ONS KAMP

Van Marja Vuijsje verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas

Joke Smit. Biografie van een feministe

Marja Vuijsje

Ons kamp

EEN MIN OF MEER
JOODSE GESCHIEDENIS

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand mede dankzij de steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, het Prins Bernhard Cultuurfonds en de Stichting Democratie en Media.

© 2012 Marja Vuijsje

Omslagontwerp: Suzan Beijer
Auteursfoto: Merlijn Doomernik

ISBN 978 90 450 1937 6
D/2012/0108/509
NUR 320

www.uitgeverijatlas.nl

Voor de hele misjpoge

Vooraf

‘Voor 1940 voelden de meeste Joden in Amsterdam zich Amsterdammer, Jood en Nederlander, welke politieke opinies of levensbeschouwingen zij er ook op na hielden,’ schreef Salvador Bloemgarten in Herinnering aan Joods Amsterdam. Dat gold zeker voor de Vuijsjes. Het mengsel van joodse sfeer en sociaaldemocratisch vooruitgangsgeloof waarin mijn grootouders hun kinderen lieten opgroeien was in hun ogen typisch Amsterdams. De nationaliteit die zij zonder bijgedachten als de hunne beschouwden was de Nederlandse.

Dat gevoel van vanzelfsprekende verbondenheid met de stad en het land waarin mijn familie al eeuwenlang thuis was werd door de Tweede Wereldoorlog zwaar op de proef gesteld. Van het achtkoppige bakkersgezin waarin mijn vader opgroeide waren na de oorlog nog vier zonen in leven. Zij troffen een Amsterdam dat nooit meer zou zijn zoals het was. De meesten van hun familieleden, vrienden, buren, bazen, collega’s en partijgenoten hoorden bij de meer dan 100000 Nederlandse joden die waren omgebracht. Hoe konden zij nog volhouden dat ze ‘Amsterdammer, Jood en Nederlander’ waren? Was het voor hen een optie om het leeggehaalde huis dat Amsterdam heette te verruilen voor Jeruzalem? Wat deden zij met de sociaaldemocratische idealen waarmee zij waren grootgebracht? Wat gaven zij hun kinderen en kleinkinderen mee aan joodse sfeer? En op welke manier speelde de Jodenvervolging door in het zelfbewustzijn van de naoorlogse generaties?

Mijn verhuizing naar wat eens het hart was van de oude Jodenhoek én een aantal gesprekken met mijn Israëlische neefje Yoni Vuijsje vormden de aanleiding om te doen wat ik al langer van plan was: een boek schrijven over de geschiedenis van de Vuijsjes en over de mate waarin hun oorlogsgeschiedenis het zelfgevoel van de overlevenden van de sjoa en dat van hun nazaten bepaalde.

Mijn vader en zijn drie broers probeerden na de oorlog alle vier vast te houden aan de cultuur die zij van huis uit hadden meekregen. Maar die aanhankelijkheid aan hun vooroorlogse wereld kreeg wel verschillende vormen. Mijn vader en zijn jongste broer sloten zich mede uit loyaliteit met hun vermoorde moeder in de zomer van 1945 meteen weer aan bij de Hoogduitse Joodse Gemeente. De andere twee broers bleven trouw aan de weg die zij voor de oorlog al waren ingeslagen, die van assimilatie in de rode familie waarin zij tot wasdom waren gekomen.

De keuzes die mijn vader en zijn broers maakten zijn terug te vinden in hun kinderen en hun kleinkinderen. Bij de familie Vuijsje tref je vandaag de dag een mengsel van orthodoxe joden, liberale joden, sociaaldemocraten, (sociaal)liberalen, zionisten en veel atheïstische eenlingen met een min of meer joods gevoel.

Mijn Israëlische neefje Yoni is de zoon van de enige Vuijsje die zich in Jeruzalem vestigde: mijn broer. Ik was nog maar net verhuisd naar mijn woning met uitzicht op het Waterlooplein toen hij de zomer doorbracht in Amsterdam. Een paar keer kwam hij bij mij aankloppen om vragen te stellen over onze familiegeschiedenis. Hij wilde meer weten over zijn Nederlandse roots en dacht ze bij zijn tante te kunnen vinden. Mijn broer had hem weinig tot niets verteld over het leven dat hij leidde toen hij nog in Nederland woonde. Als Yoni hem vroeg naar de Nederlandse mannen en vrouwen van wie hij afstamde, reageerde hij met een hardnekkig zwijgen. ‘Ik kijk nooit terug,’ was zijn devies. Mijn vader, Yoni’s opa, die regelmatig in Israël logeerde voordat hij in 1996 overleed, had mijn neef ook niet veel wijzer gemaakt. Hij had zijn kleinzoon voornamelijk overvoerd met verhalen over Auschwitz, het concentratiekamp dat hij overleefde omdat hij zo mooi trombone kon spelen. Anders dan bij zijn broers kwam praten over onze familiegeschiedenis bij hem grotendeels neer op vertellen over zijn oorlogservaringen.

‘De jeugd moet weten wat er gebeurd is,’ was mijn vaders motto. Met de jeugd bedoelde hij vooral de naoorlogse kinderen uit zijn eigen familie. Toen ik nog klein was werd ik regelmatig door hem overhoord. Dat deed hij graag en plein public. Als mijn ouders visite hadden, haalde hij mij bij de andere kinderen vandaan, zette mij op schoot, ontblootte zijn rechterarm en wees op het daarin getatoeëerde nummer.

‘Hoe komt je vader hieraan?’ vroeg hij op een toon die suggereerde dat hij die vraag voor het eerst aan mij stelde. En dan keek hij met een mengeling van trots en triomf als ik het gewenste antwoord gaf: ‘Dat hebben de moffen gedaan.’

Bij Yoni was mijn vader bescheidener te werk gegaan, maar ook zijn kleinzoon had hij keer op keer laten horen hoe hij erin was geslaagd zichzelf te redden. Als hij al eens afstapte van zijn standaardrepertoire over ‘dat rotkamp’, kwamen er wat summiere mededelingen over zijn ouders, zijn broer en zijn zus met haar gezin die ‘niet meer terug waren gekomen’. Nu wilde mijn neef wel eens weten wat voor mensen de Vuijsjes eigenlijk waren geweest voordat ze werden gereduceerd tot slachtoffers van de sjoa.

Yoni hield er romantische fantasieën op na. Hij ging ervan uit dat de mannelijke voorzaten die aan zijn opa voorafgingen geleerden van naam en faam waren geweest. Dat zijn grootvader het nooit verder had gebracht dan bakkersknecht wist hij wel. Dat ook zijn overgrootvader bakker was geweest kwam hem bekend voor. Zijn teleurstelling was gemengd met ongeloof toen ik hem vertelde dat een aangetrouwde nicht ooit een familiestamboom had gemaakt waaruit bleek dat hij uit een geslacht kwam van arme Asjkenazische joden, en dat ze generaties lang woonden en werkten in de toenmalige sloppen van de Jodenbuurt rond het Waterlooplein, het plein waarop wij zaten uit te kijken. Misschien was het een generatieverschil dat hij was gefixeerd op interessant genetisch materiaal, terwijl ik familiegevoel voornamelijk zag als een gemeenschappelijke geschiedenis.

Het oerverhaal dat mijn generatie meekreeg was het verhaal van een arme joodse familie die zich dankzij de verheffingsgedachte van socialistische voormannen als Henri Polak en Koos Vorrink wist te ontwikkelen. Het vertelde over de overgang van de familie van het armoedigste deel van de oude Jodenbuurt naar de overwegend sociaaldemocratische Transvaalbuurt en van daar naar de bakkerij in de Weesperstraat die mijn opa in de jaren dertig begon. Afhankelijk van wie aan het woord was kwam daar meer of minder informatie bij over de Arbeiders Jeugd Centrale, de met de SDAP verbonden jeugdbeweging waarin mijn vader en zijn broers voor korte of voor lange tijd hun politieke en culturele opvoeding kregen. Maar aan het begin of aan het einde werd vrijwel altijd gerefereerd aan de deportaties naar Polen.

Uit vrijwel elk gezin waaruit onze naoorlogse familie bestond zijn inmiddels schrijvers en journalisten voortgekomen. Bij Yoni wilde het er niet in dat die hoge score voornamelijk was te danken aan oude socialisten. Maar hij was het wel met me eens toen ik, wijzend op het Waterlooplein en gebarend naar de plaatsen waar het leven van zijn voorouders zich afspeelde, bleef benadrukken dat de geschiedenis van zijn voorgeslacht niet alleen een joodse geschiedenis was, maar ook een Europese emancipatiegeschiedenis.

Er zijn weinig onderwerpen te bedenken waarover naoorlogse joden geen meningsverschillen hebben. Vooral als het gaat over onderwerpen waarbij joden zich vaak extra betrokken voelen, zoals de politieke koers van Israël of het hedendaagse Europese populisme. Ook de Vuijsjes zijn het daarover zelden met elkaar eens. Maar één ding hebben ze gemeen: hun denken is beïnvloed door hun gemeenschappelijke verhaal, en door de oorlogservaringen van hun ouders, ooms, tantes en grootouders.

Met het levensverhaal van mijn vader als leidraad beschrijf ik in Ons kamp die geschiedenis van mijn min of meer joodse familie.

Boterkoek en Morgenrood

Met het erfelijk materiaal dat Nathan Vuijsje met zich meedroeg hield hij zich nooit bezig. Waar zijn verre voorouders vandaan kwamen, welke beroepen ze hadden uitgeoefend en welke karaktereigenschappen ze hadden ontwikkeld kon hem weinig schelen. Voor zover mijn vader nadacht over zijn roots ging hij nooit verder terug dan zijn eigen kindertijd in de Tweede Batavierdwarsstraat, een van de meest vervallen stegen van de oude Jodenbuurt.

Toen een aangetrouwde nicht ons de stamboom van ‘het geslacht Vuijsje van Amsterdam’ bezorgde die honderden jaren terugging, was hij nauwelijks geïnteresseerd. Wat hem nog het meest aansprak was dat zijn voorvaderen al in de Amsterdamse Jodenhoek rondscharrelden toen ze alleen nog een Hebreeuwse naam hadden. Vanaf het midden van de achttiende eeuw hadden ze gewoond en gewerkt in de buurt waar ook mijn vader ter wereld zou komen. Ze werden geboren, trouwden, kregen kinderen en gingen dood in het hoofdstedelijke getto, dat eigenlijk geen getto was omdat de joden niet verplicht waren zich daar te vestigen. Net zoals de meeste andere Amsterdamse ‘Israëlieten’ konden ze zich een bestaan buiten de directe omgeving van het tegenwoordige Waterlooplein waarschijnlijk niet eens voorstellen.

De eerste mannen en vrouwen die in de stamboom werden vermeld leefden in de tijd waarin de joden waren uitgesloten van Nederlandse burgerrechten. Ze werden beschouwd noch behandeld als Nederlanders en hadden te maken met beperkingen in hun beroepskeuze, onder meer doordat joden geen lid mochten worden van de ambachtsgilden.

In Amsterdam waren twee joodse gemeenschappen. De eerste Portugese of Sefardische joden waren in de zestiende eeuw uit Spanje en Portugal gevlucht voor de inquisitie. De eerste Hoogduitse of Asjkenazische joden kwamen een eeuw later naar Mokum, meestal op de vlucht voor pogroms in Duitsland, Polen of Rusland.

Onze voorouders hoorden bij de Hoogduits Joodse Natie die, evenals de veel kleinere Portugees Joodse Natie, door de overheid erkend zelfbestuur had. Totdat ze formeel Nederlanders werden, waren de joden voor van alles en nog wat aangewezen op hun kerkgenootschap, van (familie)rechtelijke aangelegenheden tot en met armenzorg.

De Hoogduitse joodse bevolkingsgroep telde de meeste armen van Amsterdam. Aan het eind van de achttiende eeuw leefden twee van de drie Asjkenazische joden van de bedeling. Bij de Sefardiem was dat ongeveer de helft, bij de christenen een derde. De Jodenhoek was de armste en dichtstbevolkte buurt van de stad. Daarin kwam weinig verandering toen de joden in 1796 erkend werden als Nederlandse staatsburgers. Het ‘Decreet over den Gelykstaat der Joodsche met alle andere Burgers’, dat werd aangenomen in de Nationale Vergadering van de Republiek der Nederlanden, was gestoeld op een zekere gelijkgestemdheid tussen voorstanders van de Joodse emancipatie en de toenmalige Franse bezetters van Nederland, die ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’ predikten. Dat de Amsterdamse joden formeel niet langer als vreemdelingen werden beschouwd had echter geen invloed op hun leefomstandigheden.

De verre verwanten van de huidige Vuijsjes maakten deel uit van de grote massa van arme Asjkenazische joden die een steeds meer vernederlandst Jiddisch spraken, niet of nauwelijks naar school gingen en vaak afhankelijk waren van de liefdadigheid van rabbijnen en synagogebestuurders. De eerste voorvader die in de Jodenhoek woonde, was Benjamin Marcus. Hij was geboren in Frankfurt am Main en kwam in het begin van de achttiende eeuw naar Amsterdam.

De eerste twee voorvaders van wie achterhaald is wat ze deden om hun gezinnen te voeden, konden lezen noch schrijven. David Simon (1785-1838) was sjouwer, zijn zoon Levie David werd veedrijver, ongeschoold werk dat op afroep werd verricht en zeer conjunctuurgevoelig was. Periodes met werk werden onderbroken door periodes van werkloosheid, waarin een beroep werd gedaan op armenzorg. De sjouwer was mijn vaders betovergrootvader, de veedrijver zijn overgrootvader. Nathans opa, Abraham Levie geboren in 1846, was de eerste met een echt beroep: schoenmaker.

Voor mijn vader was het geen teleurstelling dat genealogisch onderzoek geen mannen van naam, faam en rijkdom had opgeleverd. Hij voelde zich thuis bij de joodse onderklasse waaruit hij was voortgekomen. De tevredenheid waarmee hij bij ons thuis in de Indische Buurt naar muziek luisterde, zat te klaverjassen en grote stukken boterkoek at werd nog versterkt door de wetenschap dat hij het veel beter had dan de Vuijsjes die in vroeger tijden leefden.

‘Ik schaam me niet voor mijn afkomst,’ was een uitdrukking die hij graag gebruikte. De verontwaardigde trots waarmee hij die woorden uitsprak suggereerde dat hij op het punt stond uitvoerig over vroeger thuis te vertellen. Meestal bleef het bij een paar trefwoorden over de klompen die hij van de armenschool had gedragen omdat zijn ouders geen geld hadden om steeds nieuwe schoenen te kopen voor hun opgroeiende kinderen. Of hij probeerde met veel misbaar duidelijk te maken hoe verschrikkelijk de stank was in de donkere eenkamerwoningen waar je je behoefte moest doen op een soort ton die op de gang stond en door meerdere gezinnen werd gebruikt. ‘Eén keer per week kwam de zogenaamde boldootkar. Dan werd die ton vol pies en poep omgeruild voor een lege,’ zei hij terwijl hij zijn neus dichtkneep.

Zijn verhalen gingen voornamelijk over de omstandigheden waarin hij een deel van zijn jeugd had doorgebracht, vrijwel nooit over de mensen die hem hadden omringd. Over zijn klasgenoten, speelkameraden, ooms, tantes, neefjes en nichtjes die in de buurt woonden vertelde hij nauwelijks. Als je over hen iets vroeg mompelde hij: ‘Allemaal weggehaald en niet meer teruggekomen.’

De jongens en meisjes met wie hij omging waren overwegend kinderen van de vele kleine handelaren, voddenmannen en andere sjacheraars die op en rond het Waterlooplein een paar centen probeerden te verdienen. Net zoals mijn vader groeiden ze op in woningen die onbewoonbaar waren verklaard of dat spoedig zouden worden.

Ook over zijn ouders praatte hij weinig. De woordenstroom die hij dagelijks over ons uitstortte als hij over zijn belevenissen in Auschwitz vertelde stond in contrast met de summiere mededelingen die hij deed als ik wilde weten wat voor mensen mijn grootouders waren geweest. Over zijn gruwelijkste oorlogservaringen vertelde hij zonder een spoor van emotie, als zijn moeder ter sprake kwam begon het zenuwtrekje aan zijn rechterschouder op te spelen en beklopten de vingers van allebei zijn handen de leuningen van zijn stoel alsof ze het ritme aangaven van een liedje dat in stilte voor hem werd gezongen. Meestal vertelde hij over het eten dat ze haar gezin voorzette. De goedkope maar koosjere maaltijden die ze bereidde waren in zijn herinnering uitgegroeid tot culinaire hoogstandjes. Haar gepelde-garstsoep, haar maag met knoflook en haar gebakken hartlapjes waren symbolen van een vroeger thuis dat zich moeilijk liet oproepen.

Mijn vader was een moederskindje. Zodra hij over die hartlapjes begon, wist je dat het gesprek snel beëindigd zou worden. ‘Ach ja, als de moffen er niet waren geweest…,’ zei hij dan ter afsluiting en ging iets onduidelijks doen waarvoor hij de huiskamer moest verlaten.

De informatie die mijn vader over zijn ouders verschafte was bedekt met de as van Sobibor, alsof hun hele leven in het teken had gestaan van de gruwelijke manier waarop ze aan hun einde waren gekomen. Het was moeilijk voorstelbaar dat ze ooit hadden gelachen, ruziegemaakt, theegedronken of toekomstplannen hadden gemaakt zonder de dreiging van de vernietigingskampen. Hun foto op het dressoir in onze woning in de Bankastraat associeerde ik eerder met gaskamers dan met de feestelijke gelegenheid waarbij hij werd genomen. Hij dateerde van de dag waarop ze hun vijfentwintigjarig huwelijk vierden.

Nog steeds kost het me moeite die foto te bestuderen. Als kind had ik de fantasie dat mijn opa en oma vanachter het glas van de lijst waarin hun portret was gevat boos en gekwetst naar ons zaten te staren. Nu ik de moed heb goed naar ze te kijken, zie ik dat ze allebei vriendelijk lachen. Hij met de houterigheid van een werkman die zich bij hoge uitzondering in een net pak met stropdas heeft gehesen, zij met de alerte mildheid van een huisvrouw die ermee heeft ingestemd voor één dag de boel de boel te laten.

Van haar kinderen leek mijn vader het meest op zijn moeder. Het ovale gezicht met hoge jukbeenderen, lichtblauwe ogen en grote neus dat in de familie ‘een Vuijsjesgezicht’ wordt genoemd, is geen erfenis van Isaac Vuijsje maar van Schoontje van Beetz.

Vierentwintig was ze toen ze op 28 maart 1906 met mijn opa trouwde. Ze was afkomstig uit een Asjkenazische familie die voor haar geboorte een paar generaties lang in Friesland had gewoond. De eerste twee jaar van haar huwelijk met Isaac woonde ze in de Joden Houttuinen. In februari 1908 verhuisden mijn grootouders naar de Tweede Batavierdwarsstraat, een smalle steeg in het verpauperde deel van de Jodenbuurt dat Uilenburg werd genoemd. Of Schoontje heeft gedroomd van een ander bestaan dan dat van echtgenote en moeder met weinig inkomen in een snelgroeiend gezin is onbekend. Dagboeken of brieven heeft ze nooit geschreven. Jeugdfoto’s van haar zijn nooit gemaakt of verloren gegaan. Op de foto’s van haar die bewaard zijn gebleven heeft ze de verlegen oogopslag die bij sommige van haar nazaten is terug te vinden. Vaak is ze afgebeeld met een schort om haar uitgedijde lijf, een paar keer terwijl ze bezig is een enorme hoeveelheid aardappelen te schillen, één keer terwijl ze de krant leest. Uit de summiere informatie die mijn vader over haar gaf kwam ze naar voren als een hartelijke maar eenvoudige moeder die evenals haar man was aangeraakt door het verlangen naar moderniteit dat in het begin van de twintigste eeuw tot in het armste deel van de Jodenhoek was doorgedrongen. Om te behoren tot de wereld met nieuwigheden zoals spoorwegen, radio’s, bioscopen en elektrisch licht ontjoodsten ze de voornamen van de baby’s die ze kregen. Hoewel Schoontje en Isaac vasthielden aan de traditie hun kinderen om en om naar een familielid van vaders- of moederskant te vernoemen, kozen ze bij de geboorte van hun vierde zoon voor de naam Louis in plaats van Levie.

Waarschijnlijk was mijn oma de stille kracht achter haar door jongens gedomineerde gezin. Tussen 1907 en 1920 kreeg ze vijf zonen en een dochter. Nathan was van 1910. Voor hem waren Abraham (1907, roepnaam Bram) en Alida (1908) geboren. Na hem kwamen Philip (1913, roepnaam Flip), Louis (1915) en Jacob (1920, roepnaam Jaap).

De juffrouwen van het maatschappelijk werk die geregeld in het armste deel van de Jodenhoek op bezoek kwamen om de vrouwen hygiëne bij te brengen konden de Tweede Batavierdwarsstraat 149-1 overslaan. Schoontje was van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat bezig haar woning proper te houden en haar gezin schoon, gezond, gekleed en gevoed. Een van haar dagelijkse bezigheden was de strijd tegen de luizen die gedijden in de armste en dichtstbevolkte wijken van Amsterdam. Elke avond en elke ochtend controleerde ze haar kinderen op hoofdluis.

Een wekelijks terugkerende zorg was de vraag of ze genoeg geld had kunnen achterhouden om voor de vrijdagavond kippensoep te maken. Religieus was ze niet, maar de sjabbesmaaltijd was haar heilig. Anders dan haar echtgenoot hechtte ze aan ‘de Jiddischkat’, het allegaartje aan gewoonten en tradities dat zij als ‘eigen’ ervoer. Mijn oma was een van de vele vrouwen die binnenshuis allerlei joodse gebruiken handhaafden toen hun mannen zichzelf al atheïst of vrijdenker gingen noemen.

Isaac Vuijsje was twee jaar ouder dan zijn vrouw. Mijn opa had een tenger postuur en een vage snor in een gezicht waarmee hij volgens mijn vader heel goed kon doorgaan voor niet-jood. Meestal werd hij omschreven als een rustige, bedachtzame man die bij alle grote beslissingen die genomen moesten worden zei dat hij er eerst een nachtje over ging slapen. Het frivoolste verhaal over hem is dat hij als kind een poosje heeft gewerkt als hulpje van een rondreizende goochelaar.

Rond zijn elfde was Isaac in een bakkerij terechtgekomen. Hij begon als loopjongen en klom op tot zetbaas (chef) bij een joodse bakkerij in de Zwanenburgerstraat.

Eenmaal getrouwd maakte hij zo veel mogelijk uren om zo veel mogelijk geld te verdienen. Jaar in jaar uit stond hij voor dag en dauw op om deeg te bereiden en brood te bakken. Als dat werk was gedaan, kleedde hij zich om, stapte op een bakfiets en reed langs de klanten van zijn baas die hun brood thuisbezorgd wilden hebben. Een zwaar leven was het, maar Isaac wees zijn kinderen steeds op een belangrijk voordeel van zijn vak: ‘Wat er ook gebeurt: de mensen hebben altijd brood nodig.’

Terwijl mijn oma de Jodenhoek nooit had verlaten, was mijn opa voordat hij trouwde al buiten de grenzen van Nederland geweest. In Londen, Antwerpen en verschillende steden in Duitsland had hij zich verhuurd als bakkersknecht. Hij had er niet alleen geleerd hoe je verschillende soorten brood moest bakken, maar ook kennisgemaakt met de arbeidersbeweging die overal in Europa opkwam.

Net als veel andere inwoners van de Jodenhoek werd mijn opa in zijn jeugdjaren gegrepen door het opkomende socialisme. Zijn kinderen karakteriseerden hem later als een verstokte sociaaldemocraat en een principiële geheelonthouder. Bestrijding van alcoholgebruik onder arbeiders was voor de eerste lichting socialisten ongeveer even belangrijk als het verbeteren van hun leefomstandigheden. ‘Een drinkende arbeider denkt niet en een denkende arbeider drinkt niet’ was een leus naar Isaacs hart.

Als jonge man hoorde hij bij een groepje dat wel eens ’s nachts met een emmer verf eropuit ging om de straten van de Jodenhoek onder te kalken met linkse leuzen. Op die manier leverde hij zijn bijdrage aan de strijd om de achturige werkdag en de invoering van het algemeen kiesrecht. Voor socialisten waren dat jarenlang twee van de belangrijkste onderwerpen, zij het dat de SDAP aanvankelijk minder hard liep voor het vrouwenkiesrecht dan voor het idee ook arbeiders stemrecht te geven. Toen Schoontje en Isaac trouwden hadden ze allebei nog geen stemrecht. Hij zou in 1918 voor het eerst naar de stembus gaan, voor haar zou het tot de verkiezingen van 1922 duren voordat ze daadwerkelijk mocht stemmen.

De arbeidersbeweging gaf ‘de gewone joden’ een gevoel van zelfvertrouwen. Voor het eerst sinds de Nederlandse joden aan het eind van de achttiende eeuw Nederlandse staatsburgers waren geworden, kregen zij ook het idee dat ze invloed konden uitoefenen op hun levenslot. Veel gettobewoners die tot het joodse proletariaat werden gerekend waren nog steeds hele of halve analfabeten die een beetje handel dreven op de enorme markt die zich uitstrekte van het Waterlooplein tot de Jodenbreestraat, Sint Antoniesbreestraat en de kleinere straten en grachten van de buurt. Uit hun midden waren inmiddels geschoolde arbeiders gekomen die zich in groten getale aansloten bij de SDAP en bij de aan die partij gelieerde vakbeweging. Onder leiding van de legendarische sociaaldemocraat Henri Polak waren de diamantbewerkers hun voorgegaan. Zij vormden de elite van de joodse arbeiders.

In 1894, het jaar waarin zowel de SDAP als de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond werd opgericht, ontstond ook de Nederlandse Bakkersgezellenbond, de voorloper van de Bakkersbond NVV. Isaac was lid van de bakkersbond en van de SDAP. Verder was hij aangesloten bij Handwerkers Vriendenkring, een vereniging voor overwegend joodse arbeiders van allerlei politieke gezindten die een eigen woningbouwvereniging had en waaruit ook het Amsterdamse ziekenfonds ‘Ziekenzorg’ voortkwam. In het voormalige zaaltje van de Handwerkers Vriendenkring in de Roetersstraat is nu bioscoop Kriterion gevestigd. Vanaf de jaren zestig van de negentiende eeuw organiseerde HVK er toneeluitvoeringen en lezingen. Daar maakten ‘bewuste’ joodse arbeiders kennis met Multatuli, Emile Zola, Herman Heijermans, Herman Gorter en Henriette Roland Holst, maar ook met het werkvan de bioloog Jac. P. Thijsse en de architect Berlage. Allemaal namen waarmee de kinderen van Schoontje en Isaac vertrouwd zouden raken. Overigens kwamen mijn grootouders er zelf nauwelijks aan toe naast hun werk nog iets anders te doen dan een potje klaverjassen en het uitspellen van Het Volk, het dagblad van de SDAP dat werd volgeschreven door partijcoryfeeën.

De opvatting dat de arbeiders het niet alleen materieel beter moesten krijgen, maar dat hun leven ook geestelijk rijker moest worden, werd onder anderen uitgedragen door Henri Polak, een van mijn opa’s helden. Behalve medeoprichter van de SDAP en aanvoerder van de diamantbewerkers was Polak voorzitter van de door hem geïnitieerde vakcentrale NVV, schreef hij artikelen voor Het Volk en was hij de eerste SDAP’er in de Amsterdamse gemeenteraad.

Polak werd wel beschouwd als een nieuw soort rebbe. Onder zijn leiding zou het joodse proletariaat zichzelf bevrijden uit de ketenen van het kapitalisme. Niet alleen ijverde hij voor hogere lonen en betere woon- en arbeidsomstandigheden, ook stond hij als geen ander voor het bildungsideaal, het streven naar ontwikkeling van arbeiders(kinderen). Bij de nieuwe wereld die socialisten zoals Polak in het verschiet zagen hoorde een nieuwe mens en die nieuwe mens was er een die solidariteit met de verworpenen der aarde combineerde met het genieten van kunst, cultuur en natuur.

De meeste rabbijnen en synagogebestuurders zagen de opkomst van de arbeidersbeweging met lede ogen aan. Een belangrijk deel van de bewoners van de Amsterdamse Jodenhoek die rond het begin van de twintigste eeuw socialist werden vervreemdde van hun oude godsdienst. In Thora en Talmoed waren ze nauwelijks geïnteresseerd. Hun idolen waren de socialistische leiders en de geëngageerde schrijvers die verbonden waren met de arbeidersbeweging. Niet de oude psalmen maar de Internationale en Morgenrood werden enthousiast door hen gezongen. De kloof die altijd al had gegaapt tussen het joodse werkvolk en de rabbijnen en bestuurders van de joodse gemeenten werd nog verdiept doordat de meeste joodse notabelen politiek onderdak hadden gevonden bij de liberalen. De spotprenten waarin de Kerk onder één hoedje speelde met het Kapitaal om het proletariaat dom en meegaand te houden waren volgens veel joodse Amsterdammers ook van toepassing op hun eigen geestelijkheid. Toch waren er maar weinigen die alle geloofsbanden verbraken. Voor joden die politiek en cultureel onderdak vonden bij de rode familie was het niet ongebruikelijk lid te blijven van een joodse gemeente. In hun dagelijks leven speelde het geloof nauwelijks nog een rol van betekenis, maar uit gewoonte en emotionele overwegingen handhaafden ze een paar vertrouwde tradities.

Ook mijn grootouders bleven aangesloten bij de Hoogduitse Joodse Gemeente, lieten hun zoontjes besnijden, stuurden hun kinderen naar joodse bijles en waren lid van een chevre, een joods begrafenisfonds. Naar sjoel gingen ze vrijwel alleen nog als er in de familiekring een choppe (bruiloft) of een bar mitswa was, maar met Jom Kipoer (Grote Verzoendag) werd er wel gevast, met Pesach (joods Pasen) aten ze matzes en op vrijdagavond was de tafel versierd met een wit sjabbes -laken.

De rudimentaire vorm die het judaïsme bij Isaac en Schoontje had aangenomen werd door orthodoxe joden wel smalend ‘kippensoep-en-boterkoek-Jodendom’ genoemd, een Jodendom dat voornamelijk in de koosjere keukens van de vrouwen werd voortgezet. Alleen was het in hun geval niet Schoontje maar Isaac die op feestelijke dagen voor boterkoek zorgde. In de oven van zijn baas bakte hij ze met en zonder gember of maanzaad. Volgens mijn vader waren ze allemaal even goed. Meestal voegde hij daaraan toe dat het in zijn kindertijd nauwelijks voorkwam dat zijn vader met het door Nederlandse joden als ‘eigen’ beschouwde baksel thuiskwam. ‘In mijn kindertijd was daar meestal geen geld voor.’

In de eerste vijftien jaren van hun huwelijk hadden Isaac en Schoontje het arm. ‘Maar echte honger hebben wij nooit gehad,’ zei mijn vader altijd. In elk geval was er altijd brood, dat vader meenam uit de bakkerij. En: mijn opa had altijd werk. Mede daardoor kwam het gezin Vuijsje-van Beetz heelhuids uit de benarde periode van de Eerste Wereldoorlog. Nederland bleef weliswaar neutraal, maar de oorlog in de omringende landen leidde tot een economische teruggang die in de Jodenhoek sterk voelbaar was. In de omgeving van de Tweede Batavierdwarsstraat waren veel mensen ondervoed. In 1918 kwam daar een epidemie van de Spaanse griep bij, in 1919 gevolgd door een uitbraak van tyfus.

Isaac en Schoontje hadden inmiddels vijf kinderen. Het is een wonder dat ze die epidemieën allemaal overleefden. In de overbevolkte en uitgehongerde Jodenhoek waren weinig gezinnen die ongeschonden uit de strijd kwamen.

In de jaren twintig waren de huizen in de Tweede Batavierdwarsstraat de eerste van Uilenburg die gesloopt werden. In 1916 had de gemeenteraad besloten dat de onbewoonbaar verklaarde woningen van het armste stukje Jodenhoek tegen de vlakte moesten. Een groot deel van de bewoners verhuisde naar de Transvaalbuurt, een nieuw gedeelte van Amsterdam-Oost. Sommigen gingen met pijn in het hart. Het betere leven in een betere buurt dat hun in het vooruitzicht werd gesteld woog voor hen niet op tegen hun gehechtheid aan de vertrouwde omgeving van het Waterlooplein.

Schoontje was net zwanger van haar laatste kind toen ze in maart 1920 met haar man en kinderen naar de nieuwbouw verhuisde. Volgens mijn vader werden noch Schoontje en Isaac noch hun kinderen langdurig door heimwee bevangen toen ze hun oude buurt verlieten. Hij herinnerde zich louter opluchting bij het nestelen in een schonere omgeving met meer ruimte voor het inmiddels zevenkoppige gezin. Zijn vriendjes van Uilenburg miste hij nauwelijks. Sommige waren meeverhuisd naar Oost.

Verschillende woningbouwverenigingen leverden een bijdrage aan de bouw van de Transvaalbuurt, ook die van Handwerkers Vriendenkring. De driekamerwoning in de Retiefstraat 60-3, die mijn opa van HVK huurde, was een paleis in vergelijking met de gribus waar zijn gezin vandaan kwam. Alle drie de kamers hadden ramen die open konden, de kleine keuken was voorzien van een kraan met stromend water, er was een echte wc en een veranda die uitkeek op een grote binnentuin.

De Transvaalbuurt werd beschouwd als een van de succesverhalen van SDAP-wethouder Wibaut. Net als Henri Polak vond hij dat arbeiders zo goed mogelijk moesten wonen. In een betere omgeving zouden ze een betere kans krijgen zich te ontwikkelen tot zelfbewuste mensen met gevoel voor kunst en liefde voor de natuur. Delen van de buurt waren ontworpen door niemand minder dan Berlage en de woningen voldeden aan de nieuwe volkshuisvestingsprincipes van licht, lucht én privacy. Op Uilenburg had het leven zich grotendeels buiten afgespeeld en was er – vooral tussen de vrouwen – veel onderlinge bemoeienis. In de nieuwbouw was het de bedoeling dat ze zich binnenshuis op hun eigen gezin gingen richten. Uit het raam hangend elkaar de laatste nieuwtjes doorgeven werd er als not done beschouwd. Hun beddengoed mochten ze alleen aan de achterkant van de huizenblokken te luchten hangen.

Niet alle voormalige bewoners van Uilenburg die in de Transvaalbuurt terechtkwamen hielden hun nieuwe buurt netjes. In zijn autobiografie Louter verwachting herinnerde de historicus Jacques Presser zich dat er straten waren waar je op vrijdagavond kans liep afgekloven kippenbotjes op je kop te krijgen. De Retiefstraat was zo’n straat. Ook grover afval werd er nog wel eens naar beneden gegooid en sommige bewoners begrepen niet meteen dat je die wc telkens weer kon doortrekken.

Mijn vader vertelde dat zijn moeder er in het nieuwe huis nog meer op toezag dat alles schoon en aan kant bleef. HVK had een opzichter – ‘Dat was een rotzak, hoor’ – aangesteld die controleerde of de bewoners zich wel aan de regels hielden. Waren die meerdere malen overtreden dan werd er met huisuitzetting gedreigd.

‘Ik was de enige die niet in het getto was geboren,’ vertelde oom Jaap mij. Mijn vaders jongste broer zei het zonder afgunst: ‘Voor kinderen was het heerlijk in de Transvaalbuurt. Je had veel mogelijkheden om buiten te spelen. Een deel van de straten en pleinen moest nog gebouwd worden. Waar later het Krugerplein kwam, was in mijn kindertijd een landje waar we altijd naartoe gingen. Nathan heeft daar nog vaak gevoetbald.’

Jaap werd beschouwd als een nakomertje. Met Louis, de broer die voor hem was geboren, scheelde hij vijf jaar, met Flip zeven jaar. Voor Bram, Alida en Nathan, die respectievelijk dertien, twaalf en tien waren toen ze in de Transvaalbuurt terechtkwamen, zou hij altijd ‘Japie’ blijven.

In de Transvaalbuurt woonden veel joden, maar er woonden veel meer niet-joden dan in de omgeving van het Waterlooplein. De jongste zonen waren eraan gewend dat ze naast joodse ook niet-joodse vriendjes hadden, alleen al omdat hun openbare school veel meer ‘gemengd’ was dan de openbare school die de oudste kinderen in de Jodenhoek hadden bezocht. De Vuijsjes raakten zo geassimileerd dat de drie jongste zonen niet eens meer hun bar mitswa deden.

Een van de sterkste beelden die oom Jaap voor ogen kwamen als hij aan vroeger thuis dacht, hing samen met de vanzelfsprekendheid waarmee het gezin was vergroeid met de sociaaldemocratie. Schuin tegenover Retiefstraat 60 stond het partijgebouw van de SDAP afdeling 111. Als er verkiezingen waren haalde Isaac daar grote borden vandaan met de namen van sociaaldemocratische kandidaten. ‘Dan leefden wij maandenlang in een verduisterd huis vanwege die borden, die door mijn vader voor de ramen waren gespijkerd.’

In de Transvaalbuurt was de sociaaldemocratische zuil dominant. Niet alleen onder het gewone volk rond de Retiefstraat, maar ook onder de bewoners van de wat chiquere huizen rond het Transvaalplein en in de Pretoriusstraat. Naast intellectuelen zoals Jacques Presser en Theo Thijssen woonden er partijprominenten, onder wie Sam de Wolff, wethouder Monne de Miranda en Asser Benjamin Kleerekoper, schrijver van de columnachtige ‘Oproerige Krabbels’ in Het Volk die door mijn opa gretig werden gelezen. Zijn zogenaamde ‘hoekstukjes’ stonden rechts bovenaan op pagina 5. Soms waren het geestige en scherpe commentaren op het nieuws, soms waren het vertellingen uit het dagelijks leven van Kleerekoper, vaak mondden ze uit in propaganda. In de krabbel van 15 mei 1929 beschrijft hij een ontmoeting met een jongen die is aangesloten bij de Arbeiders Jeugd Centrale, de jeugdbeweging van de SDAP: ‘Op het perron staat een AJC’er. Hij komt op me toe en geeft me een hand, die veel pijn en nog méér goed doet. Hij is groot en sterk, en als je zijn oogopslag ziet, kun je niet twijfelen aan wie de toekomst is.’

Voor de kinderen van Schoontje en Isaac werd de AJC de belangrijkste bron van integratie in een niet-joodse wereld. De sociaaldemocratische jongeren – herkenbaar aan hun blauwe bloezen en rode halsdoeken – marcheerden regelmatig met vlaggen en vaandels en muziek door de Transvaalbuurt. Na de verhuizing naar Oost werd het min of meer vanzelfsprekend dat de kinderen Vuijsje zich daarbij aansloten. Ze woonden nu in een buurt met de grootste AJC-dichtheid van Amsterdam. De joodse geloofspraktijk werd er beschouwd als iets van vroeger. Socialisten schaarden elke vorm van religie onder de ‘oude vormen en gedachten’ die vanzelf zouden uitsterven als mensen zich ontwikkelden.

Ook bij de familie Vuijsje vielen ze voor het hoopvolle credo ‘er is maar één land: de wereld, er is maar één volk: de mensheid’. De AJC’ers onder hen noemden zich antimilitarist. Bram en Louis liepen zelfs met een gebroken geweertje op hun revers.

Hoewel de AJC een gemengde club was, werd het bij onze familie een jongensaangelegenheid om daar lid van te worden.

Alida was de enige die nooit actief deelnam aan het sociaaldemocratische verenigingsleven. Zij hielp haar moeder in de huishouding en ging al snel ‘op atelier’ om naaister te worden. Het is niet bekend of Bram pogingen heeft gedaan haar mee te krijgen naar bijeenkomsten van de Rode Valken, zoals de AJC’ers zichzelf noemden. Bram was de oudste en misschien wel de meest enthousiaste AJC’er van de Vuijsjes. Van alle kinderen leek hij het meest op zijn vader; dezelfde tengere lichaamsbouw, dezelfde nieuwsgierig-waakzame ogen en dezelfde drang buiten de grenzen van Amsterdam te kijken. Het grootste verschil tussen hem en Isaac was de rusteloosheid die hem omgaf. Oom Bram wekte altijd de indruk haast te hebben.

Kort na de verhuizing naar de Retiefstraat werd hij de tweede Vuijsje die bij een bakkerij ging werken. De AJC was zijn ontsnappingsroute uit een monotoon dagelijks bestaan. Daar leerde hij schaken, volksdansen, toneelspelen, muziek maken en discussiëren en daar las hij literatuur die werd uitgegeven door De Arbeiderspers en de Wereldbibliotheek. Hij vond het allemaal even prachtig, maar het meest genoot hij van de gezamenlijke wandeltochten in de vrije natuur die werden georganiseerd om de arbeidersjeugd kennis bij te brengen van al wat groeit en bloeit. Het liefst deed hij elk jaar mee aan het driedaagse Pinksterfeest in Vierhouten. Ze werden gehouden op de Paasheuvel, het AJC-terrein op de Veluwe waar een kamphuis was gebouwd. In De AJC… dat waren wij, een bundel met herinneringen van oud-leden, vertelt zijn vroegere ‘kameraad’ Ies Mug dat Bram een keer helemaal van de Transvaalbuurt naar de Paasheuvel was gewandeld om zo’n Pinksterweekend mee te maken. Hij had geen geld om met het openbaar vervoer te komen en had geweigerd een beroep te doen op het solidariteitsfonds dat voor minderbedeelde leden was aangelegd. Ies Mug wist nog precies hoe mijn oom bij het AJC-kamp was aangekomen. ‘We zaten net op onze plaatsen in het openluchttheater. Plotseling werd er omgekeken en naast de keukendeur stond, breeduit lachend, Bram Vuijsje, met zijn schoenen om zijn nek. We haalden hem gauw bij ons en vroegen hoe hij naar Vierhouten was gekomen. ‘Ik ben komen lopen,’ was zijn antwoord. ‘[…] Vrijdagmiddag ben ik uit Amsterdam vertrokken. In Harderwijk kon ik niet verder lopen door de blaren onder mijn voeten. Ik heb toen mijn schoenen maar uitgetrokken en ben op mijn blote voeten verder gegaan.’

Het was een anekdote die ook in de familie nog lang werd verteld. Overigens niet altijd even prijzend. Als mijn vader erover vertelde wees hij altijd even naar zijn voorhoofd. In zijn ogen was het stapelmesjogge je voeten stuk te lopen om je dagenlang te kunnen onderdompelen in een uniforme massa met een strakke agenda en veel corvee. De Pinksterfeesten gingen gepaard met allerlei rituelen waarvoor je om vijf uur in de ochtend werd gewekt. Als mijn vader een vrije dag had, lag hij het liefst zo lang mogelijk thuis in bed om daarna met jongens uit de buurt te gaan voetballen. De sfeer thuis werd gedomineerd door de AJC-cultuur van zijn broers, maar hijzelf was slechts een blauwe maandag lid van de vereniging, net als zijn jongste broer Jaap, die de jeugdbeweging al snel verruilde voor een socialistische zwemclub. Flip en Louis hoorden wel bij de vaste AJC-aanhang. Evenals Bram werden ze politiek, maar vooral cultureel, gevormd door de beweging die haar jongeren opvoedde tot goede socialisten en ontwikkelde wereldburgers.

De AJC riep haar leden op zich ‘deel van de strijdende arbeidersklasse’ te voelen, zoals regel 1 van de Rode Valkenwet luidde. De vereniging was opgericht in 1918. Onder leiding van Koos Vorrink werd de AJC een strak geleide organisatie naar het model van de socialistische jeugdbeweging die hij tijdens een reis door Duitsland had leren kennen. Duitsland werd indertijd in heel Nederland beschouwd als het land waar ‘het’ gebeurde, ook onder SDAP’ers. Men bewonderde de grote Duitse schrijvers, dichters en componisten, keek graag naar Duitse films en spiegelde zich aan de successen van de Duitse sociaaldemocraten, die een centrale rol speelden in de Weimarrepubliek.

Net als andere jongerenclubs die rond het begin van de twintigste eeuw ontstonden deed ook de AJC nogal ‘Germaans’ aan. De Rode Valken waren zelfs opgedeeld in ‘horden’, ‘troepen’ en ‘stammen’. De AJC in de Transvaalbuurt telde meerdere horden – clubjes van tien tot vijftien jongens en meisjes – die samen een troep vormden en als troep weer onderdeel waren van de stam Amsterdam. Vanaf je twaalfde kon je Rode Valk worden. Vanaf je zeventiende mocht je leiding geven aan een horde jongere AJC’ers.

Wie zich aanmeldde kreeg een boekje getiteld De eerste plichten. De tekening op de voorkant van het exemplaar waarmee oom Flip in de jaren twintig werd ingewijd, wekt onmiddellijk associaties met de paramilitaire Hitlerjugend, die in 1922 werd opgericht. Op de voorgrond staat een leidersfiguur met een Hitlerkapsel die een exemplaar van De eerste plichten uitreikt aan een jongen die sprekend op hem lijkt en met overgave naar hem opkijkt.

‘Jonge kameraad,’ luidt de aanhef van een inleidende tekst. ‘Tot onze vreugde ben je lid geworden van onze A.J.C. Wij weten, dat de tijd zal komen, dat ook jij zult beseffen wat een groot geluk, wat een vóórrecht het is lid te zijn van onze organisatie. Maar je zult óók leren, dat tegenover de vele rechten, die je als A.J.C.-er hebt, ook vele, soms zware, plichten staan.’

In de tien bladzijden die het boekje verder telt, wordt telkens stilgestaan bij een van die plichten: van ‘Bezoekt trouw alle bijeenkomsten’ tot en met ‘Overal A.J.C.–er’ (‘Laat na die dingen, waarvan je weet dat ze in strijd zijn met de geest van de A.J.C . Maar vooral doe die dingen, die een bevestiging zijn van onze opvattingen.’).

Onder de vijfde plicht, ‘We roken niet’, wordt uitgelegd dat deze regel niet alleen is bedacht omdat roken slecht is voor de gezondheid. Hij is er in de eerste plaats ‘omdat onze bijeenkomsten zo’n frisse, nieuwe geest ademen, dat een A.J.C-er, met bruin-gerookte vingertoppen, verslaafd aan zijn piraatje, een kontrast, een tegenstelling zou vormen met zijn hele omgeving’.

Vanzelfsprekend was er voor de Rode Valken de plicht zich te onthouden van alcoholgebruik. Kennelijk was er ervaring met AJC’ers die meenden dat ze voor zwak alcoholische dranken een uitzondering konden maken. De zesde plicht luidt ‘Wij gebruiken geen alkohol-houdende dranken – dus ook geen bier’.

Mijn vader was thuis de enige die af en toe zondigde tegen dat zesde gebod. Rond zijn zestiende kocht hij een tweedehands trombone. Inmiddels werkte hij al drie jaar als hulpje in een bakkerij. Al die tijd had hij gespaard voor zijn favoriete muziekinstrument. Elke stuiver die hij niet aan zijn moeder gaf als bijdrage in de huishouding had hij opzijgelegd. Naast voetballen werd trombone spelen zijn lust en zijn leven. Geld om les te nemen had hij niet. Met veel muzikaal gevoel en een boek met trombonepartijen leerde hij zichzelf in eerste instantie klassieke stukken spelen. Maar hij was ook in de ban van de jazz die via New York en Berlijn was overgewaaid naar Amsterdam. Niet de Internationale of Morgenrood beroerde zijn hart, maar ‘I’m Getting Sentimental Over You’, een hit van de Amerikaanse trombonist Tommy Dorsey die hij de rest van zijn leven zou blijven neuriën. Ook was hij begeesterd door The Ramblers, een Nederlands jazz- en dansorkest dat in 1926 werd opgericht en dat regelmatig in Theater Tuschinski speelde. Samen met vrienden ging mijn vader wel eens naar optredens van de band. Een enkele keer dronk hij na afloop een pilsje mee, hij vond het niet eens lekker, maar voor mijn opa was het vreselijk dat Nathan zich onttrok aan de sociaaldemocratische levensstijl. Toen mijn vader lid werd van een muziekgroepje dat ‘moderne dansnummers’ speelde op feesten en partijen werd daar thuis weinig over gesproken. Hij droomde ervan beroepsmuzikant te worden, maar hij wist dat zijn ouders daar niets van wilden horen. Zijn moeder zat het niet lekker dat Nathan steeds vroeger wegliep van haar sjabbesmaaltijden om muziek te maken. Gedeeltelijk omdat zij vond dat het hele gezin op vrijdagavond bijeen hoorde te zitten, gedeeltelijk omdat het artiestenbestaan indertijd werd geassocieerd met armoede en losse zeden. Bij zijn vaders afkeer van Nathans aspiraties speelde ook de soort muziek die hij ten gehore bracht.

Nog geen tien jaar later zouden The Ramblers vaak te horen zijn op de VARA-radio, maar in de jaren twintig hadden sociaaldemocraten evenveel weerzin tegen ‘swingmuziek’ als confessionele politici die antidansmaatregelen bepleitten. Het Volk wijdde in februari 1930 nog een commentaar aan een door premier Ruijs de Beerenbrouck ingestelde commissie die zich boog over de vraag of de overheid moest ingrijpen tegen de dans als bedreiging van ‘de volkszedelijkheid’. De SDAP vond antidanswetten overbodig, in elk geval voor de eigen aanhang: ‘Aan de danswoede zal niet geofferd worden door arbeiderskinderen, die de schoone huiselijkheid van het gezin, in een gezellige woning deelachtig zijn geworden, die belangstelling zijn gaande krijgen voor goede lektuur en goede kunst, die in de omhoogstuwende arbeidersbeweging een stuk levensgeluk en levensvervulling hebben gevonden. Ook onze AJC danst, maar in hoe reine sfeer, waarlijk als uiting van levensblijheid.’

Ongetwijfeld was Isaac opgelucht dat mijn vader geen invloed had op zijn broers.

Bram, Flip en Louis waren en bleven AJC’ers in hart en nieren. Hun leven in de Transvaalbuurt was doordrenkt van ‘de frisse, nieuwe geest’ die tijdens AJC-bijeenkomsten werd bezongen en die volgens het Rode Valkenlied moest worden uitgedragen:

Rode Valken willen wonen
In een wereld licht en vrij
Tralalalala
In een wereld licht en vrij
Trekt nu uit in bonte vluchten
Naar een wereld licht en vrij
Tralalalala
Naar een wereld licht en vrij

Flip en Louis hadden inmiddels een ferme stap omhoog gezet op de sociale ladder. Anders dan Bram en Nathan gingen ze na de lagere school niet naar het zogenaamde ‘zevende leerjaar’ maar naar de hbs. Flips onderwijzer op de Christiaan de Wetschool had dit mogelijk gemaakt. Meerdere malen kwam hij bij Isaac en Schoontje thuis om ze te vertellen dat Flip een zeer intelligente jongen was en dat het zonde zou zijn hem niet naar de Hogere Burger School te laten gaan. Toen ook de onderwijzer van Louis twee jaar later met een hbs-advies kwam, waren zijn ouders aan het idee gewend dat zo’n hoge vorm van onderwijs bereikbaar was voor hun kinderen. Omdat Bram, Alida en Nathan ook wat geld inbrachten konden ze het zich permitteren Flip en Louis die kans te bieden. Maar elk zuchtje economische tegenwind drukte extra zwaar op de schouders van de bevoorrechte zonen.

Het moet een cultuurschok zijn geweest voor de twee arbeiderskinderen toen ze van hun lagere school in de Transvaalbuurt overstapten naar de Derde Vijfjarige HBS op de Mauritskade. Op klassenfoto’s uit hun middelbareschooltijd staan of zitten ze meestal ergens aan de kant en zijn ze de enigen zonder stropdas. Aan één zo’n foto van Louis is af te zien met hoeveel geestdrift hij AJC’er was. Al zijn klasgenoten zijn gekleed als ‘hogere burgers’, maar hij draagt een corduroy jasje waarop duidelijk zichtbaar een speld met een gebroken geweertje is bevestigd. Hij staat erop als het ideaalbeeld van de jonge sociaaldemocraat: met rechte rug kijkt hij ernstig en zelfverzekerd in de camera.

Die foto van Louis dateert uit 1932, het jaar waarin hij eindexamen deed en zich opmaakte wederom zijn broer Flip achterna te gaan. Ditmaal naar de kweekschool. Allebei werden ze onderwijzer, de klassieke loopbaan voor kinderen van lage komaf die mochten doorleren.

Voor zover er bij de Vuijsjes na de Tweede Wereldoorlog over Louis werd gesproken, werd er meestal gezegd dat hij een aardige, bescheiden en zeer sociale jongen was. Volgens oom Jaap was hij thuis degene die met iedereen kon opschieten en die ook wel als vredestichter optrad als de andere kinderen mot met elkaar hadden. Volgens mijn vader was hij een gevoelige jongen. ‘Te gevoelig,’ voegde hij daaraan toe alvorens zich in dezelfde stilte te hullen die hem meestal omgaf als het over zijn moeder ging.

Voor Flip was Louis een vriend, de enige in huize Vuijsje met wie hij optrok.

Flip was thuis de meest zwijgzame en is dat ook gebleven. Hij combineerde de ernst van zijn vader met de verlegenheid van zijn moeder. Van de ooms die ik heb meegemaakt was hij de vriendelijkste maar ook de afstandelijkste. En degene die het meest trouw bleef aan het sociaaldemocratisch verheffingsideaal. Als hij vroeg hoe het met je ging, wist je dat hij bedoelde of het goed ging op school. Oom Bram en mijn vader – de grootste druktemakers – noemden hem ‘flegmatisch’. Oom Jaap was het daarmee eens. ‘Flip was een vreemde voor me. Hij had iets gedistantieerds. Eigenlijk paste hij niet in het arbeidersmilieu. Hij was een intellectuele jongen. Dat was Louis ook, maar bij Flip had je het idee dat hij zich niet thuis voelde bij de rest van het gezin. Waar wel weet ik ook niet. Van Flip heb ik nooit hoogte gekregen. Hij ging altijd stilletjes zijn eigen gang. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit iets met hem samen heb gedaan. Met Louis wel. Hij nam mij bijvoorbeeld wel eens mee naar het Concertgebouw of de Stadsschouwburg. Van hem kreeg ik mijn culturele opvoeding.’

Hoewel het misschien in de lijn der verwachtingen lag dat ‘Japie’ achter Flip en Louis aan naar de hbs zou gaan, ging hij naar de tweejarige ambachtsschool. Zijn onderwijzer van de Christiaan de Wetschool vond dat hij ‘geen leerhoofd’ had. Ook Jaap zou bakker worden. Als scholier hielp hij zijn vader met het rondbrengen van brood. ‘Samen gingen we op de bakfiets naar de klanten van zijn baas. Mijn vader was dan moe, want hij had er al een nacht werken op zitten. Ik liep voor hem de trappen op en af met de bestellingen.’

Oom Jaap vertelde graag over de sfeer waarin hij opgroeide. ‘Het was een zeer rumoerig jiddisch gezin. Er werd veel en hard gesproken en er was altijd wel iemand muziek aan het maken. Allemaal hadden we een tweedehands instrument op de kop getikt. Nathan maakte het meeste lawaai, zowel met praten als met zijn trombone, maar hij was wel de muzikaalste van ons allemaal, gevolgd door Louis die mooi dwarsfluit speelde. Bram speelde een beetje mandoline. Dat was onder AJC’ers het populairste muziekinstrument. Ik had een piccolo en Flip een viool. Dat was een ramp. Zijn gekras was zo hemeltergend dat iedereen opgelucht was toen hij ermee ophield, vooral hijzelf geloof ik.’

In het AJC-milieu hoorde het er zo’n beetje bij dat je iets aan muziek deed. Het was onderdeel van de nagestreefde ontwikkeling tot nieuwe mens.

Of Alida ook iets speelde wist oom Jaap niet meer. Hij dacht van niet. Over haar kon hij zich weinig herinneren. Hij weet dat aan het grote leeftijdsverschil dat er tussen hen was, maar het lijkt wel alsof al haar broers haar destijds over het hoofd hebben gezien. Als er na de oorlog iets over Alida werd gezegd bleef het meestal beperkt tot een paar zinnen over de mooie kleren die ze maakte en over het warme contact dat er was tussen haar en haar moeder, van wie ze ook uiterlijk veel weg had. En over haar gruwelijke einde natuurlijk.

Het enige verhaal dat mijn vader wel eens over zijn zuster vertelde ging voor de helft over hemzelf. Net zoals Jaap later had Alida in haar puberteit last van stotteren. Bij Jaap ging het vanzelf over, maar Alida moest oefeningen doen om ervan af te komen. ‘Dat deed ze voor de spiegel die in de gang hing,’ zei mijn vader met de intonatie van iemand die een halsdaad opbiecht. ‘En dan ging ik achter haar staan en deed haar net zolang na tot ze helemaal niet meer uit haar woorden kwam.’

Of Schoontje, Isaac, hun dochter en vijf zonen een hecht gezin vormden is moeilijk te achterhalen. Na de oorlog zeiden de overlevenden van wel.

In oom Jaaps herinnering heerste er in de Retiefstraat 60-3 een zekere gemoedelijkheid, maar werd er ook veel ruziegemaakt. ‘Voornamelijk tussen jouw vader en Bram. Meestal ging het nergens over. Nathan was een plaaggeest. Bram werd door hem gepest met zijn stem. Vanwege een beschadiging aan zijn stembanden leek het alsof hij altijd hees was. Nathan noemde hem Brammetje Brom en Bram werd daar kwaad om.’

Mijn vader was er vaak op uit zijn oudste broer te ontmaskeren als een sociaaldemocraat die zich niet aan zijn eigen principes hield. Omgekeerd kon Bram er geen genoeg van krijgen Nathan uit te schelden voor salonsocialist. Hij was telkens weer verbaasd dat zijn jongere broer zich heel goed kon vinden in die kwalificatie. Soms noemde hij Nathan ‘bourgeois’. Dat was wel tegen het zere been. Met de socialistische gedragsregels nam hij het niet zo nauw, maar een klassenverrader wilde mijn vader niet zijn. Als het b-woord viel, kwam hij met anekdotes waaruit moest blijken dat niet hij maar Bram de grootste bourgeois was van de familie. Oom Jaap: ‘Het geruzie over dat “bourgeois” van Bram is begonnen toen ze een jaar of twintig waren. Nathan had bij O&A een kostuum gekocht. Hij droeg het met een hoed en een wandelstok. Voor de oorlog was hij een echte heer als hij uitging. Dat Bram hem daarom uitschold voor ‘bourgeois’ vond ik ook belachelijk. Nathans kostuum kostte zo’n vijfentwintig gulden, terwijl Bram wel veertig gulden uitgaf aan een manchester pak dat hij liet maken. Manchester pakken met van die driekwart broeken waren de gangbare dracht van jongens die bij de AJC zaten. Bram vond het een socialistische daad toen hij er een aanschafte.’

De ruzies tussen oom Bram en mijn vader waren voornamelijk gebaseerd op verschillen in karakter en levensstijl. Politieke meningsverschillen waren er nauwelijks bij de Vuijsjes.

Hoewel Nathan geen AJC’er was, had hij grotendeels dezelfde standpunten als Bram. Het grootste verschil tussen de twee broers was dat Bram vond dat je moest leven naar de leer, terwijl mijn vaders bijdrage aan de gewenste nieuwe wereldorde beperkt bleef tot een papieren lidmaatschap van de vakbond.

Begin jaren dertig voelden ze zich allebei aangesproken door de linkervleugel van de SDAP, waarvan een deel zich in 1932 losmaakte onder de naam Onafhankelijke Socialistische Partij. Het was de eerste afsplitsing nadat de meeste marxisten in 1909 uit de partij waren gestapt. Net als toen werd er in Het Volk flink gescholden op de nieuwe ‘scheurmakers’, onder wie Jacques de Kadt, Geert van Oorschot en Hans Bovenkerk, de latere zwager van oom Flip. ‘Een verzwakking van de arbeidersklasse,’ was nog het netste commentaar. In de krant van 29 augustus 1932 – daags na het eerste congres van de nieuwe partij – werden de osp’ers afgeschilderd als ‘communisten die met de CPH overhoop liggen’. Het communisme werd gehaat. Het werd ‘een parasitair verschijnsel’ genoemd en ‘een woekerplant op de sociaaldemocratie, in wezen niet anti-kapitalistisch maar anti-sociaaldemocratisch’.

Bram en Nathan trokken zich weinig aan van die commentaren en werden allebei lid van de nieuwe partij.

Bij de OSP vonden ze dat de SDAP te veel verwachtte van de parlementaire democratie en hadden ze een andere inschatting van de economische crisis waarin de wereld eind jaren twintig was terechtgekomen. Terwijl de SDAP die crisis beoordeelde als een neergang in de conjunctuur die met werkgelegenheidsplannen en sociale maatregelen moest worden opgevangen, vond de OSP dat het tijd werd de arbeiders op te roepen tegen het kapitalisme in opstand te komen.

Samen met een spraakmakende minderheid onder de AJC-ers waren de oudste zonen van Schoontje en Isaac begeesterd door het revolutionaire elan van de OSP, zij het dat oom Bram wel eens bijeenkomsten bezocht en mijn vader uiteraard voornamelijk slapend lid was. Voor mijn vader was het een manier om steun te betuigen aan het activisme waarmee de OSP zowel de crisis als het opkomende nationaalsocialisme te lijf ging. Maar ook de wat frivoler omgangsvormen bij de OSP spraken hem aan. Anders dan onder SDAP’ers en AJC’ers dronken de aanhangers van de OSP nog wel eens een biertje of bezochten een danslokaal.