MIJN ROEMENIË

Van Jan Willem Bos verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas:

‘Verdacht’. Mijn Securitatedossier

Jan Willem Bos

Mijn Roemenië

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Jan Willem Bos
Omslagontwerp: Zeno
Omslagillustratie: Rudi Roels
Kaart: C-O Graphics, Wijk bij Duurstede, Gerrit van Omme

ISBN 9789045019789
D/2011/0108/529
NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl

Volk van Donau en Karpaten

Ergens in de mistige Donauvlakte, op de in nevelen gehulde hellingen van de Karpaten of op de bedaarde hoogvlakte van Transsylvanië – in een tijdsgewricht dat al even wazig en onscherp is –, is een volk ontstaan dat zijn naam ontleent aan de Romeinen van wie het hoopt af te stammen: de Roemenen. De geschiedenis is dit volk niet altijd gunstig gezind geweest, maar dat neemt niet weg dat het er niet onaardig uit tevoorschijn is gekomen.

De kinderjaren van het Roemeense volk zijn onzeker. Hoewel er geen harde bewijzen voor zijn, hebben de Roemenen met de paplepel ingegoten gekregen dat hun etnogenese, hun ontstaan als volk, het resultaat is van de samensmelting tussen de oorspronkelijke Dacische bevolking van de streek die nu grofweg het grondgebied van Roemenië beslaat en de Romeinse veroveraars. Wij weten dat er in die regio in de roerige eerste eeuwen van onze jaartelling volken leefden die als voertaal het Latijn gebruikten, waar de hedendaagse Romaanse talen en dialecten van het Balkanschiereiland van afstammen. Maar het blijft een historisch geschilpunt, dat vaak met politieke en nationalistische wapens wordt uitgevochten, of de etnogenese van de Roemenen ten zuiden of ten noorden van de Donau heeft plaatsgevonden. Het hoort nu eenmaal bij Zuidoost-Europa dat de verschillende daar levende volken elkaar het eerstgeboorterecht betwisten. Feit is dat bronnen uit de negende eeuw na Christus al spreken van het bestaan van Vlachen – Roemenen dus – in de Karpaten, al is er niet veel over hen bekend. Ze worden ook genoemd in het Nibelungenlied, geschreven in 1204, waarin sprake is van ‘der herzoge Ramunch vzer Vlâchen lant’, hertog Ramunch uit het land der Vlachen.

Tijdens de grote volksverhuizingen in de vroege Middeleeuwen werd de regio geteisterd door invallen van onder andere Hunnen, Gepiden, Avaren, Petsjenegen en Cumanen; en voorgoed veranderd door de komst van de Slaven en de Hongaren, met wie de Roemenen in de verdere geschiedenis – niet altijd tot hun onverdeelde genoegen – hebben samengewoond.

In die prille tijden ontstonden er staatjes in de streken ten noorden van de Donau, die zich later zouden samenvoegen tot twee vorstendommen: Moldavië en Walachije, het land van de Walachen of Vlachen, dat in de eigen geschiedschrijving als Ţara Românească, het Roemeense Land, zou worden aangeduid. Ook ten noordwesten van de Karpaten ligt een provincie waar altijd veel Roemenen hebben gewoond: Transsylvanië, een gebied dat bij ons tot enkele decennia geleden Zevenburgen werd genoemd.

Eeuwenlang daarna werd de geschiedenis van de Roemeense landen grotendeels bepaald door de drie rijken waardoor zij omringd en misschien zelfs omsingeld waren: het Russische tsarenrijk, het Habsburgse Rijk en het rijk van de Ottomaanse Turken. Door de val van Constantinopel in 1453 kwamen met name Walachije en Moldavië in de vuurlinie van de Ottomaanse expansiedrift te liggen. De Roemenen laten zich er nog altijd graag op voorstaan dat zij, ten koste van grote offers en ten nadele van hun eigen ontwikkeling, een bolwerk tegen de oprukkende islam hebben gevormd en de grenzen van Europa hebben verdedigd zodat het Westen in alle rust zijn kathedralen kon bouwen.

De negentiende eeuw was het tijdperk van de grote veranderingen. Walachije en Moldavië werden democratischer, moderner, meer westers, en voegden zich in 1859 onder Alexandru Ioan Cuza samen tot de Verenigde Vorstendommen, die zich in 1877 volledig onafhankelijk van de Turkse sultan verklaarden. Hiermee trad de onafhankelijke staat Roemenië de geschiedenis binnen. Vanaf 1866 werd dit land bestuurd door een man die er 48 jaar lang over zou heersen: Karl Eitel Friedrich Zephyrinus Ludwig von Hohenzollern-Sigmaringen, die als vorst Carol en vanaf 1881 als koning Carol I het land met Pruisische voortvarendheid zou opstoten in de vaart der volkeren.

En dat was hard nodig, want Roemenië had op veel terreinen een grote achterstand in te lopen. Buitenlandse reizigers die door de Roemeense landen reisden, merkten steevast op dat het grootste deel van de bevolking in bittere armoede leefde, in scherpe tegenstelling tot de in luxe badende adel. Het land had geen modern onderwijs, geen deugdelijke infrastructuur, een primitief platteland en geen industrie. Waarschijnlijk had Carol bij zijn aankomst onvoldoende inzicht in de omvang van de taak die hij op zich had genomen door, een krappe maand eerder, de Roemeense troon te aanvaarden. Hij had in die zeer korte tijd uiteraard nauwelijks de gelegenheid gehad om enige kennis over het land op te doen. Hij was geschrokken toen hij landde in Turnu Severin, de stad aan de Donau, die op hem overkwam als een morsig dorpje. En toen hij in Boekarest werd afgezet bij de residentie die zijn permanente onderdak zou gaan vormen, vroeg de verbijsterde vorst: ‘Mais ou est le palais?’

Onder Carols bezielende leiding zou Roemenië radicaal veranderen, na eerst op het slagveld, onder persoonlijk bevel van de vorst, de onafhankelijkheid te hebben afgedwongen. De Nederlander C.G. Rommenhöller, ‘consul-generaal van Rumenië te Rotterdam’, zoals hij zichzelf betitelt, stak in zijn Rumenië. Handelspolitieke studie uit 1898 uitgebreid de loftrompet van Carol (of Karel), op wiens conto de gezwinde vooruitgang van Roemenië volgens hem grotendeels kon worden geschreven. ‘Met een verbazingwekkende snelheid heeft zich het zwakke en onbeschaafde vorstendom ontwikkeld tot een krachtig en aanzienlijk koninkrijk. [...] Nauwelijks was de autonomie van Rumenië door het Congres van Berlijn verzekerd, of Karel ondernam de niet minder grootsche taak om het vrij gevochten land tot beschaving, ontwikkeling en bloei te brengen. Wat hij daartoe verricht heeft, grenst aan het ongelooflijke.’

Carol overleed in 1914 en zou niet meer meemaken dat het koninkrijk in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog werd uitgebreid met Transsylvanië, waar de meerderheid van de bevolking uit etnische Roemenen bestond, maar dat de Hongaren ook beschouwden – en beschouwen – als hun traditionele grondgebied. In de tussenoorlogse periode was Roemenië een parlementaire democratie, die misschien wel gebreken vertoonde, maar niettemin de burgers fundamentele vrijheden bood. Zo stipuleerde artikel 8 van de grondwet van 1923 dat alle burgers, ongeacht hun sociale klasse, etnische afkomst, religie of taal, gelijk waren voor de wet. Groot-Roemenië, zoals het koninkrijk nu werd genoemd, was echter geen lang leven beschoren. Het land bloeide ook in economisch opzicht. De olierijkdom lokte buitenlandse bedrijven, en de mogelijkheden op het gebied van zaken en handel waren zo groot dat Roemenië een immigratieland was geworden, met een inkomen per hoofd van de bevolking dat ruim boven dat van Griekenland lag en dat van Hongarije maar weinig ontliep.

De economische problemen na de krach van 1929 hadden ernstige gevolgen voor de politieke stabiliteit. In de loop van de jaren dertig kwam het land terecht in de maalstroom van de geschiedenis, waarin totalitaire bewegingen van links en vooral rechts een steeds dreigender rol speelden. In die omstandigheden ging in 1938, toen koning Carol II de koninklijke dictatuur instelde, de democratie ten onder, om pas een halve eeuw later hersteld te worden. Ook de in artikel 1 van de grondwet genoemde onschendbaarheid van het grondgebied bleek een wassen neus. De Sovjet-Unie annexeerde in 1940 de oostelijke en noordelijke delen van Moldavië, die deel zouden gaan uitmaken van de Sovjetrepubliek Moldavië. Tegelijkertijd werd onder druk van Hitler een deel van Transsylvanië weer afgestaan aan Hongarije. Hoewel Roemenië zich nooit als de vijand van Frankrijk, Groot-Brittannië en Amerika had beschouwd, streed het land in de Tweede Wereldoorlog aan de kant van Hitler-Duitsland, vooral om het door de Russen ingepikte grondgebied terug te veroveren. Nadat honderdduizenden jonge Roemenen in de strijd waren gesneuveld, sloot Roemenië zich, toen de nederlaag van Duitsland onafwendbaar was geworden, alsnog aan bij de geallieerden.

Een van die geallieerden was de Sovjet-Unie, die Roemenië aan het einde van de oorlog in feite bezette en het een communistisch regime oplegde. In de nasleep van de oorlog werd Transsylvanië in zijn geheel weer Roemeens, terwijl de door de Russen geannexeerde gebiedsdelen onderdeel bleven van de Sovjetstaat. Het van buiten opgelegde communistische regime kende verschillende fasen, die allemaal hun eigen geschiedenis hebben. De stalinistische jaren vijftig kenmerkten zich door een meedogenloze vervolging van alle echte of vermeende vijanden van het regime, waarvan honderdduizenden Roemenen het slachtoffer werden. Hierna volgde in de jaren zestig aanvankelijk een periode van dooi onder Nicolae Ceauşescu. Deze dooi sloeg echter in de jaren zeventig om in de uitzichtloze kilte waar het Ceauşescu-regime in de hele wereld berucht om zou worden. Dit was het land dat ik vanaf 1974 heb leren kennen. Het was uiteraard een communistische dictatuur, maar het waren nog niet de slechtste tijden. In die jaren mokten de Roemenen volop over het functioneren van hun staat en het ontbreken van elementaire vrijheden, maar ze voelden zich zeker niet hopeloos. Dit veranderde in de loop van de grimmige jaren tachtig, de jaren van honger, koude en angst, toen de bevolking massaal gebukt ging onder een gevoel van wanhoop en onder de indruk door de wereld, en met name door het Westen, in de steek te zijn gelaten.

De revolutie – of volksopstand, of staatsgreep, of omwenteling, of ‘de gebeurtenissen van december 1989’ – bracht, bijna van de ene dag op de andere, een radicale omslag teweeg. Aanvankelijk aarzelend, maar daarna met steeds meer overtuiging, werd de weg naar de democratisering ingeslagen. Roemenië wilde bij het Westen horen, met het vooruitzicht op de zogenoemde Euro-Atlantische integratie: lidmaatschap van NAVO en EU. Dit kon alleen als er – liever vandaag dan morgen – een parlementaire democratie en een markteconomie werden ingevoerd. Geen eenvoudige opgave voor een getraumatiseerd en murw geslagen land met decennia van achterstallig onderhoud na een halve eeuw van communistisch wanbeheer. De val van het communistische regime betekende niet alleen dat het politieke bestel op zijn kop werd gezet, maar ook dat het rechtsstelsel, het economische systeem en het maatschappelijk leven radicaal werden gewijzigd. De periode van transitie waarin al deze veranderingen hun beslag moesten krijgen, bracht veel onrust en onzekerheid met zich mee. Ook werd een groot deel van de bevolking slachtoffer van een armoedeval, die nog schrijnender was tegen een achtergrond van rücksichtslose zelfverrijking door een klein aantal lieden, die ook niet per se de mensen waren aan wie je hun snel verworven welstand zou gunnen. De transitie bracht megawinkelcentra en verkeerschaos met zich mee en een fetisjisme dat inhield dat alles wat uit het buitenland kwam – en daarmee werd eigenlijk uitsluitend het Westen bedoeld – beter was dan eigen producten of goederen uit de voormalige socialistische zusterlanden. Dit was fnuikend voor de eigen industrie en de doodklap voor de handel met de buurlanden.

De complexiteiten en onzekerheden van de overgang deden veel mensen terugverlangen naar de goede oude tijd van het communisme, toen banen voor het leven gegarandeerd werden en lonen en pensioenen laag doch voorspelbaar waren. Deze nostalgie, die vooral bij de oudere generaties bestaat, wordt gesteund door een selectief geheugen. Men herinnert zich wel de zekerheden van vroeger, maar niet meer de onverwarmde appartementen, de eindeloze rijen voor de winkels en de angst voor de vertegenwoordigers van de almachtige staat. Inmiddels kennen de jongere generaties de dictatuur alleen nog ‘van horen zeuren’, om de dichter Rob Schouten te citeren. In 2009 werkte ik mee als vertaler aan een televisieprogramma over Roemenië. In een fragment dat bij de montage is gesneuveld, werd een praatje aangeknoopt met een jongeman die lid was van de Opel-club. Reden er vroeger, onder Ceauşescu, ook Opels door de straten van Boekarest, werd hem gevraagd. Jazeker, luidde het volkomen onjuiste antwoord. Niet zoveel als nu, maar je zag ze toch volop. Dat kunnen we helaas niet goed rekenen; de enige plaats waar Opels te zien waren was op de televisie, want het straatbeeld werd gedomineerd door Dacia’s (in Roemenië gemaakte Renaults) en pruttelende Oost-Duitse Trabants. Is er veel verschil tussen het hedendaagse Roemenië en het land ten tijde van het communisme, was de volgende vraag. Niet echt, kwam het verbijsterende antwoord. Vroeger stond men in de rij voor brood, nu staat men in de rij voor de kassa... Zo blijkt dat twee decennia na de omwenteling jonge, welvarende Roemenen geen benul meer hebben wat het betekent als er gebrek is aan de meest elementaire levensbehoeften, wanneer hun grootste ongenoegen bij het winkelen eruit bestaat dat ze met hun uitpuilende winkelwagentjes een paar minuten voor de kassa moeten wachten.

Na de toetreding tot de NAVO in 2004 en het verwerven van het EU-lidmaatschap in 2007 is Roemenië weer het westerse land geworden dat het zo graag wil zijn, binnen de grenzen zoals die na de Tweede Wereldoorlog zijn vastgelegd en waar Roemenië niet helemaal gelukkig mee is, maar die het land wel heeft geaccepteerd. De enige grens die in de loop van de geschiedenis stabiel is gebleven, is de Donau, de zuidgrens van Walachije, de noordgrens van Bulgarije en daarvoor van het Ottomaanse Rijk. Na de vereniging van de vorstendommen in 1859 had het land de vorm van een laars gekregen, die met zijn hak in de Zwarte Zee stond. Tussen de twee wereldoorlogen was het een vette platvis – nu heeft het land de vorm van een bescheidener visje. De Amerikaanse journaliste Dorothy Hosmer, die in 1937 door Roemenië fietste, schreef: ‘Ik voelde hoe vergankelijk de officiële grenzen zijn, die zomaar worden getrokken en veranderd, zelfs als ze soms volken scheiden die worden verenigd door banden die in de loop der jaren zijn gesmeed en al eeuwen bestaan.’ Die officiële grenzen zijn niet alleen altijd vergankelijk geweest, maar ook willekeurig.

Maar waar ligt het land eigenlijk? In Midden-Europa, in Oost-Europa of op de Balkan? Roemenië is het geografische middelpunt van Europa en ziet zich graag als de synthese of brug tussen Oost en West. Het is, volgens een populair cliché, een Latijns eiland in een zee van Slaven en tegelijkertijd het enige Romaanse volk dat orthodox is. Deze tweeslachtigheid is iets wat negatief kan worden opgevat, maar ook als verrijking. Is deze ligging iets wat van Roemenië een halfwas maakt of heeft het land hierdoor the best of both worlds te bieden?

In 1996 publiceerde Samuel Huntington The Clash of Civilizations, in het Nederlands vertaald als Botsende beschavingen. Hierin argumenteerde deze Amerikaanse politicoloog dat er een fundamenteel verschil is tussen het katholieke en protestantse Europa en de rest van de wereld, inbegrepen de orthodoxe wereld. Dat zou betekenen dat de scheidslijn tussen twee civilisaties dwars door Roemenië loopt – een evident onzinnige gedachte. Dat neemt niet weg dat er wel degelijk verschillen zijn tussen aan de ene kant het Oude Koninkrijk, de vorstendommen Moldavië en Walachije, en aan de andere kant Transsylvanië. En zelfs tussen de vorstendommen onderling. Walachije draagt historisch gezien de sporen van de Turkse overheersing, terwijl Moldavië met name Russische of Poolse invloeden heeft ondergaan. Transsylvanië is Mitteleuropa, een geografische positie die de provincie gemeen heeft met Oostenrijk en Hongarije. En de verschillen zijn, een kleine eeuw na de Grote Vereniging van 1918, nog altijd zichtbaar. Wie door het dal van de rivier de Olt in noordelijke richting rijdt, bemerkt direct na het doorsteken van de Karpaten dat de bouwstijl en de inrichting van de dorpen anders zijn. Maar er is geen sprake van dat men van de ene beschaving in de andere komt.

Tot de Balkan – volgens de filosoof Petre Ţuţea de kont van Europa – willen veel Roemenen echter liever niet behoren, want de Balkan is de toegangspoort tot het Oosten. En de Oriënt – en alles waar die voor staat – hebben de Roemenen, vooral de stadse elite, al twee eeuwen geleden de rug toegekeerd, bevlogen door het groeiende besef van hun Latijnse roots. Er is wel gezegd dat tussen 1822 en de Eerste Wereldoorlog de Roemenen zijn gekoloniseerd door de Fransen – in afwezigheid van een kolonisator. De eersten die de Franse cultuur naar de Roemeense landen brachten, waren immers niet de Fransen, maar de Fanarioten, de Griekse zetbazen van de Ottomaanse suzerein, en de galante en verfijnde Russische officieren die – niet voor het laatst – het gezag van de grote buur deden gelden. De afwijzing van de oosterse manier van leven was zo radicaal dat de baby met het badwater werd weggegooid. Een exponent van deze manier van denken was het Academielid Pompiliu Eliade. Deze publiceerde in 1898 De l’influence française sur l’esprit public en Roumanie (De Franse invloed op de gemeenschapszin in Roemenië), waarin hij de stelling verdedigde dat alleen door de contacten met de gezegende Franse cultuur de Donauvorstendommen zich uit het moeras van het oriëntalisme hebben weten te verheffen en zo barbarij voor beschaving hebben ingeruild.

Oude gewoonten slijten echter moeilijk. Het eerste warenhuis in Boekarest, Universel geheten, werd aan het einde van de negentiende eeuw geopend op initiatief van Franse zakenlieden. Ondanks de hooggespannen verwachtingen ging het winkelbedrijf al snel failliet, wat terug te voeren was op het feit dat het een systeem van vaste prijzen hanteerde. De Boekarestenaren waren het gewend om af te dingen en vonden dat het betalen van de vraagprijs neerkwam op bedrog en afzetterij. Dus gingen ze al vanouds weer naar de bazaar, waar je het tenminste met de koopman op een akkoordje kon gooien.

Wat voor volk is het dat deze streken van Donau en Karpaten bewoont? Het is natuurlijk riskant om algemene uitspraken te doen over 20 miljoen mensen, want iedere generalisatie zal door talloze uitzonderingen worden ontkracht. Dat neemt niet weg dat er enige gedeelde kenmerken kunnen worden geïdentificeerd, op het risico van stereotypering af. Hoe dan ook geloof ik niet in de volksaard als iets permanents dat in de loop van de eeuwen in essentie ongewijzigd is gebleven. Zoals de filosoof Mircea Vulcănescu zei: ‘Wat een volk is, bevindt zich op het raakpunt van metafysica en geschiedenis.’ De eenheidsstaat Roemenië, zoals ook de huidige grondwet het land definieert, heeft eerlijk gezegd nooit bestaan. De eenheid van taal, geloof en dracht heeft dan misschien wel voor een meerderheid van de bevolking bestaan, maar nooit voor alle inwoners. De Roemenen zijn Moldaviër, Walachijer, Transsylvaniër; ze zijn orthodox, Romeins, Byzantijns. Ze zijn echter ook Hongaren, Saksen, Roma, Lipovenen, Joden, Tataren, Armeniërs en Huţuli. Ze zijn van alle geloven en ze zijn uit alle windstreken gekomen om zich daar te vestigen, in een streek die altijd multicultureel is geweest.

Het is de Roemeense gewoonte om in het spraakgebruik onderscheid te maken tussen nationaliteit en etnische afkomst. Iemand die Roemeens staatsburger is, maar etnisch Hongaar, zal nooit zeggen: ‘Ik ben Roemeen’, maar: ‘Ik ben Hongaar, maar Roemeens staatsburger.’ Het klinkt soms onprettig wanneer iemand zegt dat ‘zigeuners geen Roemenen’ zijn, maar het is onschuldiger dan het lijkt, want er wordt niets anders gesteld dan dat de zigeuners – tegenwoordig liever als Roma aangeduid – tot een andere etnische groep behoren. Dit is een gebruik, ook bekend in vele andere landen, dat ik respecteer, maar voor mij zijn alle permanente bewoners van het land gewoon Roemenen, ongeacht hun afkomst of religie.

Hoewel de Zwarte Zee vlakbij is, zijn de Roemenen traditioneel geen zeevarende natie. De nauwe zeestraten van de Dardanellen en de Bosporus zaten in de weg, waardoor hun actieradius beperkt werd. En ze waren eerder herders dan landbouwers. Daarom gaat hun volkspoëzie over wouden en bergen, over rivieren en over golvende heuvels. En omdat het leven in die contreien gevaarlijk was, hebben ze een bijzondere verhouding met bossen en wouden, die voorheen vrijwel het gehele land bedekten. Vooral in de hooggelegen wouden konden ze in hachelijke tijden hun toevlucht zoeken, waar altijd genoeg voedsel te vinden was om een poosje uit het zicht te blijven. Daarom zeggen ze dat het woud de broer is van de Roemeen.

Maar, zoals de folklore weet: românul nu piere, ‘de Roemeen vergaat niet’. Eeuwen van moeizaam overleven, van permanente strijd om het bestaan, hebben het volk gehard, zegt men, en hebben het plooibaar, inventief en fantasierijk gemaakt. ‘Ik geloof in de eerste plaats in de onverwoestbare vitaliteit van het Roemeense volk,’ schreef de psycholoog Constantin Rădulescu-Motru honderd jaar geleden. ‘Deze vitaliteit is voor mij de oplossing van het “raadsel van de Roemenen” uit het historische verleden en vertelt mij van het messianisme van de Roemenen in de politieke toekomst van Europa.’ Dat voor de Roemenen een grote rol in het verschiet ligt, is de filosoof Marin Ştefănescu met hem eens. Deze meent dat de Roemenen zich onderscheiden door hun gevoel voor harmonie en evenwicht. Ze zijn begiftigd met een van de Daciërs geërfd idealisme en een praktische geest die afkomstig is van de Romeinen. Dankzij deze kwaliteiten zullen ze een belangrijke bijdrage leveren aan de universele harmonie. Het Roemeense volk is nog jong en heeft een moeilijke jeugd gehad, maar het belooft een van de belangrijkste volkeren te worden. Dat is ook de reden waarom de Voorzienigheid de Roemenen op het kruispunt van culturen heeft geplaatst...

Niet alle denkers laten zich echter zo lovend uit over hun landgenoten. De filosoof Emil Cioran, die zijn geboorteland de rug had toegekeerd en in het Frans was gaan schrijven, noemde de Roemenen ‘een volk van stakkers, geschapen om de droefenis van de droevig geborenen te vergroten’.

Zo negatief zijn de meesten van hen zeker niet, want de Roemenen houden van hun land en van zichzelf, al zijn ze – toegegeven – niet altijd even dol op hun landgenoten. Ze roemen hun gastvrijheid, hun heldenmoed, hun ijver en de schoonheid van hun meisjes, die volgens voormalig minister van Toerisme Sorin Frunzăverde zelfs een van de Roemeense troeven is om buitenlandse toeristen aan te trekken. In zijn beroemde gedicht ‘Cântarea României’ (Lofzang op Roemenië) schreef Alecu Russo: ‘Wie is er trotser dan jij van alle landen die de Heer op aarde heeft gezaaid? Wie tooit zich op zomerse dagen met mooiere bloemen, met rijkere granen?’ Jammer dat de frase ‘Lofzang op Roemenië’ zo’n nare bijklank heeft gekregen, omdat dit ook de naam was van een festival van communistische en ceauşistische propaganda waarin iedere dilettantistische artistieke uiting tot authentieke arbeiderskunst werd gebombardeerd.

De Roemenen zijn buitengewoon trots op hun geschiedenis, al schiet hun historische kennis schromelijk tekort en zijn ze in hun opvattingen over hun verleden dikwijls beïnvloed door tendentieuze communistische geschiedschrijving, zodat ze vaak geheel ten onrechte vasthouden aan de propagandistische en nationalistische versie van de geschiedenis die ze op school – vooral ten tijde van het communisme – hebben geleerd. Ze wijzen ook graag op de uitvindingen waar hun volk op kan bogen, waarvan sommige overtuigender zijn dan andere. Wist u bijvoorbeeld dat de bijdrage van de Roemenen Traian Vuia, Aurel Vlaicu en Henri Coandă aan de ontwikkeling van de luchtvaart van doorslaggevend belang is geweest? Dit is een feit, maar aan de andere kant kunnen er vraagtekens worden gezet bij de bewering dat honkbal helemaal niet in de negentiende eeuw in Amerika is uitgevonden, maar eigenlijk een oeroude Roemeense sport is, geënt op het traditionele balspel oină, een soort kastiebal, dat gedocumenteerd is in 1364, maar dat wellicht al door de Daciërs werd gespeeld. In een vijf minuten durende reclamevideo uit 2009, Imagine a World Without Romania wordt de kijker er onder andere op gewezen dat er zonder Roemenië geen pennen zouden zijn geweest, maar alleen potloden. Cybernetica is aan een Roemeen te danken. Insuline is uitgevonden door Nicolae Paulescu, al kregen twee Canadezen er een halve eeuw later de Nobelprijs voor. Helmuth Duckadam hield in 1986 in de finale van de Europacup voor landskampioenen vier strafschoppen achter elkaar tegen. En – want de video was gemaakt door de brouwerij Ursus – de Roemenen hebben uitmuntend bier. Zoals de filosoof Constantin Noica al zei: ‘We weten dat we een kleine cultuur zijn, maar dat betekent niet dat deze inferieur is.’

Valt er dan niets negatiefs te zeggen over de Roemenen? Uiteraard is er wel wat te bedenken. Om de eerder genoemde Rădulescu-Motru nogmaals te citeren: ‘Wetten worden niet gerespecteerd, noch door degenen die ze maken, noch door degenen voor wie ze worden gemaakt.’ Uiteraard helpt een historie van ongelijkheid en uitbuiting ook niet echt om waardering voor de wet te kweken. Of, zoals de sociaal bewogen dichter Mihai Eminescu zei: ‘De morele kwaliteiten van een volk kunnen niet los worden gezien van zijn economische situatie.’ En dat is een uitspraak uit de negentiende eeuw.

Niets ten kwade gezegd van de miljoenen eerzame en eerbare Roemenen van vandaag de dag, maar de transitieperiode, met zijn overhaaste privatisering en verafgoding van het meest inhalige kapitalisme, heeft hun geleerd om vooral respect te hebben voor iemand die buitengewoon veel geld heeft weten te vergaren, niet voor de wet. Het is niet voor niets dat in de jaren na de val van het communistische regime corruptie bij voortduring wordt aangewezen als een van de hardnekkigste minpunten van de Roemeense maatschappij. Corruptie is natuurlijk van alle tijden en alle volken, en het verschijnsel bestond ook in communistische en voorcommunistische tijden. Maar waar er meer geld omgaat en de wet niet meer dan een vage richtlijn lijkt, is de omvang van de graaicultuur navenant.

Punctualiteit is ook niet een van de sterkste kanten van de Roemenen. En dat tijd geld is hebben ze nooit willen geloven. Soms zit daar ook een prettige kant aan, omdat ze minder de slaaf zijn van hun agenda dan wij. Ettelijke jaren geleden liep ik met een vriend door het centrum van Timişoara toen hij een voormalige docent van hem in het oog kreeg die zeer gehaast en doelgericht langs kwam struinen. Hij wilde mij aan de man voorstellen, die ogenblikkelijk leek te zijn vergeten waarheen hij zich had gespoed en uren de tijd nam om een gezamenlijke boom op te zetten over de Roemeense literatuur, een onderwerp dat ons beiden aan het hart ging.

Antisemitisme is de Roemenen in de loop van de geschiedenis niet vreemd geweest. Helaas geven velen er de voorkeur aan te geloven dat alleen Duitsers en Hongaren zich op Roemeens grondgebied schuldig hebben gemaakt aan Jodenvervolging in de periode van de Tweede Wereldoorlog. Het feit dat een officiële presidentiële commissie recentelijk heeft geconcludeerd dat de Roemenen wat dat betreft boter op hun hoofd hebben, wordt dan als propaganda afgedaan. En graag wordt benadrukt dat het ‘de Joden’ waren die het communisme in het land hebben geïntroduceerd. Er waren inderdaad veel Joden onder de communisten van het eerste uur, maar er dient ook te worden benadrukt dat er erg weinig communisten onder de Joden in Roemenië waren. Door vervolging en emigratie zijn er tegenwoordig nog krap 20 000 Joden in Roemenië overgebleven. Er wonen daarentegen honderdduizenden zigeuners of Roma, velen van hen in zeer armoedige omstandigheden. Het is nog altijd hopeloos moeilijk met de gemiddelde Roemeen een normaal gesprek te voeren over de achterstelling van de Roma in hun land zonder dat de discussie uitmondt in spierballentaal in de trant van ‘ik zou ze gewoon allemaal...’.

Roemenen zijn als automobilisten een crime. Het ergste is nog niet eens dat ze tot de meest botte chauffeurs van Europa behoren, maar dat ze er daarnaast ook nog van overtuigd zijn dat een suïcidale en moordlustige rijstijl een bewijs is van hun vaardigheden achter het stuur. Het verbijstert me altijd dat zelfs intelligente mensen die zich aan een dergelijk gedrag schuldig maken niet inzien waarom ze daarmee niet louter lof oogsten.

Een kwinkslag uit de communistische tijd, met een bittere ondertoon, luidde: Zij doen alsof zij ons betalen, wij doen alsof we werken. Vanuit dit geïnstitutionaliseerde lijntrekken ten tijde van de dictatuur is een soms nogal lakse houding ten opzichte van werk overgebleven. Het is de funeste mentaliteit van ‘Ach, zo gaat het toch ook?’ klaagde een ingenieur die ik in de trein had ontmoet. De Roemenen hebben geen ambitie voor perfectie; ze zijn te gauw tevreden over hun prestatie. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat ze deze houding direct verlaten wanneer ze in het buitenland werken, waar ze bijzonder worden gewaardeerd vanwege hun hierboven geroemde creativiteit en ijver. Vaak wordt hun verweten dat ze er in het Westen een ander arbeidsethos op na houden en niet de moeite willen nemen om hun beste kanten in Roemenië te tonen, omdat het daar ‘niet hoeft’. Zou dat dan toch de geest van de Balkan zijn?

De tijden veranderen echter snel en van Roemenen die in dienst zijn van westerse of op westerse leest geschoeide bedrijven wordt vaak verwacht dat ze lange uren maken en vrije dagen als een ongewenst onderbreking van hun dagtaak zien. Een paar jaar geleden was er veel opschudding over het feit dat een jonge vrouw plotseling was overleden als gevolg van stress en overwerk. Ze had al een halfjaar geen vrije dag meer gehad omdat haar – westerse – werkgever haar vaardigheden nodig had bij een niet-aflatende reeks fusies en bedrijfsovernames.

Houden Roemenen van hun land? Enorm. Willen ze er weg? Graag. De omwenteling van 1989 was een moment van hoop en (te) hooggespannen verwachtingen. De ontgoocheling was navenant. Nog voordat Ceauşescu goed en wel was begraven, gingen mensen de straat op om te eisen dat de dwalingen en misstanden van de afgelopen decennia werden rechtgezet. Ik weet nog dat in het voorjaar van 1990, nog voor de eerste vrije verkiezingen, een grimmig ogende herder in een lange schapenwollen jas had postgevat voor Hotel Intercontinental om zijn abusievelijk in beslag genomen schapen terug te eisen. Van wie? Van de staat. Van ‘hen’, zoals de ongrijpbare machthebbers werden en worden aangeduid.

Zodra het kon, vertrokken de Roemenen naar het buitenland, in de eerste plaats gewoon omdat het kon en ze het gevoel hadden dat ze uit een gevangenis werden vrijgelaten zonder de garantie dat de poorten open zouden blijven. Anders gingen ze wel weg uit gebrek aan vertrouwen, op zoek naar een betere toekomst, vanuit een avontuurlijke geest, of louter omdat zoveel anderen hun waren voorgegaan. In de eerste jaren na 1989 kwamen ze als asielzoekers, nu als werkzoekers, meestal onvoorbereid, zonder info, met een hoofd vol met sterke verhalen die ze van landgenoten hebben gehoord en met een buik vol met heimwee naar dat vervloekte vaderland waar ze zo naar terugverlangen. In de woorden van historicus Nicolae Iorga: ‘Wie zijn land verlaat voor een meer ontwikkeld land, lijkt op de man die een andere moeder zou kiezen te midden van knappere vrouwen.’ Er zijn vandaag de dag miljoenen Roemenen die in het buitenland, met name in Spanje en Italië, hun brood verdienen. Velen van hen zijn daar een nieuwe toekomst aan het opbouwen en zullen niet naar hun vaderland terugkeren, al zouden de meesten dat wel graag willen. Zolang de lonen daar echter zo laag zijn en de ontplooiingsmogelijkheden gering, lijkt dat geen reële optie. Het zijn zeker niet alleen de ‘aardbeienplukkers’, zoals de landarbeiders collectief werden aangeduid, die hun geluk elders zoeken, er is ook een zorgwekkende braindrain aan de gang, met name van ITC’ers en medisch personeel.

In 2007 wijdde het tijdschrift aLtitutini een nummer aan ‘Brandul România’. Het Engelse woord brand duikt tegenwoordig steeds vaker op in het Roemeens – met een Roemeense uitspraak – vanwege het feit dat men binnen intellectuele kringen nadrukkelijk op zoek is naar de brand (merk of merknaam) waaraan het imago van Roemenië kan worden opgehangen. De vraag die bij herhaling gesteld wordt, is: wat definieert Roemenië? En over welk Roemenië hebben wij het eigenlijk wanneer we proberen het land te definiëren? Over het Roemenië van de herders en de panfluit, de telemea-kaas of over het Roemenië van het Huis van het Volk en de Dacia Logan? Wat is meer Roemeens: het Koninkrijk Groot-Roemenië van tussen de twee wereldoorlogen, de Socialistische Republiek of het tegenwoordige NAVO- en EU-lid Roemenië? Aan wie denken we als we over Roemenen horen: aan sport figuren als Nadia Comăneci, Ilie Năstase of Gheorghe Hagi, of aan culturele persoonlijkheden als George Enescu, Emil Cioran of Gheorghe Zamfir, of eerder aan larger-than-life boemannen als Nicolae Ceauşescu en Dracula? Of denken we alleen aan straatkinderen, gewelddadige mijnwerkers en skimmers? Of is het een folkloristisch beeld dat zich aan ons geestesoog vertoont wanneer we aan Roemenië denken, met paarden en wagens, klederdracht en volksmuziek?

De algemene indruk die men in het Westen van Roemenië heeft is nog altijd weinig positief, al begint het beeld geleidelijk aan wat genuanceerder te worden. Soms bestaat het idee dat Roemenië, omdat het land armer is dan de gemiddelde Eu-lidstaat, eeuwen in ontwikkeling achterloopt. De schrijver Mircea Cărtărescu vertelt in zijn meest recente boek dat hem in Frankrijk, waar hij op tournee was, bij herhaling werd gevraagd of ze in Roemenië eigenlijk wel boekwinkels hadden. En de cultuur is nu juist een van hun sterkste kanten, wordt benadrukt, en men zegt wel dat de cultuur – het tweede en het meest solide grondgebied van het vaderland, zei de literair criticus George Călinescu – het beste Roemeense exportproduct is.

Waarschijnlijk kunnen we zeggen dat de transitie, de overgang van een gecentraliseerde planeconomie en een politieke dictatuur naar een vrijemarkteconomie en een parlementaire democratie, inmiddels is afgerond. In 2004 verkondigde de toenmalige premier Călin Popescu-Tăriceanu het einde van de transitie, maar deze uitspraak was politiek gemotiveerd en velen vreesden dat de transitie in feite een soort permanente toestand geworden was. Vlak na de val van het communistische regime verklaarde de socioloog Silviu Brucan, een voormalige communistische topman, dat het zeker twintig jaar zou duren voordat Roemenië zich radicaal zou hebben weten te hervormen. Hij werd voor deze omstreden uitspraak alom gelaakt, maar in de loop van de jaren hebben velen gezegd dat hij wellicht wat te optimistisch was geweest... Toch is er ongelooflijk veel veranderd in de afgelopen twee decennia. Kenmerkend voor die verandering is de omslag in de verhouding tussen de overheid en de burger. Tot het voorjaar van 2010 stonden er in het Herăstrăupark in Boekarest bordjes waarop de wandelaars werden gewaarschuwd om, op straffe van een forse geldboete, het gras niet te betreden. Er is altijd gezegd dat er een mentaliteitsverandering nodig was om een echte kentering in Roemenië te bewerkstelligen. Is het niet een voorbeeld van een veranderde mentaliteit dat nu de wandelaars van harte worden uitgenodigd om van het gras te genieten en daarop te spelen en te luieren? En is dit ook niet een teken van een veranderde verhouding tussen de burger en de staat?

Ik heb veel te danken aan Roemenië, aan dat soms frustrerende, maar altijd uitdagende, boeiende en afwisselende land. Ik ben blij dat ik het land in zoveel van zijn aspecten heb gekend, inbegrepen de communistische periode, zodat ik ook een wereld heb meegemaakt die zou verdwijnen. Ik wil dat ik niet verkeerd begrepen word. Ik vind het niet positief dat Roemenië communistisch is geweest, maar wel dat ik ook getuige ben geweest van dat onvermijdelijke tijdperk, vooral omdat ik denk dat het hedendaagse Roemenië zonder de kennis van dat recente verleden niet altijd even goed begrepen kan worden. Mijn nauwe band ermee in de afgelopen vijfendertig jaar heeft voor mij persoonlijk veel betekend. Ik heb het land tientallen malen bezocht, ik heb er veel vrienden gemaakt, en ik heb ook dankzij Roemenië in Nederland veel vrienden gemaakt. Mijn persoonlijke ontwikkeling heeft in een symbiotische relatie met Roemenië gestaan. Ik ben volwassen geworden tijdens mijn reizen naar dat land. Ik heb literatuur geleerd via de Roemeense letteren, en nog altijd lees ik meer Roemeense boeken dan andere. Ik heb geschiedenis geleerd via de Roemeense geschiedenis. De kleine tien boeken en tientallen artikelen die ik heb geschreven gaan onveranderlijk over Roemenië; van de boeken die ik heb vertaald waren er vijftien Roemeens. En ik verdien al dertig jaar (een aanzienlijk deel van) mijn geld als tolk-vertaler Roemeens.

De toekomst ziet er voor Roemenië niet slecht uit, al zijn er nog de nodige hobbels in de weg. En als ik de historicus Lucian Boia mag parafraseren: de grootste uitdaging waar het land voor staat, is niet om de rest van de wereld te overtuigen van zijn grootse prestaties uit het verleden, maar het garanderen van een goed leven voor iedereen. Dan komt de rest vanzelf wel.

Verbannen naar de rand van de wereld

In de jaren zestig van de negentiende eeuw kregen de taalkundigen A.T. Laurian en I.T. Massim van de Roemeense Academie van Wetenschappen de opdracht een grammatica van de Roemeense taal samen te stellen. Onder invloed van de romantisch-nationalistische tijdgeest produceerden zij een linguïstisch werk dat eerder een beschrijving was van het laat-vulgair Latijn dan van de taal die in de Verenigde Donauvorstendommen werd gesproken. Omdat de Roemenen een Romaans volk waren en hun taal was afgeleid van het Latijn, namen de twee taalkundigen de gelegenheid te baat om bepaalde ‘afwijkingen’ te corrigeren die in de loop van de eeuwen de taal waren binnengeslopen. Zo meenden Laurian en Massim dat het Roemeense woord voor ‘hart’ animă diende te zijn, van het Latijnse anima, en niet inimă, zoals de Roemenen al eeuwen zeiden. Vanuit dezelfde mentaliteit werd in een geschiedenis van de Roemeense letterkunde die in de negentiende eeuw verscheen, Ovidius opgevoerd als de eerste Roemeense schrijver. Had de Romeinse dichter niet immers de laatste jaren van leven doorgebracht in de Roemeense havenstad Constanţa? De waarheid ligt, vanuit de hedendaagse denkwijze, iets genuanceerder. En je zou zelfs kunnen aanvoeren dat het maar merkwaardig is dat de Roemenen Ovidius met zoveel graagte in de armen hebben gesloten, want de dichter zelf vond het daar maar niks.

In december van het jaar 8 van onze jaartelling tekende keizer Augustus het edict op grond waarvan Publius Ovidius Naso werd verbannen naar de uiterste grenzen van het Romeinse Rijk. Ovidius was toen vijftig jaar oud en een van de beroemdste Romeinse kunstenaars, wat hem echter niet heeft mogen baten. Er is geen absolute zekerheid vanwege welke misstap de dichter zich de gram van de moralistische keizer op de hals had gehaald. In de Tristia schrijft Ovidius zelf: ‘De oorzaak van mijn val, die iedereen maar al te goed kent, hoef ik persoonlijk niet nogmaals uiteen te zetten.’ Blijkbaar was dit het gesprek van de dag in het Rome van die tijden, maar de roddel en achterklap heeft de tand des tijds niet overleefd, zodat we nu alleen maar kunnen gissen naar de reden van zijn deconfiture. Stellig is het zo dat zijn geschriften, vooral zijn Ars amatoria (Liefdeskunst), indruisten tegen Augustus’ ‘normen en waarden’-programma van morele hervorming. Maar er was nog een tweede motief, dat Ovidius zelf afdeed als ‘een vergissing’, en dat er waarschijnlijk op neerkwam dat hij in enige zin medeplichtig was aan de amoureuze zijsprongen van de overspelige Julia, de kleindochter van Augustus, die in hetzelfde jaar als de dichter vanwege haar gedrag werd gestraft met verbanning. Ovidius had niet alleen de goede zeden geschonden, hij had ook de eer van de keizerlijke familie bezoedeld.

Ballingschap was al erg en vernederend genoeg, maar het was helemaal een schok dat Augustus voor het ballingsoord van de dichter de uithoek Tomis had uitgekozen, in de Romeinse provincie Scythia Minor. Dit gebied ten zuidoosten van de Donau had Ovidius zelf in de Metamorfosen omschreven als het vaderland van de hongersnood, van de angst en van de gruwelijke vrieskou. En de naam van de plaats zelve was zwanger van onheil, want tomis betekent in het Grieks zoveel als ‘snede’. De nederzetting zou deze benaming hebben gekregen omdat niet ver daarvandaan de mythologische moordenares Medea haar broer op volle zee in mootjes had gehakt, waarna haar achtervolger Aeëtes de ledematen die hij op de kust had weten te vergaren aan de aarde had toevertrouwd.

Na een tocht van vijf maanden kwam Ovidius in de maand mei van het jaar 9 n.Chr. in Tomis aan. Dat hij zich niet echt verheugde op zijn verblijf, was duidelijk. Immers, nog voor hij de plaats van zijn ballingschap bereikte, had hij reeds elf Tristia geschreven waarin hij zich over zijn lot beklaagde. Er zouden er vele volgen.

Maar al vond Ovidius Tomis het summum van Barbarije, de plaats was een bloeiende handelsstad, die vooral was opgekomen nadat de oudere haven van het iets noordelijker gelegen Histria was verzand. Het was een redelijk beschaafde stede, met stenen huizen en geplaveide straten, en Ovidius kreeg een veilige woning binnen de vesting. Zijn behuizing was ongetwijfeld tochtig, maar de dichter was er wel beschut tegen aanvallen van barbaren. Dat nam niet weg dat Tomis honderd keer zo klein was als Rome en dat er niet bijster veel te beleven viel. En het verwende oor van de dichter werd gekweld doordat er om hem heen geen Latijn werd gesproken, maar alleen gebroken Grieks en Getisch, de taal van de bewoners van die contreien ten zuiden van de Donau.

Ovidius’ Tristia (Klaagzangen) en Epistulae ex Ponto (Brieven van de Zwarte Zee) zijn een eindeloze litanie van zielige en kruiperige pleidooien voor vergiffenis of verbanning naar een minder guur oord. Natuurlijk kon hij niet hopen de keizer te kunnen vermurwen als hij het leven aan de Zwarte Zeekust in mildere kleuren zou schilderen. Dus zijn in zijn geschriften de winters niet alleen koud, maar polair, de zomers niet alleen heet, maar hels, en de gevaren immanent in het godverlaten gat waar hij zijn levensavond doorbrengt. Dat hij überhaupt nog leeft en aan zijn schrijnende ellende weerstand weet te bieden, heeft hij, benadrukt hijzelf, alleen en uitsluitend aan zijn muze te danken. ‘Eenzaam kwijn ik weg in een zandwoestijn aan het eind van de wereld, waar de aarde bedolven ligt onder eeuwige sneeuw. En denk maar niet dat de zee beter is dan het land, altijd staan de zonloze golven hol door een razende wind. Land van Pontus, u kent geen lente met bloemen omkranst. De zee hebt u in de ketenen geslagen: dikwijls zwemmen de vissen onder een dak van ijs. Geen vogel kwinkeleert; alleen in de verre bossen schreeuwen er wat, met een keel die rauw is van het zeewater dat zij drinken.’ Maar ondanks Ovidius’ smeekbeden zou Augustus geen genade tonen.

Tiberius, die Augustus na diens dood in het jaar 14 opvolgde als keizer van Rome, was geen man die Ovidius enig vooruitzicht kon bieden op een wijziging van zijn straf, al deed de dichter nog wel een poging in die richting. Toen het bericht van de dood van Augustus ook de winderige kusten van de Zwarte Zee had bereikt, las Ovidius op het marktplein van Tomis een lofdicht op de overleden keizer voor aan de plaatselijke bevolking. Dit gedicht had hij geschreven in het Getisch, een taal die hij zich inmiddels eigen had gemaakt. Tragisch genoeg is het werk verloren gegaan, want het zou een schat van informatie over de taal van de Geten zijn geweest, waarover vrijwel niets bekend is.

Vier jaar na het overlijden van Augustus werd Ovidius door de dood bevrijd uit zijn ballingschap, op het moment dat hij zich bijna had verzoend met zijn lot te sterven aan de Zwarte Zee. Hij was begonnen met een gedicht over het ambacht van de visser en kwam slechts tot regel 132. Er is niets bekend over hoe hij aan zijn einde is gekomen. Het is mogelijk dat hij een natuurlijke dood is gestorven, maar het is ook niet ondenkbaar dat Tiberius inderdaad had besloten de door zijn voorganger opgelegde straf te wijzigen. Echter niet in de zin die Ovidius voor ogen had, maar door opdracht te geven om met moordenaarshand de dichter uit zijn lijden te verlossen.

Ik heb het werk van Ovidius jaren geleden gelezen en vertaald, in de vierde klas van het Vossius Gymnasium in Amsterdam, in een tijd dat mijn hoofd eerlijk gezegd naar andere dingen stond dan naar de hexameters van de Romeinse dichter. De treurdichten van Ovidius zijn mijn klasgenoten en mij bespaard gebleven, want wij hebben alleen een aantal gedichten uit de overigens prachtige Metamorfosen geanalyseerd. Nog altijd kan ik uit mijn hoofd de beginverzen reciteren van de tragische liefdesgeschiedenis van Pyramus en Thisbe, die William Shakespeare zouden inspireren tot zijn Romeo and Juliet. Volgens de toentertijd geldende opvattingen was het met name van belang voor de algemene vorming van jeugdige gymnasiasten dat ze de Latijnse grammatica leerden te doorgronden, zodat ze een juist begrip van de ablativus absolutus zouden meenemen wanneer ze zouden uitzwermen in de wijde wereld. Aandacht voor de culturele en historische context waarin de literaire teksten van de Klassieke Oudheid waren ontstaan was er nauwelijks. We hebben vast en zeker van onze oudetalendocent te horen gekregen dat Ovidius naar Tomis aan de Zwarte Zee was verbannen, maar ik kan me niet herinneren dat er op enig moment aan de orde is gesteld dat deze plaats in het hedendaagse Roemenië ligt. En ik ben ervan overtuigd, met excuus aan Laurian en Massim, dat de dichter niet is opgevoerd als de eerste vertegenwoordiger van de Roemeense letteren.

Op het centrale plein van Constanţa, de moderne stad die op de plek van Tomis is ontstaan, staat een bronzen Ovidius, die peinzend omlaag staart naar de geparkeerde auto’s naast zijn sokkel. Hij heeft zijn rechterhand naar zijn kin gebracht en in zijn linkerhand houdt hij waarschijnlijk een stuk perkament. Het origineel van het beeld, van Ettore Ferrari, staat sinds 1887 in Sulmona, de geboorteplaats van Ovidius, in diens tijd Sulmo geheten. Een fraaie symmetrie: identieke beelden op de plek waar zijn leven aanving als lid van een welvarende familie, die wij nu tot de gegoede burgerij zouden rekenen, en waar het ten einde kwam op de plaats die hij als ‘de rand van de wereld’ had beschreven.

Al kan de liefde normaal gesproken niet van één kant komen, de Roemenen hebben Ovidius in hun hart gesloten. Het was vast geen toeval dat de allereerste vertaling van een Latijnse tekst in het Roemeens, in 1679, een fragment uit het werk van Ovidius betrof. In Roemenië, en vooral aan de Roemeense litoral, is Ovidius alomtegenwoordig. Onze huwelijksreis, die om praktische redenen enkele maanden voor onze bruiloft plaatsvond, spendeerden wij in Mamaia, een badplaats die aan Constanţa vastzit. Aldaar verbleven we in Hotel Ovidiu, waarvan de tuin aan de zeezijde werd opgesierd door een pathetische kop van de dichter, die smachtend naar het zandstrand en de daarop bruinbakkende toeristen blikte. Maar de verbannen dichter heeft zijn naam niet alleen geleend aan horecagelegenheden. ‘Ovidiu’ is een zeer gangbare Roemeense voornaam, die zich – al zou de dichter zich in zijn onbekende graf omkeren – graag tot ‘Ovi’ laat afkorten.

En de ballingschap van Ovidius kreeg, mutatis mutandis, betekenis voor Roemeense ballingen die het Roemenië van de communistische dictatuur de rug hadden toegekeerd. Zij zagen een parallel tussen de verbanning van Ovidius náár Roemenië en hun eigen verbanning úít Roemenië. Dit werd ook verwoord door Vintilă Horia, in zijn roman Dieu est né en exil (God is geboren in ballingschap, 1960), een fictief dagboek van Ovidius tijdens de laatste acht dagen van zijn leven. Zoals Pythagoras, van wiens leer Ovidius een volgeling was, al zei: niets gaat verloren, alles verandert.

Simion de Pilaarheilige

Simion de Pilaarheilige, in het Roemeens Stâlpnicul geheten, was een vijfde-eeuwse christelijke asceet uit Noord-Syrië, die dertig jaar van zijn leven zonder enige onderbreking doorbracht op een twintig meter hoge zuil, vanwaar hij predikte, heidenen bekeerde en een grote invloed uitoefende. Hij was belangrijk genoeg om opgenomen te worden in de orthodoxe kalender. De naamdag van de Pilaarheilige wordt gevierd op 1 september. En dat is niet zomaar een dag, want 1 september is de eerste dag van het Bijbels jaar. Tot in de achttiende eeuw gebruikten in Roemenië het vorstelijk hof en de Kerk een ‘Bijbelse’ kalender waarin het jaartal niet werd gerekend vanaf de geboorte van Christus, maar vanaf de schepping van de wereld, waarvan was berekend dat deze in het jaar 5508 v.Chr. had plaatsgevonden. Om de tegenwoordig gebruikte datum te berekenen, moet men dus 5508 jaar van een Bijbelse datum aftrekken als deze valt tussen 1 januari en 31 augustus en 5509 jaar als de datum valt tussen 1 september en 31 december.

Omdat de naamdag van Simion ook het begin van het jaar aangeeft, wordt er een voorspellende waarde toegekend aan de meteorologische omstandigheden van die dag. ‘Sint-Simion houdt het jaar,’ luidt het volksgeloof. ‘Zoals zijn dag is, zal het jaar zijn.’ Als het de hele dag zonnig is, zal het jaar droogte brengen; als het de hele dag regent, zal de regenval dat jaar overvloedig en misschien zelfs overdadig zijn.

Het idee van de kluizenaar die het grootste deel van zijn aardse bestaan sleet op een zuil, sprak tot de verbeelding van het volk, dat in hem ook een soort Atlas zag, die met zijn pilaar hemel en aarde overeind hield. Doordat hij zo hoog zat op zijn pilaar, heeft het volk hem tevens als heer en meester der winden aangemerkt. Men zegt dat Simion de winden in een vat bewaart en ze pas vrijlaat wanneer hij wil.

Het verhaal gaat dat Simion een keer boos was op God omdat deze hem zijn enig kind had ontnomen. Ontstemd sloot hij de winden op en zei tegen God: ‘Jij hebt me mijn kind ontnomen, dan geef ik de mensen geen wind meer.’ Het was geen gebrek aan respect dat hem ertoe bracht zich in de tweede persoon enkelvoud tot het Opperwezen te wenden, want het is een algemene Roemeense gewoonte om God met ‘jij’ en niet met ‘u’ aan te spreken.

Omdat Simion halsstarrig bleef weigeren de winden los te laten, stuurde God allerlei heiligen naar hem toe om te proberen hem te overreden, maar het antwoord was steeds hetzelfde: ‘Jij hebt niet naar mij geluisterd toen ik jou vroeg mijn kind niet te nemen; dan luister ik nu ook niet naar jou.’

Op aarde ontstonden allerlei ziekten. Mensen stierven bij bosjes, want zoals men zegt: de wind is als een bad, hij reinigt alles. Ten einde raad riep God de hulp in van alle schepsels om Simion te overreden de wind vrij te laten. Ze kwamen om beurten bij Simion smeken om zijn halsstarrige weigering te herzien, maar hij liet zich niet vermurwen.

Nadat reeds een groot aantal dieren vergeefs een bezoek aan Simion had gebracht, was de haan aan de beurt. ‘Simion,’ pleitte de haan, ‘waarom laat je de wind niet vrij, want er is zoveel ziekte en dood op aarde? Alleen de wind kan daar een einde aan maken.’ Simion legde de haan uit waarom hij de winden had opgesloten. Toen de haan dat hoorde, schoot hij echter in de lach. ‘Moet je eens kijken hoeveel kinderen God mij wel niet heeft ontnomen!’ zei hij. ‘Daar kan ik niet wakker van liggen, want dan heb ik geen leven. Als een van mijn jongen doodgaat, maak ik er gewoon nog eentje...’

De woorden van de haan zetten Simion aan het denken en plotseling klaarde zijn gezicht op. ‘Ik heb naar niemand willen luisteren, haan,’ zei hij, ‘maar naar jouw argument zal ik luisteren.’ En vervolgens liet Simion de winden vrij en kon de aarde weer gereinigd worden. Zeven jaar lang, zolang hij zijn kind had beweend, was er geen wind op aarde geweest. Sindsdien is zeven jaar de traditionele rouwperiode in Roemenië, waarin er diensten voor de overledenen worden gehouden en zij in gebeden worden genoemd.

God toonde zich zeer ingenomen met de prestatie van de haan. Hij riep hem bij zich om zijn dankbaarheid te uiten. ‘Voor wat jij hebt gedaan,’ zei God, ‘geef ik je toestemming om veertig vrouwen te nemen en door het hele dorp te paraderen.’

En sedert die tijd is de haan zo’n parmantig dier en is hij zo geliefd bij de kippetjes.

De Roemeense taal

Als spreker van het Roemeens wordt mij nog immer met enige regelmaat de vraag gesteld of ik soms nog andere Slavische talen spreek. Na een moeizaam ingehouden zucht ga ik er dan toe over uit te leggen dat het Roemeens een Romaanse taal is (het woord zegt het als het ware zelf al) en dat ik dus niet automatisch Russisch of Pools spreek. Soms heeft de misleide vragensteller vervolgens toch de nieuwsgierigheid om uitgelegd te krijgen hoe het komt dat in dat deel van het Europese continent een Romaanse of Neolatijnse taal wordt gesproken. Die uitleg komt ongeveer neer op het volgende.

In het gebied dat grofweg het hedendaagse Roemenië beslaat, woonden ruim voor het begin van onze jaartelling Ge-to-Dacische stammen die onder koning Burebista in één enkele staat werden georganiseerd. Na de dood van de koning in 44 v.Chr. viel deze staat weer uiteen. Terwijl het Romeinse Rijk zijn invloed steeds verder uitbreidde, kwam nog eenmaal een Dacische eenheidsstaat tot stand, en wel onder koning Decebal (87-106). Na twee oorlogen tegen de Daciërs slaagde de Romeinse keizer Trajanus in 106 erin hen te onderwerpen, waarna het grootste deel van Dacië, net als de rest van de Balkan, een Romeinse provincie werd. In de Romeinse kolonie Dacië vermengden volgens één theorie de kolonisten zich met de plaatselijke bevolking. Andere historici zijn van mening dat de Daciërs, of in ieder geval de Dacische mannen, door de Romeinse veroveraars werden uitgemoord. In 271-275 besloot keizer Aurelianus wegens de dreiging van opdringerige barbaren aan de noordgrens van Dacië de provincie op te geven en het Romeinse leger en bestuur terug te trekken ten zuiden van de Donau.

In hoeverre er na de terugtrekking van het Romeinse gezag een Latijnssprekende bevolking achterbleef ten noorden van de Donau, is een historisch geschilpunt. Het ene – veelal Hongaarse – kamp zegt dat Dacië door de Daco-Romeinen werd verlaten en dat de Roemenen de afstammelingen zijn van een bevolking die later vanuit het zuiden de Donau overstak en zich vestigde in wat nu Roemenië is. De tegenstanders van deze opvatting – en daartoe behoren waarschijnlijk alle etnische Roemenen – houden staande dat er continuïteit is geweest en dat de Roemenen erfopvolgers zijn van een bevolking die sinds de Romeinse verovering onafgebroken op Roemeens grondgebied heeft gewoond. Deze stelling proberen zij te onderbouwen met archeologische vondsten.

Een andere vraag en een ander twistpunt is in hoeverre de bevolking die het Latijn als voertaal gebruikte, bestond uit oorspronkelijke inwoners van Rome en Italië. Het Latijn was de omgangstaal voor alle volken uit de verschillende uithoeken van het uitgestrekte Romeinse Rijk, en de Romeinse legioenen op Dacisch grondgebied bestonden voor het grootste deel uit soldaten die niet uit Rome en omgeving afkomstig waren, maar eerder uit het Nabije Oosten. Keizer Trajanus had immers zelf een edict uitgevaardigd op grond waarvan Latijnse kolonisten in Dacië verboden werden, iets waar de Roemenen liever niet bij stilstaan.

Feit blijft dat in die dagen het Latijn en later het oer-Roemeens de voertaal was in het hele Balkangebied ten noorden van Griekenland, wat zo zou blijven tot de komst van de Slavische volken in de loop van de zesde en zevende eeuw: de Romaanse taalgemeenschap viel toen uiteen in brokken, waarvan het in Dacië gesproken Roemeens – ook wel het Daco-Roemeens genoemd – verreweg de grootste is. Maar ook in andere delen van het Balkanschiereiland bleven eilandjes over waar tot op de dag van vandaag een Roemeens dialect wordt gesproken: op het schiereiland Istrië, in Bulgarije, Macedonië, Albanië en Noord-Griekenland, waar het Aroemeens of Vlachisch tot in de vorige eeuw honderdduizenden sprekers had.

Over de ontwikkeling van het Roemeens in het eerste millennium na Christus weten we eigenlijk maar weinig. De reden daarvoor is dat de officiële taal van de Kerk en het bestuur in de Balkan eerst het Grieks was en later, in de tijd dat de eerste Roemeense staten tot ontwikkeling kwamen, het Oud-Kerkslavisch. Ook de eerste kronieken en geschiedschrijving op Roemeens grondgebied waren in het Oud-Kerkslavisch. Wel komen we in Slavische teksten uit de veertiende en vooral de vijftiende eeuw allerlei Roemeense woorden en formuleringen tegen en zinswendingen die zo uit het Roemeens lijken te zijn overgenomen. Het is niet bekend wanneer er voor het eerst brieven en andere documenten in het Roemeens werden geschreven, maar het oudste bewaard gebleven stuk in een taal die onmiskenbaar Roemeens is, stamt uit 1521.

In dat jaar schreef de edelman Neacşu uit Câmpulung een brief aan schepen Hans Benkner uit Braşov om hem te waarschuwen voor een expeditie die de Turken ondernamen. Hoewel de beleefdheidsformule waarmee de brief aanvangt nog in het Slavisch is en er nog wat andere Slavische elementen in zitten, hebben we hier het eerste document waarvan we zonder aarzeling kunnen zeggen dat het Roemeens is, of Moldo-Walachijs, zoals het in die tijd wel werd aangeduid. Ter vergelijking: dit betekent dat de oudste Roemeense tekst bijna 700 jaar jonger is dan de befaamde eden van Straatsburg van 841, de eerste tekst waarvan wordt gezegd dat die duidelijk Frans is en geen Latijn meer.

Neacşu schreef zijn brief natuurlijk in het cyrillische alfabet, dat de Roemenen – met enkele uitzonderingen – tot in de negentiende eeuw zouden gebruiken. Toen werd besloten het Roemeens voortaan in het Latijnse alfabet te schrijven, werd er in principe voor iedere klank een letterteken gebruikt dat overeenstemde met de cyrillische letter. Zo kregen we de letters ş, ţ, â, î en ă, die onderdeel zijn van het Roemeense alfabet.

Het Roemeens zoals het zich in de loop der eeuwen heeft ontwikkeld is dus een zustertaal van de westerse Romaanse talen zoals het Frans, het Spaans en het Italiaans. Het Roemeense hoofddialect is de moedertaal van zo’n 25 miljoen mensen in Roemenië, de Republiek Moldavië, delen van Oekraïne, Hongarije (zo’n 50 000 sprekers), Servië, en enkele miljoenen Roemenen verspreid over de hele wereld, vooral degenen die zich hebben gevestigd in de traditionele immigratielanden zoals Canada, de Verenigde Staten en Israël, of de (tijdelijke?) arbeidskrachten die gedurende het afgelopen decennium een betere economische positie hebben gezocht in met name Spanje en Italië.

Te midden van de overige Romaanse talen is het Roemeens wel in veel opzichten een buitenbeentje. Geen andere Romaanse taal heeft het achtergeplakte bepaalde lidwoord (de, het) dat het Roemeens kenmerkt. Het Latijn had geen lidwoord, en op een gegeven moment is men het aanwijzend voornaamwoord (die, dat) als lidwoord gaan gebruiken. Dat lidwoord kon vóór of achter het zelfstandig naamwoord worden geplaatst. In alle Romaanse talen behalve het Roemeens heeft de eerste mogelijkheid zich ontwikkeld; in het Roemeens, net als in andere Balkantalen, de tweede. ‘Wolf’ is in het Roemeens lup (in het Frans loup; in het Italiaans lupo). ‘De wolf’ is lupul (in het Frans le loup, in het Italiaans il lupo). Het Roemeens valt ook op doordat het als enige Romaanse taal nog naamvallen heeft – altijd even slikken voor mensen die de taal willen leren.

De woordenschat van het Roemeens is een mengeling van Latijnse, Slavische en veel andere woorden, maar de basiswoordenschat is toch overtuigend Latijn – met een paar opmerkelijke uitzonderingen, zoals het woord da voor ‘ja’. Dit is een van de redenen waarom het Roemeens vaak voor een Slavische taal wordt aangezien. Men kan ook doorslaan naar de andere kant. De Engelsman John Walsh, die in de negentiende eeuw door Walachije reisde, was ervan overtuigd dat de plaatselijke boeren Latijn spraken en hij beweerde dat hij zich in het Latijn uitstekend verstaanbaar kon maken.

Uit de herkomst van de woorden zijn soms interessante dingen af te leiden. Ze kun je aan bepaalde woorden nog zien dat de eerste Romeinse kolonisten in Dacië militairen waren: zo is het woord voor ‘oud’, bătrân, afgeleid van het Latijnse veteranus (‘veteraan’). Het werkwoord dat ‘vertrekken’ betekent, a pleca, is afgeleid van het Latijnse plicare (‘opvouwen’), want een soldaat die vertrekt moet natuurlijk eerst zijn tent opvouwen. Uit de christelijke woordenschat van het Roemeens valt op te maken dat de Roemenen al heel vroeg zijn gekerstend, omdat ze namelijk Latijnse woorden en geen Slavische gebruiken voor de fundamentele begrippen van het geloof. God is Dumnezeu, van Domine Deus (‘Here God’); ‘engel’ is înger, van angelus; ‘kerk’ is biserică, afgeleid van basilica, waar wij ‘basiliek’ aan ontlenen.

Van de taal van de oorspronkelijke Daciërs, waarover overigens nauwelijks iets bekend is, is niet veel meer terug te vinden in het Roemeens. Er zijn niet meer dan zo’n tweehonderd woorden waarvan men weet of vermoedt dat ze uit het Dacisch zijn overgebleven, zoals Dunăre (‘Donau’), brânză (‘kaas’), stejar (‘eik’), codru (‘woud’) enzovoort.

De taal van de Slaven, die zich hebben vermengd met de plaatselijke bevolking van geromaniseerde Daciërs, heeft ook veel sporen nagelaten. Honderden, zo niet duizenden Slavische woorden zijn doorgedrongen in het Roemeens, waaronder veel die tot de basiswoordenschat behoren, zoals bolnav (‘ziek’), zăpadă (‘sneeuw’) en haină (‘kledingstuk’). Ook zijn opmerkelijk veel woorden voor huishoudelijke gereedschappen – greblă (‘hark’), ciocan (‘hamer’) – van Slavische oorsprong. Iets modernere huishoudelijke woorden zijn aan de andere kant vaak uit het Duits afgeleid, zoals ştecher (uitgesproken als sjtekker), şnur (sjnoer) en bormaşină (boormasjineh). Doordat de kerkelijke taal eeuwenlang het Oud-Kerkslavisch was, zijn er ook de nodige van oorsprong Slavische woorden die betrekking hebben op het bestuur van de Kerk, zoals vlădică (‘bisschop’), duhovnic (‘biechtvader’), staroste (‘abt’).

Veel andere volken waarmee de bewoners van de Roemeense landen in de loop van de eeuwen contact hebben gehad, hebben ook hun sporen nagelaten in de taal: Hongaren, Grieken, Turken, Duitsers, Russen enzovoort. De taalvernieuwing van de achttiende en negentiende eeuw, toen veel nieuwe begrippen in de taal werden ingevoerd, viel samen met het groeiende besef van het Latijnse karakter van taal en volk en met romantische opvattingen over volk en natie die toen opgeld deden. Om die reden waren de nieuwe woorden die sindsdien in de taal kwamen bijna allemaal overgenomen uit de andere Romaanse talen, met name het Frans. Soms werd daarbij ook gruwelijk overdreven; de stroming der latinisten probeerde een Roemeens in te voeren dat dichter bij het Latijn stond, maar dat weinig te maken had met de taal die door de bevolking werd gesproken. De invloed van het Frans nam nog toe toen de onafhankelijke Roemeense staat (1877) haar wetgeving entte op de Belgische grondwet (die toen nog niet in het Nederlands bestond) en het Franse Wetboek van Strafrecht.

Hoewel het Roemeens ook nu nog graag op het Frans teruggrijpt bij het invoeren van nieuwe begrippen, doet het Engels steeds meer zijn invloed gelden. Zo is er een hevige strijd gaande tussen het Franse calculateur electronique – die in het Roemeens calculator electronic of alleen calculator is geworden – en het Engelse en internationale computer. En het heeft in deze omstandigheden geen enkele zin de woorden van Ibrăileanu indachtig te zijn, die aan het begin van de twintigste eeuw stelde: ‘Hoe minder beschaafd een volk is, hoe meer vreemde woorden er zijn in de taal.’

Gezien zowel de structuur van de taal als de basiswoordenschat van het Roemeens kan er geen enkele twijfel bestaan dat we te maken hebben met een Romaanse taal. Toch zijn er, om puur politieke redenen, weleens vraagtekens gezet bij de latiniteit van het Roemeens. In de onafhankelijke Republiek Moldavië, tot 1992 een Sovjetrepubliek, wordt Roemeens gesproken door de grote meerderheid van de bevolking en het Roemeens is er de officiële taal. Nadat het gebied in 1940 was geannexeerd door de Sovjet-Unie, werd de taal echter geschreven in het cyrillische alfabet – overigens niet het oude Roemeense cyrillische alfabet, maar de Russische versie daarvan. Bovendien waren er weleens dubieuze ‘wetenschappers’ die probeerden aan te tonen dat het ‘Moldavisch’ een aparte taal was. Zo schreef de Grote Sovjet Encyclopedie in 1955 dat ‘het Moldavisch verrassend veel lijkt op het Moldavische dialect van het Roemeens dat wordt gesproken in Moldavië (Volksrepubliek Roemenië) tussen de [rivier de] Prut en de Karpaten’. Natuurlijk lijkt het er veel op, want het is een en dezelfde taal. Het verschil tussen het ‘Moldavisch’ en het Roemeens is wellicht te vergelijken met het verschil tussen het Vlaams en het Noord-Nederlands. Het nieuws op de Moldavische televisie is prima te volgen voor een spreker van het Roemeens, maar wanneer iemand uit de Moldavische provincie rap dialect spreekt, wordt het moeilijk. Net zoals niet iedere Nederlander zomaar een Oostendenaar zal kunnen verstaan als deze in zijn dialect spreekt.

Talen zijn voortdurend in beweging en ook het Roemeens is aan permanente verandering onderhevig. Toch zijn de vernieuwingen niet zo radicaal geweest dat een hedendaagse spreker van het Roemeens boeken uit de negentiende eeuw niet meer zou kunnen lezen. Wel zijn sommige leenwoorden uit bijvoorbeeld het Grieks en het Turks niet meer bekend bij de tegenwoordige lezer en moet hij voor de betekenis ervan een woordenboek raadplegen. Zoals iedere taal is het Roemeens zich blijven ontwikkelen en vernieuwen. Mijn schoonmoeder, die Roemenië in de jaren vijftig had verlaten en er in geen dertig jaar was terug geweest, vond wel dat recente boeken soms een wat merkwaardig taalgebruik vertoonden, al kon ze de moderne taal moeiteloos begrijpen.

In de communistische tijd ontwikkelde zich een soort partijbonzentaal die bestond uit inhoudsloze en pompeuze uitdrukkingen en een overdaad aan afkortingen die ‘houten taal’ werd genoemd. Dit is een overigens natuurlijk verschijnsel onder een dictatuur, want een vergelijkbare ontwikkeling van een ‘totalitaire taal’ vond plaats in Duitsland tijdens het nazitijdperk, waar de nazi’s de neiging hadden om bepaalde woorden een andere betekenis of althans een bijbetekenis te geven.

Een beroemde spreker van de Roemeense houten taal (‘We moeten alles op alles zetten en geen inspanning nalaten om het land omhoog te stoten naar nieuwe toppen van beschaving en ontwikkeling...’) was Nicolae Ceauşescu (‘de meest geliefde zoon van het volk’), die tegelijkertijd befaamd was om zijn taalfouten en foutieve uitspraak van het Roemeens. Zo zei Ceauşescu altijd pretini in plaats van het correcte prieteni (‘vrienden’), ezport in plaats van export, en dergelijke. In de jaren tachtig, nog tijdens het Ceauşescu-regime, zijn alle blunders van de dictator keurig opgenomen in het woordenboek van taalfouten van de taalkundige Alexandru Graur – uiteraard zonder bronvermelding.

Ook Roemenië is niet gevrijwaard gebleven van de nodige spellingshervormingen en de meestal daarmee gepaard gaande controverses en conflicten. Na de Tweede Wereldoorlog werd een spellingsverandering doorgevoerd om, vanuit politieke overwegingen, de niet-Latijnse aspecten van het Roemeens en dus ook de natuurlijke banden met het Russische broedervolk te benadrukken. Er werd officieel de voorkeur gegeven aan Slavische woorden in plaats van Roemeense en de spelling met î in plaats van â had ook tot doel het Romaanse karakter van de taal te verdoezelen. Zo is pîine (‘brood’) minder duidelijk afgeleid van het Latijnse panis dan pâine en lijkt cîine (‘hond’) minder op het Latijnse canis dan câine. De letter â kwam alleen nog voor in woorden als România (‘Roemenië’) en român (‘Roemeen’ of ‘Roemeens’); in alle andere gevallen werd deze klank weergegeven met de letter î. In 1996 besloot de Academie van Wetenschappen, tegen het expliciete advies van alle taalkundigen die lid waren van dit illustere gezelschap in, om, wederom vanuit politieke overwegingen, de naoorlogse spellingsverandering terug te draaien. Aldus zou meer recht worden gedaan aan de – Latijnse – herkomst van woorden. Deze verandering stuitte op haar beurt op veel weerstand, en er zijn nog altijd de nodige kranten en uitgeverijen die weigeren de nieuwe spelling te gebruiken.

Prehistorisch Roemeens

De algemeen aanvaarde theorie luidt dat het Roemeense volk zich heeft gevormd na de verovering van Dacië door de Romeinen en oorspronkelijk een mengeling van Romeinse en Dacische elementen is geweest. Maar hier houdt de overeenstemming op, want over de verhoudingen van deze mix lopen de meningen sterk uiteen. Sommigen zijn van mening dat de Roemenen pure afstammelingen van de Romeinen zijn, omdat de Daciërs door de legers van Trajanus zijn uitgeroeid in een etnische zuivering zonder weerga in de Oudheid; anderen houden juist staande dat het Dacische element de Romeinse bezetting van nog geen twee eeuwen heeft overleefd zonder enige samensmelting van de twee bevolkingen. De meeste historici nemen een positie in tussen deze uitersten. In de loop van de geschiedenis zijn er de nodige verschuivingen geweest in deze standpunten – en niet zelden om geheel niet-geschiedkundige redenen. Omdat Nicolae Ceauşescu het gevoel had dat de Romeinen eigenlijk niet meer waren dan een stelletje westerse imperialisten die zich op ongeoorloofde wijze inmengden in de binnenlandse aangelegenheden van het volk van Dacië, benadrukte hij graag de strijd van de Daciërs voor hun onafhankelijkheid. Daarom werd in 1980 de 2050e verjaardag van de Dacische eenheidsstaat onder leiding van koning Burebista met veel luister gevierd. Een opmerkelijk evenement, al was het maar omdat er geen historische bewijzen zijn voor de stichtingsdatum van het koninkrijk Dacië, maar ook omdat de 2000e verjaardag van deze natiestaat zonder enig feestvertoon voorbij was gegaan.

Voor sommigen is het echter een onverteerbare gedachte dat ze überhaupt van iets of iemand afstammen, en daarom gaan ze gedreven op zoek naar een oorsprong. Zo zijn er diverse belezen geesten geweest die hebben beargumenteerd dat er geen twijfel bestaat over de locatie van de Hof van Eden: gezien de beschrijvingen die de Bijbel geeft, kan het niet anders dan dat deze in de Donaudelta gesitueerd moet worden. Oliemagnaat en historicus Iosif Drăgan beargumenteerde in zijn boek Noi tracii (Wij de Thraciërs) dat de aan de Daciërs verwante stam van de Thraciërs de voorvaderen zijn van alle andere Europese volken – een theorie die weinig serieuze aanhangers heeft gevonden.

Een andere vreemde vogel is dr. Lucian Iosif Cueşdan, wiens nogal onsamenhangende uiteenzettingen van zijn theorieën bizarre en ongewild vermakelijke lectuur opleveren. Hij komt met de boude stelling dat achtduizend jaar geleden Roemenië het middelpunt was van een bloeiende beschaving, met een ontwikkelde landbouw en een rijk kunstzinnig leven, die dus enkele millennia ouder was dan de Soemerische, Egyptische en Griekse beschavingen.