HET SENIORENBREIN

Van André Aleman verscheen eerder

Hersenspinsels – Waarom wij dingen zien,

horen en denken die er niet zijn

HET SENIOREN

BREIN

ANDRÉ ALEMAN

De ontwikkeling van onze hersenen na ons vijftigste

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 André Aleman

Omslagontwerp: Bart van den Tooren

Omslagbeeld: Dagblad van het Noorden / Siese Veenstra

Foto auteur: Sander Martens

Typografie binnenwerk: Janneke Vlaming

ISBN 978 90 450 1983 3

D/2012/0108/593

NUR 770

www.atlascontact.nl

Vooraf

De 102-jarige mevrouw Theodora Claassen-Roos vertelde aan NRC Handelsblad dat de burgemeester al enige jaren op haar verjaardag komt. En dat ze tegen haar kinderen (de oudste is 77 en de jongste 64) had gezegd dat ze haar verjaardag niet meer hoefden te vieren. ‘Veel te duur om dat ieder jaar te doen – zonde van het geld.’ Ze vertelde ook dat ze altijd gezond had geleefd. ‘Elke dag maak ik mijn wandelingetje. Dat houdt je in beweging. Altijd kom ik wel bekenden tegen, met wie ik een praatje maak. Verder heb ik nooit iets bijzonders gedaan om zo oud te worden.’ Ze leest twee kranten, De Gelderlander en NRC Handelsblad. ‘Vooral over wetenschap lees ik graag. Maar ik zit niet de hele dag te lezen, hoor. Nee, da’s zonde van m’n tijd.’

Waarom wordt de een fit en helder 100 en heeft de ander al op zijn 60ste ernstige geheugenproblemen? Kan iedereen de ziekte van Alzheimer krijgen? Hoe zien de hersenen van 80-jarigen eruit? En heeft een ouder brein ook voordelen? In dit boek probeer ik antwoord op deze vragen te geven op basis van de nieuwste inzichten uit de wetenschap.

Vanaf mijn studietijd ben ik geïnteresseerd in veroudering van hersenfuncties. Ik deed ter afsluiting van mijn studie een onderzoek in het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU) naar groeihormoon en mentale vaardigheden bij oudere mannen, waarover ik een artikel schreef dat gepubliceerd werd in het internationaal wetenschappelijk tijdschrift The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. Ook in de jaren daarna ben ik betrokken geweest bij diverse studies naar hersenfuncties bij ouderen. In dit boek doe ik daar verslag van, maar ook van allerlei onderzoeken van collega-wetenschappers. Gezond ouder worden of healthy aging is het centrale onderzoeksthema waar mijn huidige werkgever, het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), zich op richt. Daarbij aansluitend ben ik in 2012 begonnen met een nieuw onderzoek naar hersenfuncties bij oudere mensen die last hebben van vergeetachtigheid, die echter niet zo ernstig is dat van dementie kan worden gesproken, omdat ze nog zelfstandig kunnen functioneren.

In het boek gebruik ik vaak de termen ‘oudere mensen’ of ‘ouderen’. Daarmee bedoel ik mensen die ouder zijn dan 65, een grens die in veel wetenschappelijk onderzoek wordt gehanteerd. Dit wordt ook wel de derde leeftijd genoemd. De eerste leeftijd is dan de jeugd, de tweede de middelbare leeftijd. Ik sluit dus aan bij wat lang gezien is als de pensioengerechtigde leeftijd. Er zou echter veel voor te zeggen zijn om pas vanaf 70 jaar van ouderen te spreken, aangezien mensen vandaag de dag ouder worden dan 50 jaar geleden en ook langer fit blijven. Maar het boek is niet alleen voor 65-plussers. Ik heb het geschreven voor iedereen die wil weten wat er werkelijk wetenschappelijk vaststaat over hersenen en veroudering.

Waren er in 2008 nog 2,4 miljoen 65-plussers in Nederland, in 2025 zijn dat er al 3,6 miljoen volgens berekeningen van het CBS. Sinds 2010 bereiken babyboomers (mensen geboren tijdens de geboortegolf vlak na de Tweede Wereldoorlog) in groten getale de pensioengerechtigde leeftijd. En mensen worden ook steeds ouder. De kans van een 65-jarige om 80 te worden is het afgelopen decennium sterk gestegen. In 2010 bedroeg deze kans 63 procent voor mannen. Tien jaar eerder was dat nog maar 52 procent. De kans om 80 te worden is nog groter bij vrouwen. Met de overlijdensrisico’s van 2010 haalt driekwart van de nu 65-jarige vrouwen de 80.

Volgens cijfers van het CBS neemt ook de kans om nog ouder te worden toe. Naar schatting eenderde van de vrouwen die in 2010 65 zijn wordt 90 jaar of ouder. Tien jaar geleden was dit nog een kwart. Bijna een op de vijf mannen van 65 jaar mag verwachten 90 jaar of ouder te worden, tegen bijna een op de negen in 2000. Er wordt dus met recht gesproken van massale vergrijzing en de vraag die in dit boek centraal staat is hoe het onze grijze massa daarbij vergaat.

Als je ouder wordt gaan je hersenen onherroepelijk achteruit. Sommige hersencellen krimpen, verbindingen tussen hersengebieden verdwijnen, geheugen en concentratie worden minder en het denkvermogen wordt trager. Maar het is niet alleen kommer en kwel. Ouderen zijn vaak gelukkiger dan jongeren. Ze kunnen beter omgaan met emoties en zijn minder gestrest. Ook zijn ze beter in het nemen van complexe beslissingen. Er zijn wel grote verschillen tussen oudere mensen. Ik probeer te verklaren hoe dat kan. Aan de hand van de nieuwste wetenschappelijke inzichten laat ik zien wat er verandert in de hersenen. En hoe ouderen andere hersengebieden inzetten om de achteruitgang te compenseren. Verder bespreek ik allerlei middelen die veel beloven maar weinig waarmaken en laat ik zien welke maatregelen wél helpen. Ook onderzoek ik de intrigerende vraag hoe het kan dat we, dankzij de achteruitgang van onze hersenen, wijzer en verstandiger worden. En hoe het zit met ‘succesvol ouder worden’, een begrip dat zelfs tot de wetenschappelijke literatuur is doorgedrongen.

Ik ben veel dank verschuldigd aan redacteur Ine Soepnel van uitgeverij Atlas Contact voor haar adviezen en vragen om verduidelijking, waardoor het boek veel beter is geworden. Anita Roeland heeft daar ook aan bijgedragen. Berber Munstra bedank ik voor het maken van de tekeningen. Tot slot wil ik Finnie, mijn vrouw, bedanken voor haar steun. Met haar zie ik het helemaal zitten om oud en grijs te worden. Kom maar op met dat seniorenbrein.

1

‘Het gaat allemaal zo snel’

Wat er verandert in onze mentale vermogens

Bijna iedereen die de 50 is gepasseerd is, is wel eens bang dat zijn geheugen hem in de steek begint te laten. Je vergeet namen, je weet niet meer waar je je sleutels hebt gelaten. Straks wordt het nog erger, dan vergeet je misschien wel het gasfornuis uit te zetten… Of je merkt dat je moeite hebt om de technologische ontwikkelingen bij houden. Je kunt niet makkelijk meer meekomen in de snelle informatiemaatschappij. Twitter, Hyves, Facebook, Google+, iPhone, iPad, Blackberry… allemaal begrippen die nu gemeengoed zijn, maar tien jaar geleden nog niet bestonden. Iedereen wil oud worden maar niemand wil oud zijn. Als je mensen van 40 vraagt of ze 65 willen zijn, dan is er nagenoeg niemand die daarvoor kiest, ook al zien ze wel de vrijetijds-voordelen van een naderende pensionering.

Het schrikbeeld is niet alleen een verminderde gezondheid maar vooral de mogelijke achteruitgang van geheugen en concentratie. Of de vermindering van denksnelheid en flexibiliteit: dat je alles niet meer zo goed kunt volgen. De Griekse wijsgeer Plato (vierde eeuw v.Chr.) beweerde al dat de afname van lichamelijke krachten bij het ouder worden samengaat met een vermindering van geestesvermogens. Op hoge leeftijd kan een mens niet veel meer leren net zomin als hij nog hard kan lopen, stelde hij. Had Plato gelijk? Welke mentale vermogens gaan er eigenlijk achteruit met het ouder worden? Wanneer begint de achteruitgang? Hoe snel gaat het? En wat blijft gespaard?

VOOROORDELEN

Veel mensen, ook ouderen, hebben een onjuist en te somber beeld van de ‘derde leeftijd’, oftewel het leven na je 65e. Het thema van de Boekenweek in 2008 was ‘Van oude menschen; De derde leeftijd en de letteren’. Ter gelegenheid daarvan peilde de Volkskrant in samenwerking met de Vrije Universiteit hoe er in Nederland over ouderen werd gedacht. Deelnemers gaven aan of ze dachten dat een stelling juist of onjuist was. Bijvoorbeeld: ‘De helft van de ouderen is eenzaam.’ Op deze stelling antwoordde 47 procent van de 751 deelnemers bevestigend, terwijl het een onjuiste stelling is. De goede antwoorden waren gebaseerd op uitkomsten van het LASA-onderzoek (Longitudinal Aging Study Amsterdam), een langlopend en grootschalig onderzoek naar ouder worden. Uit het LASA-onderzoek is gebleken dat maar een klein percentage ouderen eenzaam is. Ook bij de andere stellingen over ouderen maakten de deelnemers vaak verkeerde inschattingen, en steeds waren zij somberder dan de feiten. Zo werden er veel fouten gemaakt bij de stellingen over kleiner worden van netwerken van familie, vrienden en kennissen (13 procent goed), waarvan de meeste deelnemers dachten dat die drastisch krimpen bij het ouder worden. In werkelijkheid zijn er veel verschillen tussen mensen en pas op zeer hoge leeftijd neemt de omvang van het netwerk gemiddeld af. Ook dachten de meeste deelnemers dat bezoek van kinderen in de laatste vijftien jaar is afgenomen (75 procent dacht dit) en de leefstijl van ouderen gezonder is geworden in de afgelopen tien jaar (58 procent dacht dit). Beide zijn onjuist: het bezoek tussen ouders en kinderen is eerder verbeterd dan verslechterd, terwijl de leefstijl van nieuwe ouderen ongezonder is dan die van hun voorgangers. Depressiviteit en conservatisme bij ouderen werden overschat en de seksuele activiteit van ouderen werd onderschat. De stellingen over gezondheid werden doorgaans beter beantwoord dan die over het sociale functioneren.

Deze sombere kijk op ouderen is niet onschuldig. Het kan namelijk een self-fulfilling prophecy worden. Onderzoek toont aan dat een positieve kijk op de eigen veroudering een gunstige invloed heeft op een gezonde levensverwachting. Dat effect was zelfs sterker dan het effect van leefstijlfactoren als lichaamsbeweging, roken of overgewicht. In een van de onderzoeken werden sterftecijfers van deelnemers vergeleken met de antwoorden die zij tientallen jaren eerder gegeven hadden op een enquête. Mensen met een positiever beeld over ouder worden leefden gemiddeld 7,5 jaar langer dan mensen met een negatief beeld. De onderzoekers denken dat de positieve instelling leidt tot minder stress en tot het ondernemen van activiteiten die het welzijn bevorderen. Een andere studie onderzocht of een positieve instelling effect had op het overlijdensrisico in 1993 van 6856 mensen die in 1965 ondervraagd waren. Ook hier was het overlijdensrisico kleiner voor mensen met een positieve houding. Een belangrijke rol was weggelegd voor ‘sociale netwerken’: mensen met een positieve instelling onderhielden meer sociale contacten en dat ging gepaard met een langer leven. Tot slot liet een Amerikaans onderzoek zien dat mensen met positieve verwachtingen over ouder worden rond de leeftijd van 60 jaar gelukkiger waren als zij 70 en 80 waren. Dit gold ook als er rekening gehouden werd met verschillen tussen mensen in positieve gevoelens (de een is van nature ‘blijer’ dan de ander) voor hun 60e en met inkomen en gezondheid (die natuurlijk beide ook van invloed zijn op levensgeluk op je 70e). Hoe optimisme een goede werking van de hersenen bevordert (met name in het omgaan met stress en tegenslag) komt verderop in dit boek aan de orde. Het lezen van dit boek werkt misschien wel levensverlengend aangezien in dit boek nadrukkelijk aandacht gevraagd wordt voor de positieve kanten van het ouder worden.

Andersom leiden negatieve stereotyperingen tot verminderde prestaties en verminderd welbevinden. Wanneer je ouderen eerst een aantal woorden laat lezen over veroudering met een negatieve lading, zoals ‘seniel’, blijken ze slechter te presteren op een aansluitende geheugentest dan wanneer je ze positieve woorden zoals ‘wijs’ van tevoren laat lezen.

Kenmerken van ouderdom kunnen ons wellicht ook onbewust beïnvloeden omdat we er associaties bij hebben van achteruitgang en aftakeling. Om dit te testen onderzocht Harvardhoogleraar Ellen Langer een aantal zeer uiteenlopende tekenen van ouder worden en hun effecten. Ze voorspelde bijvoorbeeld dat mannen die vroeg kaal zijn wellicht ook eerder ouderdomskwalen krijgen: kaalheid wordt met ouder worden in verband gebracht en misschien gaan mensen die dagelijks met hun kaalheid geconfronteerd worden zich ook sneller ouder voelen. Uit haar onderzoek bleek er inderdaad een verband te zijn tussen vroege kaalheid en het eerder hebben van ouderdomsklachten. Een ander verband dat zij veronderstelde was dat tussen kleding en je ouder voelen: mensen van 60 dragen nu eenmaal niet dezelfde kleding als mensen van 25. Bij beroepen waar mensen een uniform dragen, zoals treinconducteurs of politieagenten, zou dit geen rol spelen: iedereen draagt dezelfde kleding en leeftijd is niet aan de kleding te zien. Een 20-jarige in uniform voelt zich wellicht ouder dan hij is en een 65-jarige in uniform voelt zich wellicht juist jonger dan hij is. Langers voorspelling bleek te kloppen: oudere werknemers in bedrijven waar uniformen werden gedragen lijden minder snel aan ouderdomskwalen dan mensen die geen uniformen dragen. Zij onderzocht ook of mensen die met een jongere partner getrouwd zijn (minstens tien jaar jonger) leven alsof zij jonger zijn en minder snel verouderen. Uit de onderzoeksgegevens bleek dat dit inderdaad zo is. De jongere partner kreeg daarentegen juist eerder ouderdomsverschijnselen dan mensen die met een leeftijdgenoot getrouwd zijn. Al eerder onderzocht Langer culturele invloeden op geheugenachteruitgang: zij voorspelde dat oudere mensen op het Chinese platteland minder geheugenachteruitgang hebben dan wij in onze cultuur zien: zij zijn niet blootgesteld aan de negatieve stereotyperingen die in westerse samenlevingen heersen. Dit bleek te kloppen. Uit haar onderzoek bleek verder dat Amerikanen die doof zijn (en daardoor minder blootgesteld aan negatieve stereotypering over ouder worden) eveneens minder geheugenachteruitgang lieten zien. Kortom, het kan nogal uitmaken hoe iemand zelf tegenover ouder worden staat en welke invloed heersende ideeën op ons hebben. Een positieve instelling, die in veel opzichten terecht is, want veel ouderen hebben nog een goede gezondheid, houdt je jong.

EEN VIRTUOZE PIANIST

Aldo Ciccolini is een begaafd concertpianist. Hij speelt recitals in belangrijke concertzalen en wordt geroemd in de kritieken. Op 9 mei 2011 gaf hij een concert in de Doelen in Rotterdam, voor de pauze Mozart en na de pauze Liszt. Als toegift speelde hij nog enkele werken, onder meer de Spaanse dans nr. 5 van Granados. Wat was er nu zo bijzonder aan dit recital en wat maakt het vermeldenswaard? Ciccolini was 85 jaar oud toen hij dit concert gaf. De recensent van dagblad Trouw was lovend over zijn optreden.1 De krant kopte ‘Aldo Ciccolini (85) virtuoos en onvergetelijk in Liszt’. In zijn ‘melodisch schitterend uitgewerkte vertolking’ van een operaparafrase van Liszt ‘wist hij waar nodig nog een enorme kracht te ontwikkelen’. Uit de toegiften bleek ‘dat Ciccolini nog over zijn volledige virtuositeit beschikt’. Had zijn hoge leeftijd dan geen enkele invloed op zijn prestaties? Waarschijnlijk toch wel een beetje: de recensent schrijft ook dat Ciccolini zich in Mozarts Sonate in Bes (KV 333) ‘uit een geheugenstoornis moest zien te redden, wat hij overigens zo bewonderenswaardig deed dat weinigen het gehoord zullen hebben’. Kennelijk liet zijn geheugen hem heel even in de steek. En ongetwijfeld had dit te maken met zijn hoge leeftijd. Meesterlijk hoe hij dit niettemin wist op te vangen zodat slechts weinigen het merkten.

Dit voorbeeld laat zien dat zelfs bij mensen die op hoge leeftijd nog uitzonderlijke prestaties leveren, het geheugen toch barstjes begint te vertonen. Bij mentale vermogens die achteruit gaan bij het ouder worden denken we meestal aan het geheugen. Dat oudere mensen meer moeite hebben met het opslaan van informatie dan jonge mensen is al sinds mensenheugenis bekend. Aristoteles gebruikte de metafoor van een wastablet: een nieuw wastablet is zacht en je kunt er makkelijk in schrijven, een ouder wastablet is harder geworden en het is moeilijker om er iets in te kerven. Zo is het voor oudere mensen ook moeilijker om nieuwe indrukken vast te houden. Dit doet denken aan de anekdote van een ichtyoloog (een zoöloog die gespecialiseerd is in vissen) die decaan werd op een universiteit. Hij beweerde dat bij elke naam van een nieuwe student die hij in zijn geheugen moest opslaan de naam van een vissoort uit zijn geheugen verdween.2 Het idee daarbij is dat het geheugen een beperkte ruimte heeft, en eenmaal vol zal er iets verwijderd moeten worden voor er weer iets nieuws bij kan. Hoe logisch dit idee ook klinkt, er is veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de capaciteit van het menselijk langetermijngeheugen, en er is geen bewijs dat dit geheugen ‘vol’ kan raken. Het is onvoorstelbaar hoeveel informatie er in het geheugen past en er ook bij het ouder worden nog bij kan.

Iets anders is of het wel opgeslagen wordt en of je er altijd goed bij kan. Sommige informatie is simpelweg nooit in ons geheugen terechtgekomen, en dan kun je het er ook niet uit opdiepen. Een voorbeeld is dat iemand zich op een drukke receptie aan je voorstelt, hallo ik ben Henk van der Schans, maar gelijktijdig word je afgeleid door iemand anders die tegen je aanbotst en door het feit dat je jezelf voorstelt. Doordat je niet hebt opgelet is de naam van die persoon in het geheel niet in je geheugen terechtgekomen, en moet het je niet verbazen dat je een week later niet op zijn naam kunt komen, want je hebt die nooit geweten. Om het te onthouden moet je er meer aandacht aan besteden en liefst ook iets met de informatie doen. Je kunt bijvoorbeeld denken: Ah, Henk, zo heet mijn buurman ook. En dan maak je een plaatje in je hoofd van buurman Henk gebroederlijk naast de nieuwe Henk van der Schans. Dan onthoud je de naam wel. De voornaam althans, in dit voorbeeld…

Ouder worden hangt volgens veel mensen samen met vergeetachtigheid. En dat begint na je 60e of misschien al een paar jaar eerder, zo wordt algemeen gedacht. Maar is dat wel zo? De meeste mensen die ik ken van rond de 60 lijken geen noemenswaardige geheugenproblemen te hebben. Dat merk je vaker bij mensen van boven de 75. Wetenschappelijk onderzoek laat echter een heel andere ‘startdatum’ zien van de achteruitgang van het geheugen. De achteruitgang begint – schrik niet – al rond je 20e. Tussen de 60 en 70 gaat de lijn van de gemiddelde geheugenprestatie steiler omlaag lopen (zie figuur 1). Deze achteruitgang is ten dele te wijten aan het feit dat mensen vanaf die leeftijd vaak minder actief hun mentale vermogens aanspreken (bijvoorbeeld door pensionering). Toch is er bij de meeste mensen geen sprake van een geheugenstoornis omdat hun score minder dan 1 standaardpunt afwijkt van het gemiddelde van de bevolking (de nullijn).

FIGUUR 1 Onze geheugenprestatie neemt geleidelijk af met het ouder worden.

Het woord ‘geheugen’ is overigens een misleidende term, want het wekt de indruk dat het om een eenheid gaat, om één mentale vaardigheid. Uit veel onderzoek van de afgelopen 50 jaar is echter duidelijk geworden dat er verschillende geheugenprocessen zijn. Je hebt het kortetermijngeheugen en het langetermijngeheugen. Bij kortetermijngeheugen moet je iets minder dan een minuut lang in je hoofd houden, bijvoorbeeld een telefoonnummer dat je wilt gaan draaien. Je moet tussendoor niet met iets anders bezig zijn, want dan ben je het kwijt. Dat is zowel bij ouderen als bij jongeren het geval, al geldt het voor ouderen nog wat sterker. Langetermijngeheugen gaat over alles wat je langer vasthoudt dan een minuut, en ook nog weet als je andere dingen tussendoor hebt gedaan. En dan is er nog het werkgeheugen: wanneer er bewerkingen plaatsvinden in het kortetermijngeheugen. Het gaat bijvoorbeeld niet om een telefoonnummer, maar een getal dat verandert, bijvoorbeeld wanneer je een rekensom maakt.

Het langetermijngeheugen wordt ingedeeld in procedureel geheugen en declaratief geheugen. Procedureel geheugen betreft handelingen, zoals fietsen en pianospelen. Je hebt ooit geleerd hoe dat moet, en het aansturen van je lichaam op de manier die daarbij nodig is gebeurt vanuit je procedurele geheugen. Onbewuste processen, die door oefening automatisch verlopen, zijn hierbij erg belangrijk. Als je vaak gefietst hebt, hoef je er niet meer bij na te denken hoe je de fiets vooruit krijgt en hoe je een bocht neemt. Declaratief geheugen gaat daarentegen over informatie die je bewust uit kunt drukken, die je kunt omschrijven: bijvoorbeeld een boodschappenlijstje dat je onthouden hebt. Declaratief geheugen kan verbaal zijn (talige informatie) of visueel (dingen die je gezien hebt). Maar dat is nog niet alles. Het declaratieve geheugen is onderverdeeld in semantisch geheugen en episodisch geheugen. Semantisch geheugen betreft de betekenis van begrippen (en ook namen van personen) terwijl episodisch geheugen over gebeurtenissen gaat. Om het met een voorbeeld duidelijk te maken: herinneren wanneer je voor het laatst een eindje bent wezen fietsen is episodisch geheugen, weten wat een fiets is, is semantisch geheugen, en weten hoe je moet fietsen, is procedureel geheugen. Een speciale variant van het episodisch geheugen betreft het autobiografisch geheugen, dat betrekking heeft op je eigen levensloop en ervaringen. Figuur 2 geeft deze indeling weer in een schema.

FIGUUR 2 De onderverdeling van het langetermijngeheugen.

Tot slot wordt nog het prospectief geheugen onderscheiden, dat betrekking heeft op het onthouden van dingen die je nog moet doen. O ja, ik moet niet vergeten straks de garage te bellen, en ik zou ook nog even langs de bloemist gaan voor ik vanmiddag op bezoek ga bij een oude bekende… en ik moet eraan denken om de kattenbak te verschonen. Om duidelijker te krijgen wat er nu wel en niet achteruitgaat in geheugenfuncties bij het ouder worden, neem ik de belangrijkste geheugenprocessen onder de loep.

VERBAAL EN VISUEEL GEHEUGEN

Hoe heette de zwager van Peter ook alweer, die we toen spraken op dat feestje… Niemand ontkomt eraan om af en toe een naam niet meer te weten. Bij het ouder worden kan dit probleem zich vaker gaan voordoen. Het is alsof de informatie ergens diep weggeborgen is, in een laatje van een oude eiken kast, waar je niet bij kan of waar je de sleutel niet van hebt. De informatie is ooit wel opgeslagen, maar je hebt er geen toegang meer toe. Het episodisch geheugen en het werkgeheugen worden het meest aangetast door veroudering. Psychologen testen het episodisch geheugen vaak aan de hand van een woordenlijst. De psycholoog leest bijvoorbeeld vijftien woorden op, die los van elkaar staan, ‘plant, baard, hoed,…’ en zo nog twaalf woorden. Na afloop wordt de proefpersoon gevraagd de lijst te herhalen. De meeste mensen van middelbare leeftijd (rond de 45 jaar oud) weten er nog een stuk of zeven. De lijst wordt nog vier keer voorgelezen en dan weten de meeste mensen van middelbare leeftijd er twaalf van de vijftien te reproduceren. Na een kwartier wordt de proefpersoon onverwacht weer gevraagd om zo veel mogelijk woorden uit de lijst te noemen. Dan wordt het al wat lastiger om ze allemaal nog te weten. De meeste mensen van middelbare leeftijd blijven steken op tien woorden. Voor mensen van rond de 70 jaar zijn dit er vijf (onmiddellijk na de eerste keer dat de lijst gelezen is), negen (na vijf keer de lijst te hebben gehoord) en zeven (na een kwartier). Het geheugen voor losse woorden neemt dus aanzienlijk af bij het ouder worden. Dat kan zich wreken bij het onthouden van een boodschappenlijstje, vooral als het om ongerelateerde informatie gaat. Hebt u zes producten nodig die allemaal te maken hebben met de Indische rijsttafel die u wilt gaan bereiden, dan is dat door het onderlinge verband makkelijker te onthouden dan wanneer het gaat om poedersuiker, kersenyoghurt, wc-papier, prei, macaroni en sinaasappels.

Hoe zit het met het onthouden van verhalen? Dat hoort ook bij het episodisch geheugen, maar er zit meer structuur en betekenis in. Misschien is dat makkelijker en gaat dat minder achteruit? De Wechsler Memory Scale is een goede geheugentest die wereldwijd door psychologen wordt gebruikt, waarbij het de bedoeling is dat mensen een verhaaltje onthouden. Deelnemers aan het onderzoek wordt meteen nadat ze het verhaaltje hebben gehoord, gevraagd om zo veel mogelijk terug te vertellen. Mensen van rond de 70 jaar blijken het verhaaltje even goed te kunnen reproduceren als mensen van rond de 20. Dertig minuten nadat ze het verhaaltje hebben gehoord, krijgen ze nog een (onaangekondigde) geheugentest en wordt hun gevraagd zo veel mogelijk van het verhaal te reproduceren. Dan blijken jongelui duidelijk meer details terug te kunnen halen dan de ouderen.

Woorden en verhalen zijn talig van aard, ze horen allebei tot het verbaal geheugen. Daarnaast onderscheiden we het visuele geheugen voor dingen die we hebben gezien. Dat is iets anders dan fotografisch geheugen, want dat is een uitzonderlijk goed geheugen voor beelden waarbij iemand ze bijna letterlijk voor de geest kan halen. Visueel geheugen is algemener: u kunt zich bijvoorbeeld het huis van uw vrienden voor de geest halen, misschien niet gedetailleerd maar wel de algemene vorm. Gaat visueel geheugen net zo hard achteruit bij het ouder worden als verbaal geheugen? Ja, ook hier is de achteruitgang voor het terughalen van nieuw aangeboden informatie zo’n 30% tussen de leeftijd van 20 en 70 jaar. Een veelgebruikte test om dit te meten betreft het natekenen van een complexe figuur (zie figuur 3). Na de figuur nagetekend te hebben, wordt de deelnemer aan het onderzoek gevraagd de figuur uit het hoofd te tekenen. Een kwartier later krijgt de deelnemer weer het verzoek om de figuur uit het hoofd te tekenen. Mensen van 20 jaar kunnen duidelijk meer details van de figuur reproduceren dan mensen van 70 jaar oud.

FIGUUR 3 Voorbeeld van een test van het visuele geheugen. Een complexe figuur moet hierbij worden nagetekend en 20 minuten later nog een keer, maar dan zonder voorbeeld.

Gebeurtenissen worden vaak als verhaal opgeslagen. Veel geheugenproblemen zullen bij het ouder worden verbaal van aard zijn: namen of verhalen zijn vergeten. Toch is ook veel informatie visueel. Bij de vraag ‘waar heb ik mijn sleutels gelaten?’ kan het helpen als je de gebeurtenis van het neerleggen van je sleutels nog voor je geestesoog kunt halen. Hetzelfde geldt voor het vinden van de weg. Ook al zijn er nu navigatiesystemen en is het niet moeilijk meer om met de auto de weg te vinden, er zijn nog talloze plaatsen waar we op ons visuele geheugen moeten afgaan. Bijvoorbeeld als je een bepaalde afdeling in een ziekenhuis moet vinden waar je nog maar één keer bent geweest. Of als je de flat van een kennis zoekt in een groot complex.

WERKGEHEUGEN

Werkgeheugen is niets anders dan informatie in je hoofd houden die je nodig hebt voor het uitoefenen van een taak. Koken is zo’n taak die een zwaar beroep kan doen op ons werkgeheugen. Bij koken, en bij veel andere alledaagse bezigheden, moeten we informatie voor een korte poos ‘bij de hand’ houden in ons geheugen. Een cruciaal element daarbij is dat deze informatie aangepast moet worden, de informatie wordt ‘geüpdate’ naargelang de taak vordert. Stel je voor dat je een uitgebreide maaltijd maakt: groenten bereiden, vlees braden en de oven gereedmaken voor een ovenschotel. Elk van deze handelingen vereist bepaalde stappen die in volgorde afgewerkt moeten worden, waarbij het tijdstip moet worden bijgehouden wanneer de volgende stap moet worden gezet. Dit doet een flink beroep op het werkgeheugen. Hoofdrekenen is ook typisch een werkgeheugentaak. Daarnaast is een goed functionerend werkgeheugen van groot belang voor het aanleren van nieuwe complexe taken, of het nu het leren werken met een videobewerkingsprogramma op de computer is of het leren bespelen van een muziekinstrument.

Omdat het heel bewerkelijk zou zijn om alle deelnemers aan een onderzoek naar werkgeheugen en veroudering een maaltijd te laten koken, worden voor zulk onderzoek gewerkt met taken die lijken op hoofdrekenen. Een veelgebruikte taak is N-back, waarbij je een constante stroom getallen te zien krijgt (één tegelijk) en een getal moet onthouden dat één of meer getallen eerder aangeboden is. Als je één getal terug moet onthouden (N is dan 1, vandaar de naam N-back), krijg je bijvoorbeeld de instructie: Druk op de knop als één getal terug een 3 is. Krijg je de reeks 6, 3, 4, 5,… dan had je bij 4 op de knop moeten drukken, omdat één getal eerder de 3 getoond was. De instructie kan veranderen in een 2-back instructie ‘druk op de knop als twee getallen terug een 3 is’. In de volgende reeks: 7, 4, 3, 8, 1, 2,… moet je dan bij de 1 drukken, want de 3 kwam twee getallen eerder. Omdat de reeks getallen een voor een op het scherm komt, is de taak redelijk uitdagend. Echt moeilijk wordt het natuurlijk bij een 3-back of 4-back-taak. Je moet constant de getallenstroom in je werkgeheugen ‘updaten’ omdat er steeds nieuwe getallen aankomen en je bij moet houden welk getal drie getallen eerder aangeboden werd. De meeste ouderen zijn minder goed in de N-back dan jongeren, en het verschil is nadrukkelijker bij de moeilijkere varianten van 3- en 4-back. Uit diverse onderzoeken komt naar voren dat het voor ouderen vooral moeilijker is om zich van irrelevante informatie ‘te ontdoen’. Op het moment dat getallen er niet meer toe doen moet je ze negeren, wat lastig is, want even daarvoor waren ze nog relevant.

Ouderen kunnen dus niet alleen minder elementen tegelijkertijd verwerken, zoals het onthouden van woorden in het verbaal geheugen, maar kunnen ook minder goed onbelangrijke informatie onderdrukken. Beide aspecten beïnvloeden het werkgeheugen nadelig. In het dagelijks leven zal dat consequenties hebben, vooral bij het leren van nieuwe taken waarbij heel veel informatie op je af komt en lang niet alles meteen relevant is. Denk aan het leren werken met nieuwe computerprogramma’s. Of je concentreren op een boek terwijl de kleinkinderen lawaai maken op de achtergrond. Dat is moeilijker voor ouderen omdat ze de irrelevante informatie (het kinderlawaai) moeilijker kunnen negeren, waardoor het doordringt tot het bewustzijn. Dit heeft te maken met een verminderd functioneren van de prefrontale hersenschors, die ons helpt om onbelangrijke informatie weg te filteren. Daarover later meer.

Een wat eenvoudiger werkgeheugenexperiment is de ‘zelfgestuurde aanwijstaak’. Hierbij krijg je een klapper met een aantal bladen waar steeds een tiental abstracte patronen op staat (voorbeelden van zulke patronen ziet u in figuur 4). Je moet per blad een patroon aanwijzen en mag zelf kiezen welk, maar je mag geen enkel patroon meer dan één keer aanwijzen. Je moet dus bijhouden in je werkgeheugen naar welk patroon je al een keer gewezen hebt. Ook deze taak is voor ouderen lastiger. Hoewel de taak weinig met alledaagse geheugenproblemen te maken lijkt te hebben, gaat het hier toch om een belangrijke vaardigheid die we vaak nodig hebben: onderscheid maken tussen iets wat je al eens gezien hebt en iets wat nieuw voor je is. Als je een nieuw schilderij aan de muur ziet bij vrienden, is het aardig daar de eerste keer wat van te zeggen, maar als je bij de daaropvolgende bezoeken telkens weer over het nieuwe schilderij begint alsof je het niet eerder gezien hebt, zullen ze zich zorgen gaan maken over je geheugen.