hier als een kluizenaar, wandelen doe ik bijna niet; want dat gedoogt mijn knie niet, en voor rijden is er mij te veel wind en stof. Daarbij heb ik voor acht dagen mijn elleboog gestooten; – weeuwenaarspijn! zei mijn dochter. ’t Mocht wat! Er is aan de plek een uitwas gekomen als een hoenderei, waar ik gruwzame pijn aan heb uitgestaan; ’t was of ik podagra in den arm had en ik kon dien volstrekt niet gebruiken. Nu begint het te beteren, maar ik heb toch nog hulp nodig bij ’t aan- en uitkleeden.’ Ter Gouw hoefde hem niet te benijden om zijn verblijf in ‘Gelders lustwarande’.

Het einde kwam toch nog onverwacht. Eind juli leek Van Lennep zich juist weer beter te voelen en vertrok hij zelfs voor een paar dagen naar Den Haag, waar hij in zijn hoedanigheid als ‘gedeputeerd grootmeester-nationaal’ een bijeenkomst van de vrijmetselaars wilde bijwonen. Teruggekeerd in Oosterbeek klaagde hij over vermoeidheid en een benauwd gevoel. Verfoeide Van Lennep eerst de ‘bestendige noordenwind, die zo guur is dat men niet buiten kon zitten’, inmiddels was het weer omgeslagen en werd het steeds warmer. Aanvankelijk hoopte de arts die de familie te hulp had geroepen nog dat de patiënt voldoende zou herstellen om de reis terug naar Amsterdam te kunnen maken. Het werd echter snel duidelijk dat die wens van Van Lennep niet meer vervuld kon worden. Zijn hart was daarvoor te zeer verzwakt. Hij zou nog een paar maal een wandeling maken met een andere oude bekende, de Amsterdamse zakenman Pieter Nicolaas Muller [6] die, op vakantie in Oosterbeek, ook zijn intrek had genomen in hotel Schoonoord. Herstellen deed hij niet meer. Kleinzoon Max van Lennep, toen negen jaar, deed later in een biografie van zijn grootvader verslag van de laatste dagen. ‘Gedurende zijn krankheid werd hij met voorbeeldige zorg door de kamenier zijner echtgenoote verpleegd, die niet moede werd telkens en telkens weer hem de vliegen, met de onuitstaanbare hitte de voornaamste bron van lijden voor den armen zieke, van het gelaat te verdrijven.’

Op 25 augustus 1868 stierf Van Lennep. Vanwege het aanhoudende warme weer was het gewenst niet te lang met de begrafenis te wachten. Die had op uitdrukkelijk verzoek van Van Lennep plaats ‘in den grootsten eenvoud’. Twee dagen later al stond een bescheiden gezelschap rond de groeve op de kleine begraafplaats aan de rand van het Zweiersdal, de smalle vallei die het oude dorp van noord naar zuid in tweeën deelde. Van zijn kinderen hadden alleen zijn zoons David en Maurits kans gezien tijdig in Oosterbeek te zijn. Zijn dochter was reeds voordat haar vader ernstig ziek werd met haar echtgenoot naar Zwitserland vertrokken en ontving de doodstijding te laat. De achtenzeventigjarige Van ’s Gravenweert hield als enige een korte toespraak. Het was ook Van ’s Gravenweert die het plan opvatte voor een grafmonument. Dezelfde gedachte kwam begin september op bij de deelnemers aan het Taal- en Letterkundig Congres in Amsterdam. Besloten werd één gezamenlijke commissie in het leven te roepen die de geldinzameling ter hand zou nemen. Om ongewenste en tijdrovende discussies over het ontwerp en de kosten te voorkomen, werd ervan afgezien een openbare inzameling te houden. In plaats daarvan probeerden de commissieleden ieder in eigen kring fondsen te werven. Een jaar later was alles rond. Op 8 september 1869 kon het monument met het borstbeeld van de overledene, een schepping van de Arnhemse beeldhouwer Frans Stracké, die kort daarvoor was benoemd tot hoogleraar aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam, plechtig worden onthuld.

Een paar uur voor de plechtigheid verzamelden de familie Van Lennep en de commissieleden zich in hotel Schoonoord. Het feit dat dit de plek was waar de overledene de laatste adem uitblies, had iedereen ‘diep getroffen’, aldus het verslag in het Algemeen Handelsblad. Van Schoonoord begaf het gezelschap zich te voet naar de begraafplaats, waar het monument ‘dankzij de zorgen van den nestor der vaderlandsche dichters, den grijzen van ’s Gravenweert, met een menigte heerlijke bloemen was omgeven’. Nadat in toespraken nogmaals de lof van de overledene was gezongen, werd het gedenkteken aan de familie overgedragen. Van Lenneps oudste zoon, David, dankte iedereen die aan de totstandkoming van het monument ter nagedachtenis van zijn vader had bijgedragen, waarna het gezelschap terugkeerde naar hotel Schoonoord. ‘Nooit toch,’ besloot het Algemeen Handelsblad, ‘en het strekke allen tot voldoening die het deden verrijzen, is er een gedenkteeken spoediger en tevens op eenvoudiger, waardiger wijze tot stand gebracht, dan dat, hetwelk van Lenneps graf versiert, en de geschiedenis van welks oprichting geen enkele bladzijde heeft, die niet getuigt van ongedwongen zucht tot medewerking en oprechte vereering.’

Deze lof kwam niet in de laatste plaats Van ’s Gravenweert toe. Twee jaar later zou hij zelf naast zijn oude vriend worden begraven.

•••

[1] Tot 1940 werd op 18 juni de overwinning op Napoleon in de Slag bij Waterloo in 1815 herdacht. Als nationale feestdag werd Waterloodag na 1900 gaandeweg verdrongen door Koninginnedag.

[2] De naam ‘opzoomeren’ werd in 1989 gegeven aan het initiatief van de bewoners van de Opzoomerstraat in Rotterdam – de geboorteplaats van C.W. Opzoomer – om hun straat gezamenlijk een opknapbeurt te geven.

[3] Jacob van Lennep was van 1853 tot 1856 lid van de Tweede Kamer voor de conservatieven. Hij stelde zich daarna nog tweemaal kandidaat, maar werd onder het toen bestaande districtenstelsel tweemaal verslagen.

[4] Batoos erf: Van Lennep doelde hier op Bato’s Wijk, de buitenplaats van J.M. de Kempenaer

[5] Jan ter Gouw (1814-1894) was onderwijzer, dichter en amateurhistoricus. Hij verwierf vooral faam met de Geschiedenis van Amsterdam (1879). Met Van Lennep publiceerde hij De uithangteekens (1867) en Het boek der opschriften (1868).

[6] De idealistische ondernemer, letterkundige en filantroop P.N. Muller (1821-1908) was eigenaar van een handelsonderneming in Amsterdam en daarnaast vele jaren redacteur van het maandblad De Gids. Hij vestigde zich in 1880 in Villa Nieuwerhoek in Oosterbeek, het latere hotel Vreewijk.

•••

2 | Een on-Nederlands landschap

•••

De geschiedenis is Oosterbeek niet erg genadig geweest. Veel landhuizen en villa’s die eens het aangezicht van het dorp bepaalden, zijn door oorlogsgeweld verwoest. De herinneringen aan het rijke verleden hebben bovendien minstens zoveel geleden onder de naoorlogse modernisering. Bij het herstel van de schade kreeg snelheid voorrang boven architectonische kwaliteit, vernieuwing boven restauratie. In een vlucht naar voren werden ook villa’s die de strijd hadden overleefd, alsnog tegen de grond gegooid om plaats te maken voor nieuwbouw. De oprukkende bebouwing nam steeds grotere happen uit de voormalige landgoederen en buitenplaatsen; snelwegen trokken een verwoestend spoor door bossen en heidevelden.

Toch is het ook nu nog mogelijk in de voetsporen te treden van de landschapschilders die zich in het midden van de negentiende eeuw in Oosterbeek hadden verzameld. Ook nu kan men nog door de landgoederen dwalen die Oosterbeek eens zijn faam bezorgden. Het dorp geeft zijn verleden desondanks niet makkelijk prijs. Eigenlijk zijn er twee dorpen die, hoewel de verschillen in de loop der tijd zijn vervaagd, elk van oorsprong een eigen karakter hebben. De straatweg van Arnhem naar Wageningen die het dorp over een afstand van bijna twee kilometer als een liniaal doorsnijdt, is de scheidslijn tussen het benedendorp en het bovendorp – tussen het oude, organisch gegroeide Oosterbeek-Laag en het nieuwe, planmatiger aangelegde Oosterbeek-Hoog. Met zijn hellende, bochtige straten, villa’s en oude buitenplaatsen herbergt het benedendorp de meeste herinneringen aan de ‘gouden eeuw’ van Oosterbeek, de periode van ruwweg 1840 tot 1940.

Oosterbeek, vermoedelijk een van de oudste nederzettingen op de Veluwe, bestond toen schilders het dorp ontdekten al vele eeuwen. Op het laagste punt, aan de oever van de Rijn, bij het stoere, tufstenen kerkje dat hier al sinds de vroege middeleeuwen [1] de wacht houdt op een ommuurde verhoging aan de rand van de uiterwaarden, begon het tussen 800 en 900 met een handvol boerderijen. Gedurende honderden jaren bleef Oosterbeek wat het was: klein en onbeduidend. Pas in de negentiende eeuw zou het dorp, eerst langzaam, maar naarmate de eeuw vorderde steeds sneller, om de landgoederen heen en tussen de akkers door tegen de heuvels op kruipen, met als gevolg dat ook het centrum zich steeds verder naar het noorden verplaatste – en er eigenlijk geen sprake van een centrum is.

Het landschap van de Veluwezoom werd in de negentiende eeuw als ‘on-Nederlands’ beschouwd. De Limburgse heuvels waren weliswaar hoger, maar die provincie was pas in 1839 definitief bij Nederland gevoegd en telde nog niet echt mee. Van Lennep en Van Hogendorp sloegen Limburg op hun rondreis door Nederland bij voorbaat over. De oorsprong van de Veluwse heuvels is ook een andere. Anders dan in de Ardennen en hun Limburgse uitlopers werden de heuvels hier niet door bewegingen in de aardkorst van onderop gevormd, maar van bovenaf door schuivende ijsmassa’s. Tijdens de voorlaatste ijstijd, die ongeveer 130 000 jaar geleden ten einde liep, reikte het Scandinavische landijs tot ruwweg de lijn Haarlem-Nijmegen. Gletsjers baanden zich door oude rivierdalen een weg naar het zuiden en duwden daarbij grote hoeveelheden door de rivieren afgezet zand voor zich uit. De Utrechtse Heuvelrug, de stuwwallen langs Rijn en IJssel en de heuvels achter Nijmegen waren het resultaat van deze natuurkrachten. Oorspronkelijk was de Arnhemse stuwwal verbonden met die van Nijmegen en stroomde de Rijn via wat nu het IJsseldal is naar het noorden. De Gelderse Vallei was het stroomdal van de Maas. Toen het warmer werd, verdween het ijs niet meteen. Vermoedelijk omdat de afvoer naar het noorden nog geblokkeerd was, zocht het water van de Rijn een nieuwe uitweg en brak even voorbij de plek waar nu Arnhem ligt door de stuwwal. Ook na meer dan honderdduizend jaar zijn de sporen daarvan in het landschap nog goed zichtbaar langs de weg die van Oosterbeek langs de Rijn naar het westen loopt: links de rivier, rechts de bijna loodrecht oprijzende stuwwal. Haaks op de stuwwal heeft zich in de loop der tijd door de eroderende werking van smeltwater een reeks dalen gevormd die de relatief grote hoogteverschillen nog eens benadrukten en in belangrijke mate bijdroegen aan het al vroeg onderkende schilderachtige karakter van het landschap. Willem Roelofs, Paul Gabriël en Anton Mauve behoorden tot de vele kunstenaars die hier hun voetstappen achterlieten.

Nochtans was Oosterbeek halverwege de zeventiende eeuw volgens de Arnhemse advocaat en geschiedschrijver Arend van Slichtenhorst nog steeds niet meer dan ‘eene geringhe vleck ofte bouwerschap bij de stad (Arnhem)’ – hij had het dorp slechts in zijn omvangrijke, veertiendelige werk over de vroege geschiedenis van Gelderland opgenomen omdat het volgens een oude legende de geboorteplaats was van keizer Hendrik III. [2] Een van de eersten die de bijzondere ligging opviel en die daarvan melding maakte, was de jonge Amsterdamse jurist, later rechter en prominent Kamerlid, jhr. Antoine Warin, die tijdens een reis naar Gelderland in 1801 noteerde: ‘Oosterbeek is een klein dorp met uit elkander gelegen boerenwoningen, legt in een soort van daal of afhang van heuvels alle met koorn bebouwd en levert een der schoonste gezichten op die men hebben kan.’

Isaac Anne Nijhoff (1795-1863) stamde uit een Arnhems geslacht van uitgevers en boekhandelaren en was auteur van verschillende publicaties over de geschiedenis van Gelderland. In 1828 verscheen van hem het meermalen herdrukte Wandelingen in een gedeelte van Gelderland of geschiedkundige en plaatsbeschrijvende beschouwing van de omstreken der stad Arnhem. Daarin gaf hij een gedetailleerde beschrijving van de toenmalige Veluwezoom. Een van de door hem beschreven wandelingen voerde van Arnhem naar Oosterbeek. ‘Van Mariendaal [3] den grooten weg vervolgende, onder het genot der heerlijke uitzigten aan de zuidzijde van denzelven, bevindt men zich, op een uur afstands van Arnhem, op de hoogte van het dorp Oosterbeek, welks kerk, aan het einde eener vallei, die zich van hier tot aan den Rijn uitstrekt, even achter den berg en het groen te voorschijn komende, eene waarlijk schilderachtige ligging vertoont.’ Verlaat men de grote weg, dan hoeft men maar een paar stappen te zetten ‘of de ligging van Oosterbeek doet zich in al hare bekoorlijkheid voor. Fraai beplante hoogten vormen ene vallei, in welke een beekje ontspringt, dat zich, na eenige kleine watervallen gevormd en den kerkhofmuur bespoeld te hebben, in den Rijn uitstort. De kerk met haren spitsen toren verrijst aan den voet van enen met eiken plantsoen digt bewassen heuvel, die zich tot aan de rivier uitstrekt, en de woningen der landlieden liggen hier en daar midden in het vruchtbare bouwland dat de glooiing der bergen en de vallei bedekt, onregelmatig verspreid.’

Sinds we jaarlijks met honderdduizenden tegelijk de Alpen bezoeken, beseffen we eens temeer dat de Veluwse heuvels niet meer dan bescheiden verhogingen in het landschap zijn. Dat wist Nijhoff ook wel. In een land dat verder zo plat was als een dubbeltje en in een tijd dat het weinigen gegeven was echte bergen van dichtbij te zien, werd iedere verhoging in het landschap echter al snel een berg. De Veluwe van toen verschilde in landschappelijk opzicht verder sterk van de Veluwe van nu. Door ontbossing en het afplaggen van heidevelden was de streek in de voorafgaande eeuwen gaandeweg in een kaal heuvellandschap veranderd. Staan er in Oosterbeek nu eerder te veel bomen waardoor van de ooit geroemde vergezichten steeds minder overblijft, toen overheersten heidevelden en had men bijna overal vrij uitzicht. Zandverstuivingen waren een serieus probleem en bedreigden hele dorpen. Geschat wordt dat de Veluwe rond 1800 voor ruwweg 50 000 hectare – ongeveer vijfmaal de oppervlakte van het nationaal park De Hoge Veluwe – uit stuifzand bestond. In de loop van de achttiende en vooral negentiende eeuw werden pogingen gedaan deze ‘woeste gronden’ weer in cultuur te brengen, culminerend in de oprichting van de Nederlandse Heidemaatschappij (1888) en Staatsbosheer (1898).

Ook particuliere grondeigenaren leverden een belangrijke bijdrage aan de herbebossing van de Veluwe. Landgoedeigenaren waren al in de achttiende eeuw begonnen met het aanplanten van bomen op hun soms uitgestrekte bezittingen aan de Veluwezoom. Vooral de heerlijkheid Doorwerth, het gebied rond het gelijknamige kasteel aan de oever van de Rijn bij Oosterbeek dat zich naar het noorden toe uitstrekte tot aan Wolfheze, stond vanouds bekend om zijn uitgestrekte bossen, gedomineerd door eiken. In de eerste decennia van de negentiende eeuw begon J.A.P. baron van Brakell van Wadenoyen met de aanplant van dennen op zijn domein. De Arnhemse journalist en literator Gerard Keller beschreef het gebied in de Geldersche Volks-Almanak van 1865 voor de ‘hollandsche lezer’. Bij de Gelderse bossen, aldus Keller, moest men zich vooral geen keurig aangelegde, door rechte paden en lanen doorsneden bossen als het Haagsche Bos en de Haarlemmerhout voorstellen, maar zij herinnerden eerder ‘aan de eenzame wouden van het noorden’. Dat was wat overdreven, maar de Wolfhezer bossen zouden er bij de landschapschilders in Oosterbeek niet minder populair om worden.

Ook werd steeds meer ongebruikte grond omgezet in bouwland. ‘Men bedenke zich,’ schreef Nijhoff over zijn wandeling van Arnhem naar Oosterbeek, ‘dat men voorheen op denzelven (weg), aan beide zijden, niets dan dorre heide ontwaarde, terwijl er thans eene bestendige afwisseling is van grootere en kleinere stukken bouwland, op velen van welke tevens landbouwers-woningen staan, die, hoewel voor het tegenwoordige van gering aanzien, allengs, door den toenemenden aanbouw en de verbetering der gronden, ook gewis meerdere waarde zullen erlangen.’

Nijhoffs observaties dateerden uit de jaren twintig van de negentiende eeuw. Abraham Jacob van der Aa (1792-1857) schetste enkele decennia later een beeld van Oosterbeek dat nog maar weinig op dat van Nijhoff leek. De letterkundige Van der Aa genoot bekendheid als samensteller van het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden dat tussen 1839 en 1851 in veertien delen verscheen. Kort voor zijn dood in 1857 publiceerde hij Ons vaderland en zijne bewoners waarin hij de lezer meenam op een rondreis door alle Nederlandse provincies. Gelderland was, daarover kon volgens Van der Aa geen misverstand bestaan, ‘de schoonste provincie van geheel Noord-Nederland’. De Veluwezoom spande de kroon. ‘Nergens in ons geheele Vaderland vindt men op een afstand van nog geen zes uur een zoo groot aantal schoone landgoederen en lieflijke buitentjes vereenigd,’ zo schreef hij over de straatweg van Arnhem naar Zutphen. In zijn beschrijving van Oosterbeek, ‘in den aanvang dezer eeuw slechts een gering boerendorp’, hadden de door Nijhoff zo gewaardeerde landbouwers al het veld geruimd. ‘Sedert dertig jaren heeft de schone ligging (van Oosterbeek) talloze vreemdelingen herwaarts gelokt en deze plaats geheel en al van aanzien doen veranderen; langs de thans begrinten dorpsweg, hebben de boerenwoningen en stulpen der dagloners grotendeels voor nette herenhuizen plaatsgemaakt; op de toppen der heuvels zijn talrijke prachtige landhuizen en villa’s verrezen, en sedert de opening van de Rhijnspoorweg is langs de Utr. Weg [4] , een kwartier van de kerk verwijderd, een gehele rei buitentjes en optrekjes gebouwd.’

Weer twee decennia later maakte de doopsgezinde predikant J. Craandijk, die uiteindelijk meer in geschiedenis dan in theologie was geïnteresseerd, zijn befaamd geworden wandelingen door Nederland, waarvan hij tussen 1875 en 1884 verslag deed in de zevendelige serie Wandelingen door Nederland met pen en potlood. Het potlood werd gehanteerd door P.A. Schipperus, een met Craandijk bevriende Rotterdamse kunstenaar die de verslagen met tekeningen illustreerde. Het deel over Gelderland begon, hoe kon het anders, met een bezoek aan Arnhem en omgeving. Dat had Craandijk naar eigen zeggen voor een probleem geplaatst. De Veluwezoom was inmiddels zo’n populaire streek dat hij betwijfelde of hij de lezer nog iets nieuws kon vertellen. ‘Wie kent den heerlijken Veluwezoom niet? […] Wiens oog mogt de golvende lijnen zijner hoogten, de klimmende en dalende bouwakkers, de digte en donkere boschpartijen langs de hellingen, den kronkelenden Rijn in de diepte, niet volgen? […] Wie heeft zijn statige landgoederen, zijn vrolijke villa’s, zijn bloeijende dorpen niet met bewonderend welgevallen aanschouwd? Wie is in Arnhems omtrek ten eenenmale een vreemdeling?’ Omdat Craandijk zich realiseerde dat ‘het onnatuurlijk (zou) zijn, eenigen der uitnemendste parelen van onze kroon met stilzwijgen voorbij te gaan’, ging hij toch op weg in de richting van Oosterbeek, al besloot hij het ‘bloeijende dorp’ zelf, hoe vermaard het ook was, links te laten liggen. In plaats daarvan nam hij de lezer mee op een wandeling door ‘eenige prachtige landgoederen’ in de nabije omgeving.