De reis naar Sachalin

In de reeks KLASSIEKE REIZEN verschenen:

Nr. 1 Claude Lévi-Strauss – Het trieste der tropen
Nr. 2 Wilfred Thesiger – De Moeras-Arabieren
Nr. 3 Cees Nooteboom – De omweg naar Santiago
Nr. 4 Gustave Flaubert – Reis door de Oriënt
Nr. 5 Anton Tsjechov – De reis naar Sachalin
Nr. 6 Wilfred Thesiger – Woestijnen van Arabië
Nr. 7 H. A. Lorentz – Zwarte mensen – witte bergen
Nr. 8 Christiaan Snouck Hurgronje – Mekka
Nr. 9 Robert Byron – De weg naar Oxiana
Nr. 10 Charles Darwin – De reis van de Beagle
Nr. 11 Tim Robinson – De Aran-eilanden
Nr. 12 Patrick Leigh Fermor – Een voettocht langs Rijn en Donau
Nr. 13 Bruce Chatwin – De gezongen aarde
Nr. 14 Bruce Chatwin – In Patagonië
Nr. 15 Harrer – Zeven jaar in Tibet/Terug naar Tibet

ANTON TSJECHOV

De reis naar
Sachalin

Vertaald door Anita Roeland

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk, september 2004
Derde druk, juni 2010

© 2004 Nederlandse vertaling: Anita Roeland
Bij het vertalen is gebruikgemaakt van de vertaling van A.D. Ameling uit 1975
Oorspronkelijke titel: Iz Sibiri, Ostrov Sachalin
© 2004 ‘Sachalin sindsdien’ Frank Westerman
Omslagontwerp: Zeno
Omslagillustratie: I.I. Levitan: ‘Vladimirka’, V.A. Serov: ‘Bij de veerpont’
Kaarten: Erik d’Ailly

ISBN 9789045019444
D/2010/0108/550
NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

UIT SIBERIË

I

‘Waarom is het bij jullie in Siberië zo koud?’

‘God heeft het zo gewild!’ antwoordt de koetsier.

Ja, het is al mei, in Rusland zijn de bossen al groen en zingen de nachtegalen hun hoogste lied, in het zuiden staan de acacia’s en de seringen al in bloei, maar hier langs de weg tussen Tjoemen en Tomsk is de aarde donkerbruin en zijn de bossen kaal, op de meren ligt dof ijs, op de oevers en in de ravijnen ligt nog sneeuw...

Toch heb ik nooit zoveel verschillende wilde dieren gezien. Ik zie hoe de wilde eenden over het veld waggelen, hoe ze in de plassen en sloten langs de weg zwemmen, hoe ze pal voor het rijtuig opfladderen en traag de berkenbosjes in vliegen. Temidden van de stilte klinkt opeens een bekend, melodieus geluid; omhoogkijkend zie je vlak boven je hoofd een paar kraanvogels en om een of andere reden word je er treurig van. Wilde ganzen vliegen over en een vlucht mooie sneeuwwitte zwanen komt voorbij... Overal klinkt de klaagroep van snippen, het gekrijs van meeuwen...

We halen twee huifkarren en een groep boeren in, mannen en vrouwen. Het zijn landverhuizers.

‘Uit welk gouvernement komen jullie?’

‘Uit Koersk.’

Helemaal achteraan sjokt een boer die niet op de anderen lijkt. Hij heeft geen baard, wel een grijze snor, en hij draagt een lange overjas van grof laken, met een overslag op de rug, waarvan de functie niet duidelijk is; onder iedere arm draagt hij een in doeken gewikkelde viool. Onnodig te vragen wie hij is en vanwaar hij die violen heeft. Lichtzinnig, onbezadigd, ziekelijk, overgevoelig voor kou, bedeesd en niet afkerig van een glaasje, woonde hij, een nietsnut, aanvankelijk bij zijn vader in en daarna bij zijn broer. Hij kon zijn eigen weg niet vinden en bleef ongetrouwd... een waardeloze vent! Hij had het koud als er gewerkt moest worden, werd dronken van twee glaasjes, kletste dan maar raak en kon alleen op zijn viool spelen en met de kinderen op de kachel stoeien. Hij speelde in de kroeg, op bruiloften en op het land, want spelen kon hij! Nu heeft zijn broer de izba, het vee en de hele boerderij verkocht en gaat met zijn gezin naar het verre Siberië.¹ En de oude vrijer gaat mee omdat hij nergens anders terecht kan. Zijn twee violen heeft hij bij zich... Als ze ter plekke aankomen, zal hij verkleumen in de Siberische kou, wegkwijnen en sterven, stilletjes zodat niemand het merkt, en zijn violen, die eens zijn geboortedorp lieten lachen en huilen, ze zullen voor een paar grijpstuivers door een ambtenaartje of door een balling worden gekocht. De kinderen van zo’n wildvreemde zullen de snaren breken, de kam stuk maken, water in de kast laten lopen... Ga toch terug, vriend!

Ik zag nog meer mensen die wegtrokken toen ik met de stoomboot de Kama af voer. Er was een boer van een jaar of veertig met een rode baard; hij zat op een bank aan dek, zakken met huisraad aan zijn voeten, op de zakken lagen kinderen met bastschoenen aan; zij bibberden van de kou in de snijdende wind, die van de barre oevers van de Kama kwam. Op het gezicht van de boer stond te lezen: ‘Ik heb me er al bij neergelegd.’ In zijn ogen zag ik ironie, maar die ironie was naar binnen gericht, naar zijn ziel, naar zijn voorbije leven, dat hem zo bitter had teleurgesteld.

‘Erger kan het niet worden!’ zegt hij, terwijl hij alleen met zijn bovenlip glimlacht.

Je doet er het zwijgen toe, maar even later herhaalt hij: ‘Erger kan het niet worden!’

‘Het kan nog wel erger!’ zegt een rossig mannetje met een venijnig gezicht, een Siberisch boertje op de bank naast hem. ‘Het kan nog wel erger!’

Zij slepen zich nu naast en achter hun wagens voort over de weg en zwijgen. Hun gezichten staan ernstig en geconcentreerd... Ik kijk naar hen en denk: voorgoed breken met een leven dat niet normaal lijkt, daarvoor je geboortegrond opofferen en je ouderlijk huis, dat kan alleen een buitengewoon mens, een held...

Enige tijd later halen we een arrestantenkonvooi in. Met rinkelende boeien lopen dertig, veertig mannen op de weg en aan weerszijden soldaten met geweren, en achter de stoet volgen twee karren. Een van de arrestanten lijkt op een Armeense priester, een andere, lang en mager met een haviksneus en een hoog voorhoofd, zou ik me kunnen voorstellen achter de toonbank van een apotheek; een derde heeft een bleek, uitgeteerd, ernstig gezicht, als een monnik in de vastentijd. Je komt ogen te kort. De arrestanten en bewakers zijn aan het eind van hun krachten; de weg is slecht, ze kunnen nauwelijks nog lopen. Tot het dorp waar ze zullen overnachten is het nog tien werst.² Als ze er aankomen zullen ze haastig wat eten, veel thee drinken en in bed rollen, waar ze onmiddellijk zullen worden omzwermd door wandluizen: de ergste, onoverwinnelijke vijand van wie uitgeput is en alleen maar wil slapen.

’s Avonds begint de grond te bevriezen en de modder verandert in steenharde kluiten. Het rijtuig hotst, ratelt en jankt in alle toonaarden. En koud! Nergens huizen, geen tegenliggers... Niets beweegt in de duisternis, niets maakt geluid; je hoort alleen hoe het rijtuig over de bevroren weg bonkt, maar wanneer je een sigaret opsteekt vliegen langs de weg met veel kabaal een paar eenden op die zijn geschrokken van het vuur...

We naderen een rivier. Hier moeten we met een veerpont overvaren. Er is geen mens te bekennen.

‘Ze zijn aan de overkant, de duivel hale ze!’ zegt mijn koetsier. ‘We moeten brullen, weledelgeboren heer.’

Schreeuwen van de pijn, huilen, te hulp roepen, roepen in het algemeen, betekent hier brullen, en daarom brullen in Siberië niet alleen beren, maar ook mussen en muizen. ‘Hij hoeft maar een kat te zien en hij brult’ wordt van een muis gezegd.

We beginnen te brullen. De rivier is breed, in de duisternis kunnen we de andere oever niet zien... Van de nattigheid krijg ik koude voeten, daarna ben ik helemaal verkleumd... We staan een halfuur te schreeuwen, een uur, maar nog steeds geen veerpont. We krijgen al gauw genoeg van het water, de met sterren bezaaide hemel en die doodse stilte. Uit verveling begin ik een praatje met de koetsier en hoor van hem dat hij op zijn zestiende is getrouwd, dat hij achttien kinderen heeft gekregen, van wie er slechts drie zijn gestorven, dat zijn vader en moeder nog in leven zijn. Zijn ouders zijn ‘kirzjaken’, dat wil zeggen schismatici: zij roken niet en hebben hun hele leven nog nooit een andere stad gezien dan Isjim, maar hijzelf, een jonge man, gunt zichzelf wel wat afleiding en rookt. Verder hoor ik van hem dat er in deze donkere, onstuimige rivier veel steur, zalm, kwabaal en snoek zitten, maar dat niemand de spullen heeft om ze te vangen.

Eindelijk horen we een ritmisch gekabbel en zien we op het water een donkere, logge vorm verschijnen. Dat is de veerpont. Hij ziet eruit als een kleine bark, er zitten vijf roeiers op, en de lange roeiriemen met de brede bladen lijken op de scharen van een kreeft.

Als de roeiers hebben aangelegd, beginnen ze meteen te schelden. Ze vloeken boosaardig, zonder enige aanleiding, duidelijk slaapdronken. Te oordelen naar hun grove scheldwoorden deugde er niet alleen geen moer van onze koetsier, onze paarden en henzelf, maar al evenmin van het water, de veerpont en de roeispanen. De zachtmoedigste en onschuldigste verwensing luidde: ‘Ze moesten je vergiftigen’ of: ‘Krijg een zweer in je bek.’ Wat voor soort zweer je daar mocht krijgen heb ik niet begrepen, hoewel ik ernaar informeerde. Ik had een pelsjas en hoge laarzen aan, en droeg een pet, en daardoor was in het duister niet aan me te zien dat ik een ‘weledelgeboren heer’ was, en een van de roeiers schreeuwde me met schorre stem toe: ‘Hé, jij daar, smerige etterbuil, wat sta je daar te gapen? Span liever dat paard uit!’

We liepen de veerpont op. Vloekend en scheldend gingen de roeiers aan de riemen. Het waren geen boeren uit deze contreien, maar ballingen, hierheen gedeporteerd door de gemeenschap om hun zondig leven. In het dorp waar ze waren ingeschreven, ging het niet goed met ze: ze verveelden zich, ploegen of het verrichten van andere landarbeid konden ze niet – en met die vreemde grond is het ook geen pretje – of waren ze verleerd en zo gingen ze ten slotte bij het veer. Ze hadden uitgemergelde, gebroken gezichten. En dan de uitdrukking op die gezichten! Je kon zien dat deze mensen, toen ze in arrestantenschepen over deze rivier hiernaar toe werden gebracht, paarsgewijs met boeien aaneengeklonken waren geweest, en dat ze tijdens de helse voettocht in konvooi, overnachtend in izba’s waar hun lichamen onverdraaglijk door de wandluizen werden gebeten, tot op het merg verkleumd waren geweest. Nu ploeteren ze dag en nacht door het koude water en zien niets anders dan kale oevers. Voor altijd is alle warmte die ze hadden verloren gegaan en het enige dat hun in hun leven rest is wodka, vrouwen, vrouwen, wodka... Op deze wereld zijn het al geen mensen meer, maar beesten, en volgens mijn koetsier wacht hun ook in het hiernamaals weinig goeds: zij zullen voor hun zonden branden in de hel.

* Voor noten van de vertaler, zie p. 390.

II

Een oude man van een jaar of zestig rijdt me in de nacht van 6 mei het grote dorp Abatski uit (375 werst van Tjoemen). Kort voordat hij de paarden ging inspannen, had hij een stoombad genomen en bij zichzelf laatkoppen gezet. Waarom laatkoppen? Hij zegt dat hij pijn in zijn lendenen heeft. Toch is hij nog kras voor zijn leeftijd, hij kan zich goed bewegen, is spraakzaam, alleen bij het lopen heeft hij pijn, blijkbaar lijdt hij aan ruggenmergstering.

Ik neem plaats in de grote, open reiswagen, die door twee paarden wordt getrokken, De oude man zwaait met zijn zweep en schreeuwt, maar waarschijnlijk niet meer zoals vroeger; hij zucht en steunt als een Egyptische duif.

Aan weerszijden van de weg en in de verte aan de horizon zie ik slangachtige vuurtongen: het gras van verleden jaar, dat ze hier opzettelijk verbranden. Het is vochtig en vat moeilijk vlam, daarom kruipen de vurige slangen slechts langzaam voort, nu eens laaien ze ergens op, dan doven ze, dan vlammen ze weer op. De vuren vonken en boven iedere haard hangt een witte rookwolk. Het is prachtig wanneer het vuur bliksemsnel het hoge gras omvat: dan bereikt de vuurzuil een hoogte van een sazjen boven de grond, braakt een grote rookpluim naar de hemel uit en valt meteen weer neer, alsof hij in de aarde wegzinkt.³ Het is nog mooier als de vurige slangen tegen een berkenbosje op kruipen: het hele bos wordt verlicht, de witte stammen zijn duidelijk te zien, hun schaduwen zijn bezaaid met lichtvlekken. Tegelijkertijd heeft deze illuminatie iets griezeligs.

In volle vaart, dreunend over de hobbels, komt een trojka ons tegemoet. De oude man stuurt snel naar rechts en op hetzelfde moment raast de enorme, zware postkoets ons voorbij; de koetsier is op de terugweg. Maar daar klinkt een nieuw gedender: nog een trojka, ook in vliegende vaart. We haasten ons weer om naar rechts uit te wijken, maar tot mijn grote verbazing draait de trojka niet naar rechts maar naar links en komt pal op ons af. We krijgen toch geen botsing? Nauwelijks heb ik mezelf deze vraag gesteld of er weerklinkt gekraak: ons tweespan en de trojka slaan tot één donkere massa ineen, we kantelen naar achteren en ik val op de grond, met al mijn koffers en bundeltjes... Terwijl ik verbijsterd op de grond lig, hoor ik hoe een derde trojka komt aangesneld. Die gaat me verpletteren, denk ik nog. Maar goddank heb ik niets gebroken, heb me niet ernstig bezeerd en kan overeind komen. Ik spring op, ren van de weg en schreeuw met overslaande stem: ‘Halt, halt!’

Van de bodem van de lege postkoets verheft zich een gestalte en rukt aan de teugels. De derde trojka stopt vlak voor mijn bagage.

Even is het stil. We zijn te verdwaasd om te begrijpen wat er precies is gebeurd. Het lamoen van onze wagen is gebroken, het tuig is eraf, de houten bogen met de belletjes zijn tegen de grond geslingerd, de paarden staan zwaar te hijgen; ze zijn ook van streek en hebben zich kennelijk bezeerd. De oude koetsier komt zuchtend en kreunend overeind; de eerste twee trojka’s draaien om, er komt nog een vierde aan, en een vijfde...

Dan barst er een waanzinnige scheldpartij los.

‘Krijg een zweer in je bek!’ schreeuwt de koetsier die met ons in botsing is geraakt. ‘Waar had je je ogen, oude hond?’

‘O ja? Wie z’n schuld is het dan?’ roept de oude man jammerend. ‘Het is jouw schuld, wat sta je dan te schelden?’

Voor zover je het uit de scheldpartij op kan maken is de botsing als volgt veroorzaakt: de vijf postkoetsen keerden terug naar Abatski nadat ze hun post hadden afgeleverd. Wettelijk zijn terugkerende koetsiers verplicht stapvoets te rijden, maar de voorste, die dat maar vervelend vond en naar de warme kachel verlangde, had zijn paarden in volle galop gebracht. De vier volgende koetsiers lagen in hun wagen te slapen, hun paarden volgden het voorbeeld van hun voorgangers en waren dus ook in galop overgegaan, maar zonder koetsier om te sturen. Als ik in de reiswagen had liggen slapen of als de derde trojka pal achter de tweede had gereden, was het natuurlijk slechter voor me afgelopen.

De koetsiers schelden zo luid dat ze tien werst verderop te horen moeten zijn. Er wordt onverdraaglijk gescholden. Wat een scherpzinnigheid, boosaardigheid en verdorvenheid worden verspild om die smerige woorden en zinsneden te bedenken, allemaal om een medemens te kwetsen en te krenken in alles wat hem waardevol, dierbaar en heilig is! Zo kunnen alleen Siberische koetsiers en pontbazen vloeken, en men zegt dat ze dat van arrestanten hebben geleerd. Van de koetsiers scheldt de schuldige het hardst en gemeenst.

‘Als je nu niet ophoudt met schelden, idioot!’ verweert de oude man zich.

‘Nou, wat dan?’ vraagt de andere koetsier, die van alles de schuld is, een joch van een jaar of negentien die met een dreigende uitdrukking op zijn gezicht op de grijsaard afkomt en oog in oog voor hem blijft staan. ‘Wat wou jij?’

‘Ga niet te ver!’

‘Wat wil je eigenlijk? Nou, wat dan? Wat dan? Pas maar op, ik sla je op je smoel met dat stuk van je eigen gebroken lamoen, vuile hufter!’

Aan de toon te oordelen kon het wel eens op een vechtpartij uitdraaien. Op dit nachtelijk uur, tegen de dageraad, temidden van deze wilde, scheldende troep, met vlakbij en in de verte de vuren die het gras verschroeien maar de ijzige nachtlucht geen greintje warmer maken, bij die nerveuze, koppige paarden die tegen elkaar staan op te dringen en luid hinniken, voel ik een moeilijk te beschrijven eenzaamheid.

De oude man loopt mopperend om de reiswagen en de paarden heen, hij tilt zijn voeten hoog op vanwege zijn ziekte en maakt waar mogelijk touwen en riemen los om daarmee de gebroken disselboom te repareren. Daarna strijkt hij de ene lucifer na de andere af en kruipt over de weg op zoek naar het trekzeel. Ook de riemen van mijn bagage komen van pas. In het oosten begint de ochtend al te gloren, al een tijdje gakken ontwaakte wilde ganzen. De postkoetsen zijn alweer vertrokken, maar wij staan nog steeds op de weg de schade te repareren. Willen we proberen verder te rijden, zegt de samengebonden disselboom pats! En weer moeten we blijven staan. Wat is het koud!

Uiteindelijk komen we stapvoets het dorp binnenrijden. We stoppen voor een izba met een verdieping.

‘Ilja Ivanytsj, staan je paarden op stal?’ schreeuwt de oude man.

‘Ja!’ klinkt gedempt het antwoord van achter een raam.

Even later worden we binnengelaten door een lange man met een rood nachthemd aan en op blote voeten, met een slaapdronken glimlachend gezicht.

‘Welkom in het rijk der wandluizen, vriend!’ zegt hij; hij krabt zich uitvoerig en glimlacht nog breder. ‘Ik heb opzettelijk de kachel niet aangemaakt, want in de kou lopen de wandluizen niet.’

Hier kruipen de wandluizen en kakkerlakken niet, maar ze lopen; reizigers rijden niet, maar rennen. Ze vragen: ‘Waarheen ren je, weledelgeborene?’, wat betekent: waar ga je naar toe?

Terwijl ze buiten met de kar bezig zijn en de belletjes rinkelen, terwijl Ilja Ivanitsj, die me dadelijk zal vervoeren, zich aankleedt, vind ik in een hoek een plaatsje, leg mijn hoofd op een zak haver of zoiets, en word onmiddellijk overmand door een diepe slaap. Ik droom van mijn bed, mijn eigen kamer, en dat ik thuis aan mijn familie zit te vertellen hoe we botsten met de postkoets, maar na een paar minuten trekt Ilja Ivanitsj me aan mijn mouw en zegt: ‘Opstaan, vriend, de paarden staan klaar!’

Wat drijven ze de spot met mijn uitputting, met mijn afkeer van de kou, die als een slang over mijn rug kruipt, in alle richtingen! Daar rijden we weer... Het is al licht en de hemel in het oosten heeft een gouden gloed. De weg, het gras en de tengere, jonge berkenboompjes zijn bedekt met rijp, net alsof ze met poedersuiker zijn bestrooid. Ergens balderen korhoenders.

8 mei

III

Langs de Siberische postweg van Tjoemen tot Tomsk zijn geen nederzettingen, geen gehuchten, alleen grote dorpen die twintig, vijfentwintig of zelfs veertig werst van elkaar af liggen. Boerderijen zie je niet langs de weg want er zijn hier geen landeigenaren, en evenmin zul je fabrieken, molens of herbergen zien. Het enige dat onderweg aan de mens doet denken zijn de telegraafdraden met hun gehuil in de wind, en de afstandspalen.

In elk dorp staat een kerk, soms zijn er zelfs twee; ook lijkt er in elk dorp een school te zijn. De izba’s zijn van hout, vaak hebben ze een verdieping en daken van houten planken. Bij iedere izba hangt, aan het hek of aan een berkenboom, een spreeuwenkastje, zo laag dat je er gemakkelijk bij kunt komen. Iedereen hier houdt van spreeuwen en ze worden zelfs door de katten met rust gelaten. Tuinen zijn er niet.

Om een uur of vijf in de ochtend zit ik, na een ijskoude nacht en een uitputtende reis, in de izba van een huurkoetsier in de kamer thee te drinken. Deze huiskamer is licht en ruim, met een inrichting waarvan onze boeren bij Koersk of Moskou alleen maar kunnen dromen. Het is er opvallend schoon: geen stofje, geen vlekje. De wanden zijn wit, de vloeren zijn als steeds van hout, geverfd of bedekt met een kleurig linnen kleed; er staan twee tafels, een divan, stoelen, een servieskast, voor de vensters potten met kamerplanten. In een hoek staat een ledikant waarop een hele berg donzen dekbedden en kussens in rode overtrekken ligt: om op deze berg te komen moet je een stoel bijschuiven, en als je gaat liggen zink je erin weg: in Siberië houden ze van zachte bedden.

Aan weerszijden van het huisaltaar in een hoek hangen primitieve houtgravures: het portret van een monarch in verschillende uitvoeringen, Sint-Joris en ‘Europese staatshoofden’, waartussen om een of andere reden de afbeelding van een Perzische sjah terecht is gekomen. Dan afbeeldingen van heiligen met Latijnse en Duitse onderschriften, van het borstbeeld van Battenberg, een portret van Skobeljev, dan weer heiligen... Als versiering aan de wand worden ook snoeppapiertjes en etiketten van wodkaflessen en van sigarettendoosjes gebruikt, en deze armoede past helemaal niet bij het degelijke bed en de geverfde vloeren. Maar wat moeten ze anders? De vraag naar kunst is groot hier, maar God zorgt niet voor kunstenaars. Kijk eens naar die deur, waarop een boom is geschilderd met blauwe en rode bloesems en met een soort vogeltjes erin die meer op vissen dan op vogels lijken; die boom groeit uit een vaas en aan die vaas kun je zien dat iemand uit Europa hem heeft geschilderd, een balling dus; die zal ook wel de krans op het plafond en de figuren op de kachel hebben geschilderd. Eenvoudige schilderkunst, maar de huidige bewoner zou dit niet hebben gekund. Negen maanden per jaar houdt hij zijn wanten aan en kan hij zijn vingers nauwelijks bewegen: nu eens vriest het zo’n veertig graden, dan weer staan de graslanden tot twintig werst in de omtrek onder water. Als dan de korte zomer aanbreekt, doet zijn rug pijn van het sloven en zijn alle spieren stijf. Wanneer zou hij hier moeten tekenen? Hij levert het hele jaar door een verbitterde strijd met de natuur, en dus is hij geen kunstschilder, muzikant of zanger. In het dorp hoor je zelden een harmonica en je moet ook niet verwachten dat de koetsier een lied zal aanheffen.

De deur staat open en door het voorhuis zie ik nog een kamer, een lichte, eveneens met een planken vloer. Daar wordt hard gewerkt. De huisvrouw, een jaar of vijfentwintig, lang en slank met een lief, vriendelijk gezicht, staat aan een tafel deeg te kneden. De stralen van de ochtendzon schijnen in haar ogen, op haar boezem, haar handen, en het is alsof ze het deeg met zonlicht mengt; haar zuster, een meisje nog, is blini’s aan het bakken en er is nog een vrouw die kokend water over een pas geslacht biggetje giet. De man is wol aan het mangelen om er viltlaarzen van te maken. Alleen de oudjes doen niets. Grootmoeder zit op de kachel, haar voeten bungelen boven de grond, zij steunt en zucht; grootvader ligt op het bovenbed te kuchen, maar als hij mij in de gaten krijgt, laat hij zich eraf zakken en komt naar de kamer. Hij is om een praatje verlegen... Hij begint met te zeggen dat het voorjaar in jaren niet zo koud is geweest. Mijn hemel, morgen is het Sint-Nicolaasdag, overmorgen hemelvaartsdag en vannacht heeft het gesneeuwd, op de weg naar het dorp is een vrouw doodgevroren; het vee vermagert door gebrek aan voer, de kalveren hebben buikloop van de kou...⁴ Dan vraagt hij me waar ik vandaan kom, waarheen ik ren en waarom, of ik getrouwd ben en of het waar is wat de vrouwen beweren: dat er binnenkort oorlog zal komen.

Er klinkt gehuil van een baby. Nu pas bemerk ik dat tussen het bed en de kachel een kleine wieg hangt. De huisvrouw laat haar deeg in de steek en komt vlug de kamer binnen.

‘Daar is ons toch wat overkomen, koopman!’ zegt ze tegen me terwijl ze de wieg schommelt en vertederd glimlacht. ‘Een maand of twee geleden kwam er een vrouwtje uit Omsk bij ons, met dit kindje... Gekleed als een vrouw van stand, maar ja... Het kindje heeft ze in Tjoekalinsk ter wereld gebracht en daar is het ook gedoopt. Kort na de bevalling is ze onderweg niet goed geworden en heeft ze bij ons hier in deze kamer gelogeerd. Ze zei dat ze getrouwd was, maar weten wij veel? Van haar gezicht is het niet af te lezen en een paspoort had ze niet bij zich, misschien is de baby wel onwettig...’

‘Het is niet aan ons om te oordelen,’ bromt de grootvader.

‘Ze is een week bij ons gebleven,’ vervolgt de gastvrouw, ‘daarna zei ze: “Ik ga naar Omsk, naar mijn man, misschien mag mijn Sasja zolang bij u blijven, ik kom hem over een week halen. Ik ben bang dat hij onderweg dood zou vriezen...” Ik heb haar gezegd: “Luister, mevrouw, God stuurt de mensen kinderen, sommigen tien, anderen zelfs twaalf, maar mijn man en ik zijn gestraft, Hij heeft ons geen enkel kind gegeven... laat uw Sasja bij ons, we zullen hem grootbrengen alsof hij ons eigen zoontje was.” De jonge moeder dacht even na en zei: “Heb geduld, ik moet het aan mijn man vragen en binnen een week zal ik u een brief schrijven. Zonder mijn man durf ik niet te beslissen.” Ze heeft Sasja bij ons achtergelaten en is weggegaan. Nu is het al twee maanden geleden en ze is niet komen opdagen en ze heeft ook geen brief gestuurd. Een straf van God! We zijn van Sasja gaan houden alsof hij van onszelf is en we weten nog steeds niet of hij nu van ons of van een ander zal zijn.’

‘U kunt die vrouw een brief schrijven,’ raad ik aan.

‘Zie je wel, dat is het enige!’ komt de stem van haar man uit het voorhuis.

Hij komt de kamer binnen en kijkt me zwijgend aan met een uitdrukking van: heb ik het niet gezegd?

‘Ja, maar hoe moeten we haar schrijven?’ vraagt de vrouw. ‘Haar achternaam heeft ze ons niet eens genoemd, Maria Petrovna, dat is alles. En bovendien, Omsk is een grote stad, daar vind je haar niet zo gemakkelijk. Dat is een naald in een hooiberg!’

‘Dus kunnen we haar niet vinden!’ geeft haar man toe en hij kijkt me aan alsof hij zeggen wil: Om Gods wil, help ons toch!

‘We zijn al aan Sasja gewend,’ zegt de vrouw, die het kind een speen geeft. ‘Hij hoeft maar een kik te geven, overdag of ’s nachts, en het wordt warm vanbinnen, het is alsof het in onze izba heel anders is geworden. Stel je voor dat ze nu opeens komt opdagen en hem van ons afneemt...’

De ogen van de jonge vrouw worden rood, de tranen rollen over haar wangen en dan gaat ze vlug de kamer uit. De man knikt in haar richting en zegt met een grijns: ‘Ze is al zo aan hem gewend... Sneu voor haar!’

Hij is zelf ook aan het kind gewend, hij vindt het ook jammer, maar hij is een man en vindt het moeilijk ervoor uit te komen.

Wat een lieve mensen! Terwijl ik thee zit te drinken en naar de verhalen over Sasja luister, ligt mijn bagage buiten op de wagen. Op mijn vraag of die niet gestolen kan worden, antwoorden ze me glimlachend: ‘Wie zou hier nu stelen? Zelfs ’s nachts wordt er bij ons niets gestolen.’

Inderdaad heb ik onderweg nergens gehoord dat er van reizigers gestolen wordt. In dat opzicht hebben ze hier een prachtig karakter en goede tradities. Ik ben ervan overtuigd dat wanneer ik in het rijtuig mijn geld zou laten vallen en de koetsier het zou vinden, hij zou zorgen dat ik het terugkreeg zonder zelfs ook maar een blik in mijn portefeuille te werpen. Van postkoetsen heb ik weinig gebruik gemaakt, en van postkoetsiers kan ik alleen dit zeggen: in de klachtenboeken die ik uit verveling in de wachtlokalen heb zitten lezen, zag ik maar éénmaal een aangifte van diefstal: een reiziger was een zak met laarzen kwijtgeraakt, maar uit een aantekening van de chef bleek dat dit naderhand in orde was gekomen, want het vermiste werd al gauw gevonden en aan de eigenaar teruggegeven. Van roof en plundering onderweg is helemaal geen sprake, je hoort er nooit van. En de ontmoetingen met zwervers waarvoor ze me bang hebben willen maken toen ik hiernaar toe ging, blijken hier voor een reiziger niet gevaarlijker te zijn dan die met hazen en wilde eenden.

Bij de thee kreeg ik blini’s van tarwemeel, pasteitjes met wrongel en eieren en luxe broodjes. De blini’s waren dun, vettig, en de broodjes deden me denken aan die gele luchtige broodkransjes die de Oekraïners in Taganrog en Rostov aan de Don op de markt verkopen. Overal op de weg door Siberië bakken ze heerlijk brood: ze bakken het dagelijks in ruime hoeveelheden. Tarwebloem is hier goedkoop: dertig tot veertig kopeke per poed.⁵

Met brood alleen kun je je maal niet doen. Als je midden op de dag iets warms vraagt, krijg je overal ‘soep van wilde eend’ voorgeschoteld en verder niets. Die soep is niet te eten: een troebele vloeistof waarin stukjes eend maar ook de ingewanden drijven, die nog niet helemaal schoongemaakt zijn. Het is onsmakelijk en als je ernaar kijkt word je al misselijk. In elke izba komt wild op tafel. In Siberië kennen ze geen jachtwetten en vogels schieten ze het hele jaar door. Maar snel uitgeroeid zal het wild hier wel niet raken. Over de afstand van vijftienhonderd werst tussen Tjoemen en Tomsk zie je wild in overvloed, maar er is nauwelijks een behoorlijk jachtgeweer te koop en op de honderd jagers is er misschien één die een vogel in de vlucht kan raken. Gewoonlijk kruipt de jager op zijn buik naar de eenden toe, over hobbels en door het natte gras, en hij schiet slechts van achter een struik op twintig, dertig pas afstand van een zittende eend. Daarbij ketst zijn ondeugdelijke geweer zo’n vijf keer, bij het afgaan van een schot krijgt hij een flinke opduvel tegen zijn schouder en wang, en als hij het geluk heeft een eend te raken staat hem nog een heel karwei te wachten: schoenen en broek uit en het koude water in. Jachthonden hebben ze hier niet.

9 mei

IV

Er staat een koude, gure wind; de regens zijn begonnen en zullen dag en nacht voortduren. Op achttien werst van de rivier de Irtysj zegt de boer Fjodor Pavlovitsj, bij wie de koetsier me heeft gebracht, dat verder gaan onmogelijk is, aangezien door de regen de weiden bij de rivier zijn overstroomd: een zekere Koezma is de vorige dag uit Poestynnoje gekomen omdat zijn paarden bijna zijn verdronken; we moeten wachten.

‘En hoe lang moeten we wachten?’ vraag ik.

‘Ik heb geen flauw idee, vraag dat maar aan God.’

Ik ga de izba binnen. In de kamer zit een grijsaard in een rood hemd, hij ademt moeilijk en kucht voortdurend. Ik wil hem een wonderpoeder geven en verzeker hem dat hij daardoor verlichting zal krijgen, maar hij gelooft niet in medicijnen en zegt dat het al beter gaat nu hij rustig zit.

Ik zit te denken: hier blijven overnachten? Die oude man zal de hele nacht wel blijven hoesten, ook zullen er wel wandluizen zijn en wie kan me garanderen dat het water morgen niet nog verder is gekomen? Nee, toch maar liever gaan!

‘Laten we toch maar vertrekken, Fjodor Pavlovitsj!’ zeg ik. ‘Ik blijf hier niet wachten.’

‘Zoals u wilt’ is zijn vriendelijke antwoord. ‘Als we maar niet in het water hoeven overnachten.’

Daar gaan we dan. Het regent dat het giet en mijn reiswagen is niet overdekt. De eerste acht werst rijden we over een modderige weg, maar desondanks in draf.

‘Wat een weer!’ zegt Fjodor Pavlovitsj. ‘Ik moet bekennen dat ik daar lang niet geweest ben en die overstroming niet heb gezien waar Koezma zo van geschrokken is. Maar misschien redden we het, met Gods hulp.’

Even later strekt zich voor onze ogen een grote watervlakte uit. Dat zijn de ondergelopen weiden. De wind jaagt eroverheen, huilt en maakt golfjes. Hier en daar zijn eilandjes te zien en nog niet ondergelopen stroken grond. Je kunt zien waar de weg loopt aan de bruggetjes en aan de doorweekte en slappe takken, die bijna allemaal van hun plaats zijn geraakt. In de verte, aan de andere kant van de watervlakte, loopt de hoge oever van de Irtysj, grijsbruin en somber, en erboven hangen zware, grijze wolken; op sommige plaatsen langs de oever ligt nog sneeuw.

We beginnen het overstroomde gebied in te rijden. Het is niet diep, de wielen komen een kwart arsjin onder water.⁶ Het rijden zou nog draaglijk zijn geweest als die bruggetjes er niet waren geweest. Bij ieder bruggetje moeten we van de wagen de modder of het water in stappen, om tegen de brug op te komen moeten we tegen het deel omhoog planken en balken leggen, die verspreid bij elke brug liggen. De paarden leiden we een voor een over de brug. Fjodor Pavlovitsj spant telkens de buitenste paarden uit en laat me die dan vasthouden; dan sta ik met het koude, vieze paardentuig in mijn handen terwijl de nerveuze paarden achteruitdeinzen, de wind me de kleren van het lijf probeert te rukken en de regen me hard en pijnlijk in het gezicht slaat. Moeten we niet omkeren? Maar Fjodor Pavlovitsj blijft zwijgen en wacht waarschijnlijk totdat ik voorstel om rechtsomkeert te maken; ik houd ook mijn mond.

Zo nemen we stormenderhand een brug, nog een, dan een derde... Ergens blijven we in de modder steken en kantelen we bijna, ergens anders worden de paarden koppig, en boven onze hoofden vliegen meeuwen en eenden alsof ze ons uitlachen. Aan het gezicht van Fjodor Pavlovitsj, aan zijn rustige bewegingen en zelfs aan zijn zwijgen kan ik merken dat hij zeker niet voor het eerst zo zwoegt, dat het soms nog wel erger is, dat hij al heel lang gewend is aan de onbegaanbare modder, het water en de ijzige regen. Hij heeft een hard bestaan!

We komen op een eilandje. Hier staat een kleine izba zonder dak; in de natte mest lopen twee kletsnatte paarden. Op het geroep van Fjodor Pavlovitsj komt een baardige moezjik met een lange boomtak in de hand naar buiten die ons de weg wil wijzen. Hij gaat zwijgend voorop, meet met zijn tak overal de diepte en voelt of de bodem stevig genoeg is, en wij lopen achter hem aan. Hij leidt ons naar een lange, smalle strook grond die hij de bergrug noemt; we moeten die rug volgen en waar hij eindigt moeten we links aanhouden, dan rechts en een volgende bergrug op gaan, die precies bij een doorwaadbare plaats uitkomt.

De lucht wordt al donkerder; eenden en meeuwen laten zich niet meer zien. De boer met de baard die ons de weg heeft gewezen, is allang weer teruggegaan. De eerste bergrug hebben we gehad, opnieuw ploeteren we door het water, we houden links aan en dan rechts. Ja, eindelijk, daar is de tweede bergrug. Die voert ons tot pal aan de rivieroever.

De Irtysj is breed. Als Jermak hem tijdens een overstroming had moeten overzwemmen, zou hij ook zonder maliënkolder verdronken zijn.⁷ De oever is hier hoog, steil en volkomen kaal. Er is een dal te zien; door dat dal loopt volgens Fjodor Pavlovitsj de weg naar de heuvel en het dorp Poestynnoje, waar ik naar toe moet. De oever aan de overzijde is glooiend en ligt een arsjin boven de waterspiegel; hij is kaal en afgekalfd en ziet er glad uit; troebele golven met witte schuimkoppen klotsen er woest tegenaan, maar springen onmiddellijk weer terug, alsof ze het walgelijk vinden die lelijke, glibberige kant aan te raken, waar, zo op het oog, alleen padden kunnen leven en de ziel van zware zondaars. De Irtysj is geen luidruchtig briesende rivier, maar het lijkt alsof hij op de bodem tegen doodkisten stommelt. Hij ziet er vervloekt uit!

We komen bij de izba waar de veerlieden wonen. Er komt er een naar buiten die zegt dat het overvaren wegens het slechte weer onmogelijk is en dat ik tot de volgende dag zal moeten wachten.

Ik blijf dus overnachten. De hele nacht hoor ik hoe de pontbazen en mijn koetsier liggen te snurken, hoe de regen tegen het venster klettert en hoe de wind huilt en de boze Irtysj op de doodkisten rommelt... Vroeg in de ochtend loop ik naar de rivier; het regent nog steeds, de wind is wel iets gaan liggen maar varen met de veerpont is onmogelijk. Ze brengen me in een boot naar de overkant.

Het veer hier is in handen van een arbeidscoöperatie van boeren; er is geen enkele balling bij, ze zijn allen zelfstandig. Het zijn goede, vriendelijke lieden. Als ze me hebben overgevaren en ik tegen de glibberige kant op klauter naar de weg, waar al een paard voor me klaarstaat, roepen ze me na om me een goede, voorspoedige reis, een goede gezondheid en succes met de zaken te wensen... Maar de Irtysj blijft boos tekeergaan...

12 mei

V

Wat een misère met die overstromingen! In Kolyvan kan ik geen postkoets krijgen; ze zeggen dat de Ob buiten zijn oevers is getreden en verder reizen onmogelijk is. Ze hebben zelfs de poststukken vastgehouden en wachten speciale orders af.

De klerk van het postkoetskantoortje raadt me aan een koets te huren, naar Vjoen te rijden en daarvandaan naar Krasny Jar; van Krasny Jar kan ik twaalf werst met een boot tot Doebrovino, en daar zullen ze me wel een postkoets geven. Dat doe ik dan maar: naar Vjoen en vandaar naar Krasny Jar... Ze brengen me bij een boer, Andrej geheten, die in het bezit is van een boot.

‘Ja, een boot heb ik!’ zegt Andrej, een magere man van een jaar of vijftig met een rossig baardje. ‘Ik heb een boot. Die is vanmorgen vroeg met de klerk van de assessor naar Doebrovino gevaren en hij zal wel snel hier terug zijn. Wacht u maar en drinkt u ondertussen een kop thee.’

Ik drink thee en klim vervolgens op de berg donzen dekbedden en kussens... Als ik wakker word vraag ik naar de boot, maar die is nog niet terug. Om de kou te verdrijven hebben de vrouwen de oven aangemaakt, en ze bakken meteen brood. De kamer is lekker warm, het brood is inmiddels gebakken, maar de boot is er nog steeds niet.

‘Wat een waardeloze kerel hebben ze gestuurd!’ zucht de gastheer hoofdschuddend. ‘Traag als een oud wijf, hij is natuurlijk bang voor de wind en is niet gegaan. En wat een wind! Misschien wil meneer nog wat thee? U zult het wel vervelend vinden, niet?’

Een debiele jongen, op blote voeten, in een gescheurde lange overjas die doorweekt is van de regen, sleept brandhout en emmers water de bijkeuken in. Hij gluurt af en toe naar mij, hij laat zijn warrige ragebol zien, mompelt iets onverstaanbaars, bulkt als een kalf en gaat dan weer weg. Als je naar zijn natte gezicht en die starende ogen kijkt en zijn stem hoort, zou je zelf beginnen te bazelen.

Na de middag komt er een bijzonder grote boerenman met een brede stierennek en met geweldige vuisten op bezoek. Hij doet denken aan een vette Russische geldinner. Zijn naam is Pjotr Petrovitsj en hij woont in een naburig dorpje. Samen met zijn broer heeft hij vijftig paarden, hij rijdt huurkoetsen, levert trojka’s op het poststation, bebouwt een lapje grond, handelt in vee en nu is hij op weg naar Kolyvan voor een of andere transactie.

‘Komt u uit Rusland?’ vraagt hij me.

‘Ja.’

‘Daar ben ik nog nooit geweest. Wie hier bij ons een keer naar Tomsk is geweest, loopt al met zijn neus in de lucht alsof hij de hele wereld heeft afgereisd. Volgens de krant krijgen we hier binnenkort een spoorweg. Vertelt u me eens, meneer, hoe dat moet. Zo’n locomotief werkt op stoom, dat kan ik begrijpen. Maar stel dat hij door een dorp zou moeten, dan vernielt hij toch de izba’s en rijdt hij toch mensen omver?’

Ik leg het hem uit, hij luistert oplettend en zegt: ‘Hoe is het mogelijk!’ Uit zijn woorden kan ik opmaken dat deze kolos in Tomsk, Irkoetsk en Irbit is geweest, dat hij zichzelf toen hij al getrouwd was lezen en schrijven heeft geleerd. Naar onze gastheer, die nooit verder dan Tomsk is geweest, kijkt hij tamelijk neerbuigend, hij luistert ook nauwelijks naar hem. Wanneer ze hem iets aanbieden, zegt hij beleefd: ‘Doet u geen moeite.’

Gastheer en gast gaan thee zitten drinken. De jonge vrouw van de zoon des huizes brengt hun thee op een presenteerblad en maakt een diepe buiging; dan nemen ze hun koppen en drinken die zwijgend leeg. Naast de oven staat de samovar te pruttelen. Ik kruip maar weer op de donzen dekbedden en kussens, ga wat liggen lezen, kom er weer af en ga schrijven; dat duurt zo een tijd, een heel lange tijd, en het vrouwtje buigt nog steeds en de gastheer drinkt nog steeds thee met zijn gast.

‘Bè-ba!’ schreeuwt de onnozele in de bijkeuken. ‘Mè-ma!’

En de boot is er nog niet! Buiten wordt het al donker en in de huiskamer wordt een vetkaars aangestoken. Pjotr Petrovitsj stelt me eindeloos vragen: waar ik naar toe ga en waarom, of er oorlog zal komen, hoeveel mijn revolver kost, maar ten slotte gaat het praten ook hem vervelen; zwijgend zit hij aan tafel, met zijn hoofd op zijn vuisten geleund denkt hij na. De lont van de kaars begint te walmen, de deur gaat geruisloos open, de idioot komt binnen en gaat op de dekenkist zitten; zijn armen zijn bloot tot de schouder; ze zijn mager, dun als stokjes. Hij zit naar de kaars te staren.

‘Maak dat je wegkomt, ga daar vandaan,’ zegt de boer.

‘Mè-ma!’ balkt hij, en helemaal voorovergebogen gaat hij naar de bijkeuken. ‘Bè-ba!’

De regen klettert tegen de ruit. Gastheer en gast zitten eendensoep te eten; ze hebben eigenlijk geen van tweeën trek, maar eten uit verveling... Dan legt de jonge vrouw donzen dekbedden en kussens op de vloer; gastheer en gast kleden zich uit en gaan naast elkaar liggen.

Wat een verveling! Om mezelf wat afleiding te bezorgen ga ik in gedachten naar huis, waar het al lente is en geen koude regen tegen de ruiten slaat, maar alsof het zo moet zijn denk ik juist aan het lome, grauwe, nutteloze bestaan; ook daar zal de lont wel staan te walmen, ook daar zal wel ‘Mè-ma! Bè-ba!’ worden geroepen. En ik heb geen zin om terug te keren.

Ik spreid mijn pelsjas op de vloer uit, zet de kaars aan mijn hoofdeinde en ga liggen. Pjotr Petrovitsj richt zijn hoofd wat op en kijkt naar me.

‘Ik zal u eens wat vertellen...’ zegt hij met gedempte stem, opdat de gastheer het niet zal horen. ‘De mensen hier in Siberië zijn dom, ze hebben geen enkel talent. Uit Rusland krijgen ze hun pelsjassen, bedrukt katoen, serviesgoed, spijkers, en zelf kunnen ze helemaal niets. Alleen hun akkertje ploegen en koetsen rijden, verder niets. Zelfs vis vangen kunnen ze niet. Een stomvervelend volk, god nog an toe, wat zijn die mensen saai! Als je met ze samenleeft word je alleen maar mateloos vet. Alleen je geest, die kun je nergens aan laven! Een zielige toestand, meneer! De mensen hier staan stil, ze hebben een goed hart, dat wel, ze zullen je niet bestelen en nog geen haar op je hoofd krenken, het zijn zelfs geen grote zuiplappen. Als goud zo goed, maar ze zijn geen stuiver waard, ze hebben geen enkel nut, als een vlieg, of, laten we zeggen, een mug. Vraag iemand hier maar eens: “Waar leef je eigenlijk voor?”’

‘De mensen werken toch, hebben voldoende te eten, gaan goed gekleed,’ zeg ik. ‘Wat zouden ze dan nog meer nodig hebben?’

‘Een mens moet toch weten wat zijn leven voor zin heeft? In Rusland begrijpen ze dat wel!’

‘Welnee, daar begrijpen ze dat evenmin.’

Pjotr Petrovitsj denkt even na en zegt: ‘Dat gaat er bij mij niet in. Een mens is toch geen paard! Bij ons in Siberië is bijvoorbeeld geen recht. En als dat er ooit mocht zijn geweest, dan is het nu in elk geval wel doodgevroren. Dus moet een mens dat recht zoeken. Ik ben een rijke boer en bovendien nog sterk ook, bij de assessor sta ik in een goed blaadje, en deze gastheer hier kan ik, als ik wil, morgen nog te pakken nemen. Dan zou hij door mijn toedoen in de gevangenis wegrotten en zijn kinderen zouden aan de bedelstaf raken. En ik word niet berecht en hij wordt niet beschermd omdat we rechteloos leven... Dat wil zeggen, volgens ons geboortebewijs staan we ingeschreven als mensen, Pjotr en Andrej, maar in wezen zijn we wolven. Toch zullen we eens voor Gods rechterstoel verschijnen... Het is een ernstige zaak, vreselijk, en de gastheer is rustig gaan liggen en heeft zijn voorhoofd driemaal bekruist, alsof daarmee alles is afgehandeld. Hij verdient geld en verstopt het: als hij zo’n achthonderd roebel bij elkaar heeft, koopt hij er weer wat paarden bij, en hij zou zich moeten afvragen waartoe het allemaal dient. Je kunt het toch niet meenemen naar die andere wereld! Hij zou het zich moeten afvragen, maar hij begrijpt het niet, hij heeft te weinig verstand.’

Zo praat Pjotr Petrovitsj lang door... Als hij uitgepraat is, begint het al licht te worden en kraaien de hanen.

‘Mè-ma!’ balkt de onnozele. ‘Bè-ba!’

En de boot is er nog altijd niet!

13 mei

VI

In Doebrovino krijg ik paarden en kan ik verdergaan. Maar op vijfenveertig werst van Tomsk hoor ik opnieuw dat ik niet verder zal kunnen, dat de rivier de Tom weiden en wegen onder water heeft gezet. Weer moet ik met een boot verder. En hier dezelfde geschiedenis als in Krasny Jar: de boot is naar de overkant gevaren en kan niet terug omdat er een harde wind waait en er te hoge golven staan... Opnieuw wachten!

’s Morgens valt er sneeuw (14 mei!), die de aarde met een laag van anderhalve versjok bedekt, ’s middags spoelt de regen alle sneeuw weer weg, ’s avonds tegen zonsondergang als ik aan de oever sta en zie hoe het bootje, dat eindelijk terugkomt, tegen stroom en golfslag worstelt, valt er korrelsneeuw, vermengd met regen...⁸ Tegelijkertijd doet zich een verschijnsel voor dat helemaal niet bij sneeuw en kou past: ik hoor duidelijk het gerommel van onweer. De koetsiers slaan een kruis en zeggen dat het zachter weer zal worden.

De boot is groot. Eerst leggen ze er een stuk of twintig poed aan post in, dan mijn bagage, en alles dekken ze af met natte bastmatten. Een postiljon, een rijzige bejaarde man, gaat op een zak zitten, ik op mijn koffer. Aan mijn voeten neemt een klein sproetig soldaatje plaats. Zijn uniform kun je uitwringen en het water druipt van zijn pet zijn nek in.

‘Met Gods zegen! Steek van wal!’

We drijven af op de stroom, langs een bosje purperwilgen. De roeiers vertellen dat hier tien minuten geleden twee paarden zijn verdronken en dat de jongen die op de wagen zat zich ternauwernood kon redden door zich aan een wilgentak vast te grijpen.

‘Roeien, mannen, roeien! Vertel dat later maar!’ zegt de roerganger. ‘Trekken aan die riemen!’

Zoals gewoonlijk vlak voor een onweersbui slaat een felle windvlaag over het water. Een kale purperwilg buigt ruisend over het oppervlak, de rivier wordt plotseling donker en de golfslag rommelig...

‘Mannen, draai naar dat wilgenbosje, we moeten afwachten!’ zegt de roerganger zacht.

We draaien al naar de wilg toe, maar een van de roeiers merkt op dat we in geval van noodweer wel de hele nacht bij die wilg zouden liggen en dan toch verdrinken, waarom zouden we dus niet verder varen? Ze laten de meeste stemmen gelden en besluiten verder te varen...

De rivier wordt donkerder, de sterke wind en de regen slaan tegen ons aan en de overzijde is nog ver, de wilgentakken waaraan we ons in uiterste nood hadden kunnen vastklampen, laten we achter ons... De postiljon, die in zijn leven al heel wat heeft meegemaakt, zwijgt en verroert zich niet, alsof hij versteend is. De roeiers zeggen ook geen woord... Ik zie hoe de hals van het soldaatje plotseling rood wordt. Het wordt mij ook bang te moede en ik denk slechts hoe ik, als de boot zou omslaan, eerst mijn pelsjas zou uitgooien, daarna mijn jasje en dan...

Maar de oever komt nader en nader, de roeiers zijn opgewekter aan de slag; beetje bij beetje wijkt de beklemming van mijn ziel en wanneer de oever nog maar drie sazjen van de boot verwijderd is, voel ik me opeens opgelucht, ja, zelfs vrolijk, en ik denk: het is goed om een lafaard te zijn. Er is dan maar weinig voor nodig om je plotseling vrolijk te voelen!

15 mei

VII

Ik houd er niet van wanneer een balling uit de intelligentsia voor het venster zwijgend naar het dak van een naburig huis staat te kijken. Waaraan denkt hij dan? Ik houd er evenmin van wanneer hij met me over koetjes en kalfjes praat en me daarbij aankijkt met een uitdrukking alsof hij wil zeggen: jij gaat terug naar huis, maar ik niet. Ik houd er niet van omdat ik op zo’n moment oneindig met hem te doen heb.

De zo vaak verkondigde mening dat de doodstraf tegenwoordig slechts in uitzonderingsgevallen wordt uitgevoerd is niet helemaal juist; alle zware strafmaatregelen die de doodstraf vervangen, hebben nog steeds het belangrijkste en het meest essentiële kenmerk ervan, namelijk het onherroepelijke, het voor de levensduur gestraft zijn. Al die straffen hebben tot doel – een doel dat ze direct van de doodstraf hebben geërfd – de misdadiger voorgoed uit zijn normale menselijke milieu te halen, en wie een ernstige misstap heeft begaan, sterft eigenlijk voor de gemeenschap waarin hij is geboren en opgegroeid, net als in de tijden van de doodstraf. In onze relatief humane Russische wetgeving zijn zware veroordelingen, zowel de criminele als de correctionele, bijna allemaal levenslang. Dwangarbeid gaat altijd gepaard met verbanning voor de duur van het leven; verbanning naar een verre nederzetting is vreselijk, juist doordat deze levenslang is; degene die is veroordeeld tot de gelederen der gevangenen wordt, als de maatschappij niet bereid is hem nadat hij zijn straf heeft uitgezeten weer in haar midden op te nemen, naar Sachalin verbannen; het verlies van burgerrechten geldt praktisch in alle gevallen voor de duur van het leven, enzovoort. Op deze manier gunnen al deze zwaarste straffen de misdadiger niet de eeuwige rust in het graf, juist datgene wat me voor mijn gevoel nog met de doodstraf zou kunnen verzoenen, terwijl anderzijds het levenslange, het besef dat er geen hoop op betere tijden bestaat, dat de burger in je definitief gestorven is en dat geen enkele inspanning hem in jezelf weer tot leven kan wekken, grond geeft voor het besef dat de doodstraf noch in Europa noch bij ons is afgeschaft, maar slechts in een andere, voor ons menselijk gevoel minder weerzinwekkende vorm is gegoten. Europa is zo lang aan de doodstraf gewend dat afschaffing ervan een lange en slepende kwestie moet zijn.

Ik ben er vast van overtuigd dat men over vijftig of honderd jaar onze levenslange straffen zal bezien met de verbijstering en met het schaamtegevoel waarmee wij nu kijken naar het uitscheuren van neusgaten of het afhakken van vingers van de linkerhand. En ik ben er eveneens heilig van overtuigd dat we, hoe oprecht en duidelijk we ook menen dat maatregelen als levenslange vrijheidsberoving uit de tijd zijn en op vooroordelen stoelen, toch volstrekt niet in staat zijn het kwaad te verhelpen. Om die straf te vervangen door iets rationelers, iets rechtvaardigers, ontbreekt het ons in de huidige tijd aan kennis, ervaring en mogelijk ook aan moed; alle pogingen in die richting, aarzelend en eenzijdig, zouden alleen maar tot ernstige fouten en uitersten kunnen leiden: het lot van iedere onderneming die niet op kennis en ervaring is gebaseerd. Hoe treurig en hoe vreemd het ook moge lijken, we hebben zelfs niet het recht te beslissen over de modieuze kwestie wat beter voor Rusland is: gevangenis of verbanning, aangezien we absoluut niet weten wat een gevangenis feitelijk is, noch wat verbanning is. Lees onze literatuur maar eens na op de onderwerpen gevangenis en verbanning: wat een bittere armoede! Twee, drie artikeltjes, twee, drie namen, en daar blijft het bij, alsof er in Rusland geen gevangenis, geen verbanning en geen dwangarbeid bestaat. Al zo’n twintig, dertig jaar blijft onze denkende intelligentsia de frase herhalen dat elke misdadiger een product is van de samenleving, maar hoe onverschillig staat ze dan tegenover dat product! De oorzaak van dat soort onverschilligheid tegenover gevangenen en mensen die in verbanning wegkwijnen, een onbegrijpelijke onverschilligheid in een christelijke staat en in een christelijke literatuur, schuilt in het ontstellend tekort aan scholing van onze Russische jurist: hij weet te weinig en is evenmin vrij van vooroordelen als de door hem bespotte kleine ambtenaar. Hij legt de universitaire examens slechts af om een mens te kunnen vonnissen en veroordelen tot gevangenisstraf en verbanning; zodra hij zijn ambt bekleedt en daarvoor wordt gehonoreerd, doet hij niets anders dan vonnissen en veroordelen, en waar de misdadiger na het vonnis heen gaat en waarvoor, wat een gevangenis en wat Siberië is, dat is hem niet bekend, het interesseert hem ook niet en het ligt niet binnen zijn competentie: dat is verder een zaak voor de konvooibegeleiders en de gevangenisopzichters met hun rode neuzen!

Naar het oordeel van de plaatselijke bewoners, ambtenaren en koetsiers die ik heb gesproken, leiden gedeporteerden uit de intelligentsia – voormalige officieren, ambtenaren, notarissen, boekhouders, vertegenwoordigers van de jeunesse dorée, hierheen verbannen wegens fraude, malversaties, zwendel, oplichting en dergelijke – een teruggetrokken, bescheiden bestaan. Een uitzondering op deze regel vormen de figuren met het temperament van een Nozdrjov;⁹ deze blijven altijd, overal en onder alle omstandigheden zichzelf, maar ze blijven niet op één plaats, ze leiden in Siberië een zwervend bestaan als zigeuners en zijn zo beweeglijk dat ze steeds weer aan het wakend oog van de autoriteiten ontsnappen. Behalve deze Nozdrjovs vind je onder de ‘ongelukkigen’ uit de intelligentsia vaak mensen die volkomen verdorven en zedeloos zijn, laaghartige, onverbeterlijke individuen, maar die tellen nauwelijks mee. Iedereen kent ze en ze worden met de vinger nagewezen. De overgrote meerderheid evenwel, ik herhaal het, leeft bescheiden.

Intellectuelen maken de eerste tijd in het verbanningsoord een verwarde, verpletterde indruk: ze zijn schuw en volkomen uit het veld geslagen. De meesten zijn berooid, futloos en slecht opgeleid en hebben niets bij zich, behalve hun handschrift, dat vaak van geen enkel nut is. Sommigen beginnen hun lijfgoed stuk voor stuk te verkopen: dure nachthemden van Hollands linnen, beddenlakens, omslagdoeken... en twee, drie jaar later sterven ze van honger en ellende (zo is onlangs in Tomsk Koezovljov, die een grote rol in de douaneaffaire van Taganrog heeft gespeeld, gestorven; hij is begraven op kosten van een grootmoedig man, eveneens een balling). Anderen echter bouwen langzamerhand een nieuw bestaan op en kunnen zich staande houden: ze gaan de handel of de advocatuur in, schrijven in plaatselijke kranten, worden klerk of iets dergelijks. Ze verdienen zelden meer dan dertig, vijfendertig roebel per maand.

Ze leiden een saai bestaan. Vergeleken met het Russische landschap is de natuur in Siberië voor hun gevoel monotoon, armzalig en doods; op hemelvaartsdag vriest het nog en met Pinksteren valt er natte sneeuw. De woningen in de steden zijn verwaarloosd, de straten smerig, in de winkels is alles duur, er is nooit vers voedsel en altijd schaarste; veel waaraan de Europese mens gewend is, is niet te betalen. De plaatselijke intelligentsia, de denkende en de niet-denkende, drinkt van ’s morgens tot ’s avonds wodka; ze drinken het onelegant, grof en dom, zonder maat te houden, maar ook zonder werkelijk dronken te worden. Na de eerste paar zinnen van een conversatie vraagt een intellectueel hier al: ‘Zullen we maar een glaasje nemen?’ En uit verveling drinkt de balling mee, in het begin met vertrokken gezicht, maar al gauw raakt hij eraan gewend en na enige tijd is hij verslaafd. In de drankzucht slepen de ballingen niet de bevolking mee, maar de bevolking de ballingen. De vrouw is hier net zo saai als de Siberische natuur; ze is kleurloos en koud, kan zich niet kleden, zingt nooit, lacht niet, ziet er niet lieftallig uit en, zoals iemand die er al lang woont het in een gesprek met mij uitdrukte: ‘Ze voelt hard aan.’ Als Siberië mettertijd zijn eigen romanschrijvers en dichters krijgt, zal in hun romans en gedichten de vrouw geen heldin zijn: zij zal niet bezielend werken, niet tot verheven daden inspireren, zij zal de ziel niet redden, ze zullen voor haar niet ‘naar het einde van de wereld’ reizen. Als we de bedompte kroegen, de gemengde badhuizen en de vele openlijke en verborgen bordelen waartoe de Siberische man zich zo aangetrokken voelt, buiten beschouwing laten, dan blijft er in de steden niets aantrekkelijks over. Op de lange herfst- en winteravonden zit de balling thuis of gaat bij een ingezetene een borrel drinken; ze drinken samen één, twee flessen wodka en dan nog een half dozijn flessen bier leeg, waarna de gebruikelijke vraag volgt: ‘Zullen we er maar eens op afgaan?’, dat wil zeggen naar het bordeel. Verveling en heimwee! Waarmee kun je je ziel verlichting schenken? De balling leest een waardeloos boek, bijvoorbeeld Les maladies de la volonté van Ribot, of hij trekt op de eerste zonnige lentedag een lichte broek aan, daar blijft het dan verder bij.¹⁰ Ribot is een beetje vervelend, want hoe kun je over ziekten van de wil lezen als je zelf geen wil hebt? In de lichte broek heeft hij het koud, maar het is in ieder geval eens iets anders!

18 mei

VIII

De Siberische weg is de langste en lijkt de lelijkste weg ter wereld. Van Tjoemen tot Tomsk is hij, niet dankzij de ambtenaren maar door zijn natuurlijke gesteldheid, nog draaglijk: hij loopt hier door een onbeboste vlakte; als er ’s morgens regen valt, is hij ’s avonds weer droog, en als tot eind mei de weg bedekt is met bergen ijs van de smeltende sneeuw, dan kun je naar believen omrijden over het open veld. Vanaf Tomsk beginnen echter de tajga en heuvels, hier droogt de bodem langzaam, naast de eigenlijke weg rijden is er niet mogelijk en je moet noodgedwongen de weg volgen. Daarom ook beginnen de reizigers pas voorbij Tomsk te schelden en hun hart te luchten in de klachtenboeken. De heren ambtenaren lezen de klachten plichtsgetrouw door en schrijven bij elke klacht: ‘Hieraan kan geen gevolg worden gegeven.’ Waartoe dient dit geschrijf eigenlijk? Chinese ambtenaren hadden in zo’n geval allang een stempel aangeschaft.

Van Tomsk tot Irkoetsk reis ik in het gezelschap van twee luitenants en een militair arts. Een van hen is luitenant bij de infanterie, hij draagt een ruige Kaukasische pelsmuts, de ander is topograaf en draagt een nestel. Bij ieder station vallen we vuil, nat, slaperig, afgebeuld en stijf van het lange zitten in de trage, hotsende rijtuigen neer op de bank en roepen verontwaardigd uit: ‘Wat een marteling, wat een afschuwelijke weg!’ Maar de klerk van het station en de dorpsoudste zeggen dan: ‘Dit is nog niets, wacht maar tot u in Kozoelka bent!’

Ze proberen ons bij ieder station bang te maken met Kozoelka, te beginnen bij Tomsk: de klerken lachen raadselachtig en reizigers die uit tegengestelde richting komen zeggen met leedvermaak: ‘Ik ben erdoorheen, ga jij nu maar!’ Zo wordt het geheimzinnige Kozoelka langzamerhand een spookbeeld, een vogel met een lange, scherpe snavel en groene ogen.

Kozoelka, dat is de afstand van tweeëntwintig werst tussen de stations Tsjernoretsjensk en Kozoelka (zo ongeveer tussen de steden Atsjinsk en Krasnojarsk). Op twee, drie stations vóór die verschrikkelijke weg beginnen de voorboden zich al te vertonen. Een ons tegemoetkomende reiziger vertelt dat zijn rijtuig viermaal is gekanteld, een ander klaagt dat de as van zijn wagen is gebroken, een derde zwijgt somber en op onze vraag of de weg goed is, antwoordt hij: ‘Het is een prachtweg, de duivel hale hem!’ Iedereen kijkt me aan alsof ik de overledene ben omdat ik een eigen rijtuig heb.

‘De hele boel zal wel kapotgaan en u blijft vast in de modder steken!’ zeggen ze dan zuchtend. ‘U kunt beter per postkoets reizen!’

Naarmate we Kozoelka naderen, worden de voortekenen vreselijker. ’s Avonds, niet ver van station Tsjernoretsjensk, kantelt het rijtuig van mijn tochtgenoten, de luitenants en de arts vliegen met hun koffers, bundeltjes, sabels en vioolkist de modder in. ’s Nachts is het mijn beurt. De koetsier zegt me vlak bij station Tsjernoretsjensk dat de ijzeren bout die as en voorwielen met het voorstel verbindt, verbogen is. Als die knikt of breekt, duikt het voertuig voorover de grond in. Bij het station beginnen ze aan de reparatie. Vijf koetsiers, die zo naar knoflook en uien ruiken dat je er benauwd en onpasselijk van wordt, kantelen het smerige rijtuig en beginnen met een zware hamer de verbogen bout eruit te slaan. Ze vertellen me dat aan het onderstel nog een stootkussen is gebarsten, een remblok verzakt en drie moeren zijn losgedraaid, maar ik begrijp er niets van en wil het ook niet begrijpen... Het is donker, koud, vervelend, en ik ben moe...

In het wachtlokaal brandt mat een lampje. Het ruikt er naar petroleum, knoflook en uien. Op de ene bank ligt de luitenant met de pelsmuts te slapen, op de andere zit een baardige man traag zijn laarzen aan te trekken; hij heeft zojuist opdracht gekregen om ergens een telegraafdraad te repareren, maar hij heeft slaap en wil niet. De luitenant met de nestel en de arts zitten aan de tafel met het hoofd op de armen geleund te dommelen. Ik hoor de pelsmuts snurken en het gehamer buiten.

Dan wordt er weer gepraat... Al die gesprekken overal langs de weg komen uit op één en hetzelfde thema: ze kritiseren de plaatselijke leiding en schelden op de toestand van de weg. Het zwaarst geven ze af op de posterijen, hoewel deze wat de Siberische route betreft slechts orders geven, maar niets met de technische uitvoering te maken hebben. Voor een vermoeide reiziger met nog meer dan duizend werst tot Irkoetsk voor de boeg is alles wat ze op het station vertellen gewoon afschuwelijk. Zo hoor je hoe een lid van het Geografisch Genootschap, die met zijn vrouw op reis was, tweemaal zijn rijtuig aan stukken reed en in het bos moest overnachten, hoe een dame door het schudden en stoten een schedelbreuk opliep, hoe een ambtenaar van de Accijnzen zestien uur in de modder vastzat en boeren vijfentwintig roebel gaf om zijn rijtuig los te trekken en naar het volgende station te brengen, hoe nog nooit een huurrijtuig zonder ongelukken de route heeft afgelegd. Al dergelijke verhalen weergalmen in mijn ziel als het gekrijs van de onheilsvogel.

Te oordelen naar de verhalen heeft de post het ’t zwaarst. Als er een goed mens te vinden zou zijn die de moeite zou willen nemen om het Siberische postverkeer te volgen, laten we zeggen van Perm tot Irkoetsk, en zijn indrukken zou vastleggen, dan zou hij zijn lezers aan het huilen maken. Om te beginnen blijven al die leren zakken en balen, die religie, verlichting, handel, orde en geld naar Siberië brengen, zonder noodzaak dagenlang in Perm liggen, alleen omdat de trage boten steeds te laat voor de trein aankomen. Tussen Tjoemen en Tomsk heeft de post in het voorjaar tot in juni met de monsterlijke overstromingen van de rivieren en met de kleverige modder te kampen. Ik weet nog dat ik vanwege zo’n overstroming ongeveer een etmaal op een station moest wachten; met mij wachtte de post. Over de rivier en de ondergelopen weiden worden zware postzakken vervoerd op kleine bootjes die alleen maar niet omslaan omdat de moeders van Siberische postiljons waarschijnlijk steeds vurig voor hun zonen bidden. Van Tomsk tot Irkoetsk zitten de postkoetsen dagelijks tien tot twintig uur vast in de vette modder vlak bij talloze Kozoelka’s en Tsjernoretsjensks. Op 27 mei vertelden ze bij een van de stations dat enkele dagen tevoren de brug over het riviertje de Katsja onder het gewicht van de post was ingestort en dat de paarden en de post nog op het nippertje gered konden worden. Het is een van de veel voorkomende ongelukken, waar de Siberische posterijen allang aan gewend zijn. Toen ik mijn reis naar Irkoetsk voortzette, slaagde de post uit Moskou er zes dagen lang niet in me in te halen; die had dus een vertraging van meer dan een week opgelopen, en beleefde al een week allerlei avonturen.

De Siberische postiljons zijn martelaars. Hun kruis is zwaar. Het zijn helden die het vaderland hardnekkig weigert te erkennen. Zij werken hard, leveren strijd met de natuur als geen ander, hun lijden is bij tijden ondraaglijk, maar toch worden ze veel vaker ontslagen, overgeplaatst en bestraft dan beloond. Weet u hoe schamel zij worden betaald en hebt u ooit in uw leven een postiljon met een medaille gezien? Toch zijn ze waarschijnlijk veel nuttiger dan de postbeambten die gewichtig schrijven: ‘Hieraan kan geen gevolg worden gegeven’, maar let eens op hoe terneergeslagen, timide, hoe onzeker ze zijn in uw bijzijn...

Eindelijk wordt gemeld dat het rijtuig weer in orde is. We kunnen verder reizen.

‘Opstaan!’ wekt de arts de pelsmuts. ‘Hoe eerder we dat vervloekte Kozoelka achter ons hebben, hoe beter.’

‘Heren, de duivel is niet zo afgrijselijk als hij wordt afgeschilderd,’ troost ons de baardige man. ‘Werkelijk, Kozoelka is niet erger dan andere trajecten. En bovendien, als u er te veel tegen opziet, kunt u de tweeëntwintig werst ook te voet afleggen...’

‘Ja, als je tenminste niet in de modder wegzakt...’ vult de klerk aan.

Aan de hemel schemert het ochtendgloren. Het is koud... De koetsiers zijn het erf nauwelijks af gereden of ze zeggen: ‘Godallemachtig, wat een weg!’ Eerst rijden we door het dorp... Een vette modderlaag waar de wielen in verdwijnen, afgewisseld door stukken met droge aardkluiten en diepe kuilen; tussen de diep in slijk en mest weggezakte takkenbossen en loopplanken steken balken als ribben uit, die de reizigers het hart in de keel doen kloppen en waarop de rijtuigen hun assen breken...

Maar we komen het dorp door en bevinden ons op het gevreesde Kozoelka-traject. De weg is hier inderdaad afschuwelijk, maar naar mijn mening is hij toch niet slechter dan bij Mariinsk of bij Tsjernoretsjensk. Stel je een brede tra voor waarlangs een ongeveer vier sazjen brede dijk loopt van klei en allerlei afval: zo is de weg. Als je van opzij naar die dijk kijkt, dan is het net of er uit de aarde, als in een open muziekdoos, een rij orgelpijpen steekt. Langs beide zijden lopen greppels. Langs de wal strekken zich karrensporen uit met een diepte van een halve arsjin en meer, die door vele andere worden doorkruist, en zo vormt de hele dijk een reeks bergketens met hun eigen Kazbeks en Elbroezen. De toppen van die bergen zijn opgedroogd, zodat de wielen ertegen dreunen, maar aan de voet sopt nog water. Alleen een volleerd goochelaar zou een rijtuig op die wal overeind kunnen houden, maar meestal is de ligging van een rijtuig zo dat je, als je het niet gewend bent, ieder ogenblik geneigd bent uit te roepen: ‘Koetsier, we slaan om!’ Het ene moment zakken de rechterwielen weg in een diepe geul en blijven de linkerwielen op de bergtoppen hangen, het volgende moment verdwijnen twee wielen gedeeltelijk in de modder, belandt een derde op een top en hangt het vierde in de lucht... Talloos zijn de posities waarin het rijtuig zich kan bevinden, nu eens grijp je naar je hoofd, dan weer in je zij, je wringt je in alle bochten, bijt telkens je tong bijna af; je koffers en tassen komen in opstand en hopen zich op elkaar op en op jou. Maar kijk eens naar de koetsier: hoe is het mogelijk dat die acrobaat op de bok kan blijven zitten?

Als iemand van opzij naar ons zou kijken, zou hij zeggen dat we niet reden, maar bezig waren krankzinnig te worden. We willen de geulen zo veel mogelijk vermijden en proberen op de randen te blijven of een kleine omweg te maken, maar daar zijn ook kuilen, hobbels, geulen en planken. Af en toe houdt de koetsier halt; hij denkt even, brult wanhopig, met een gezicht of hij elk moment een gemene streek gaat uithalen, stuurt naar de weg, recht op een kuil af. Er klinkt gekraak: er gaat een dreun door de voorwielen en een door de achterwielen! – dat heeft ons weer door een kuil heen geholpen. Dan, ook weer met gekraak, tegen de dijk op. Er slaat damp van de paarden af, de dwarshouten gaan los, de staartriemen en lamoenbogen hangen naar één kant... De koetsier schreeuwt: ‘Trek dan, verdomde knollen!’, en laat zijn zweep knallen zo hard hij kan. De paarden trekken de wagen nog een stap of tien verder en blijven dan stilstaan. Geen zweepslagen, geen gescheld, niets kan hen in beweging brengen. Niets aan te doen, we gaan weer richting kuil, de dijk af, zoeken weer een omweg, dan weer denken en draaien naar de dijk... en zo gaat het eindeloos voort.

Het gaat moeizaam, zeer moeizaam, maar het wordt nog erger als je bedenkt dat deze afschuwelijke pokdalige strook grond met al die zwarte bulten bijna de enige ader is die Europa met Siberië verbindt! Door die ader, zeggen ze, stroomt de beschaving Siberië binnen! Ja, dat zeggen ze, ze zeggen zoveel, maar als de koetsiers, de postiljons of die doorweekte, vuile boeren, die tot hun knieën in de blubber zakken naast hun boerenkarren waarop de Chinese thee naar Europa wordt getransporteerd, ons eens konden horen, wat zouden zij dan denken over Europa, over de oprechtheid van Europa!

Daar zien we zo’n rij wagens, een stuk of veertig, beladen met balen thee, vlak langs de dijk. De wielen zakken tot aan de assen in de diepe sporen, de magere paardjes rekken hun halzen... Naast de wagens lopen de voerlieden, zij trekken hun voeten uit de modder en helpen hun paarden, die allang uitgeput zijn... Daar staat een gedeelte van de wagens stil. Wat is er aan de hand? Er is een wiel gebroken... Nee, laten we liever niet kijken!

Als om de spot te drijven met de afgebeulde koetsiers, postiljons, voerlieden en paarden heeft iemand langs de weg hopen baksteen, puin en keien laten storten. Dat is om er voortdurend aan te herinneren dat de weg spoedig nog slechter zal zijn. Ze zeggen dat in de steden en dorpen langs de Siberische route mensen wonen die voor het onderhoud van de weg worden betaald. Als dat waar is, dan zouden ze een uitkering moeten krijgen zodat ze géén moeite deden die herstelwerkzaamheden uit te voeren, aangezien door hun bemoeienis de weg steeds slechter en slechter wordt. Volgens de boeren gaan de werkzaamheden bij wegen als de Kozoelka als volgt. Eind juni of begin juli, de tijd van de muggenzwermen, de plaatselijke Egyptische plaag, wordt de bevolking uit hun woonplaatsen ‘gejaagd’ om de opgedroogde sporen en kuilen vol te storten met sprokkelhout en brokken baksteen, die je tussen je vingers tot poeder kunt wrijven. De werkzaamheden gaan door tot het eind van de zomer. Dan komt er sneeuw en krijg je kuilen die uniek in de wereld zijn en die je zeeziek maken. Dan komt het voorjaar met de modder, daarna opnieuw herstel, jaar in jaar uit.

Op weg naar Tomsk wilde het toeval dat ik kennismaakte met een assessor in wiens gezelschap ik langs een paar stations reisde. Ik herinner me dat toen we bij een jood thuis zaten, waar we vissoep van baars zaten te eten, een dorpsoudste de assessor kwam melden dat ergens een weggedeelte volkomen was verzakt en de verantwoordelijke man niet met de werkzaamheden wilde beginnen...

‘Breng hem hier!’ beval de assessor.

Even later kwam er een klein boertje binnen, een pluizig mannetje met een scheef gezicht. De assessor sprong van zijn stoel op en stormde op hem af...

‘Hoe durf jij, schurk, te weigeren om de weg te herstellen?’ begon hij te schreeuwen met iets huilerigs in zijn stem. ‘Hij is onberijdbaar, je breekt daar je nek, de gouverneur schrijft me, de politieofficier schrijft me, ik ben in hun ogen de schuldige, en jij, smeerlap, stuk onderkruipsel met je scheve tronie, wat sta je me nog aan te gapen? Een grote schurk, dat ben je! Als morgen die weg niet hersteld is... Ik kom kijken en als ik zie dat het niet in orde is, sla ik je persoonlijk op je gezicht, ik zal je krijgen, lelijke rover! Maak nu dat je wegkomt!’

Het boertje knipperde met zijn ogen, het zweet brak hem uit, hij trok een nog schever gezicht en glipte de deur uit. De assessor keerde terug naar de tafel, nam plaats en zei glimlachend: ‘Ja, wat ik zeggen wilde... na de Petersburgse en Moskouse vrouwtjes zullen de meisjes u hier wel tegenvallen, hoewel, als je maar goed zoekt, is hier ook nog wel wat te vinden...’

Ik zou wel eens willen weten wat het boertje nog kon doen vóór de volgende morgen. Wat viel er eigenlijk in zo korte tijd nog aan te veranderen? Ik weet niet of het ten gunste of ten nadele van de Siberische weg is dat een assessor niet lang op één plaats blijft; zij worden vaak vervangen. Men vertelde me dat een onlangs benoemde assessor de boeren van zijn district bijeendreef en hun opdroeg aan weerszijden van de weg een greppel te graven; zijn opvolger, die niet voor hem wilde onderdoen in originaliteit, liet op zijn beurt de boeren bijeenroepen en gaf opdracht de greppels dicht te gooien. Een derde liet zijn weggedeelte met een laag klei van een halve arsjin bedekken. De vierde, vijfde, zesde, zevende... allen op hun beurt wilden zij hun steentje bijdragen...

Het hele jaar door blijft de weg onberijdbaar: in het voorjaar modder, in de zomer hobbels, gaten en herstelwerkzaamheden, ’s winters kuilen. De pijlsnelle ritten waarover eertijds Wiegel en later Gontsjarov zo opgetogen konden verhalen, zijn nu alleen nog denkbaar in de winter, in de eerste sneeuw.¹¹ Weliswaar vertellen ook moderne schrijvers enthousiast over die snelle ritten door Siberië, maar dat komt gewoon doordat ze, eenmaal in Siberië aangekomen, niets liever willen dan zo snel mogelijk opschieten, al was het maar in de verbeelding...

Het is moeilijk erop te vertrouwen dat de Kozoelka-route eens zo goed berijdbaar zal zijn dat assen en wielen het niet meer zullen begeven. Siberische ambtenaren hebben immers nooit betere wegen gekend; ze vinden deze best, en de klachtenboeken, verslaggevers en kritische reizigers zijn voor de wegen van even weinig nut als de gelden die voor de onderhoudswerkzaamheden worden uitgetrokken.

We komen bij station Kozoelka aan als de zon al hoog aan de hemel staat. Mijn medereizigers gaan verder; ik blijf achter om mijn rijtuig te laten repareren.

IX

Als het landschap u tijdens het reizen niet onverschillig laat, dan verveelt u zich dood van de Oeral tot aan de rivier de Jenisej. Het is een koude vlakte, met kromme berken, schrale weiden, hier en daar een meer, sneeuw in mei, de trieste kale oevers van de zijrivieren van de Ob: dat is alles wat je je van de eerste tweeduizend werst kunt herinneren. De natuur die vreemdelingen bewonderen en ontsnapte gevangenen vrezen en die mettertijd voor Siberische dichters een onuitputtelijke bron van inspiratie zal zijn, die oorspronkelijke, majestueuze en prachtige natuur begint pas voorbij de Jenisej.

Zonder de vereerders van de Wolga te willen kwetsen moet ik zeggen dat ik nooit een schitterender rivier heb gezien dan de Jenisej. De Wolga mag dan een elegante, bescheiden melancholieke schoonheid zijn, de Jenisej is een machtige woeste reus die niet weet waarop hij zijn jeugdige kracht zal richten. Op de Wolga begon de mens vermetel en eindigde hij in een steunen dat een lied heet;¹² de gouden schittering van de hoop maakte in zijn ziel plaats voor de onmacht, die gewoonlijk Russisch pessimisme wordt genoemd, maar op de Jenisej begint het leven met gesteun en groeit het uit tot een overmoedigheid waarvan we zelfs nooit hebben gedroomd. Zo dacht ik tenminste toen ik aan de oever van de brede Jenisej stond en gretig mijn blik over het water liet gaan, dat snel en krachtig voortdendert naar de barre Noordelijke IJszee. De Jenisej heeft te weinig ruimte tussen zijn oevers. De lage golven halen elkaar in, stuwen samen en beschrijven spiralen, en het lijkt vreemd dat deze krachtpatser zijn oevers nog niet heeft weggespoeld en de bodem nog niet doorboord. Aan deze oever ligt Krasnojarsk, de beste en mooiste van alle Siberische steden, aan de andere het gebergte dat me aan de Kaukasus doet denken: even nevelig, even dromerig. Terwijl ik daar zo stond, dacht ik: wat een vol, verstandig en moedig leven zal deze oevers mettertijd verlichten! Ik benijdde de ontdekkingsreiziger Sibirjakov, die, zoals ik had gelezen, vanuit Petersburg naar de Noordelijke IJszee was gevaren en vandaar was doorgedrongen tot de monding van de Jenisej. Ik betreurde het dat de universiteit in Tomsk was gesticht en niet hier, in Krasnojarsk. Ik had vele verschillende gedachten, en ze verdrongen elkaar als het water van de Jenisej zich verdringt, en ik voelde me goed...

Al snel na de Jenisej begint de beroemde tajga. Er is zoveel over gesproken en geschreven dat je niet van haar verwacht wat zij kan bieden. In het begin is het min of meer een teleurstelling. Aan weerskanten van de weg staan zonder onderbreking doodgewone bossen van dennen, lariksen, sparren en berken. Er zijn geen bomen die je slechts met vijf man zou kunnen omspannen, ook geen boomtoppen waarvan het je gaat duizelen als je naar boven kijkt; de bomen zijn er niet groter dan die in Sokolniki bij Moskou. Mij was verteld dat er in de tajga geen geluiden zijn en dat de planten er niet geuren. Dat had ik dus verwacht, maar zolang ik door de tajga reed, hoorde ik vogels kwinkeleren, insecten zoemen; dennennaalden, verwarmd door de zon, verzadigden de lucht met een volle harsgeur, veldjes en open plekken langs de weg waren bezaaid met teer blauwe, roze en gele bloemen, die niet slechts de ogen streelden. Blijkbaar hadden zij die over de tajga schreven haar niet in het voorjaar gezien, maar in de zomer, wanneer ook in Rusland de bossen stil en geurloos zijn.

De kracht en de betovering van de tajga liggen echter niet zozeer in haar grote bomen, ook niet in de doodse stilte, maar in het feit dat hoogstens de trekvogels weten waar zij eindigt. Het eerste etmaal let je er nog niet zo op; het tweede en het derde begin je je te verwonderen, maar het vierde en vijfde ben je in een stemming waarin je twijfelt of je ooit nog uit deze onmenselijke uitgestrektheid zult komen. Je komt op een hoge heuvel, bedekt met bos, je kijkt voor je uit naar het oosten de eindeloze weg af en daar beneden zie je bossen, weer een heuvel, welig bebost, in de verte de volgende en zo gaat het eindeloos voort. Na een etmaal zie je weer een heuvel voor je... opnieuw hetzelfde landschap. Ergens ver voor je uit, dat weet je, moet Irkoetsk aan de Angara liggen. Maar wat er ligt achter de bossen die zich ten noorden en ten zuiden van de weg uitstrekken en over hoeveel honderden wersten zij zich uitstrekken, dat weten zelfs de koetsiers en de boeren die in de tajga zijn geboren niet. Ze hebben een stoutmoediger verbeelding dan wij, maar ook zij durven de afmetingen van de tajga niet bij benadering te bepalen en op onze vraag antwoorden zij: ‘Er is geen einde!’ Zij weten alleen dat ’s winters vanuit het hoge noorden mensen op rendieren door de tajga komen om brood te kopen, maar wat voor mensen het zijn en waar ze vandaan komen, dat kunnen zelfs de oudsten niet zeggen.

Daar bij de dennen sleept een ontsnapte gevangene zich met een bundeltje en een etensketeltje op zijn rug voort. Hoe klein en nietig zijn zijn vergrijp, zijn lijden en hijzelf vergeleken bij de enorme tajga! Hij zal hier in de tajga dood neervallen zonder dat het raadselachtiger of afschuwelijker zal zijn dan de dood van een mug. Het is nog niet dichtbevolkt, de tajga is sterk en onoverwinnelijk en de uitspraak ‘De mens is de heer van de schepping’ klinkt nergens zo schuchter en onoprecht als hier. Als alle mensen die langs de Siberische weg wonen afspraken de tajga met bijlen en vuur weg te vagen, zou het zijn als de fabel van het meesje dat de zee in brand wilde steken.¹³ Het komt voor dat een brand zo’n vijf werst bos verwoest, maar in het grote geheel is die geweldige brand nauwelijks van belang; enkele tientallen jaren later staat er op dezelfde plaats een jong bos dat dichter en donkerder is dan het vorige. Een geleerde heeft jaren geleden per ongeluk op de oostelijke oever brand veroorzaakt; in een oogwenk stond de groene massa zover het oog reikte in lichterlaaie. Geschokt door het ongewone schouwspel noemde de geleerde zichzelf ‘de aanstichter van een vreselijke ramp’. Maar wat betekent voor de reusachtige tajga een tiental werst? Op de plaats van die brand groeit nu waarschijnlijk een ondoordringbaar bos, waar ongestoord beren leven en hazelhoenders vliegen. De werken van de geleerde hebben oneindig meer sporen nagelaten dan de ramp die hem zoveel angsten had bezorgd. Voor de tajga zijn onze kleine, menselijke maatstaven niet geschikt.

En wat een geheimen houdt de tajga in zich verborgen! Daar zien we tussen het geboomte een weg of een pad dat zich in donkere schaduwen verliest. Waar voert het heen? Naar een clandestiene distilleerderij, of naar een dorp, waarvan de hoofdcommissaris noch de assessor het bestaan kende, of misschien naar een goudmijn, die door een groep zwervers is ontdekt? Wat een drieste, verleidelijke vrijheid ademt zo’n geheimzinnig bospad!

Volgens de koetsiers leven er in de tajga beren, wolven, elanden, sabeldieren en reeën. Als er geen werk te doen is, zwerven de boeren die langs de weg wonen wekenlang door de tajga en jagen op wild. Het jachtbedrijf is hier uitermate primitief: als het geweer wordt afgeschoten, doe dan maar een schietgebedje dat het niet ketst, want aan de beer hoef je niet om medelijden te vragen. Een jager klaagde tegenover mij dat zijn geweer wel vijfmaal achter elkaar ketste; als je met zo’n antiek wapen op jacht gaat zonder een mes of katapult mee te nemen, loop je een groot risico. Geïmporteerde geweren zijn hier slecht en duur, daarom kom je onderweg niet zelden smeden tegen die geweren kunnen repareren. Over het algemeen zijn smeden getalenteerde mensen en dit geldt vooral in de tajga, waar zij niet in een massa andere talenten ondergaan. Ik ontmoette bij toeval eens zo’n smid, die me door een koetsier als volgt werd aanbevolen: ‘Ja, ja, hij is een groot meester! Hij kan zelfs geweren maken!’ De toon waarop dit werd gezegd en de gelaatsuitdrukking van de koetsier deden me sterk denken aan onze gesprekken over beroemde kunstenaars. Mijn reiswagen moest worden gerepareerd en op aanbeveling van de koetsier haalden ze voor mij bij een station een magere, bleke kerel die zich nerveus bewoog en alle kenmerken van een talent en een groot drinker had. Als een geroutineerde arts die het vervelend vindt een oninteressante ziekte te genezen, keek hij met een half oog en onwillig naar mijn rijtuig, stelde kort en duidelijk zijn diagnose, dacht even na en sjokte weg, zonder ook maar één woord tot mij te richten. Hij keek nog even om en zei tegen de koetsier: ‘Breng de wagen maar naar de smidse.’

Bij het werk werd hij door vier timmerlieden bijgestaan. Hij werkte nonchalant, met tegenzin, en het was alsof het ijzer buiten zijn wil om verschillende vormen aannam; hij rookte aan één stuk door, rommelde zonder enige noodzaak in een berg ijzerafval, keek recht omhoog naar de hemel als ik hem tot spoed maande; zo stellen artiesten zich aan als hun wordt verzocht iets te zingen of te declameren. Soms, net alsof hij het uit koketterie deed of om mij en de timmerlieden te imponeren, hief hij de hamer hoog op, waarna hij met één ferme dreun in een regen van rondspattende, vurige vonken het een of andere zeer ingewikkelde, duistere probleem oploste. Door zo’n onbehouwen, denderende klap, waardoor – zou men denken – het aambeeld zou splijten en de aarde zou dreunen, kreeg een metalen onderdeeltje de juiste vorm, zo exact dat zelfs een vlo er geen foutje meer aan zou kunnen ontdekken.¹⁴ Voor deze arbeid kreeg hij van mij vijfenhalve roebel; vijf hield hij er voor zichzelf en de halve roebel gaf hij aan de vier timmerlieden. Die zeiden dank je wel en sleepten de wagen terug naar de standplaats, terwijl ze natuurlijk jaloers waren op zo’n talent, dat ook in de tajga weet wat hij waard is en dat hier even despotisch is als bij ons in de grote steden.

20 juni

HET EILAND SACHALIN