Geert Mak

Een kleine geschiedenis van Amsterdam

•••

•••

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

© 1995, 2012 Geert Mak

•••

Omslagontwerp: Marjo Starink

Omslagillustratie: J. Braakensiek, ‘Hartjesdag Warmoestraat Amsterdam’, met dank aan het Amsterdams Historisch Museum

•••

NUR 680

E-BOOK ISBN 978 90 450 1953 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfendertigste druk (2009) met ISBN 978 90 450 1653 5

•••

www.geertmak.nl

www.uitgeverijatlas.nl

•••

www.uitgeverijatlas.nl

I | Het heerlijk gebouwde huis

Onder de wortels van de bomen begint het verleden, en dat geldt zeker voor de stad die ooit aan het IJ opkwam, ten onder ging en toch weer herrees.

De meeste mensen die deze geschiedenis hebben meegemaakt zijn verdwenen in de tijd. Hun verhalen kan niemand navertellen, maar de stomme getuigen van wat er allemaal is gebeurd, liggen er nog steeds, bij duizenden. En altijd weer laat dat zwijgende archief kleine fragmenten los. In de Warmoesstraat, naast de rode lichten van het Oudekerksplein, stuiten bouwvakkers onder de fundering van een stokoud huis op een laag veertiende-eeuwse koemest met stro, nauwelijks verteerd, en een paar benen schaatsen. Resten uit de tijd dat de Warmoesstraat nog een dijk was, en Amsterdam een dorpje aan het IJ. Bij diezelfde kerk werd een klomp teruggevonden, ergens rond 1200 gesneden uit een stuk elzenhout, de oudste klomp van Nederland. Bij de bouw van een parkeergarage aan de Nieuwezijds Kolk worden bij verrassing de dikke muren gevonden van een soort versterking waaromheen de stad gegroeid is. En aan de Herengracht, vlak bij de Leidsestraat, wordt bij graafwerk voor een nieuw bankgebouw een bizarre combinatie van voorwerpen blootgelegd: de onderbalken van een oude molen, een zilveren medaille met een als roos gesneden camee, een groot aantal geraamten in vrijwel geheel verteerde doodskisten, een zalfpers van hoorn, reukflesjes, opvallend veel zalfpotjes, een middeleeuws stenen wandlampje en één damesschoentje. Door puur toeval zijn de bouwers gestuit op de plaats waar aan het begin van de zeventiende eeuw het provisorische pesthuis stond, waar de duizenden slachtoffers van de zwarte dood hun laatste dagen doorbrachten, en het zijn die tragedies waarover de kisten, de zalfpotjes, het damesschoentje en die gesneden roos nu nog vertellen.

Onder de Amsterdamse grond moet het eruitzien als een slagveld: vol balken, plavuizen, spijkers, slijpstenen, vishaken, ruitersporen, potten, gewichten, kogels, pikhaken, passers, resten wol en linnen, penningen, spinsteentjes, gespen, knopen, halskettingen, schoenen, sleutels, messen, lepels van hout, tin, koper of been, olielampjes, pelgrimsinsignes, heiligenbeelden, dobbelstenen en niet te vergeten geldbuidels. Er zijn zo langzamerhand voldoende spullen boven de grond gehaald om een complete middeleeuwse stad draaiende te houden, maar ieder schoentje in de modder houdt tegelijk zijn eigen, kleine geheim.

•••

Zo leidt de stad al eeuwen een dubbelleven. Op straat dreunt het bestaan van alledag. Maar onder de grond en achter de gevels staan de stadsmuren nog steeds overeind, kraken de gotische balken van kloosters, molens en oude kapellen en de aarde verbergt handenvol schatten en duizenden vergeten namen. Er gaat geen week voorbij, of ergens komt wel een antieke fles, een pijpenkop of een partij potscherven aan de oppervlakte. Toen in de jaren zeventig de oude huizen rond de Zuiderkerk gesloopt werden voor de metrobouw, bleek de bodem van de bouwput bezaaid te zijn met botten en schedels: na twee eeuwen was het kerkhof weer boven de grond gekomen. Onder de Nieuwmarkt, bij de Lastage, zijn her en der nog de gereedschappen aangetroffen van de scheepstimmerlieden die er rond 1500 werkten: bijlen, hamers, werkhandschoenen en een enorme smeedijzeren ketel, vermoedelijk gebruikt bij het teren en breeuwen. En wat is er al niet in de donkerblauwe Amsterdamse grachtenbagger gevonden: vingerhoeden, kantklosjes, spelden, lakenloden, tasbeugels, eetplankjes – zogenaamde telloren –, brillen, schrijfstiften, valse munten, tabaksdozen, bikkels en zelfs het klapvizier van een ridder.

Maar wie dieper graaft dan een bepaalde laag treft opeens niets anders dan stilte, en het ruisen van het riet langs de Amstel. Waar rond 1325 een solide stad lag, met een haven en een vloot, en huizen, kerken, arbeiders, hoeren en burgemeesters, was anderhalve eeuw eerder nog helemaal niets.

•••

Amsterdam is in vergelijking met veel andere Europese steden een jonge stad. Er is geen prehistorie van garnizoenen, tempels en volksverhuizingen, en keizers en koningen hebben er nooit hof gehouden. ‘De opkomst en eerste aanwas van Amsterdam is bedolven onder eenen dikken mist van twyfelagtigheid en onzekerheid,’ schreef een van de eerste stadshistorici, de achttiende-eeuwer Jan Wagenaar. Met de vroegste bodemvondsten weet dan ook niemand goed raad. Bij de bouw van de metro en de IJ-tunnel kwamen tot ieders verbazing nogal wat Romeinse munten te voorschijn en er is ook wel eens een witmarmeren Romeinse keizersbuste uit de Amstel gebaggerd. Bij het afzinken van een metrocaisson stuitte men zelfs ooit op een bronzen fibula, een Romeinse mantelspeld die de drager rond het begin van de jaartelling in de buurt van de Weesperstraat verloren moet hebben. Romeinse passanten zullen er dus zeker geweest zijn – Velsen, waar een flinke Romeinse legerplaats was, lag tenslotte niet ver weg. Het winderige oer-IJ vormde eeuwenlang een onderdeel van de noordgrens van het Romeinse Rijk. Maar van enige Romeinse bewoning is nooit een spoor gevonden, en ook voor het overige blijven deze vroegste sporen van menselijke activiteiten aan de Amsteloevers in nevelen gehuld. [1]

Bovendien is één ding zeker: na het jaar 200 raasden zoveel stormvloeden en overstromingen over deze lage landen dat de oevers van de Amstel en het IJ al snel ongeschikt waren voor welke menselijke bewoning dan ook. Bijna duizend jaar lang zou het een woest gebied blijven van veenplassen, kleine waterlopen, wilgen, biezen en moerasbossen, te vergelijken met de minireservaatjes die hier en daar nog steeds in Holland bestaan, zorgvuldig gekoesterd door de natuurbeschermers. Een soort Naardermeer, een Botshol in het groot, zo lag de grond van Amsterdam erbij toen in Parijs de eerste universiteit werd gesticht, en de Venetianen al handeldreven met de Chinese keizer.

•••

Er bestaan twee legenden over het ontstaan van deze stad. De eerste is een ridderverhaal. Het gaat over een Noorse koningszoon die na een schipbreuk door de heidense Friezen bijna werd gedood en op het laatste nippertje werd gered door een christen, een Friese visser, Wolfert. Samen vluchtten ze in de boot van Wolfert, maar op het Flevomeer kwamen ze opnieuw in een vreselijke storm terecht. De koningszoon deed toen de gelofte dat hij een stad zou stichten op de plaats waar Wolferts scheepshond, als ze ooit nog veilig aan land zouden komen, zich te rusten zou leggen. Vermoeid vielen ze in slaap, en toen ze wakker werden was hun gebed verhoord: het schip lag hoog en droog op vruchtbaar land, de zon scheen, de hond had zich onder een boom te slapen gelegd, en een nieuwe wereld lag voor hen open.

De tweede legende is een boerenverhaal. Het gaat over een jager en een visser die in de troosteloze moerassen langs de Amstel ronddwaalden, tobbend over de toekomst, zich afvragend waar ze heen moesten met vrouw en kinderen. Een reiger die medelijden met hen kreeg, begon opeens te praten en raadde hun aan te bouwen op de zandige hoek waar de Amstel vloeide in het IJ: ‘Uw huizen zullen een vlek worden, de vlek een gehucht, het gehucht een dorp, het dorp een stad, een stad die eens de wereld zal beheersen.’ [2] Dat zijn de verhalen, maar nu de realiteit.

Voor zover we weten verschenen tegen het einde van de twaalfde eeuw de eerste bouwsels op de plaats waar nu Amsterdam ligt, op een kleilaag die was gevormd na grote overstromingen in 1170 en 1173. Holland was in die jaren een naargeestig gebied, vol moerassen en binnenmeren die in open verbinding stonden met de zee en na iedere najaarsstorm groter werden. Een eindje voor de huidige kust lag een zwak golvend duinlandschap, waarachter zich in de Middeleeuwen een nieuwe, hogere duinenrij zou vormen, het huidige kustgebied. Midden in het land lag het restant van een enorme zeearm, het Almere, later door stormen uitgegroeid tot de Zuiderzee, nu getemd tot het IJsselmeer.

Alleen op de zandgebieden van het Gooi in het oosten en de duinen in het westen was het land bewoonbaar. Overal groeide hoogveen, een sponzige massa die soms wel tot negen meter hoogte kon opgroeien. Veenstromen – bijvoorbeeld de Amstel, de Zaan en het Spaarne – zorgden voor een natuurlijke afwatering. Nog altijd wordt Amsterdam geconfronteerd met grote funderingsproblemen in en rond het IJ: onder tientallen meters slib en modder ligt daar immers nog steeds dat oer-IJ, in de prehistorie wellicht zelfs een zijarm van de Theems, het brede water dat het Almere met de Noordzee verbond.

In dat lege Holland ontstond rond het jaar 1000 een soort wildwest-situatie. Families die op de zandgronden van het Gooi en in de duinstrook een schamel bestaan vonden, begonnen als rasechte pioniers de wildernis in te trekken. Hier en daar maakten deze kolonisten langs een riviertje een stuk grond vrij van riet en bomen, en daardoorheen groeven ze een reeks sloten om het water af te voeren. Verspreid over de Hollandse woestenij ontstonden zo geïsoleerde boerderijen, waar wat graan werd verbouwd en enig vee werd gehouden. Wat ze nodig hadden maakten de boeren bijna allemaal zelf. De hoeven waren grotendeels self-supporting, verhandeld werd er weinig, en geld ging er nauwelijks om – behalve voor de aanschaf van een paar luxegoederen en de betaling van pacht en belastingen. Het werk was strak verdeeld over de seksen: de vrouwen weefden en sponnen, maalden het graan, bakten brood, droogden zout, brouwden bier, maakten schoenen en kaarsen, bakten potten en zorgden voor medicijnen. De mannen werkten op het land, verzorgden en slachtten het vee, verrichtten herendiensten en bouwden de schepen die van levensbelang zijn op boerderijen die aan alle kanten omringd zijn door water. En zo was de taakverdeling ook nog in de beginjaren van Amsterdam.

In diezelfde periode tussen 1000 en 1300 vormde zich ook een reeks pionierdorpen: Sloten (1063), al spoedig gevolgd door onder andere Osdorp, Schellingwoude, Ruigoord, Spaarnwoude, Oud Diemen en Ouder-Amstel. Het land dat deze pioniers bewoonden dreef letterlijk in het water. Door de sloten die de pioniers groeven, begon al dat veen echter in te klinken. Hoever het land zakte is nog altijd te zien langs de Amstel achter Ouderkerk: de weilanden liggen meters onder het waterniveau, zodat de rivier tussen twee dijken hoog boven het landschap stroomt. Toen Amsterdam ontstond was de situatie precies omgekeerd: diezelfde rivier stroomde, op hetzelfde niveau, door een rivierbed dat zeker zes tot negen meter diep in het hoogveen was uitgesleten. Deze daling had desastreuze gevolgen, want bij iedere vloed joeg het zeewater verder het land binnen. Er ontstonden grote binnenmeren – de Purmer, de Beemster, de Schermer, de Bijlmer, de Haarlemmermeer – en als er niets werd gedaan zou het hele land verzwolgen worden.

Zo werd besloten de eerste dijken aan te leggen, die door de graaf en de bewoners gezamenlijk werden opgeworpen. De zeegaten die toegang gaven tot de grootste plassen werden gedicht en langs de hele zuidkant van het IJ – toen nog een forse waterplas – werd een kilometerslange dijk aangelegd die helemaal liep vanaf het hoge Gooi, langs Diemen, de Amstelmond tot aan de duinen bij Haarlem. De Amsterdamse Zeedijk en Haarlemmerdijk vormen nog steeds de zichtbare resten van dit, voor die tijd, gigantische project. Om te zorgen dat het zeewater via de riviermondingen niet toch naar binnen gejaagd kon worden werden in de loop der jaren overal bij de rivieren dammen aangelegd – met daarin weer sluizen voor de scheepvaart en de afvoer van het polderwater. Zo ontstonden plaatsnamen als Zaandam, Spaarndam en ook Amsterdam.

Het was voor alle toenmalige Hollanders letterlijk werken of verzuipen, en dit deltaplan avant-la-lettre vertoonde dan ook weinig feodale trekken. Het gezag en de geldmiddelen van de graaf waren absoluut niet toereikend om zo’n enorm project alleen te trekken, de vorst zat ver weg, en vandaar dat de boeren en vissers zichzelf zoveel mogelijk redden, daarin gestimuleerd door de graaf. De aanleg en het onderhoud van al deze dijken vereiste bovendien nogal wat organisatie en daarvoor werd een simpel bestuurssysteem ingesteld, van ‘dijkgraven’ en ‘ingelanden’, waarin iedereen zijn zegje kon doen en dat redelijk doeltreffend functioneerde. Dat moest ook wel, want het ging tenslotte om de verdediging van het land tegen zijn grootste vijand: het water. Die neiging om het zelf op te knappen, die decentralisatie, die ruwe vorm van democratie in de waterschappen, het zou de basis worden van een bestuurstraditie die nog eeuwenlang de Nederlandse politieke cultuur zou bepalen.

•••

Officieel was het gebied rondom Amsterdam – dat Amestelle genoemd werd – het bezit van de bisschop van Utrecht. Deze bisschop was een machtig man, wiens gebied een groot deel van het hedendaagse Nederland bestreek en die zich bovendien mocht verheugen in de bijzondere gunst van de keizer van het Heilige Roomse Rijk, die regelmatig op grote kerkelijke feestdagen in Utrecht vertoefde.

Het bestuur van het drassige Amestelle was voor zo’n machthebber nauwelijks interessant, en hij liet dat dan ook vrijwel helemaal over aan een vertrouweling, een villicus of schout. Dat hoefden niet altijd edellieden te zijn. Omstreeks 1100 maken de kronieken voor het eerst melding van een zekere Wolfgerus, een onvrije, een horige, die door de bisschop als schout was aangesteld. Al snel verwierf Wolfgerus zich een eigen positie door handig gebruik te maken van de tegenstellingen tussen de graven van Holland en de bisschoppen van Utrecht. Aanvankelijk zetelde de familie in een bisschoppelijke hoeve, vermoedelijk in Ouderkerk.

Wolfgerus werd opgevolgd door zijn zoon, Egbert, daarna kwam er een hele reeks Gijsbreghts, kleinzonen en achterkleinzonen, het ambt werd erfelijk en terwijl de kolonisatie vorderde begonnen de schouten zichzelf ‘heren van Aemstel’ te noemen. De Van Aemstels waren echter meer vrijbuiters dan edellieden, en ze maakten handig gebruik van de teruglopende macht van de bisschoppen en de buitenlandse problemen van de graaf van Holland. Hun gebied breidden ze steeds verder uit, in de richting van Noord- en Zuid-Holland.

De hoeve verbouwden ze tot een eenvoudig kasteeltje. Een luxe was dat niet, want zodra dit niemandsland zich begon te ontwikkelen werd vanuit het duingebied door de Kennemers de ene plunderpartij na de andere georganiseerd. Hun grootste rooftocht hielden ze in 1204, zo vertellen de kronieken van het klooster van Egmond. De bendes – het ging overigens om slechts enkele tientallen mannen – staken de Amsteldijk door, zetten het omliggende land onder water en ‘verbrandden het heerlijk gebouwde huis van Gijsbreght [van Aemstel II, GM] tot as: de vruchtbomen die bij het huis stonden werden geheel verbrand’. Maar dat was nog lang niet het einde van de Van Aemstels.

•••

***

•••

Jarenlang bestond in Amsterdam de traditie om op nieuwjaarsdag in de schouwburg het beroemde treurspel Gijsbreght van Aemstel op te voeren. In deze tragedie verbond de zeventiende-eeuwse dichter Vondel de opkomst van de stad Amsterdam met de ondergang van de heren Van Aemstel, een soort Hamlet van de Lage Landen. [3]

Voor de latere Amsterdammers was dat allemaal natuurlijk fantastisch: een koningsdrama dat speelde op overbekende locaties als ‘Zwanenburgh’, ‘Slooterdijck’, de ‘Aemstel’, de ‘Dam’, de ‘Doelebrugh’, de ‘Haerelemmerpoort’ en het ‘Clarissenklooster’, en in latere jaren gingen romantici er telkens weer opnieuw mee op de loop.

•••

Het hemelsche gerecht heeft zich ten langen lesten

Erbarremt over mij en mijn banaeuwde vesten,

En arme burgerij; en op mijn volx gebed

En dagelix geschrey, de bange stad ontzet.

•••

Zo begint de Gijsbreght, en daarna dreunden urenlang de kwatrijnen door de toneelzaal. Maar fantasie was het natuurlijk allemaal wel. De belegering van Amsterdam, waar alles om draait, heeft inderdaad plaatsgevonden, in 1304, maar de hoofdrolspeler was niet Gijsbreght, maar Jan van Aemstel, en de motieven waren heel wat trivialer dan die in het treurspel. In 1304 had de graaf van Holland het zo druk met een inval van de Vlamingen, dat Jan van Aemstel de kans greep om een paar oude rekeningen te vereffenen. Hij versterkte het toen nog kleine Amsterdam met palissaden, grachten en wallen. Toen de grafelijke troepen het stadje belegerden moest hij echter al na twee weken capituleren. ‘Al leit de stad verwoest, en wil daer van niet ijzen: zij zal met groter glans uit asch en stof verrijzen (...)’ schreef Vondel. Dat viel in werkelijkheid wel mee. De Amsterdammers moesten hun verdedigingswerken afbreken, bepaalde privileges werden ingetrokken, ze moesten een extra belasting betalen en daar bleef het bij. Bovendien had Vondel het decor helemaal zelf verzonnen. Hij liet zijn drama spelen in een veel grotere stad, ongeveer het Amsterdam van plusminus 1550, en als extra attractie zette hij aan de IJ-oever een compleet kasteel neer, op de plaats van de Schreierstoren – in werkelijkheid niets meer dan de hoekpost van een veel later gebouwde stadsmuur.

•••

In ’t midden van den twist, en ’t woeden nimmer moe,

Verheft uw stad haer kroon tot aen den hemel toe,

En gaet door vier en ijs een andre weereld vinden,

En dondert met geschut op alle vier de winden (...)

•••

voorspelde de engel Rafaël tot slot. Zo creëerde Vondel op de dijkjes rondom de Amstel een fonkelende Griekse tragedie, een mythe van engelen, ridders en jonkvrouwen, liefde en plicht, zielenadel en heldenmoed. De bewoners van dit grijze land waren hem er eeuwig dankbaar voor.

•••

Zevenhonderd jaar later, in de winter van 1994, werd een buurtje achter de Nieuwezijds Kolk, waar jarenlang krakers hadden gewoond, met veel machtsvertoon door de politie ontruimd. De huizen waren volledig verkrot, een projectontwikkelaar wilde er luxe-appartementen en een parkeergarage bouwen, en het gemeentebestuur stemde daarmee in, op voorwaarde dat de stadsarcheologen er eerst hun gang mochten gaan.

Ik ging zo nu en dan bij de enorme kuil kijken, en je zag hoe de dragline door de eeuwen sneed als koek. Een paar kopjes uit de negentiende eeuw, een laag vuil uit de achttiende, wat flessen uit de zeventiende, zo ziet een stad er dus aan de onderkant uit. Soms lieten de gravende mannen de oogst van de dag zien: het gewone werk, munten en potscherven, maar ook een schoentje van kurk uit Turkije, textiel, een middeleeuws carnavalsteken, een ijzeren houtboor, gebruikt in de scheepsbouw.

Toen ik op een grijze middag langskwam was er net een complete stenen schouw te voorschijn gekomen, een open haardje uit het begin van de veertiende eeuw. Wat nog het meest opviel was de volstrekte normaliteit van alles: het haardje zag eruit alsof het vorig jaar gemetseld was, wat ruw, zoals een goedkope bouwvakker dat kan, en de boomstammetjes daaronder waren duidelijk pas eergisteren gerooid. De inquisitie, de pest, de ontdekking van Amerika, de Franse Revolutie, alles was over die haard en die boomstammetjes heen gedenderd, en het had ze blijkbaar niets gedaan. En nu, na meer dan zeshonderd jaar, stond er een machine te grommen, en liep er een man in een gele plastic overall.

Bij een volgend bezoek, een paar dagen later, waren opeens sporen van een lemen wal zichtbaar geworden. Vermoedelijk fungeerde die wal niet alleen als bescherming tegen vijanden van buiten, maar ook tegen het water van het IJ. De IJ-oever is in de loop der eeuwen namelijk enkele honderden meters opgeschoven: aanvankelijk begon het IJ al bij de Nieuwezijds Kolk en de Dirk van Hasseltssteeg.

Na ruim een maand graven, op 18 februari 1994, besloten de archeologen om te stoppen, omdat in Amsterdam beneden de vijf, zes meter diepte niets meer te vinden valt. Bovendien stond er een harde oostenwind, het vroor drie graden, en dan is een bodemonderzoek geen pretje. Precies op dat moment stuitten ze, op zeven meter diepte, op een stuk muur van bijna twee meter dik. Zulke onmogelijk grote muren, en dat op de diepte waar het alleroudste Amsterdam lag, dat kon maar één ding betekenen: aan de Amstel had wel degelijk een kasteel gestaan, zoals de dichter Vondel beschreef.

Een paar dagen later kwam heel historieminnend Amsterdam kijken: bejaarde archivarissen, geschiedenisleraren, genealogen, conservatoren, kunsthistorici, journalisten, ze stonden allemaal te stralen bij dat stuk muur van gele en lichtrode kloostermoppen, alsof niet al hun hypothesen en archiefwerk door deze ene vondst onderuit waren gehaald. De theorie was immers altijd dat er in Amsterdam nooit een kasteel had gestaan, dat er nooit heren waren geweest en knechten, en dat het vanaf het begin een stad van onafhankelijke burgers was geweest. [4]

De ontdekking van het kasteel zou een paar dingen verklaren die tot op dat moment onbegrijpelijk waren. Bijvoorbeeld de vondst van een twaalfde-eeuws schild, enkele jaren eerder, in de nabije omgeving. En van een bijna even oude smederij uit een periode waarin er in de nederzetting nog nauwelijks huizen stonden. Uit die schimmige dertiende eeuw is weinig archiefmateriaal overgebleven, al weten we wel dat in 1305 de baljuw in Ouderkerk woonde en dat daar toen dus nog het bestuurlijk centrum lag. Nader onderzoek, ook onder buurpanden, wees uit dat het ging om een forse burcht van zo’n twintig bij vijfentwintig meter. Het was niet het kasteel van de Van Aemstels: aan de jaarringen van het gebruikte hout en andere gegevens valt af te leiden dat het bouwsel pas tussen 1280 en 1290 was neergezet door graaf Floris V. Het was dus vrijwel zeker een onderdeel van het stelsel van versterkingen dat hij in die periode over heel Holland liet bouwen. Het Muiderslot, bij de Vecht, maakte daarvan eveneens deel uit. Vermoedelijk had hij een soortgelijke burcht voor ogen aan de monding van de Amstel.

•••

De versterking heeft slechts een tiental jaren gefunctioneerd. Rond 1300 waren de meeste muren alweer afgebroken, wellicht is het geheel zelfs nooit helemaal afgebouwd. Voor de ontwikkeling van Amsterdam maakt de aanwezigheid van het ‘kasteel’ dus weinig uit. De stad heeft, met of zonder kasteel, nauwelijks een feodale traditie gekend. In veel Europese steden behielden de edelen de heerschappij over de samenleving lang nadat hun feodale wereld overheersende betekenis had verloren. In Amsterdam was dat in veel mindere mate het geval. De Amsterdammers verrichtten de nodige plichtplegingen – tot in het midden van de zeventiende eeuw werd de galerij van het stadhuis gedomineerd door vier houten beelden van de graven van Holland, als symbolen van het oppergezag – maar voor de rest gingen ze hun eigen gang. Dat heeft wellicht te maken met de korte duur van de heerschappij van de Van Aemstels, en ook met de plaatselijke gezagsverhoudingen. Bovendien waren de Van Aemstels zelf minstens zulke vrijbuiters als de eerste Amsterdamse pioniers. Tekenend is het eerste wapen van de stad: een kogge, met twee mannen en een hond. Het is niet het beeld van de legende, maar de werkelijkheid, vertaald in symbolen. De ene man – bij nadere beschouwing een krijgsman – symboliseert het kasteel, de andere man – een koopman – de stad, het hondje is het teken van trouw, en allen bevaren gezamenlijk het schip van de toekomst. [5]

•••

***

•••

Over de eerste Amsterdamse nederzetting weten we bijna even weinig als over het kasteel. Het terrein bestond uit moerasveen en stond vol elzen, hazelaars, kardinaalsmutsen, riet en heide – tenminste, dat valt af te leiden uit de gevonden zaden. Veel bomen stonden er niet aan de Amstel. Bij de aanleg van de dijk, of wellicht al iets daarvoor, hadden de eerste pioniers op de stevige kleilaag langs de rivier een aantal terpjes gemaakt, waarop schots en scheef de eerste bouwsels waren neergezet. Ze moeten daarmee ergens tussen 1180 en 1200 zijn begonnen. Het waren simpele hutten, niet groter dan een flinke hedendaagse huiskamer. Ze waren gemaakt van een paar boomstammen, met wanden van takken die met leem waren besmeerd, en een kap van riet of stro. Achter in het huis was op de grond een vuurplaats uitgespaard, ofwel ‘het vuur waar men omme gaen kan’. De lemen vloeren liepen glooiend af naar de zijwanden om te voorkomen dat het regenwater naar binnen zou stromen. Tot ver in de Middeleeuwen hebben er nog dit soort huizen in de stad gestaan. Ze hadden als voordeel dat ze bij brand razendsnel omvergehaald konden worden – degene wiens huis in brand vloog was zelfs verplicht om met een haak zo gauw mogelijk gevels en wanden plat te trekken.

Tussen die rij hutten en de rivier liepen paden, aan beide oevers van het water, de voorlopers van de huidige Nieuwendijk en Warmoesstraat, de oudste straten van de stad. De termen Oude Zijde en Nieuwe Zijde van de Amstel hebben, in tegenstelling tot wat veel Amsterdammers denken, dan ook niets met het ontstaan van de stad van doen. Ze dateren pas uit een veel latere periode, toen Amsterdam in twee parochies werd verdeeld, en betekenen eigenlijk Oude Kerkszijde en Nieuwe Kerkszijde. Rivaliteit tussen de gemeenschappen aan beide rivieroevers bestond er wel: eeuwenlang vonden zo nu en dan traditionele vechtpartijen plaats tussen de jongens van de ‘Kerkszijde’ (de oostkant) en de ‘Windmolenzijde’ (de westkant), waarbij het bloedig toe kon gaan.

Er leefden in dat kleine, jonge Amsterdam voornamelijk vissers en boeren, al blijkt uit allerlei vondsten dat er rond het kasteel ook al een paar gespecialiseerde ambachtslieden gewoond hebben. Erg klein was dit dijkdorp niet: hoewel de nederzetting nog geen vijfentwintig meter breed was, was het bijna een kwartier lopen van het ene eind naar het andere. Al snel werd de strook breder gemaakt door stukken van de Amstel aan te plempen en daarop nieuwe huizen te bouwen. Zo werd de dijk een straat, met huizen aan weerskanten. Bij de aanleg van de fundering voor een bankgebouw aan het Rokin kwam een aantal jaren geleden een stuk van de eerste oever te voorschijn, en daarbij werd duidelijk zichtbaar hoe de pioniers die eerste stukken land hadden aangeplempt: met kleibagger en uitgestoken kleizoden, afgewisseld met lagen huisvuil van de eerste bewoners. Het was een moeilijke, maar succesvolle operatie, en de Amsterdammers zouden haar in de daaropvolgende jaren nog een paar keer herhalen. In totaal ging er in die eerste tijd zo’n zestig meter van de oorspronkelijke breedte van de Amstel af. Het was het eerste land dat de stad eigenhandig op het water veroverde, en het smaakte naar meer.

•••

De dam, die de nederzetting haar naam gaf, is vermoedelijk kort na de overstromingen van 1170 en 1173 in de Amstel gelegd – hoewel sommige wetenschappers menen dat hij pas zo’n vijftig jaar later is neergelegd. [6] Volgens de overlevering lag de verbinding eerst dichter bij het IJ, ongeveer ter hoogte van de Nieuwe Brug. Door haar wat verder terug te plaatsen ontstond in de riviermonding een natuurlijke haven. Al snel begonnen de Amsterdammers de buurt aan de overkant uit te breiden, aan de kant van de huidige Warmoesstraat. Die straat heeft waarschijnlijk zijn naam te danken aan de groentekwekerijen en moestuinen die daar ooit hebben gelegen. Rondom de Oude Kerk ontstond, zo valt uit gevonden keurmerken en textielresten af te leiden, een buurtje waar verschillende ambachtslieden op het gebied van de textielnijverheid actief waren.

Zo lagen de zaken er in grote lijnen voor op zondag 27 oktober 1275, de dag waarop de naam Amsterdam voor het eerst op een archiefstuk wordt vermeld. In deze akte verleent Floris V, graaf van Holland, het recht van tolvrijheid ‘aan de lieden die nabij de Amsteldam verblijven’. De stad heeft het stuk perkament door alle eeuwen heen zorgvuldig bewaard, en terecht. Het was het eerste grafelijke privilege van de jonge nederzetting, en bovendien eentje van grote waarde. De eerste Amsterdammers hoefden nu immers geen tol meer te betalen als ze door de bruggen en sluizen van het graafschap Holland voeren, en dat kon flink in de papieren lopen.

De tekst van deze eerste akte verraadt ook iets over de situatie waarin het beginnende Amsterdam zich bevond. Van een concrete stad was nog geen sprake – anders zou Floris V zich wel wat minder vaag hebben uitgedrukt dan te spreken van ‘lieden nabij de Amsteldam’. Maar tegelijk was de nederzetting voor deze graaf blijkbaar toch al belangrijk genoeg om via een tolprivilege de bewoners enigszins aan zich te binden. Misschien waren zelfs de aanleg van de dam of van de burcht aanleiding voor deze voorkeursbehandeling, wie zal het zeggen.

De rest van de geschiedenis was inderdaad een treurspel waard. Gijsbreght van Aemstel IV zag het gezag van de bisschop afbrokkelen, en trachtte Holland en Utrecht tegen elkaar uit te spelen, net als zijn voorvaderen altijd met succes gedaan hadden. De zaken liepen zo uit de hand dat Van Aemstel met nog enkele andere edelen graaf Floris V in 1296 uit de weg ruimde. De coup mislukte echter, en de hele familie Van Aemstel werd voorgoed naar Vlaanderen verbannen. Gijsbreghts zoon Jan deed, zoals ik al schreef, in 1304 nog eenmaal een poging om opnieuw de macht over Amsterdam te grijpen. Hij heroverde de stad en versterkte het geheel met een wal. Nog geen jaar later werd hij echter door graaf Willem III van Holland, na een beleg van twee weken, alweer de stad uitgejaagd, nu definitief. Het is niet onwaarschijnlijk dat de dwarse, rebelse Van Aemstels de steun hadden van de Amsterdamse bevolking. Dat valt tenminste af te leiden uit het feit dat de stad door de graaf aanvankelijk streng werd gestraft. De Amsterdammers, die ‘de moordenaars van graaf Floris hadden ingehaald’, werden alle vrijheden ontnomen. Ook de burcht is vermoedelijk toen alweer gesloopt – om bijna zeven eeuwen later toch onverwachts weer aan het licht te komen.

•••

In diezelfde verwarde periode heeft de Amsterdamse nederzetting waarschijnlijk stadsrechten gekregen. Rond 1300 spreekt de nieuwe bisschop Gwijde van Avesnes in een handvest voor het eerst over ‘onsen poiteren van Aemstelredamme’, ofwel ‘onze poorters van Amsterdam’. Dankzij deze stadsrechten werd de stad onttrokken aan de macht van de bisschop, de graaf en de heren van Aemstel en mocht ze in principe zichzelf besturen, via eigen schepenen en raden en via een eigen schout. Schout en schepenen mochten nieuwe poorters aannemen, eigen recht handhaven en als een poorter buiten de stad gevangen raakte mocht de hele burgerij erop uittrekken om hem te bevrijden. Verder bevatte de stadsbrief allerlei bepalingen over de behandeling van zware strafzaken als moord, mishandeling en vredebreuk.

Toen in 1304 de Van Aemstels definitief werden verslagen moest Amsterdam, als Aemstel-gezinde stad, prompt zijn net-verkregen stadsrechten weer inleveren, maar amper een jaar later waren ze alweer hersteld. Dat betekende dat de stad zich ongestoord verder kon ontwikkelen, door het handvest afgeschermd van de bemoeienissen van de landsheer en door een stadswal van de zorgen van het platteland.

Veel Europese steden werden in die periode een soort eilanden van handel en vooruitgang, in een zee van traagheid, angst, bijgeloof en onderdrukking. Zo was het met Amsterdam niet gesteld. De wisselwerking met het omliggende platteland was daarvoor te groot, en bovendien was Amsterdam relatief klein. Terwijl Utrecht, Nijmegen en Dordrecht in die tijd al zo’n duizend tot tweeduizend huizen telden en het in Haarlem en Leiden tegen de duizend huizen liep, bestonden nederzettingen als Hoorn, Medemblik en Amsterdam uit niet meer dan enkele honderden woningen. [7] Er stond op de plaats van de Oude Kerk al een klein kapelletje, maar Aemstelredamme deelde zijn pastoor met de kerkjes van Ouder- en Nieuwe-Amstel. Pas op 5 mei 1334, toen de bisschop besloot om een zekere Wouter van Drongelen als pastoor van de Oude Kerk aan te stellen, was de jonge stad blijkbaar volwassen genoeg om een eigen zielenherder voldoende om handen te geven. Maar daarna ging het snel.

***

•••

Wat nu maakte Aemstelredamme in betrekkelijk korte tijd tot de stad Amsterdam? Wat was de dynamiek achter die paar vissersfamilies, die rond 1200 de laagste vispenningen-belasting betaalden van de hele streek en die drie, vier generaties later in de Sont een heuse zeeoorlog voerden, als een echte mogendheid? En waarom gebeurde dat allemaal precies rondom die drassige Amstelmonding, terwijl er waarachtig in Holland wel gunstiger plekken leken te zijn om een stad te stichten?

Amsterdam was, op de keper beschouwd, een onmogelijke stad. Alles wat er gebouwd werd zakte weg in de modder, de haven was – vooral in later eeuwen – alleen via een ingewikkelde route vol zandbanken en tegenwind te bereiken en bovendien was het, in de rij van Hollandse steden, ook nog eens een laatbloeier. Hollandse steden als Dordrecht (1220), Haarlem (1245) en Delft en Alkmaar (1246) waren Amsterdam allang voorgegaan. Maar juist aan het feit dat zoveel belangrijke steden in haar achterland lagen ontleende de jonge stad ook haar kracht. En daarbij kwamen dan nog eens de factoren die zo vaak tot succes leiden: toeval, geluk, een uitvinding met grote gevolgen en, bovenal, de domheid en kortzichtigheid van de anderen.

Laat ik beginnen met de uitvinding. Onder de vroegste bewoners van Amstelland bevonden zich veel Friezen, en vanouds waren het ook de Friezen die in die vroege Middeleeuwen in Noord-Nederland het transport verzorgden tussen handelscentra als Muiden, Staveren, de IJsselsteden en verderop, over de Waddenzee, Noord-Duitsland, Jutland en de Oostzee. Het is vrijwel zeker dat het kleine Amsterdam vanaf het begin betrokken was in dat handelscircuit, al was het alleen omdat er nogal wat schippers woonden. Er is bijvoorbeeld een brief bewaard gebleven uit 1248 – dus nog voordat Amsterdam z’n officiële naam had – waarin Gijsbreght III van Aemstel bij de stad Lübeck protesteerde tegen de inbeslagname van een schip uit Amstelland. Bij opgravingen zijn in resten van de eerste huizen al direct zaken uit verre, vreemde landen aangetroffen. Een gele, aardewerken kan bijvoorbeeld, die ergens rond 1200 in de rivier belandde, en die in België gemaakt bleek te zijn. De pitten van rozijnen, krenten en vijgen, wellicht uit Zuid-Frankrijk of Italië. En dan dat vreemde stuk zijde, dat al uit de resten van 1225 te voorschijn kwam, uit Genua afkomstig en met kleine boten en via een eindeloos netwerk van rivieren, kanaaltjes, wegen en handelsposten, uiteindelijk hier beland.

De grote uitvinding nu was de kogge: een groot houten schip, een enorme klomp met één mast, zeewaardig en in staat om grote hoeveelheden goederen goedkoop te vervoeren. Net zoals in de twintigste eeuw de opkomst van de jumbovliegtuigen snel en relatief goedkoop massatransport van continent naar continent mogelijk maakte, en daarmee een revolutie veroorzaakte op het gebied van migratie en internationale sociale verbanden, zo maakte de kogge het opeens mogelijk om simpele goederen als graan, hout en zout goedkoop en in grote hoeveelheden overzee te vervoeren.

Amsterdam was daar snel bij: tegenover het Centraal Station zijn bij de bouw van de Noord-Zuidlijn zware dertiende-eeuwse kadeconstructies gevonden die al bedoeld waren voor zeewaardige schepen. De nabijgelegen huizen uit diezelfde tijd waren al gefundeerd op de resten van ‘afgewrakte’ koggenschepen. De kogge had een laadvermogen van zo’n honderd ton, vijf- tot tienmaal zoveel als dat van haar voorgangers, en ze kon buitenom varen, in plaats van de moeizame binnenwateren te volgen. De passieve handel van Amsterdam, als onderdeel van het oude handelsnetwerk, veranderde zo al snel in actieve handel: men ging er zelf op uit.

Maar het was niet alleen deze uitvinding die Amsterdam voortstuwde, het was ook de domheid en kortzichtigheid van anderen. In dit geval van de bisschop van Utrecht. Met de introductie van de kogge begonnen kooplieden in het Oostzeegebied – met name in Bremen, Hamburg en Lübeck – in toenemende mate handel te drijven met zuidelijk Europa. Uit Frankrijk haalden ze zout en wijn, uit Engeland en Vlaanderen wol en lakense stoffen en uit Genua en Venetië zijde, fluweel en specerijen. Zelf brachten ze uit het noorden graan, hout en pelzen. Het Vlaamse Brugge was hun stapelplaats, een soort voorpost vanwaar ze hun goederen verder transporteerden. Omdat de Noordzee buitengewoon verraderlijk en gevaarlijk was, prefereerden deze kooplieden een route die grotendeels het open water meed. Hun oude handelsweg liep dan ook dwars door Nederland, via de Waddenzee, het Almere – het bekken dat later zou uitgroeien tot de Zuiderzee –, dan via Muiden de Vecht op, Utrecht, via de Vaartse Rijn de Hollandse IJssel op, en dan verder via de Zeeuwse eilanden naar Brugge.

Het gevoel voor het wankele evenwicht tussen overheid, vrijheid en handel, de verfijnde balans tussen dwang en belofte waarmee Amsterdam het in latere eeuwen tot een wereldmacht zou brengen, dat gevoel bestond bij de Utrechtse bisschoppen in die jaren echter nog in het geheel niet. De landsheren probeerden voornamelijk geld uit deze route te slaan, ze stelden tollen in, legden dammen aan, en zo worgden ze langzaam de kip met gouden eieren. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw werd de route door Utrecht zelfs vrijwel onbevaarbaar. Onder bisschop Jan van Nassau raakte het Sticht in een totale chaos, kooplieden werden overvallen en vermoord en in Vreeland opereerde heer Gijsbreght IV vanuit zijn slot zelfs als een echte roofridder.

Dat Aemstelredamme na 1275 flink begon te groeien had dan ook niet in de laatste plaats negatieve oorzaken: de kooplieden begonnen massaal de oude route te vermijden, ze zochten nieuwe wegen, en die liepen al snel via het IJ en het Spaarne naar het Hollandse achterland. Amsterdam, met zijn natuurlijke haven en zijn overslag naar de Amstel, lag daarin centraal. Bovendien hoefden de schippers in deze stad geen grafelijke tol te betalen. De graven van Holland beseften namelijk al snel, in tegenstelling tot hun Utrechtse rivalen, dat hun toenemende bevolking op den duur nooit alleen van de landbouw op de arme veen- en zandgronden zou kunnen bestaan. Ze stimuleerden en beschermden de handel, ze verbeterden sluizen en bruggen en lokten de kooplieden met privileges en vrijgeleiden hun gebied binnen – met als uiteindelijk doel om van Dordrecht een tweede Brugge te maken.

•••

Het werd Amsterdam, en Amsterdam werd nog wel wat meer. Maar altijd, tot de dag van vandaag, zou er iets van een tegenstelling blijven tussen Amsterdam en de rest van het land, of, zo men wil, tussen de mentaliteit van de graven en die van de bisschoppen. De bisschoppen, die zich baseerden op het oude feodale systeem van grondeigenaren en horigen, die regeerden over boeren die letterlijk geen kant uit konden en als oude ezels werden belast tot ze erbij neervielen. De graven, die het belang van de handel zagen voor hun machtsgebied, maar die tegelijk beseften dat een koopman geen horige was maar iemand die keuzes kon maken en andere wegen kon kiezen. Het waren deze graven die misschien wel als eersten het belang inzagen van wat later zou uitgroeien tot een van de belangrijkste Hollandse tradities: het omgaan met het nieuwe en het vreemde, zonder het direct te smoren in regels, verboden en goedkoop winstbejag.

In Holland opende men zich voor de zee en alles wat van verre kwam. Op de zandgronden van Utrecht, Gelderland en Overijssel keerde men zich daarvan af. In Holland richtte men zich op het westen en het noorden, in het land daarachter op het oosten, en die subtiele kloof loopt tot de dag van vandaag door het Nederlandse politieke en culturele landschap. De grens tussen Nederland en Nederland ligt nog steeds bij Vreeland.

•••

[1] Jan M. Baart, in Ons Amsterdam, jrg. 43, pag. 105.

[2] Ontleend aan de serie van M.G. Emeis jr over het ontstaan en de groei van Amsterdam in Ons Amsterdam.

[3] H. Brugmans, pag. 21 e.v.

[4] Hoewel de historische traditie het kasteel van de Van Aemstels in Ouderkerk situeerde, is daar nooit enig spoor van een burcht teruggevonden. Vrijwel alle oudere beschrijvingen van Amsterdam maken echter wel nadrukkelijk melding van een versterking. In de stadsbeschrijving van Pontanus (1610) beschrijft een anonieme auteur uit 1500 de ligging van kasteel en stadswal, vrijwel exact zoals die door de stadsarcheologen zijn teruggevonden. Ene Cornelis Haemrode schreef dat in 1564 aan de Nieuwendijk de fundamenten van de torens nog werden aangetroffen, toen ‘een Amsterdamse huisheer daar een put wilde graven’. Pontanus zelf maakte melding van puinhopen die onder de grond waren aangetroffen, en die erop wezen dat ‘daar vroeger een niet gering gevaarte heeft gestaan, dat vertellen ouden van dagen’. Opvallend is dat latere Amsterdamse stadshistorici, op een enkele uitzondering na, iedere verwijzing naar een kasteel altijd beleefd weghoonden. Wellicht paste een feodale voorgeschiedenis absoluut niet bij het zelfbeeld van de negentiende- en twintigste-eeuwse Amsterdammers.

[5] Naast het koggenschip had Amsterdam ook een ander stadswapen, de bekende drie Andrieskruisen, die op den duur het koggenschip helemaal zouden verdringen. Vast staat dat het schuine kruis, het Andrieskruis, in deze streken al veel voorkwam. Ook de heren Van Aemstel voerden zo’n kruis in hun wapen. Men vermoedt dat de burgers van de beginnende nederzetting gewoon dit teken hebben overgenomen, volgens een eenvoudig patroon met duidelijk herkenbare kleuren. Toen Amsterdam groter werd vond men een eigen wapen noodzakelijk – dat werd dus het koggenschip. Maar de drie kruisen zouden altijd hét symbool blijven van Amsterdam.

[6] Tot voor kort meende men dat de Dam in de Amstel pas in de tweede helft van de dertiende eeuw is aangelegd. De gezaghebbende stadshistoricus Brugmans dateert in zijn Geschiedenis van Amsterdam – dl I, pag. 56 – de aanleg van de Dam, in navolging van de waterstaatkundige Fockema Andreae, op ongeveer 1265. Volgens hem hoeft de bedijking van een bepaald gebied volstrekt niet gepaard te gaan met de afdamming van de daarin stromende rivieren, zeker als de rivierdijken van goede kwaliteit zijn. Bovendien is er een oorkonde bewaard gebleven waarin de dorpen Kalslagen en Nieuwveen een overeenkomst sloten met hun landsheren betreffende de waterlozing van beide dorpen op de Amstel. Zolang de Amstel in open gemeenschap met het IJ en de zee stond was er geen enkele reden om die lozing te regelen. Toen er een dam was werd dat opeens wel urgent. De oorkonde dateert nu van na 1265. Dat betekent dat de Dam niet lang daarvoor is aangelegd. Volgens recente opvattingen is de Dam echter vermoedelijk al een eeuw ouder. Het ligt veel meer voor de hand dat met de andere waterstaatkundige werken rond 1180 ook direct een dam in de Amstel is gelegd. Bovendien zijn er aanwijzingen dat in de twaalfde eeuw ook al bebouwing was aan de overkant van het kasteel, en dat houdt in dat er ook al een dam geweest moet zijn waarover men van de ene kant naar de andere kon lopen. Opgravingen bij de Dam zelf zullen daarover wellicht uitsluitsel kunnen geven.

[7] Zie onder meer J.M. Baart, Een Hollandse stad in de dertiende eeuw en de inventarisaties van vondsten van de archeologische dienst van de gemeente Amsterdam.

II | Stenen en brood

De tweede helft van de twaalfde eeuw, die onbekende periode tussen 1150 en 1200, moet een bijzondere periode geweest zijn: een tijd vol kleine en grote revoluties, misschien wel een van de belangrijkste tijdperken in de geschiedenis van Noord-Europa. Het waren jaren waarin, net als in de negentiende eeuw, opeens alles in een stroomversnelling raakte. Het koggenschip kwam in zwang, waardoor steeds meer goederen over een steeds grotere afstand vervoerd konden worden. De pelgrimages begonnen, waardoor men oog kreeg voor het vreemde en het exotische. De molen en het weefgetouw maakten allerlei thuisarbeid overbodig, waardoor de taakverdeling tussen mannen en vrouwen verschoof – en daarmee de sekserollen. Men begon in geld te betalen in plaats van in natura – en zo ontstond er iets van een markteconomie. Tegelijk werden in Holland door de overstromingen zulke grote stukken land weggespoeld dat enorme waterstaatswerken noodzakelijk waren. Bovendien groeide de boerenbevolking almaar door, en steeds meer mensen waren gedwongen naar een andere broodwinning om te kijken, buiten de landbouw. Al die ontwikkelingen voltrokken zich binnen enkele decennia, en het was precies op dat omslagpunt dat Amsterdam ontstond.

•••

De groei van de dorpse nederzetting rond de rivierdam tot een kleine stad was een proces dat zeker een eeuw – dus drie generaties – heeft geduurd. Een harde grens waar het dorp ophoudt en de stad begint, een soort ‘drempelwaarde van stedelijke allure’, zoals de Franse historicus Fernand Braudel het noemt, [1] is voor de Middeleeuwen echter niet te geven. Voor Franse stadjes in de zestiende eeuw is wel een ondergrens van ‘zeshonderd haardsteden’ aangehouden, wat neerkomt op zo’n tweeduizend inwoners, maar volgens anderen is die norm veel te hoog, zeker voor middeleeuwse steden. Hoe het ook zij: onze nederzetting zal die ondergrens, met haar tientallen en al snel honderden haardsteden, spoedig gehaald hebben.

Het meest tekenend voor het feit dat Amsterdam vrij gauw stedelijke karaktertrekken vertoonde was het soort mensen dat er woonde. Dat waren niet alleen maar boeren, vissers en schippers. Vrijwel vanaf het begin vertoonde de gemeenschap op die dijkjes iets dat kenmerkend is voor iedere stad: variatie en specialisatie.

Een van de oudste teruggevonden huizen van de nederzetting Aemstelredamme dateert uit 1225, een halve eeuw voor de eerste vermelding van de stad. Bij opgravingen op het terrein van een oude bioscoop aan de Nieuwendijk trof men op meer dan vier meter diepte een stookplaats, een deel van de omheining van een erf en wat huisraad. ‘Een grote hoeveelheid bedrijfsafval maakte bovendien duidelijk welk beroep deze pionier uitoefende,’ zou stadsarcheoloog Jan Baart later in een van zijn rapporten schrijven. ‘Dikke lagen as, een hoeveelheid steenkool, een partij ijzerafval en een paar gereedschappen vertellen dat we met een smid van doen hebben.’ Aan de hand van allerlei resten en halffabrikaten viel af te leiden dat deze smid zijn eigen land- en tuinbouwgereedschap maakte, maar ook timmermanswerktuigen, ijzerwerk voor de scheepsbouw, visgerei, schoenverstevigingen, paardenbeslag, eetgerei en allerlei wapentuig. De nabijheid van het zogenaamde kasteel zal daar zeker mee te maken hebben gehad. Gietmallen en restjes koperplaat toonden aan dat hij ook met koper en tin werkte. De smidse verdween rond 1275, nadat er zeker een tweetal generaties smeden gewoond en gewerkt hadden.

De resten van het op een na oudste huis vertellen over een andere ambachtsman. Het dateert uit 1250, en werd vrijwel zeker bewoond door een schoenmaker. [2] In 1980 werden bij de Kalverstraat, diep onder de grond, de resten van gevlochten wilgentenen, funderingshout en stenen gevonden – een huis dus – en aan de toenmalige oever van de Amstel kwamen talrijke leersnippers en koehaar, vermengd met kalk te voorschijn. Blijkbaar werden de huiden aan de waterkant met kalk onthaard, daarna volgde het looiproces, en ten slotte werden er schoenen van gemaakt.

Er moeten zo meer ambachtslieden geweest zijn. Onder de oudste Amsterdammers die we bij naam kennen, bevindt zich in 1310 een zekere ‘Lambrecht die backer’. Dat betekent dat de stad toen al een aparte bakkerij had, waar de mensen hun zelfgeknede brooddeeg konden laten bakken. Ook voor het koren, dat aanvankelijk met de hand gemalen werd, kwam in 1307 bij de Zeedijk een molen, en later nog een tweede bij de Nieuwendijk – oorspronkelijk dan ook Windmolenstraat geheten. Jan Baart heeft ooit, aan de hand van vondsten en archieven, een lijst samengesteld van wat er allemaal in het veertiende-eeuwse Amsterdam werd gedaan. Hij kwam op vijftig verschillende beroepen: variërend van goudsmid, kruisboogmaker en bierbrouwer tot kuiper, hoer en kluizenares. Het was duidelijk: hier lag een stad en niets anders.

Die specialisatie moet vooral voor de vrouwen grote gevolgen hebben gehad. Tot in de dertiende eeuw waren het immers de vrouwen die – thuis – het meel met de hand maalden, het brood bakten, kleren weefden en potten bakten in het vuur. Aan het eind van de twaalfde eeuw kwamen er weefgetouwen en pottenbakkerijen, en in snel tempo werden deze vrouwelijke taken overgenomen door de mannelijke wever en pottenbakker. Die overgang is duidelijk te zien door vingerafdrukken op het aardewerk uit die tijd dat is opgegraven. Met hulp van vingerafdrukspecialisten van de gemeentepolitie maakten de Amsterdamse stadsarcheologen daar een studie van, en daaruit blijkt dat het allervroegste aardewerk dat in de stad gevonden is bijna altijd is gemaakt door vrouwen, die de potten met de hand vormden. Later werden dat mannenvingers. [3] Ook de eerder genoemde houten klomp uit 1200 is vrijwel zeker gemaakt door een specialist. In de dertiende en veertiende eeuw vond een soortgelijke specialisatie plaats rond het malen van graan, het brouwen van bier en de medische zorg. Tegelijk werden al deze nieuwe beroepen beschermd door het ontstaan van gilden – vrijwel zonder uitzondering exclusieve mannenaangelegenheden. Het ligt voor de hand dat deze overgang grote gevolgen gehad moet hebben voor de rolverdeling tussen mannen en vrouwen, en wellicht ook voor de daarbij behorende moraal – al kunnen we, door het ontbreken van schriftelijke bronnen, naar de details slechts gissen.

•••

Hoe moeten we ons dat dorp Amsterdam voorstellen? Nat en modderig, dat zeker. Bij de opgraving aan de Nieuwendijk was aan de lagen in de grond te zien hoe de smidsfamilie bijna iedere twee jaar het erf weer moest ophogen, omdat alles wegzakte vanwege de drassigheid van de veengrond. Met de woning van onze schoenmaker was het al niet veel beter gesteld. Het bouwsel was, net als alle andere huizen, van hout en stond zonder enige fundering op de grond. De rook van het vuur kringelde vrij omhoog door een paar gaten in het dak en de lemen vloer werd bedekt door een mat, gevlochten van wilgentenen. Uit de vondsten valt af te leiden dat ongeveer een halve eeuw later, rond 1300, op deze zelfde plek een nieuw huis gebouwd is, met aangrenzend een straatje, gemaakt van brokken steen. Achter dat huis werd in de Amstel nogal wat huisafval gevonden, zoals een houten kuip en potscherven, afkomstig van aardewerk uit Duitsland en uit Amsterdam zelf. En weer een eeuw later, in ongeveer 1400, verscheen op dezelfde plaats het eerste stenen huis.

Toch ging die ‘verstening’ van de stad maar langzaam. Na iedere stadsbrand – in 1421 en vooral in 1452 werden grote delen van de stad in de as gelegd – werden de bouwverordeningen strenger. Rieten daken werden verboden, en voorgevels en zijwanden moesten van bakstenen gemaakt worden. Op de eerste kaart van Amsterdam, uit 1544, valt echter duidelijk te zien dat nog minstens de helft van de huizen een houten gevel had, en tot ver in de zeventiende eeuw waren overal houten hoekjes in de stad. Hout is een materiaal dat zich gemakkelijk laat bewerken, en een straat met houten huizen is altijd vol afwisseling. De oudste tekeningen van de Warmoesstraat, het Damrak en de Oudezijds Voorburgwal doen dan ook hier en daar denken aan Noorse en Duitse stadjes, vol uitbouwtjes en tierelantijntjes. Zo ongeveer moet de stad er rond 1350 hebben uitgezien. Twee van die houten huizen zijn tot de dag van vandaag in ieder geval bewaard gebleven – Begijnhof 34 en het huis aan de kop van de Zeedijk op nummer I –, maar waarschijnlijk zijn het er meer. Soms verbergen fraaie gevels funderingen, muren en balkconstructies die bijna tweemaal zo oud zijn: in de zeventiende en achttiende eeuw werd niet zelden voor een middeleeuws huis gewoon een ‘moderne’ gevel geplakt. Zo werd onlangs nog bij sloopwerkzaamheden achter het Scandic Crown Hotel Victoria, tegenover het Centraal Station, een vrijwel gaaf houtskelet van een middeleeuws koopmanshuis aangetroffen, met takelconstructies en al. Het geheel dateerde uit de veertiende eeuw, en was daarmee vermoedelijk écht het oudste huis van Amsterdam. Omdat de bouw van het hotel niet kon wachten, verdwenen de resten echter al snel naar een opslagplaats.

•••

Zoals de eerste auto’s weinig meer waren dan koetsen, met in plaats van een paard een motor ervoor, zo volgden de eerste stenen huizen precies de bouwwijze van de houten huizen – een constructie die nog tot de dag van vandaag overal is te herkennen. De houten balken bleven het huis dragen, en de stenen dienden voornamelijk als vulling van de muren. Ook de vorm van het dak was meestal niet erg origineel. Of men maakte van het stenen stadshuis een soort minikasteeltje, met kantelen en al, of men maakte, om het puntige dak van het houten huis zoveel mogelijk te benaderen, een puntige trapgevel.

De middeleeuwse houten huizen hadden verdiepingen die telkens een stukje verder naar voren sprongen, zoals bij oude vakwerkhuizen nog steeds te zien is. Het voordeel daarvan was dat gevel en ramen veel minder te verduren hadden van regen en storm. De geveltoppen aan weerszijden van de straat helden dus altijd naar elkaar toe. Daardoor leken de toch al smalle straten en dijken nog dichter bebouwd. De komst van de stenen gevel bracht hierin weinig verandering. Ook de nieuwe huizen werden ‘op de vlucht’ gebouwd, zodat de licht vooroverhellende geveltoppen op één lijn bleven staan met de oudere houten huizen van de straat. Dat deed men in de eerste plaats omdat een rechte gevel in zo’n verder schuin gebouwde straat geen gezicht was: het zou lijken alsof zo’n gevel achteroversloeg. Door datzelfde optische effect kwam een iets vooroverhellende gevel bovendien veel mooier uit. En toen de kooplieden voor hun koopwaar steeds meer en steeds hogere zolders bouwden bood deze constructie ook nog eens het voordeel dat het takelen zo veel gemakkelijker ging, zonder voortdurende aanvaringen met de gevel en de glazen van de heer des huizes. Deze manier van bouwen heeft zodoende het houten huis met vele eeuwen overleefd. Nog steeds hellen bijna alle voorgevels in de Amsterdamse binnenstad enigszins naar voren, een traditie die tot op de dag van vandaag wordt voortgezet dankzij die merkwaardige combinatie van ouderwetsheid en pragmatisme die de stad zo eigen is.

•••

De grote revolutie die de verstening met zich meebracht werd aanvankelijk vooral zichtbaar in het befaamde Amsterdamse binnenhuis. [4] Het steen maakte het mogelijk om schoorstenen aan te brengen en het vuur verplaatste zich zo van het midden van het huis naar een schouw aan een van de stenen zijwanden. Snel ging dat proces overigens niet, nog bijna twee eeuwen lang, tot 1492, zouden de Amsterdamse verordeningen spreken over de ‘vrije haert’. Toch had zo’n schoorsteen grote voordelen. Doordat de kap van het huis niet meer vol rook stond kon men daar een planken vloer op de balken leggen, en zo een zolderverdieping maken. Vervolgens begonnen sommige Amsterdammers rondom de haard een klein kamertje te timmeren, bij wijze van tochtschot. Zo kon de warmte beter worden vastgehouden. Dit vertrek groeide uit tot een vast fenomeen in het traditionele Amsterdamse huis: de zogenaamde ‘binnenhaert’.Terwijl de rest van het huis in relatie bleef met de straat, werd deze binnenhaard het begin van het privégedeelte. Om de warmte van de binnenhaard nog beter vast te houden begon men een verlaagd plafond aan te brengen, waardoor er een lage insteekverdieping ontstond. Die nieuwe verdieping verhoogde men op den duur, en ook kwam er een aparte schoorsteen. Zo groeiden uit de binnenhaard twee volwaardige vertrekken boven elkaar, waarvan de een de functie van woonkamer kreeg, en de ander die van keuken.

Er kwam op die manier al vroeg een opvallende scheiding tussen privé en publiek binnen het Amsterdamse huis zelf, Het ‘voorhuys’ kennen we volop van Vermeer, Jan Steen en andere zeventiende-eeuwse schilders. Het was hoog, licht en openbaar. Het werd meestal gebruikt als winkel, koopmanskantoor of werkplaats, maar ook wel als woonruimte. ’s Zomers stonden de luiken en de deur altijd open – zij het dat de onderdeur meestal dicht was vanwege de vele loslopende honden in de stad. De binnenhaard was daarentegen intiem en besloten. De Amsterdammers kropen er weg tegen de kou en de hardheid van het bestaan, en wat ervan op tekeningen en schilderijen is vereeuwigd ademt steevast een sfeer van prettige gezapigheid, pijprokende mannen en zwijgend breiende vrouwen. Het was een dubbelzinnigheid die het huiselijk leven in de stad nog eeuwenlang zou kenmerken: aan de ene kant de welgemeende openheid van de koopman die zijn cliënten in het voorhuis tegemoet treedt en van een stad die tot vandaag toe ’s avonds luiken noch gordijnen sluit, aan de andere kant de geslotenheid van het privéleven, van de binnenhaard, van de merkwaardige sfeer die Nederlanders aanduiden met het onvertaalbare woord ‘gezelligheid’, de knusheid die van binnen zacht is, en van buiten hard.

***

•••

Ondanks de groei van de stad bleef Amsterdam nog lange tijd een landelijk karakter dragen. Net als in de meeste andere Europese steden waren de Amsterdammers aanvankelijk vaak slechts parttime stedeling. Overal hielden de stadsbewoners schapen, bokken, geiten, ganzen en varkens, die ze vrij lieten rondlopen om hun kostje op te scharrelen. Bij bijna iedere opgraving stuit men tot op de dag van vandaag in de binnenstad nog op lagen mest. De wallen dienden als gemeenschappelijke weide voor koeien en paarden. In de archieven komen verordeningen voor waarin bijvoorbeeld het bouwen van varkenshokken tegen de stadsmuur aan banden wordt gelegd, er zijn allerlei contracten van burgers teruggevonden over boomgaarden en stukjes hooiland en in de stadsrechten van 1342 trof ik zelfs een bepaling waarin het de Amsterdamse poorters toegestaan werd zowel in het voorjaar als in de herfst maximaal zes weken uitstedig te zijn ‘tot het waarnemen van hunnen akkerarbeid’. Nog in 1500 was het stadsbestuur gedwongen om een verbod uit te vaardigen op het los laten lopen van vee ‘up de vesten, up de Heilige wech, in thuynen of in bleecvelden’. De Amsterdammers waren bepaald niet alleen bezig met vissen, varen en handeldrijven – dit ging nog zeker enkele eeuwen lang gepaard met het boerenbedrijf.

Toch was het vooral de handel en alles wat daarmee samenhing die de stad opstuwde in de vaart der volkeren. Na de dood van de Utrechtse bisschop Gwijde van Avesnes in 1317 had graaf Willem III van Holland de kans gegrepen om Amstelland definitief bij zijn graafschap te trekken, en sindsdien was en bleef Amsterdam een Hollandse stad. Kort daarop vestigde de graaf er de biertol. Dat betekende dat al het bier dat in Holland werd ingevoerd in Amsterdam moest worden ingeklaard, omdat daar tol moest worden betaald.

Bier was in die eeuwen de volksdrank bij uitstek, het meeste bier werd geïmporteerd – vooral uit Hamburg – en al snel werd Amsterdam zo het centrum van deze handel. [5] Aan de bewaard gebleven tolregisters kunnen we zien dat de Hamburgse kooplieden op den duur ook allerlei andere goederen meestuurden, zaken die ze in Duitsland en in de Oostzeelanden hadden ingekocht: hout, graan, bonen, noten, mosterdzaad, teer, haring, as, honing, laken, leer, draad, bontwerk, ijzer, hop, spek, vlees, smeer en huiden. Maar het bier spande de kroon: rond 1365 werd maar liefst vijfentwintighonderd ton per maand naar Amsterdam verscheept, een derde van de totale Hamburgse bierexport. Het lossen van al dat bier vond steeds meer plaats aan de Oudezijds Voorburgwal, aan de ‘Bierkaai’ tussen het Oudekerksplein en de huidige Damstraat. [6]

Een exclusief Amsterdamse aangelegenheid was die vrachtvaart overigens allerminst. Uit diezelfde tolregisters kon van honderdtwintig schippers het domicilie worden achterhaald. Op acht na kwamen ze inderdaad uit Nederland, maar veruit de meeste schippers kwamen uit Hindeloopen (31) en Terschelling (17). Uit Wieringen en Enkhuizen kwamen negen schippers, uit Stavoren en Harderwijk zes en uit Amsterdam slechts zeven. Die situatie is overigens minder vreemd dan het lijkt: ook in latere eeuwen zouden de Amsterdammers maar zeer ten dele hun waren zelf vervoeren. Tot in de achttiende eeuw zouden bijvoorbeeld de Hindelooper schippers een belangrijke rol blijven spelen in het transport en in later tijd rekruteerde de stad ook veel schippers en schepelingen van het arme platteland ten noorden van het IJ – vooral als het om riskante tochten ging, zoals de walvisvaart. Dorpen als Ransdorp en De Rijp waren voor de Amsterdamse reders een dankbaar rekruteringsgebied.

Amsterdam was echter vanaf het begin de centrale plaats waar de handel werd gedreven. En er vond in die veertiende eeuw nog een ontwikkeling plaats: de schippers werden langzaam aan kooplieden.

•••

Het begon ermee dat de schippers op de terugtocht naar Hamburg ook het een en ander meenamen. Eerst typisch Hollandse producten als kaas, boter en vis, later meer, uit verdere landen. Amsterdam kwam daarbij vrijwel letterlijk in het vaarwater van de beroemde hanzesteden, aanvankelijk als collega-koopman, later steeds meer als tegenstander en concurrent, nog later als vijand.

Die eigenwijze, onafhankelijke koers van de Amsterdamse kooplieden was op zijn zachtst gezegd opvallend. De Hanze was in die jaren een nog jonge, buitengewoon energieke bond van Noord-Duitse handelssteden, die elkaar steunden en bevoordeelden, en zo een stevige handelsketen hadden gevormd die liep van Noorwegen tot Frankrijk, Engeland en verder. Voor het kleine Amsterdam zou die federatie dus een buitengewoon aantrekkelijke bondgenoot zijn geweest. Er waren al meer Nederlandse hanzesteden, en er is niets wat erop wijst dat Amsterdam niet het voorbeeld van steden als Nijmegen, Kampen en Groningen had kunnen volgen. Daarmee had de stad in één klap toegang gekregen tot een netwerk van relaties en faciliteiten in een groot aantal vreemde havens, variërend van Nowgorod tot Brugge. Toch is de stad haar eigen weg gegaan, ze heeft haar eigen vrijheid gehandhaafd, en het waren de hanzesteden die, verwend en beschermd, uiteindelijk achterbleven en verstarden.

***

•••

In het midden van de veertiende eeuw was het echter nog lang niet zover. Hoe de onderlinge handels- en machtsverhoudingen in die jaren precies lagen is nauwelijks meer na te gaan. Maar één aardige barometer voor de opkomst van Amsterdam hebben de archieven wel voor ons bewaard: de aantallen oorlogskoggen die de stad bijdroeg aan diverse gezamenlijke expedities, oorlogen en oorlogjes in die periode.

De eerste echte oorlog waarin de stad betrokken raakte vond plaats in 1368. In Denemarken was in die jaren een beest van een vorst, Valdemar IV, opgestaan die vanwege zijn permanente gevloek al snel koning Atterdag werd genoemd. Toen deze koning het waagde ook de Sont te blokkeren – en daarmee de doorvaart naar de Oostzee – werd door de hanzesteden een expeditie tegen hem uitgerust. Uit de overgebleven rapporten weten we dat de stad Amsterdam wel meedeed, maar slechts met één schip, ‘de vredescogghe van Amsterdam’ zoals het zo fraai in de documenten staat omschreven. Kampen gaf acte de présence met maar liefst drie koggen – wat wel iets zegt over de verhoudingen. [7]

De expeditie brak de macht van koning Atterdag, zijn hoofdstad Kopenhagen werd bezet en op de daaropvolgende vredesconferentie kreeg Amsterdam van de Zweedse koning het recht op een ‘fitte’, een nederzetting, in Schonen, op de zuidpunt van Zweden. Zo’n pied-à-terre was voor de stad van het grootste belang. In de zomermaanden kwamen daar namelijk enorme haringscholen in de buurt, en dat gaf een grote drukte van vissers en kooplieden uit alle hoeken van de Oostzee. Amsterdam mocht vanaf nu ook eigen kantoren en magazijnen op Schonen bouwen, en zelfs een eigen kapel, en het geheel had bovendien een soort status aparte, waarin geen Zweeds recht gold, maar eigen stedelijk recht.

Hoe sterk de verhoudingen binnen enkele decennia veranderd waren bleek uit de gezamenlijke expeditie die dertig jaar later werd gehouden, die tegen de Friezen. [8] De Hollanders aasden al lang op Friesland, al was het maar om hun handelsroutes veilig te stellen. Hun graaf Willem IV was in 1345 bij een invasiepoging in Warns gesneuveld, maar aan het eind van de eeuw zag zijn opvolger, Albrecht, nieuwe mogelijkheden omdat de Friezen onderling in een hopeloze burgeroorlog verwikkeld waren: de ‘schieringers’ vochten op leven en dood met de ‘vetkopers’, over kwesties die vrijwel niemand meer weet. In 1398 viel een grote Hollandse expeditie Friesland binnen, en omdat elke grote stad mee moest doen valt uit de archieven vrij goed na te gaan hoe de verhoudingen op dat moment lagen. De grootste steden moesten de meeste soldaten leveren, de steden met de meeste scheepvaart zorgden voor de meeste schepen.

Zo leverden Dordrecht en Haarlem de meeste manschappen – elk zeshonderd – maar slechts vijfentwintig respectievelijk veertig transportschepen. Het relatief kleine, maar wel zeer actieve Amsterdam leverde daarentegen slechts driehonderd manschappen, maar wel vijftig schepen, plus nog eens vier extra grote schepen. Deze laatste waren bedoeld als drijvende bakkerijen. Op ieder schip werden vijf ovens gebouwd voor het bakken van brood, en daarnaast voeren nog eens vijf speciale meelschepen mee. De expeditie slaagde, maar het duurde geen vijf jaar, of de Hollanders moesten het gewonnen gebied alweer prijsgeven.

•••

Waar al die Amsterdamse koggen gebouwd zijn, weet niemand meer precies, maar er bestaat wel een vermoeden. Toen het Barbizon Hotel gebouwd werd troffen stadsarcheoloog Jan Baart en de zijnen tot hun grote verrassing aan de kop van de Zeedijk de resten van een forse scheepswerf. Die werf moet daar tegen het eind van de veertiende eeuw gevestigd zijn, als een van de eerste grote scheepswerven van de stad. De archeologen troffen de resten van maar liefst vier werkplaatsen, en ook vonden ze de werkvloer terug, gemaakt van turven. Die bodem was helemaal doordrenkt met pek en nog overdekt met de resten van breeuwsel, alsof de scheepstimmerlieden er zo waren weggelopen. Achter de werkplaats kwamen de resten van een dertig meter lange houtconstructie te voorschijn, vermoedelijk een lijnbaan, gebruikt om de talloze scheepstouwen te draaien. In een latrine werd zelfs de pit van een perzik gevonden – een miraculeuze vrucht in het vijftiende-eeuwse Amsterdam.

Aan contacten met de Hanze hadden de Amsterdammers steeds minder behoefte. Ze deden het allemaal zelf. Ze voeren Hamburg voorbij, zeilden om Jutland heen, negeerden Lübeck en haalden zelf uit de Oostzeehavens wat ze maar krijgen konden. De landweg Lübeck-Hamburg – tot nu toe de meest gebruikte hanzeroute – hadden ze niet meer nodig. Dankzij de kwaliteit van hun schepen en hun navigatiekunst hadden de Amsterdammers steeds minder moeite met de riskantere ‘Ommelandvaart’.

De Amsterdamse kooplieden durfden ook grotere gevaren aan. Al vroeg hadden ze de gewoonte aangenomen om de risico’s onderling te spreiden. Geen koopman die een grote vracht in één schip laadde. Bijna altijd werd zo’n last verdeeld over meerdere schepen, en zo deden de andere kooplieden het ook. Mocht een schip onverhoopt vergaan, dan ging maar een deel van de handelswaar verloren. Deze vorm van samenwerking tussen kooplieden zou zich later uitbreiden tot allerlei andere expedities en projecten. Dankzij de risicospreiding zou de stad in later eeuwen het soms bijna onmogelijke aandurven: een expeditie naar Oost-Indië, een tocht rond de wereld, een nieuwe weg via de noordpool, een permanente nederzetting op het ijzige Spitsbergen, het droogmalen van de Noord-Hollandse meren met dijken, kanalen en honderden windmolens, stuk voor stuk projecten die enorme bedragen vergden en waarvan het maar de vraag was of ze ooit succes zouden hebben, omdat niemand het ooit eerder had geprobeerd.

De Hanze was deze ‘wilde’ scheepvaart van de Hollanders – met Amsterdam voorop – een doorn in het oog. In plaats van de ommelandvaart en de nieuwe handelskanalen zelf te benutten, sloot het netwerk zich echter als een oester. Het beschermde zichzelf op allerlei manieren – Lübeck stelde zelfs eens op een Hanzedag voor om de Oostzee voor de Hollanders geheel te sluiten –, stond niet open voor nieuwe mogelijkheden en verstarde. Er waren echter ook talloze onderlinge conflicten tussen de Hanzesteden, en gaandeweg zochten steeds meer hanzekooplieden hun eigen weg. Ze kozen eigen stand- en opslagplaatsen. Kampen, Brugge, het werden de stadjes zoals we die vandaag nog kennen: pittoresk en stil. Amsterdam oefende, daarentegen, een steeds grotere aantrekkingskracht uit op deze ongehoorzame hanzekooplieden. Zelfs de Kampense kooplieden erkenden in 1477 dat ze hun meeste ‘hantieringe’ in Amsterdam hadden. De decennia die volgden waren buitengewoon zwaar: bijna alle handelssteden werden geteisterd door oorlogen, epidemiën, binnenlandse twisten en anderen rampspoed. Alleen Amsterdam zag kans de vloot enigszins op peil te houden. Steeds meer ‘vreemde’ reders begonnen hun activiteiten daarom ook te concentreren in die opkomende handelsstad aan het IJ.

We weten enigszins hoe de Amsterdamse kooplieden in die tijd werkten, doordat het koopmansboekje van twee van hen bewaard is gebleven. [9] Het betrof hier een oom en een neef, Symon Reyerszoon en Reyer Dircszoon, die samen op Danzig handelden, het huidige Gdánsk in Polen. Ze kochten er as, potas, garen, hennep, hout, pek, teer, rogge, tarwe en talk, en ze brachten er haring, laken, wijn, zuidvruchten en zout. Samen vormden ze een familievennootschap, een bedrijfsvorm die in de Middeleeuwen veel voorkwam. Omdat berichten uiterst traag of moeizaam doorkwamen, reisde vaak een van de vennoten – liefst een vertrouwd familielid – met de koopwaar mee, om die ter plekke zelf te verkopen en andere goederen in te kopen. Niet in alle vreemde havens kon men een familielid stationeren, en daarom werd ook wel gebruik gemaakt van plaatselijke vertegenwoordigers, zogenaamde ‘factors’. Deze Amsterdamse familie had in Lübeck zo’n factor, maar de zaken in Danzig behandelden ze zelf. Een van de vennoten bleef in Amsterdam, de andere vestigde zich ieder jaar een paar maanden in Danzig. Ondertussen voerden ze een drukke correspondentie, omdat bijvoorbeeld een prijsstijging van het graan in Amsterdam betekende dat de vennoot meer graan moest inkopen, en omgekeerd.

Oom Symon was duidelijk de man met de meeste ervaring, zo blijkt uit de overgebleven papieren. Hij was ook het meest in Danzig aanwezig. Zo vertrok hij in 1485 met een som geld naar het Oostzeegebied, en Reyer zou hem zout, olie, haring en nog meer geld nazenden. Symon zou die koopwaar dan in Danzig verkopen, Oostzeeproducten inkopen en die weer richting Amsterdam verschepen. Uit de stukken kan worden opgemaakt dat in 1487 binnen de familie een soort overname van de wacht plaatsvond. In dat jaar verbleven zowel oom als neef in Danzig, het jaar daarop bleef Symon in Amsterdam en durfde hij blijkbaar de zaken in Danzig aan zijn neef over te laten.

•••

Zo werd overal in de stad gewikt, gewogen, geteld en gehandeld. Van alle schepen die aan het eind van de vijftiende eeuw de Sont passeerden kwam bijna zestig procent uit Holland, en Amsterdam speelde daarbij toen al veruit de belangrijkste rol. Dat had ook grote gevolgen voor het Amsterdamse stadsbeeld.

De oorspronkelijke havens, het Damrak en het Rokin, waren te klein geworden. Zij aan zij lagen de schepen tegen de kade. Een soort kom aan de IJ-oever, de Oudezijds Waal – de tegenwoordige Oude Waal – diende als winter- en uitrustingshaven. Ook de stadsgrachten werden steeds meer als laad- en losplaats gebruikt. Maar de meeste grote schepen bleven voor de stad in het IJ liggen. In de veertiende eeuw was ter hoogte van het huidige Centraal Station voor de hele stad een dubbele palenrij geslagen, ter bescherming van de stad. Daaraan legden de meeste grote schepen aan. Vooral als de Oostzeevloot binnen was, lag het er vol graanschepen, met hun hoge voor- en achterkastelen deinend naast elkaar. De doorvaarten in deze twee enorme palenrijen werden iedere avond afgesloten met dikke, drijvende boomstammen, en nog tot in de negentiende eeuw werd ’s avonds, als de stad vanaf de waterkant werd afgesloten, over het stille water van het IJ het bescheiden ‘boomklokje’ geluid.

Ook de stad zelf werd vanaf 1380 snel groter. Er werden stukken grond opgehoogd, op de plaats waar nu de rosse buurt is. Bovendien werden er twee nieuwe grachten gegraven, de Oudezijds Achterburgwal en de Nieuwezijds Achterburgwal – de tegenwoordige Spuistraat. Amsterdam telde in die tijd niet meer dan drie- à vijfduizend inwoners, en de aanleg moet voor die nog betrekkelijk kleine stad een werk van gigantische omvang geweest zijn. Binnen een paar seizoenen werden tienduizenden kubieke meters klei gestoken, geladen en uitgestort op het veen, en dat met de weinige en primitieve middelen die toen beschikbaar waren. Het bouwrijp maken van de grond moet in die jaren bijna meer werk zijn geweest dan het bebouwen zelf.

Toch moest kort na 1425 de stad opnieuw uitgebreid worden. Nu werd er alleen aan de oostkant een brede gracht gegraven – de latere Geldersekade en Kloveniersburgwal. Weer een kwart eeuw later werd ook zo’n gracht aan de westkant als een gordel rond de stad getrokken: het Singel.

Het centrum van de stad was ook toen al de Dam. De Amstel was hier overwelfd en met sluizen afgesloten. Schepen konden er met gestreken mast passeren. Op de overwelving werden op den duur ook huizen gebouwd. Daarnaast was aan de linkerkant van de rivieroever een plein ontstaan, de Plaetse, dat al snel ook de naam Dam kreeg. In de loop der jaren werd dat terrein helemaal volgebouwd, en pas later zou het door afbraak weer een plein worden. Schepen konden toen nog door de Dam van de Amstel naar het IJ varen en omgekeerd – de sluizen zouden pas in 1675 worden afgebroken.

Het bestuur van de stad concentreerde zich daar. Eeuwenlang bestond het voornaamste gezag in Amsterdam uit vier burgemeesters, een schout, zeven – later negen – schepenen, en een vroedschap. De burgemeesters werden ieder jaar op 1 februari gekozen en hadden dan een jaar lang het recht zich bijna met alles te bemoeien wat de stad aanging – met uitzondering van de rechtspraak. Dat was de taak van de schout en de schepenen – die ook telkens voor een jaar gekozen werden. De vroedschap, ten slotte, was een college van zesendertig ‘vrije’ burgers, die sinds 1400 namens de gehele burgerij optraden. In de praktijk was dat de elite van de stad, kooplieden, rijk geworden in de Oostzeehandel. Zij kozen de burgemeesters en de schepenen, maar moesten ook voor belangrijke beslissingen geraadpleegd worden. Daarnaast ontstonden er langzamerhand schutterijen, groepen gewapende burgers die de stad in geval van nood verdedigden. Ze oefenden ieder in hun eigen ‘doelen’, gebouwen – zoals de latere Universiteitsbibliotheek – die zich langzaam tot een soort herensociëteiten ontwikkelden. Want veel oorlog werd er niet gevoerd in deze stad.