De hemel bestaat niet

JANNETJE KOELEWIJN

De hemel bestaat niet

Over het leven van mijn ouders

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Jannetje Koelewijn

Omslagontwerp: Marry van Baar
Omslagfoto: Emmy Andriesse
Auteursfoto: Merlijn Doomernik
Opmaak: Janneke Vlaming grafische vormgeving

ISBN 9789045019857
D/2011/0108/565
NUR 320

www.uitgeverijatlas.nl

En na de aardbeving een vuur; de HEERE
was ook in het vuur niet; en na het vuur
het suizen van een zachte stilte.

I Koningen 19:12

‘Waarom bent u zo stil, vader?’

‘Hè? Hè? Wat zeg je?’

‘Ik vraag waarom u zo stil bent.’

‘Ben ik stil?’

‘U zegt geen woord en u eet ook niet.’

Mijn vader roert lusteloos met zijn lepel in het bord tomatensoep dat voor hem op tafel staat. Zijn gezicht is grauw. Hij hoest en hoest en hoest. Dan zegt hij dat zijn oude dag niet is zoals hij die zich had voorgesteld. Niets meer te doen. Niemand die hem nog wat vraagt. Hij zit maar alleen in zijn huis en moeder in haar huis. Dat is toch nooit de bedoeling geweest.

Een zondagmiddag aan het begin van de zomer. We zitten in een restaurant in Amsterdam. Mijn moeder, die zelden meer wat zegt, is zo verbaasd dat ze haar mes en vork neerlegt en begint te praten. Wat zit hij nou te mopperen? Ze hebben het toch goed zo? Ze zitten heerlijk te eten en straks komen er nog aardbeien.

Mijn vader negeert haar en gaat door, nu over zijn ogen. Die worden met de dag slechter, straks ziet hij helemaal niets meer. En dan? Wat moet hij dan? Hele dagen is hij alleen met zijn gedachten en het zijn er zoveel. Alles weet hij nog. Hij zou het willen intypen op de computer. Maar dat is nou net het probleem: hij kan de letters niet meer lezen.

Mijn moeder komt er weer tussen en zegt dat hij in het verleden leeft. Dat is zijn probleem. Wat heeft een mens er nou aan om in het verleden te leven? Zij doet dat niet. Zij zou het niet eens kunnen, want zij is alles vergeten, en dat is maar goed ook.

Zo begint het, met mijn vader die zit te klagen. Mijn vader klaagt anders nooit. En hij is zelden stil. Ik denk die zondagmiddag dat hij doodgaat.

’s Avonds bel ik hem op en stel hem voor dat hij aan mij vertelt wat hij zelf zou willen opschrijven. Hij is zichzelf weer, want hij doet alsof hij me niet begrijpt.

‘Wat moet ik vertellen?’

‘Dat weet ik niet. Dat weet u.’

‘Ik?’

‘Wie anders, vader.’

‘Nou, dan weet ik het goed gemaakt.’

‘Wat dan?’

‘Jij stelt de vragen en ik geef het antwoord.’

‘En wat vraag ik dan?’

‘Dat weet jij.’

De maanden daarna vertelt hij me over zijn jongensjaren en over de oorlog, heel veel over de oorlog. Ik schrijf op hoe hij met mijn opa naar IJmuiden fietste en daar een jurk van mijn oma ruilde tegen een zak aardappelen. Hoe uitgeput hij ’s avonds was en dat hij toen van mijn opa een borrel kreeg. ‘Héérlijk.’ Hoe hij schrok toen er een paar straten bij hen vandaan een bom viel – hij had nog nooit zo’n harde klap gehoord.

‘Dat geloof ik graag, vader.’

‘Jij kunt je niet voorstellen hoe het leven toen was.’

Naar mijn vragen luistert hij niet.

Dan wordt het kerst. Het heeft een paar dagen flink geijzeld en de straten zijn zo glad dat mijn vader niet alleen naar buiten kan. Hij komt met mijn moeder eten en de paar meter tussen de taxi en mijn huis moet ik hem stevig vasthouden, anders valt hij. Ik pak hem bij zijn middel en zijn elleboog en bedenk dat ik hem nog nooit zo heb aangeraakt.

Mijn vader geeft me een harde zoen op de wang als we elkaar zien en een harde zoen op de wang als ik weer wegga. Meer intimiteiten vindt hij overdreven, al zolang ik me kan herinneren. Ik voel me opgelaten terwijl we zo lopen. Hij voelt zich ook opgelaten. Ik merk het aan de spanning in zijn spieren, aan de snelheid waarmee hij zich losmaakt zodra we bij de voordeur zijn. Maar de volgende dag doen we het weer zo. We moeten wel.

De dag daarna brengen we mijn moeder naar huis en als we weer in de auto zitten, op weg naar zijn huis, begint hij te snuiven en te snotteren. Ik hoef niet te vragen waarom hij huilt, want dat begrijp ik zo wel. Mijn moeder heeft bij het afscheid gevraagd waarom hij wegging. Kon hij niet bij haar blijven? Waar woonde hij dan tegenwoordig? Hij veegt met de rug van zijn hand zijn neus en ogen droog en zegt dat het mislukken van zijn huwelijk het failliet van zijn leven is. Ik heb met hem te doen, maar dat zeg ik niet. Ik zeg dat hij overdrijft.

‘Het failliet van uw leven, kom op, vader.’

Volgens hem ben ik degene die overdrijft. ‘Het failliet van een leven. Dat zeg ik. Een leven.’

‘Dat zei u niet.’

‘Dat zei ik wel.’

‘Het doet er niet toe. U overdrijft.’

Die avond belt hij me op om te zeggen dat hij een belangrijk besluit heeft genomen. Hij is voornemens, zegt hij, me openheid van zaken te geven. Als ik dat tenminste wil. ‘Wil je het?’

Ik wil het.

‘Het kan ook zijn dat je het niet wilt.’

Nee hoor, ik wil het. Openheid waarover?

‘Mijn zielenleven.’ Hij wacht even voordat hij verdergaat. ‘En dan bedoel ik dat ik het ook met je over de intimiteiten tussen je moeder en mij zal hebben.’ Hij wacht weer even. ‘Dan praat ik dus tegen je alsof ik niet jouw vader ben. Begrijp je dat?’

Dat begrijp ik.

‘En jij kunt mij vragen stellen alsof jij niet mijn dochter bent.’

Dat begrijp ik ook, vader.

Als kind praatte ik nooit met hem. Ik zei wel dingen als ‘mag ik de jam van u, vader?’ en hij zei wel ‘hup, tanden poetsen en naar bed’, maar gesprekken, echte gesprekken, hadden we nooit. Ik was bang voor hem. Soms, als het hard regende, reed ik ’s morgens met hem mee naar school. Drie kwartier zaten we naast elkaar in de auto en al die tijd zwegen we. Je hoorde het geluid van de motor, van de regen op het dak, van de ruitenwissers, zoeff, zoeff, zoeff. Maar verder was het doodstil. Geen radio, want een radio in de auto vond mijn vader onzin. Als we lang moesten wachten voordat we door de IJtunnel konden – we woonden toen in Amsterdam-Noord – probeerde ik te bedenken hoe het zou zijn als we wel zouden praten en wat ik dan zou zeggen.

‘Lange file vandaag, hè, vader.’

‘Wat een vies weer.’

‘Ik heb het tweede uur een wiskunderepetitie.’

Ik stelde me voor hoe hij zijn blik van het rode stoplicht in de verte zou afwenden en naar mij zou kijken. Zou hij verbaasd zijn? Boos? Zou hij luisteren? Dan kon ik beter niet over die repetitie beginnen. Hij zou er later op terug kunnen komen.

‘Wat voor cijfer had je?’

Mijn zusje heeft precies hetzelfde meegemaakt toen zij op de middelbare school zat. Zij zegt dat ze van de zenuwen vaak kriebelhoest kreeg als ze voor de IJtunnel stonden te wachten en dat mijn vader dan zwaar geïrriteerd raakte. Als we samen bij hem op bezoek zijn, doet ze wel eens voor hoe ze dat hoesten probeerde te onderdrukken. Twee handen voor haar mond, neus dicht, en dan, heel benauwd, uh, uh, uh. Tegen de tijd dat ze door de tunnel reden, sprongen haar ogen bijna uit hun kassen en barstte ze in luid geblaf uit. UGHE, UGHE, UGHE. UGHE, UGHE, UGHE. Daarna priemt mijn zusje haar wijsvinger naar voren en doet ze de stem van mijn vader na, een stem die klinkt alsof hij boven het lawaai van een storm op zee moet uit zien te komen.

‘Hou op! Hou onmiddellijk op!’

Onze kinderen vinden dat altijd erg grappig. Wij zelf ook trouwens. Maar mijn vader snapt er niets van. Volgens hem krijg je door hoesten een schorre keel en krijg je door veel hoesten een erg schorre keel. Dus moeten ouders hun kinderen leren om niet te hoesten, want voordat je het weet wordt het een tic van ze. Wij geven hem dan groot gelijk. Natuurlijk, vader, dat is ook stomvervelend, hoestende kinderen, sowieso kinderen die geluid maken, zeker in de auto. Maar had hij het niet wat vriendelijker tegen ons kunnen zeggen? Daar snapt hij ook niks van. Vriendelijker? Hoe bedoelen we?

Drie jaar lang schrijf ik op wat mijn vader doet en wat hij zegt – tegen mij, tegen mijn moeder, tegen de mensen bij wie we samen op bezoek gaan. We gaan naar het dorp waar zijn ouders vandaan kwamen en naar de huizen waar hij gewoond heeft, als jongen en als man, als vader van een steeds groter wordend gezin. We gaan met de trein naar Parijs en we nemen mijn moeder mee, want in Parijs, zegt hij, is hij voor het laatst gelukkig met haar geweest. Ik doorzoek zijn zolder en later ook zijn kluis en zijn bureau – zijn idee. Intussen blijf ik hem vragen stellen. Hij wil het. Hij wil dat ik ermee doorga tot hij ook op de pijnlijkste vragen antwoord heeft gegeven.

En mijn moeder?

Als ik haar vraag of zij me over haar leven wil vertellen, zegt ze dat het geen enkele zin heeft. ‘Je weet toch dat ik alles vergeten ben?’

Maar ze verzet zich niet als ik haar meeneem naar de plaatsen van vroeger en foto’s met haar kijk, telkens opnieuw, tot ze niet meer kan volhouden dat ze niets meer weet. Ze vindt het allemaal best. Gewoonlijk zit ze hele dagen alleen in haar stoel bij het raam in het verzorgingshuis waar ze woont. De enigen die bij haar op bezoek komen zijn mijn vader en ik. Mijn broers en zussen komen hier nooit.

Maar ik vergis me als ik denk dat ze niet doorheeft waar ik mee bezig ben. Op een dag haal ik haar op bij het clubje waar ze elke maandagmiddag onder leiding van een verpleegkundige mag vertellen hoe ze zich voelt en of ze nog wat beleefd heeft.

Ik kom binnen terwijl ze nog aan het praten zijn. Daar zit ze, in haar zwarte japonnetje, zijden sjaaltje om haar hals, met ongekamd haar. Ze staat meteen op als ze me ziet – ‘gezellig, wat is het programma?’ – maar stelt me wel voor aan de andere vrouwen die met een kopje thee rond de tafel zitten en mij nieuwsgierig aankijken.

‘Dit is mijn middelste dochter. Ze schrijft een boek over mij en mijn man.’ Nog niet zo lang geleden zou ze ‘mijn ex’ hebben gezegd. ‘Als het klaar is, mag ik het lezen. En dan pak ik een dik rood potlood.’ Ze trekt een grimas. ‘En streep ik alles weg wat me niet bevalt.’

Mijn oma, de moeder van mijn vader, heette Jannetje, Jannetje van de Geest. In Bunschoten, waar ze geboren werd, leeft ze voort als Jannetje die naar Amsterdam verhuisde en daar een hoge prijs voor betaalde. De meesten van haar nakomelingen vielen van hun geloof en moeten als verloren worden beschouwd. En omdat het ongeloof van de kinderen en de kindskinderen de ouders wordt aangerekend, is wel zeker dat mijn oma haar kans op het eeuwige leven verspeeld heeft.

Bunschoten ligt aan de oever van wat vroeger de Zuiderzee was, en ik ben daar Jannetje van Willem (mijn vader) van die Jannetje. Zo had ik nog nooit naar mezelf gekeken, tot ik op een dag met mijn vader meega naar een reünie van zijn neven en nichten. Mijn vader is in Amsterdam geboren, maar hij heeft zijn hele leven heimwee gehad naar het dorp van mijn oma en het dorp waar mijn opa geboren is: Spakenburg, het vissersdorp dat tegen Bunschoten aan ligt. Toen mijn vader nog kon autorijden, ging hij zo vaak als hij kon op bezoek bij een van zijn vele ooms en tantes daar. Maar bijna altijd zonder mijn moeder, want die had er geen zin in, en ook zonder ons, zijn kinderen, want wij wisten niet wat we er te zoeken hadden.

De reünie van de neven en nichten is in de oude boerderij van de familie Van de Geest in de Veenestraat, in de stal die verbouwd is tot een feestzaaltje. Er is een bar in gemaakt en het plafond is betimmerd met schrootjes. Vroeger lag de boerderij in een boomgaard met appelaars en perelaars, maar die is er allang niet meer. Er zijn bungalows en rijtjeshuizen voor in de plaats gekomen. In bijna al die huizen – mijn vader wijst ze aan als we het erf op lopen – woont familie van ons. Daar en daar en daar en daar.

Ik ken niemand van de nichten en neven die aan de met wit papier gedekte tafels gebak zitten te eten, maar zij weten wel wie ik ben en ze nodigen me hartelijk uit om bij hen aan te schuiven. Wil ik een glaasje boerenjongens? Citroenjenever met suiker? Vruchten op brandewijn? Advocaat met slagroom dan? Een nicht in klederdracht – geruit schort, gebloemde kraplap, gehaakt mutsje – komt naast me zitten en begint zonder inleiding te vertellen dat geloofsafval van de kinderen het ergste is wat ouders kan overkomen. Gelukkig is het haar bespaard gebleven. Ga ik nog naar de kerk? Daar was ze al bang voor. Mijn broers dan? Mijn zussen? En mijn moeder? Woont die nog steeds apart? Dat bedoelt ze nou. Dat is wel verschrikkelijk voor mijn vader. Ze zal voor hem bidden. Ze zal ook voor mij bidden, want misschien dat God mij zijn genade toch nog tonen wil.

‘Dat kan hoor. Of jij gelooft of niet, dat is niet jouw beslissing.’

De dunne vingers, de smalle neus, de brede heupen. Ik herken mijn oma in haar en ik hoor haar ook in de schelle lach waarmee mijn vaders nicht haar sombere woorden begeleidt. Nee, zegt ze, je vader heeft het niet getroffen in zijn leven. Je vraagt je af voor welke zonden hij zo gestraft moet worden. Hij is dan wel een hele meneer geworden die al zijn kinderen heeft laten studeren, maar wat heeft het hem gebracht? Kijk hem zitten in zijn nette pak, met in het knoopsgat van zijn revers eh…

‘Wat heb je daar in je knoopsgat zitten, Wim?’

‘Mijn lintje.’

‘Lintje? Wat voor lintje?’

‘Ik ben officier in de Orde van Oranje-Nassau.’

‘Fijn voor je.’

Aan het begin van de middag wordt er een psalm gezongen, langzaam en plechtig, in de berijming van 1773. ‘Ai, ziet, hoe goed, hoe lieflijk is ’t, dat zonen van ’t zelfde huis als broeders samen wonen.’

Bij de deur van de stal hangt een foto van de ouders van mijn oma, Jan en Aartje, gemaakt ter gelegenheid van hun huwelijk, in 1888. Hij draagt een zwarte boerenkiel, zij een zwarte jurk met een zwart schort. Een witte kap bedekt haar hals en haar oren. Ze was al zwanger van haar eerste.

‘Echte zijde.’

Een andere nicht is naast me komen staan en strijkt liefdevol met haar hand over de foto, alsof ze zo de stof van Aartjes jurk kan voelen.

‘Heel veel plooitjes. Het was me toch een werk om die te strijken.’

Om zes uur wordt er stokbrood met gerookte zalm gegeten, en om zeven uur draagt de slager een warm en koud buffet binnen. Huzarensla, nasi, saté en Thaise kip. Ik verwachtte paling, IJsselmeerpaling, maar een neef legt me uit dat paling veel te duur zou zijn geweest.

‘Reken op anderhalf pond per persoon. Veertig keer vijftien euro. En dan heb je nog geen goede paling, want die is er niet meer.’

Er wordt gebeden en daarna wordt er een feestlied gezongen. ‘Willen wij Hem dank betuigen, die dit ons heeft bereid. Willen wij tesaam Hem bidden, dat Hij u nu verder leidt.’

Er wordt een mop verteld. Waar kun je een bolletjesslikker aan herkennen? Aan de tulpen die uit zijn achterste groeien. Een nicht vraagt aan een neef met een dikke buik of hij soms op de brommer is gekomen. Nee, hoezo? Ze denkt dat hij zijn helm onder zijn bloes heeft gestopt. Ze giert het uit als hij haar vastgrijpt en door elkaar schudt. Mijn vader lacht mee.

Jannetje, mijn oma, werd geboren in 1902 als twaalfde in een gezin met vijftien kinderen, van wie er veertien in leven bleven. Haar moeder, Aartje van de foto, was tweeënveertig toen de jongste kwam. Daarna wilde ze niet meer bij haar man in de bedstee slapen. Een paar jaar later stierf ze aan een nierziekte. Of aan iets in haar hoofd, niemand die het precies weet. Ze leed in elk geval aan migraine, behalve als ze zwanger was.

Jannetjes vader was een goede boer met een stuk of twintig koeien, twaalf varkens en een paar honderd kippen. In 1913, een jaar voordat hij zijn vrouw zou verliezen, liet hij de boerderij in de Veenestraat bouwen, een halfuur lopen vanaf de oude boerderij, die in Spakenburg bij de Oude Haven stond. Al zijn zoons werden later boer of slager. Zijn dochters trouwden met boeren. Jannetje was de enige van zijn kinderen die niet met een boer zou trouwen en niet in haar geboortedorp bleef wonen.

Ze moest nog twaalf worden toen haar moeder doodging. Ze was een tenger en mager meisje met een fijngetekend gezicht. Jammer genoeg voor haar werd dat in Bunschoten niet mooi gevonden. Magere meisjes waren minder sterk en kregen minder kinderen. Ze moest dus dikker worden. ’s Morgens na het melken kreeg ze verse room met geklutste eieren te drinken. Hoe graag ze ook wilde, het lukte haar zelden om haar beker leeg te krijgen. Ze had altijd pijn in haar buik. Op haar drieëntwintigste bleek ze een verwaarloosde blindedarmontsteking te hebben. Haar galblaas was ook niet in orde. Ze werd geopereerd en daarna begon ze de gewenste vormen te krijgen. Heupen, borsten, buik.

Toen Jannetje van de lagere school kwam, ging ze bij een oom in de huishouding werken. Die oom was ook boer en weduwnaar, net als haar vader. Al haar oudere zusters, en alle meisjes die ze kende, werkten bij familie in de huishouding tot ze trouwden. En ze trouwden altijd jong, voor hun twintigste, en bijna altijd waren ze zwanger. Seks voor het huwelijk was in strijd met het zevende gebod, maar niemand in Spakenburg of Bunschoten die ermee zat. Een boer of een visser kocht nou eenmaal niet graag een kat in de zak. Op zondagavond, als de volwassenen bij elkaar op bezoek gingen, klommen de jongens door het open raam bij de meisjes naar binnen en dan werd er gevreeën.

Maar Jannetje had op haar drieëntwintigste nog geen man. Misschien kwam het doordat ze zo mager was, misschien doordat ze niet zo gemakkelijk zwanger werd. Het kan ook zijn dat ze het hoog in haar bol had en geen zin had in een boer of een visser. Maandenlang was ze verliefd op een jongen die naar Kampen zou gaan om dominee te worden. Ze zag hem voor het laatst toen hij in het koetsje stapte dat hem naar het station in Amersfoort zou brengen.

Haar zuster Gerritje, zes jaar jonger dan zij, kreeg op haar zeventiende al een kind. Het was een meisje, ze noemde haar Aartje, naar haar overleden moeder. Maar Gerritje had een groot probleem, want zij had ook geen man, in elk geval geen man die met haar kon trouwen. De vraag was dus wie haar zwanger had gemaakt. Een broer? Een oom? Haar vader? De boer bij wie ze in de huishouding was? De vrijer van een van haar oudere zusters? Daar zaten de mensen in Spakenburg en Bunschoten heel erg mee. Gerritje kreeg de hoon van het hele dorp over zich heen. Jarenlang durfde ze nauwelijks de straat op. In de kerk, de Noorderkerk in Spakenburg, verborg ze zich op de achterste rij, een zwarte sjaal voor haar gezicht. Tot op haar sterfbed zou ze niet vertellen wie de vader was, zelfs niet aan haar dochter. Alleen mijn oma wist het. Mijn oma was de enige zuster die nog thuis woonde toen Gerritje haar kind moest baren.

Toen ik een jaar of dertien, veertien was, vertelde mijn oma me wel eens hoe Gerritje had liggen schreeuwen in de bedstee en hoe zij naast haar heen en weer had gelopen, in paniek, omdat ze niet wist wat ze moest doen. Bij een mens ging het toch heel anders dan bij een koe. Maar de dokter durfde ze niet te roepen, daar was de schaamte te groot voor.

‘Het wier verskrikkelik.’

Mijn oma zou ook tot op haar sterfbed verzwijgen wie de vader van Gerritjes dochter was geweest.

Ik heb tante Gerritje nog gekend, want ze logeerde vaak bij mijn oma en toen ze beiden weduwe waren geworden – Gerritje was op haar drieëntwintigste getrouwd met een man die een voorkind geen bezwaar had gevonden – gingen ze samen reizen. Met de bus naar Valkenburg, met een boot over de Rijn naar Zwitserland, met het vliegtuig naar Israël. Daar bezochten ze Nazareth en Bethlehem, en de berg Golgotha, waar de Here Jezus gekruisigd was. Tante Gerritje had net zulke smalle enkels als mijn oma en net zo’n dikke buik, maar die van haar leek nog dikker door haar klederdracht. Hun stemmen waren hard en hoog als ze met elkaar praatten, opgewonden, waardoor het leek alsof ze altijd ruzie hadden. Maar dat was niet zo. In Spakenburg praatte iedereen zo. Nog steeds trouwens. Mijn vader praat ook zo.

Mijn oma liet het nooit merken, maar ze had altijd medelijden gehouden met haar zuster Gerritje. Mijn vader had ook medelijden met Gerritje, en met Aartje – zijn liefste nicht – die door het leven moest als de dochter van die moeder. Toen Gerritje was overleden, in 1999, meende mijn vader dat de tijd rijp was om zijn tante te rehabiliteren. Hij reed van Amsterdam naar Spakenburg voor haar begrafenis en aan het eind van de dienst klom hij op de preekstoel om de gemeente toe te spreken. Hardop had hij zich afgevraagd of het leven van deze vrouw niet onnodig zwaar was geweest. Had zij soms alleen de verantwoordelijkheid gedragen voor haar ongehuwde moederschap? Had zij daar nou echt zo hard voor gestraft moeten worden?

Toen hij was uitgesproken, was er in de kerk een diepe stilte gevallen. Bij de koffie met cake was Gerritjes kleinzoon, de zoon van Aartje, woedend tegen hem uitgevaren. Hoe had mijn vader erover durven beginnen. Hoe had hij die woorden in zijn mond kunnen nemen. Misschien dat het in Amsterdam anders toeging, maar hier werd over zulke zaken niet gesproken, zeker niet vanaf de kansel. Er waren nakomelingen die Gerritjes geheim niet eens kenden en nu was de schande toch nog over hen gekomen. Gerritjes dochter Aartje zei dat ze mijn vader de deur zou wijzen als hij het ooit nog zou wagen bij haar langs te komen.

Gerritjes kleinzoon was dominee in Blokzijl, een dorp in de kop van Overijssel. Later was mijn vader bij hem op bezoek gegaan om het uit te praten. Hij dacht dat het gelukt was. Maar dat is niet zo. Op de reünie van mijn vaders neven en nichten word ik apart genomen en krijg ik te horen dat mijn vader dankbaar mag zijn dat ze hem nog hebben uitgenodigd, want hij verdient het niet.

‘Je weet toch wat hij bij Gerritjes begrafenis gezegd heeft?’

Er zijn dan al weer acht jaren verstreken. Gerritjes dochter Aartje is er niet bij, want zij is dement geworden.

Mijn opa, de vader van mijn vader, heette Jacob Koelewijn. Maar omdat half Spakenburg zo heette, noemde iedereen hem Jacob van Willem Sam. Willem Sam was de bijnaam van zijn vader, mijn overgrootvader. Die had een nogal grote neus.

Ik heb mijn opa nauwelijks gekend, want hij stierf toen ik vier was. Mijn enige herinnering aan hem is dat hij paling stond te bakken in het souterrain van het huis waar hij en mijn oma toen woonden, op de Nieuwendammerdijk in Amsterdam-Noord. Daar had hij een petroleumstel van donkergroen email neergezet en ik zat in een fietsstoeltje op de grond toe te kijken hoe hij met zijn blote handen palingen uit een emmer water haalde. Ze kronkelden nog als hij zijn mesje achter hun kieuwen zette en in één beweging het vel van hun lijf trok. Daarna legde hij ze voorzichtig in de sissende olie.

Mijn vader zegt dat dit niet waar kan zijn. Volgens hem at mijn opa geen gebakken paling, alleen gerookte. Elke week liet hij er uit Spakenburg een kistje van bezorgen en daar at hij zich dan bol en rond aan. Het vet droop langs zijn kin. Mijn opa, zegt mijn vader, bakte schol op het petroleumstel in het souterrain. Schol met van die rode stippen op de rug.

Mijn opa werd in 1900 geboren in een klein huis aan de Oude Haven, bijna in het water van de Zuiderzee. Mijn overgrootmoeder, zijn moeder, noemde hem in de brieven die ze hem stuurde toen hij naar Amsterdam was verhuisd ‘jakop’ of ‘jakkop’, zonder hoofdletter. Zo werd zijn naam in Spakenburg uitgesproken. Jakkop.

Jacob was haar achtste kind, haar eerste zoon, haar grootste lieveling. Na hem kreeg ze nog zes meisjes en tot slot kwam er weer een jongen, Bram. In Spakenburg leeft hij voort als Bram Kattenmoor, naar zijn grootste liefhebberij: jonge katjes vermoorden door ze over het dak te gooien. Volgens mijn vader was hij een nietsnut, een dronkenlap die bij twee vrouwen tegelijk een kind verwekte, bij een weduwe en bij een nog ongehuwd meisje. En toen koos hij ook nog eens de weduwe om mee te trouwen en liet het meisje zitten.

Ruim anderhalve meter hoog was Jacobs moeder en haar bekken leek na vijftien kinderen, van wie er zes stierven, bijna net zo breed. Ze had een kar met een hond ervoor en daarmee ging ze op pad om vis te venten. Meestal ging ze naar Baarn, maar op vrijdagen ging ze naar Oosterbeek, bij Arnhem. Daar woonden katholieken en die moesten op vrijdag vis eten. Ze vertrok donderdagsavonds en onderweg sliep ze in haar kar, tussen de manden. De hond kende de weg. Later, toen de visserij in Spakenburg voorbij was, zou Jacobs moeder lachen om haar kleindochters als die na een dag schrobben en boenen in hun werkhuizen klaagden dat ze zo moe waren, meui in het dialect dat ze sprak.

‘Meui? Wat is dat voor een woord? Waar ben je dan zo meui van?’

Jacobs moeder klaagde nooit. Ze danste wel van geluk als ze merkte dat ze ongesteld was. Deze maand godzijdank niet zwanger. Ze was de trotse dochter van de grootste vishandelaar van het dorp, tevens de eigenaar van café Oog in ’t Zeil in de Oude Haven. Helaas was ze met de verkeerde man getrouwd.

Jacobs vader, Willem Sam met de grote neus, was visser. Maar hij was geen goede visser en hij kreeg op jonge leeftijd een beroerte. Toen zat er niets anders op dan dat hij ook ging venten. Hij ging op de fiets, met een mand aan het stuur en een weegschaal op de bagagedrager. Hij was ook geen goede venter. Zijn waar bedierf, zijn beurs bleef leeg. Hij eindigde als een lastige man met gekke gewoonten. Was het bloedheet, liep hij nog met twee paar wollen kousen aan, want wat tegen de kou hielp, hielp ook tegen de hitte. Hij maakte doorlopend ruzie met zijn zoon Jacob, mijn opa.

Jacob was op de lagere school een goede leerling. Hij kreeg extra rekenlessen, extra schrijflessen en hij mocht naar de zevende klas. Zijn beste vrienden, ook vissersjongens, leerden daarna door voor onderwijzer. Een van hen werd later hoofdmeester van de lagere school in Spakenburg. Een ander werd directeur van de mulo. Maar Jacob moest na de zevende klas gaan werken. Hij kreeg een fiets met een mand aan het stuur en een weegschaal op de bagagedrager. En daar ging hij, naar Baarn en naar Amersfoort, de deuren langs.

Toen kwam de stormvloed van 14 januari 1916. Rond de hele Zuiderzee braken de dijken door, er vielen tientallen doden, het vee verdronk. In de Oude Haven van Spakenburg stond bijna geen huis meer overeind. De botters waren meters ver de wal op gesmeten. Jan van de Geest, de vader van mijn oma, zette met zijn mes een kerf in de deurpost van zijn boerderij in de Veenestraat: tot zo hoog was het water gekomen. Mijn vader wijst ernaar als we bij de reünie van zijn neven en nichten zijn. De kerf zit vlak boven zijn hoofd.

In een houten eierkist bij mijn vader op zolder vind ik tussen stapels oude brieven, krantenknipsels en foto’s van mijn opa een boek over de stormvloed van 1916. De kaft is verdwenen, maar in het voorwoord staat dat het werd geschreven door een zekere M. van der Staal, journalist bij drukkerij Libertas te Rotterdam. Hij werkte ‘ten voordeele van het watersnood-comité’ dat met de verkoop van het boek hoopte geld in te zamelen voor de gedupeerden. Er was al een ‘millioen saamgebracht’, voortreffelijk, maar de gaven moesten nog meer en rijker vloeien. ‘Ieder geve, naar vermogen! Ieder móet geven!’

Met een bootje voer Van der Staal vanaf Baarn naar Spakenburg en daar hoorde hij hoe een visser, Hendrikus de Jong, een ladder op was gevlucht toen het water kwam en pas tegen de ochtend ontzet kon worden. De rest van de dag huilde hij van verbazing dat hij het overleefd had. Een andere visser, Arie Jan de Graaf, was alles kwijtgeraakt behalve zijn bijbel. Dat kon geen toeval zijn. Jan Ruizendaal, ook een visser, had vlak voor de storm zijn geld tussen de bedden verstopt omdat hij wilde gaan kijken bij een hooiberg die verderop in brand stond. Iedereen wist dat dieven dan graag hun slag sloegen. Een paar uur later zag hij al zijn spullen de zee in spoelen, ook de bedden met het geld ertussen.

‘Nederland zinkt!’ schrijft Van der Staal in zijn laatste hoofdstuk. Geleerden hebben het hem verteld: ‘De bodem van Noorwegen rijst op uit zee; die van Nederland echter zinkt!’ Dus: ‘Heel het Nederlandsche volk moge wakker en waakzaam zijn! Want onze oude vijand, de zee, slaapt nimmer!’

Twee jaar later, in 1918, besloot de Tweede Kamer tot de uitvoering van de Zuiderzeewerken. De Afsluitdijk zou worden aangelegd, het IJsselmeer zou daarna grotendeels worden ingepolderd. In Spakenburg wist iedereen wat dat betekende: de Zuiderzeevisserij, eeuwenlang de voornaamste broodwinning hier, zou binnen een jaar of vijftien een verloren zaak zijn. Maar verzet was er nauwelijks. Niet voor niets had de apostel Paulus in zijn brief aan de Romeinen geschreven dat alle gezag van God kwam. Wie zich tegen de overheid verzette, verzette zich tegen Hem. De mensen hier waren lijdzaam, omdat ze geloofden dat alles was voorbeschikt. Aan het begin der tijden had God bepaald wie er door zijn genade gered zouden worden en wie niet. Uit het evangelie van Mattheus was bekend dat velen geroepen waren en slechts weinigen uitverkoren.

Jacob, achttien jaar nu, was net visser geworden op een logger die naar Schotland en de Shetlandeilanden voer. Zijn vrienden van de lagere school stonden al voor de klas, maar hij ging mee op haringvangst, zes weken op zee, drie weken thuis. Eind 1919 werd hij ingeloot voor de militaire dienst. Het snippertje papier met zijn nummer erop vind ik in de eierkist. Op een ander snippertje papier staat waar hij zich moest melden – in een schoolgebouw in Amersfoort – en hoe laat.

Hij bracht het tot sergeant. Daarna had hij weer terug kunnen gaan naar de Noordzee. Dat was de normale gang van zaken geweest. Terug naar de Noordzee en weer haringvisser worden. Maar Jacob deed het niet. Was hij jaloers op zijn vrienden? Was het ambitie? Verzet? Niemand die het nog met zekerheid kan zeggen. Jacob was een jonge man van eenentwintig, vastbesloten om geen haringvisser te blijven. Hij wilde bij de politie.

Eerst werd hij weer visventer en met het geld dat hij verdiende, en thuis niet hoefde af te dragen, haalde hij zijn diploma praktisch boekhouden. Daarna meldde hij zich bij een politieman in Baarn die hem wel wilde opleiden. Een school was er nog niet. Bij zijn examen, vier jaar later, haalde hij alleen maar zevens en achten, en acht was het hoogste cijfer. Andere vissersjongens kwamen achter de lopende band in een van de fabrieken die met staatssteun in het dorp gebouwd waren. Een knopenfabriek, een schoenenfabriek, een broodfabriek. Maar Jacob niet. Jacob ging niet achter de lopende band staan.

Tegen een politieman werd hoog opgekeken, zeker zo hoog als tegen een onderwijzer. En Jacob was ijdel. Hij liet zich graag portretteren, elk jaar opnieuw, als sergeant al. Kin in de lucht, borst vooruit, de witgeschoeide handen strak om zijn sabel geklemd. De zoon van een mislukte visserman, oké, maar ook de zoon van een moeder uit een gerespecteerd vishandelaarsgeslacht die hem zijn hele leven al adoreerde. Jacob was dominant en knap, met zijn bijna lichtgevende blauwe ogen, zijn krullende haar, zijn regelmatige witte gebit, dat hij tot zijn voortijdige dood puntgaaf zou weten te houden. In zijn borstzak, zegt mijn vader, zat een speld waarmee hij na het eten eeuwig en altijd tussen zijn kiezen zat te peuteren.

Op vrije middagen liep Jacob met zijn vrienden de onderwijzers door het dorp te paraderen met een gedeukte schuiftrompet en een paar oude trommels. Ze maakten ook een roddelkrantje, de Stofzuiger. Een boer heeft zijn vrouw bestolen en het geld gebruikt om haar op de jaarmarkt in Hoorn met een andere vrouw te bedriegen. De baas van de melkfabriek heeft een greep in de kas gedaan. Een visventer krijgt op de afslag altijd de beste vis, rara hoe kan dat. Een diaken staat toe dat zijn dochter met twee vrijers vrijt. Waarom noemt die man zichzelf geen souteneur? Alles anoniem, maar iedereen wist wie erachter zaten, want Jacob en zijn vrienden kwamen zelf nooit aan de beurt. Toen de burgemeester in de gemeenteraad een onderzoek naar de Stofzuiger gelastte, lachten ze hem in het volgende nummer keihard uit.

‘Mijnheer den Burgemeester, kunt U niet beter uw centen gaan tellen?’

Jacob en Jannetje kenden elkaar uit de kerk, de Noorderkerk in Spakenburg, die nu gereformeerd vrijgemaakt is, maar toen nog gewoon gereformeerd was. Twee keer per zondag zaten ze op het balkon in de zijbeuk, bij de andere jonge mensen die nog niet getrouwd waren, de jongens bij de jongens, de meisjes bij de meisjes. Aan het eind van elke bank zat een gemeentelid dat erop moest toezien dat er niet al te erg gekeet werd. Die heette de hondenslager.

Jannetje keek graag naar Jacob. Alle meisjes keken graag naar Jacob. Maar Jacob ging pas naar Jannetje kijken toen hij bijna politieman was en zich zeker van zijn zaak voelde. Zo vanzelfsprekend was het niet dat de zoon van een mislukte visserman het aanlegde met de dochter van een goede boer. Vissers waren afhankelijk van de boeren. Die leenden hun het geld waar zij hun botters van kochten, of waar ze in de winter van leefden als in de zomer de vangst slecht was geweest. De vader van Jannetje vond het intussen allang best dat zijn dochter met Jacob ging. Hij was blij dat ze eindelijk aan de man raakte. Ze was tenslotte wat ze was: een nog altijd te mager meisje uit een halfverweesd gezin.

Alles heeft zijn tijd, zegt Prediker. Eerst zaaien, dan oogsten. Jacob kon een baan in Amsterdam krijgen, want daar werd in de jaren twintig het politiekorps fors uitgebreid. De stad groeide hard, de Olympische Spelen kwamen eraan en het gemeentebestuur investeerde in wat we nu professionalisering zouden noemen. Hogere salarissen, vrije dagen, nieuwe diensten: kinderpolitie, zedenpolitie, motorbrigade. Het aantal inspecteurs ging in een paar jaar van 70 naar 113, het aantal brigadiers van 103 naar 160, het aantal agenten van 1533 naar 2100. En een van die agenten was Jacob. Zijn voordeel was dat de politie graag gereformeerde mannen aannam, omdat ze zo gezagsgetrouw waren. Gereformeerde mannen vonden het een eer om het zwaard van de overheid te zijn.

In 1927 verhuisde Jacob naar Amsterdam. Hij kwam in de kost bij een hospita in de Staatsliedenbuurt, ook wel de koperenknopenbuurt genoemd, omdat er veel tramconducteurs en andere uniformdragers woonden. De Staatsliedenbuurt was een van de nieuwste uitbreidingen van Amsterdam: dicht op elkaar gebouwde huizenblokken van vier etages hoog. Trouwen kon Jacob nog niet, want hij moest eerst genoeg verdienen om een gezin te kunnen onderhouden. Dus daar zat hij dan, in zijn eentje in de grote stad. Geen telefoon, geen mogelijkheid om even op en neer naar huis te gaan. Voor Jannetje, zijn verloofde nu, had hij een stapeltje enveloppen gemaakt met zijn naam en adres erop. Ze spelde niet zo goed en normaal maakte hij daar graag grapjes over.

‘Hoe schrijf je kip, Jannetje?’

‘K-ij-p?’

In het dialect dat ze spraken klonk een ij als een i.

Maar nu vond hij het maar al te fijn als ze hem schreef. En dat deed ze, brieven vol over ‘lekker zoenen, lekker zoenen’. Later zou mijn vader ze terugvinden in de eierkist, die toen nog bij mijn opa en oma op zolder stond. Toen mijn oma erachter kwam dat hij ze allemaal gelezen had, gaf ze hem zo’n harde draai om zijn oren dat hij sterren zag. Daarna verscheurde ze ze.

Jannetje, mijn oma, werkte intussen aan haar uitzet. Overdag deed ze het huishouden bij haar oom, ’s avonds zoomde ze handdoeken en theedoeken, lakens en kussenslopen. Ze versierde de randen met fijn borduurwerk. Later zou alles in strakke, gesteven stapels in haar linnenkast liggen, de zomen naar binnen gevouwen, zoals het hoorde bij een nette huisvrouw. Ze breide sokken en hemden voor haar aanstaande man, en ook vast slobpakjes voor de baby die er, verwachtte ze, wel snel zou komen. Ze naaide kleren voor zichzelf, rokken en jurken – burgerkleren. Ze zou haar zusters en schoonzusters gaan missen, maar het was hoog tijd dat ze bij haar vader wegging. Ze was de laatste dochter die nog thuis woonde.

Ze trouwden op zaterdag 14 juli 1928 voor de wet en op zondag 15 juli voor de kerk. Een paar dagen ervoor lieten ze zich fotograferen. Jacob in een zwart pak en met een zwarte hoed op, Jannetje nog één keer in klederdracht. Het frontje van haar kraplap werd later rood ingekleurd. Ze had kort ervoor al haar tanden laten trekken en droeg nu een kunstgebit. Het was het huwelijkscadeau van haar vader. Op de foto glimlacht ze. Ze ziet er gelukkig uit.

De dominee had voor zijn preek de tekst uit Genesis gekozen waarin Abram van God te horen kreeg dat hij zijn familie moest verlaten en moest wegtrekken uit zijn land. ‘Ga uit uw land, en uit uw maagschap, en uit uws vaders huis, naar het land, dat Ik u wijzen zal. En Ik zal u tot een groot volk maken, en u zegenen, en uw naam groot maken; en wees een zegen!’

Ze brachten hun huwelijksnacht door in een van de bedsteden bij Jannetjes vader op zolder. De volgende ochtend bracht hij hen met paard-en-wagen naar het station in Baarn. Daar namen ze de trein naar Amsterdam. Ze voeren met de pont over het IJ en aan de overkant stapten ze op bus B naar Tuindorp Oostzaan. Dat was ook een nieuwe stadsuitbreiding, maar vriendelijker dan de Staatsliedenbuurt. Hier leken de huizen op de boerderijen die er gestaan hadden, met rode pannendaken, groene voordeuren en in ruitjes verdeelde vensterramen. De Gemeentelijke Woningdienst had hun een huis toegewezen in de Neptunusstraat, met twee slaapkamers, een tuintje voor en achter, een schuur. Negen maanden later, in april 1929, werd hun eerste en enige zoon geboren, Willem, Wim, mijn vader. Ze hadden hem, zoals het hoorde, vernoemd naar de vader van zijn vader, Willem Sam met de grote neus.

Het is zeker al een week boven de dertig graden als mijn zusje en ik naar mijn vader gaan om een zondag bij hem in de tuin door te brengen. Sinds zijn pensionering woont hij in Sint Nicolaasga, tussen Lemmer en Joure in Friesland. De eerste jaren woonde mijn moeder daar ook nog, maar zij woont nu in Heerenveen, een kilometer of twintig bij hem vandaan. We rijden eerst naar haar toe om haar op te halen. Ze staat al klaar bij de ingang van het verzorgingshuis.

‘Gezellig. Wat is het programma voor vandaag?’

Mijn vader woont in een kleine bungalow in een straat met rijtjeshuizen uit de jaren zestig. In zijn tuin groeit voornamelijk gras en langs de randen staan kwijnende rozen die hij weigert water te geven. Rozen raken namelijk verwend door water. Als ze het niet op eigen kracht kunnen, zijn het geen goede rozen.

Hij wacht ons op in de keuken. Vanwege de hitte heeft hij een wit T-shirt en een korte broek aangetrokken. Daaronder draagt hij de grote, zwarte schoenen die hem door de orthopeed in het ziekenhuis zijn aangemeten. Zijn dikke wollen sokken reiken tot halverwege zijn magere kuiten. Hij houdt zich vast aan het aanrecht.

‘Zo, meisjes. Wat een feest.’

Mijn zusje en ik hebben onze dochters meegenomen.

‘Dag opa.’

‘Dag schoonheden.’

Mijn moeder loopt naar hem toe, hij zoent haar op de mond, en daarna pakt zij de pot pindakaas van de keukentafel, draait het deksel los en neemt er met een mes een flinke lik uit.

‘Wat doe je nou, Renske?’

‘Ik neem een likje pindakaas.’

‘Dat moet je niet doen.’

‘Ik doe het toch.’

‘Je moet niet snoepen.’

‘Jij moet mij geen standje geven.’

Hij haalt zijn schouders op en zij gaat zitten. Ze draait de pindakaaspot dicht en neemt een aardbei uit het kartonnen bakje dat ernaast staat. Mijn vader heeft de borden voor de lunch al klaargezet. De nog bevroren boterhammen liggen verspreid over het aanrecht om te ontdooien. Een pan met zelfgemaakte groentesoep staat op het fornuis. Er zijn eieren en kroketten van Van Dobben.

Nu begint voor hem het grote regelwerk. Hij is nog niet helemaal bijgekomen van onze binnenkomst en kijkt hulpeloos om zich heen. De borden moeten naar buiten worden gebracht, de aardbeien moeten gewassen worden, de frituurpan moet uit de bijkeuken worden gehaald, de soep is nog niet warm en dan de eieren nog, de eieren moeten gekookt worden. Waar moet hij beginnen. De soep? De aardbeien?

Mijn moeder steekt haar armen naar voren, drukt haar polsen tegen elkaar en trekt een gezicht alsof ze gek is. Zij kan niets doen. Zij heeft twee linkerhanden. Intussen pakt mijn zusje de theedoek van het haakje en houdt die achter mijn vaders rug omhoog. Hij zit vol vlekken. De handdoek en het vaatdoekje zijn nog viezer. Ze trekt de bestekla open en vist er een beschimmelde kaaskorst uit. Van de snijplank plukt ze een paar verdroogde stukjes worst. Ze doet alsof ze kokhalst. Onze dochters krijgen de slappe lach.

‘Vader, als u nou eens lekker buiten onder de boom ging zitten.’

Maar zo gemakkelijk laat hij zich niet uit het veld slaan.

‘Waarom?’

‘Nou, daarom.’

Ik zet vast een pan water op voor de eieren. Mijn zusje pakt een schoon vaatdoekje uit de linnenkast en begint het aanrecht te soppen. De boterhammen gooit ze weg.

‘Wat doe je nou?’

‘Ik sop het aanrecht.’

‘Waarom?’

‘Omdat het een beetje vies is, vader.’

‘Hoe kan dat nou?’

Hij blijft nog een tijdje in de keuken staan en probeert een paar commando’s op zijn kleindochters uit. Als die nou eens de bekers op tafel gaan zetten en de melk uit de koelkast halen. Nee, niet dat kleine pak, dat grote pak. Dat gróte pak.

De melk is drie dagen over de houdbaarheidsdatum.

Hij druipt pas af als hij merkt dat we eerst de keuken en de koelkast willen schoonmaken, en meteen maar even de wc.

‘Die rotmeiden. Om je te bescheuren.’

Hij zet zijn groezelige witte pet op en gaat met mijn moeder samen in de tuin zitten.

We hebben wel geprobeerd om mijn vader een werkster aan te praten, maar hij wil het niet. Hij zegt dat hij zich prima redt. Bovendien komt buurvrouw Gerlie hem om de week een ochtend helpen. Hartstikke lieve vrouw. Drinkt altijd een heerlijk kopje koffie met hem. Luistert naar al zijn verhalen. Moet hij haar voor het hoofd stoten?

Maar om de week een ochtend is te weinig voor een man die niet ziet waar de kruimels vallen, niet merkt dat hij knoeit en zijn bord na het eten liefst zonder afwassen weer in de kast zet. Is het vuil? Waar dan? Zijn huis blijft hooguit twee dagen netjes.

Drie dagen voor ons bezoek belt hij me op om te zeggen dat hij kip heeft gekocht. Voorgesneden stukjes kip in plastic bakjes, van Albert Heijn. Hij heeft ook rijst gekocht, risottorijst, iets bijzonders, vinden we vast lekker. En nou had hij gedacht om er wokgroenten bij te doen, ook iets nieuws, met paprika en broccoli. En dan voor de kinderen, als ze willen, appelmoes. Hij heeft nog wel ergens een potje staan.

‘Lekker, vader. Staat de kip in de koelkast?’

‘Ik zal ze vast bakken.’

‘In nieuwe olie, hè. En daarna in de koelkast zetten.’

Hij is er niet aan toegekomen. Hij heeft het te warm gehad. Dus vinden we op zondag de kip nog ongebakken in de koelkast. Drie bakjes zijn het en een ervan is een halfjaar over de datum. Het potje appelmoes is vier jaar over de datum. Mijn zusje draait het open en houdt het onder mijn neus. Onze dochters krijgen weer de slappe lach.

We mikken de bedorven kip en de bruin verkleurde appelmoes in de vuilnisbak en zeggen tegen mijn vader dat wij wel zullen koken vanavond. Dan kan hij onder die boom blijven zitten. We gaan zwemmen in het Tjeukemeer en daarna zullen we wel zien.

Als we terugkomen, staat hij ons in de keuken op te wachten en vraagt wat er met de kip is gebeurd. Hij weet zeker dat hij drie pakken had gekocht en nu zijn het er nog maar twee. Oké, hij wil wel toegeven dat één pak nog in zijn vriesvak lag. Het kan ook best zo zijn dat het al een beetje oud was. Maar om het nou weg te gooien.

‘Er was niks mis mee, hoor.’

We weten wat hij nu wil horen. ‘In de Hongerwinter hadden we het met smaak opgegeten, vader.’

‘Dat wou ik maar zeggen.’

Daarna gaat hij tevreden weer onder zijn boom zitten en begint aan mijn moeder te vertellen hoe lekker we straks gaan eten, hoe goed hij voor alles gezorgd heeft. Kwestie van de juiste voorbereiding. Eerst bedenken wat je nodig hebt, dan pas op pad. En alles uit het hoofd hè. Er zijn mensen die opschrijven wat ze moeten kopen en ook de volgorde waarin ze dat moeten doen. Hij niet. Voor hem is het de sport om alles uit zijn hoofd te doen en zo de hersenen getraind te houden.

Mijn moeder kijkt naar hem en knikt.