Waarom de hel naar zwavel stinkt

Van Salomon Kroonenberg verscheen eerder
bij Uitgeverij Atlas:

De menselijke maat

Salomon Kroonenberg

Waarom de hel naar
zwavel stinkt

Mythologie en geologie van de onderwereld

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Voor mijn kleinkinderen

Uitgeverij Atlas heeft rechthebbenden van afbeeldingen, voor zover bekend, om toestemming tot publicatie gevraagd. Wie meent rechten te kunnen doen gelden betreffende afbeeldingen in dit boek wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

© 2011 Salomon Kroonenberg

Omslagontwerp: Zeno
Omslagbeeld: Solfatara, Italië
Foto auteur: Mariette Blokhuis

ISBN 9789045019932
D/2011/0108/556
NUR 320

www.uitgeverijatlas.nl
www.salomonkroonenberg.nl

Orde en netheid zijn overal van belang,
zeker in het ingewand van een wereldbol.

Tom Lanoye, Sprakeloos

Jeruzalem

Reeds had de zon de horizon bereikt
Waarvan de middagcirkel zich pal boven
Jeruzalem, z’n hoogtepunt bevindt.

Dante Alighieri, Purgatorio 2, 1-3

Er is geen betere plek om mijn geologische hellevaart te beginnen dan Jeruzalem, want hier is Christus ter helle gevaren. Christus’ hellevaart staat niet in de Bijbel, maar in het Evangelie van Nicodemus, een apocrief boek dat door de strenge hand van een redacteur het Nieuwe Testament niet heeft gehaald. Ik had anders beslist, het geeft een levendig en dramatisch beeld van de hel zoals het nergens in de Bijbel te vinden is.

Het gerucht ging dat twee zoons van de hogepriester Simeon, Carinus en Leucius, uit de dood waren opgestaan. De hogepriesters die Christus beschuldigd hadden, onder wie Annas, Caiaphas, Nicodemus, Joseph en Gamaliel, zochten de plek op waar Carinus en Leucius begraven hadden moeten liggen, en inderdaad, de graven waren leeg. Het bleek dat de doodgewaanden gewoon weer rondliepen in de stad Arimathea. De hogepriesters wachtten hen op, namen hen mee naar de synagoge, en deden de deur achter zich op slot. Toen vroegen ze hun hoe het mogelijk was dat zij er weer waren. Maar Carinus en Leucius maakten met hun vingers het kruisteken op hun lippen om aan te geven dat ze niets mochten zeggen. De hogepriesters vroegen of het Jezus was die hen uit het graf had op laten staan. Toen vroegen Carinus en Leucius om een vel papier en schreven hun verhaal op.

‘Nadat Jezus aan het kruis gestorven was en in zijn graf was gelegd heeft hij vele doden tot leven gewekt,’ schreven zij. ‘Wij zaten daar met al onze voorvaderen in de duisternis, en ineens scheen daar de gouden hitte van de zon, een purperen en koninklijk licht. Jesaja zei dat dat het licht van de vader, van de zoon van God was. En Seth, de zoon van aartsvader Adam, vertelde dat hij van de aartsengel Michael had gehoord dat wanneer vijfduizend en vijfhonderd jaar voorbij waren, de Zoon van God op aarde zou komen en het lichaam van Adam en de lichamen van de doden naar het Paradijs zou brengen.’

‘Wij zagen ook dat Satan en Hades ruzie kregen over de komst van Jezus. Satan klaagde dat Jezus mensen had genezen die hij, Satan, juist blind, lam, stom of leproos had gemaakt. Hij had het oude Joodse volk tegen Jezus opgezet, hem een speer in zijn zij gestoken, hem azijn met gal laten drinken en hem met scherpe spijkers aan een kruis genageld. Maar Hades zei dat Satan toch veel te machtig was om last te hebben van Jezus, en er waren wel vaker doden bij hem weggehaald, zoals Lazarus. “Maar dat was Jezus ook!” klaagde Satan.’

‘Tijdens dat gesprek hoorden wij ineens een donderende stem: “Open je eeuwige poorten, en de koning van eeuwige genade zal binnenkomen.” Hades zei toen tegen Satan: “Vecht dan tegen die man als je zo machtig bent!” En hij beval zijn dienaren om de bronzen poorten te sluiten en er ijzeren staven voor te zetten om te voorkomen dat Jezus binnen zou komen. Maar David, Jesaja en alle heiligen riepen: “Doe open de poort!” En de Zoon van God in mensengedaante verlichtte de eeuwige duisternis en verbrak de onverbrekelijke ketenen. Hades en zijn dienaren werden bang, en vroegen: “Wie ben jij? Ben jij soms Jezus, van wie Satan zei dat je heerser over de hele wereld zou worden?” De Koning van Genade vertrapte toen de dood, greep Satan vast en overhandigde hem aan Hades, en zei tegen hem: “Vanaf nu is Satan in jouw macht, in ruil voor Adam en zijn kinderen.” Toen leidde Jezus Adam en al zijn heiligen de Hel uit. Drie dagen mochten allen op aarde blijven om bij hun naasten te getuigen van de wederopstanding van Christus uit het graf, daarna bracht aartsengel Michael ze naar het paradijs. Maar wij, Carinus en Leucius, moesten in Arimathea blijven bidden.’

Christus’ hellevaart

Toen overhandigden Carinus en Leucius hun geschreven verhalen aan de hogepriesters, en meteen werden ze krijtwit, vervaagden en verdwenen. Maar hun geschriften blijven bestaan.

Hoe is Jezus de hel binnengekomen? Dat staat nergens. Zijn lichaam werd na de kruisiging op Golgotha in een grot gelegd, die Jozef van Arimathea voor zichzelf uit de rots had laten hakken. Die had er een zware steen voor gerold om te voorkomen dat de Joden het lichaam aan de gieren zouden geven. Maar er kwam een aardbeving, de steen rolde weg, en toen bleek dat het lichaam verdwenen was. Dat moet wel het moment geweest zijn dat Jezus in de hel was. Maar waar was de ingang? Achterin de grot? Daarom ben ik hier.

De Oude Stad is in vier kwarten opgedeeld, joods, christelijk, moslim en Armeens, elke religie met zijn eigen hel. Ik loop de christelijke wijk binnen door de Jaffapoort, niet meer dan een kleine kier in de metersdikke muur van witte, gele en grijze kalksteen die de hele Oude Stad omringt. Ik zoek mijn weg door de nauwe steegjes, poortjes en trapjes. Elektriciteitsdraden, waslijnen en snoeren met lampjes hangen als slappe spinnenwebben tussen de huizen. Daar is hij: de Heilige-Grafkerk. Ik ga naar binnen, want hier moet het graf van Jezus zijn.

Maar helaas, de Heilige-Grafkerk is plompverloren over het graf heen gebouwd, en dat het een grot was is niet meer te zien: bij de bouw van de kerk in de vierde eeuw is het overhangende dak van de grot weggehaald. Nadien zijn de Perzen en de Arabieren eroverheen geweest, er heeft brand gewoed, zodat er weinig oorspronkelijks over is. Nu staat er een non-descripte tombe, zo groot als een forse zeecontainer, die van iedereen had kunnen zijn, en die wegens gebrek aan onderhoud met kabels aan de vloer ligt vastgesjord. Er ligt ook geen steen meer voor die bij de volgende aardbeving weg kan rollen. Zelfs de berg Golgotha is voor de kerkbouw grondig weggehakt, alleen achter een verscholen raampje zie je nog wat gebarsten kalksteen. Maar een grot is niet te zien. Als ik gelovig was, in welk ook van de geloven die het graf hadden moeten onderhouden, had ik gezegd: Heiligschennis! Nu zeg ik: Vernietiging van een uniek natuurmonument! Als hij hier in de grot de hel in is gegaan, hebben ze er de sporen grondig van uitgewist. Wierook won van zwavel.

Wat allemaal weggehaald werd voor de Heilige-Grafkerk

Ik vervolg mijn weg door Jeruzalem. Bij de Damascuspoort, in de moslimwijk aan de noordzijde van de stad, klim ik op de muur. Het is een comfortabel wandelpad, beschermd met ijzeren hekken. Beneden wurmen dikke stromen toeristen zich in tegengestelde richtingen door de poort: de stad in, de stad uit. Ik kijk naar het noorden, met mijn rug naar de oude stad, en zie voorbij het straatrumoer, voorbij de stalletjes van souvenirverkopers, voorbij het drukke verkeer op de Sultan Suleimanstraat, voorbij de winkeltjes aan de overkant ineens een steile rotswand, met horizontale lagen van witte kalksteen. Op één plaats wijkt de rotswand terug, en is de ingang zichtbaar van een diepe spelonk. Een natuurlijke spelonk, ontstaan door oplossing van de kalksteen, dat blijkt uit de ronde vorm. Zou dat hem dan zijn? Is hier de ingang die Christus nam naar de hel? Het lijkt precies op de gravure van Gustave Doré van de ingang van Dantes hel, alleen is het sindsdien een beetje volgebouwd.

Achter de huizen ligt de rotswand met de ingang van Salomo’s steengroeve onder Jeruzalem, vanaf de Damascuspoort

De ingang van Dantes Inferno, Gustave Doré

Maar als je eenmaal door die natuurlijke ingang heen bent zie je dat het de hel niet is. Je komt in een enorm stelsel rechte uitgehouwen gangen: het zijn de steengroeven van Koning Salomo, of Sultan Suleiman, zo je wilt. Míjn steengroeven, dat wel. Hier werd de meleke, de koningskalk uit het Krijttijdperk, uit gehaald waar drieduizend jaar geleden de Tempel van Salomo mee werd gebouwd, later de Klaagmuur en ook een groot deel van de binnenstad. De gangen lopen wel vierhonderd meter door, tot ver onder de oude stad. Het is de vijfde wijk van Jeruzalem.

Gehenna nu: het dal van Hinnom

De vijfde wijk zit ook aan de zuidwestkant van de stad: in kalksteengrotten bij Ketef Hinnom, aan de zuidkant van de berg Zion, zijn graven uit de zevende eeuw voor onze jaartelling gevonden. Er lagen twee zilveren amuletten in met inscripties die bescherming tegen het kwaad bieden: ‘...Jahweh is onze verlosser en rots...’ Het zijn de vroegst bekende Bijbelse teksten.

Ketef Hinnom ligt op de rechteroever van het dal van Hinnom, of Ge-Hinnom in het Hebreeuws, Gehenna in het Jiddisch, Jehannah in het Arabisch. Het gehenna, de hel! Hier zou het dus moeten zijn, precies zoals het in Jozua 15:8 beschreven staat. Het was de plaats waar koning Salomo offerde aan vreemde goden, en waar zelfs kinderoffers werden gebracht aan de afgoden Moloch en Baal. Jahweh waarschuwt de inwoners van Jeruzalem in het boek Jeremiah dat, als zij niet ophouden met de afgoden te vereren en kinderen te offeren, deze plaats ‘niet meer zal heeten Het tofeth [brandstapel] en Het dal van den zoon Hinnoms, maar Het Moorddal’.

Later werd Ge-Hinnom een afvalhoop waar constant vuur brandde, en waar volgens de overlevering lijken van misdadigers in gegooid werden. Vandaar waarschijnlijk dat het Griekse ‘gehenna’ in het Nieuwe Testament als ‘hel’ vertaald werd. Maar dan heeft het zijn topografische betekenis verloren, en wordt het alleen nog allegorisch gebruikt.

Nu is Hinnom een droog dal, een nahal of wadi, ooit uitgesneden in dezelfde witte koningskalk door de nu opgedroogde Hinnom-rivier, die verder zuidwaarts samenvloeide met de Kidron en uiteindelijk afwaterde op de Dode Zee. Ook in de zijwand van het dal zijn nog enige ondiepe natuurlijke grotten te zien. Je kunt er aangenaam wandelen, er loopt een smal asfaltweggetje doorheen, zodat je via het pek misschien toch nog aan de hel wordt herinnerd.

Maar het dal van de Gehenna lijkt niets met de onderwereld te maken te hebben. De oude Israëlieten kenden de grotten rond Jeruzalem, haalden er steen uit en begroeven er hun doden met zilveren amuletten als grafgiften, maar ze associeerden ze niet met de verschrikkingen van het Gehenna die Jahweh hun in het vooruitzicht stelde.

Wat dan wel de hel was voor de Bijbel blijft onduidelijk. Het Hebreeuwse woord sheol in het Oude Testament wordt wel als ‘hel’ vertaald, maar ook als ‘graf’ of ‘put’. Veel meer dan dat het er diep is en dat er vuur brandt valt uit de teksten niet op te maken, en wáár dat sheol lag al helemaal niet, en het stonk er ook niet naar zwavel. Zwavel komt in het Oude Testament niet uit de grond, maar als regen uit de lucht – misschien wel van de eruptie van Santorini rond 1600 voor onze jaartelling, misschien ook uit een van de vulkanen van de Golan-hoogten, al zijn die eigenlijk te oud, of uitgewaaid uit de zwavelafzettingen van Be’eri aan de kust, maar niet uit de gehenna of de sheol.

Zwavel uit de Dode Zee

Voor veel Bijbelse verhalen vallen geologische verklaringen te vinden. Zo verklaart de Israëlische geoloog Y.K. Bentor de vernieling van de stad Hazor en het omvallen van de muren van Jericho uit aardbevingen, de zoutpilaar van de vrouw van Lot uit gedeeltelijke oplossing van de zoutlagen van de berg Sodom, en het brandend braambos uit natuurlijke gasvlammen. Maar over de hel en de grotten geen woord.

De enige plek in de Bijbel waar enig inzicht in de ondergrond te bespeuren valt is in de Openbaring van Johannes. Daarin wordt de duivel eerst duizend jaar in de afgrond geworpen, daarna wordt hij eruit gehaald en dan verdwijnen achtereenvolgens het beest, de valse profeet, de duivel zelf en uiteindelijk alle ‘vreesachtigen, en ongelovigen, en gruwelijken, en doodslagers, en hoereerders, en tovenaars, en afgodendienaars, en alden leugenaars (...) in den poel die daar brandt van vuur en sulfer’, zo heet het in de Statenvertaling. De afgrond en de poel van vuur en sulfer zijn dus blijkbaar verschillende plaatsen: er is toch enige ruimtelijke ordening onder de grond, al is het nog geen toverbal. En er is zwavel, al heet het in het Nieuwe Testament ineens sulfer. Maar het komt wel uit een poel. Eindelijk! De Bijbel is net een detective, pas op het laatst komt de ontknoping.

De Bijbelse onderwereld volgens de Amerikaanse baptist Clarence Larkin (1920); er is zelfs een klein paradijsje voor de zielen van de aartsvaders die door Christus bij zijn hellevaart mee naar de hemel zijn genomen.

Het mooiste laatste oordeel van vóór Dante, mozaïek in Torcello bij Venetië

Odysseus’ dwaalwegen

Op ’t midden van ons levenspad gekomen
trof ik mezelf in ’n donker woud; ik had
De rechte weg geheel uit ’t oog verloren

Dante Alighieri, Inferno, 1, 1-3

Een besneeuwde februarimorgen in Tartu, Estland. Een stad die ik vroeger alleen uit mijn postzegelverzameling kende, en uit mijn wensdroomreizen, gebogen over oude atlassen. Nu moet ik er toevallig zijn, een aangenaam soort ‘moeten’ dat ik het liefst zelf regisseer. Veel vrijstaande, Russisch aandoende, groengeverfde houten huizen, een marktpleintje met hobbelige keitjes, in een smalle straat het imposante neoclassicistische gebouw van de Tartu Ülikool, de universiteit, op een beboste heuvel een gebombardeerde kerk zonder dak, slechts warm gehouden door de dikke sneeuwlaag op de getrapte steunberen – en daar zit hij dan, mijn held voor vandaag: Karl Ernst von Baer. Hij zit breeduit en diep in gedachten in een leunstoel, de rechterhand ondersteunt zijn hoofd, de linker ligt vastberaden op de leuning. De sneeuw maakt het bronzen boek op zijn schoot onleesbaar. Misschien is het wel Homerus.

Even verderop staat het ruime witgeschilderde huis waar hij de laatste negen jaren tot aan zijn dood in 1876 woonde. Nu is het een aan hem gewijd museum. De enthousiaste jonge historicus Erki Tammiksaar is er de schatbewaarder van zijn omvangrijke wetenschappelijke erfenis. De werkkamer is tamelijk leeg, er staat een buste, er hangen kaarten van zijn reizen, een getekend portret: grimmige trek om de mond, stekende ogen, verwilderde haren, een enorme neus: hij heeft zijn uiterlijk niet mee, je durft hem bijna niet tegen te spreken. En op elk biljet van twee Estse kronen kom je hem tegen. Zijn dodenmasker verzacht zijn trekken weer. In een vitrine zijn boek uit 1872: Beiträge zur Kenntnis des Russischen Reiches und den umgrenzenden Länder Asiens, uitgegeven in Sint-Petersburg.

Erki troont me mee naar een zijkamertje, daar liggen alle publicaties die hij heeft kunnen verzamelen van Von Baer. De man schreef veel, over de meest uiteenlopende zaken en in de meest onwaarschijnlijke tijdschriften, en dit is de enige plaats waar ze allemaal bij elkaar liggen. Erki heeft er maandenlang in bibliotheken in Sint-Petersburg en Giessen naar gezocht. Een goede biografie bestaat niet, alleen een Russische die zo vol met fouten en geplagieerde teksten staat dat hij die alleen besmuikt wil noemen. Verbazingwekkend dat de gerenommeerde uitgeverij Nauka (Wetenschap) dat heeft laten passeren, zegt hij. Hij maakt er nu zijn levenswerk van om een goede biografie te schrijven, met de onwankelbare toewijding die alleen een uitgesproken bewonderaar op kan brengen.

Karl Ernst von Baer (1792-1876) was een wetenschappelijk wonderkind. Hij werd in Estland geboren, studeerde geneeskunde, en geldt als de grondlegger van de moderne embryologie: hij ontdekte de vrouwelijke eicel bij zoogdieren en bij de mens, en correspondeerde daarover met onder anderen Charles Darwin. Voordien had niemand een idee hoe de voortplanting precies werkte.

Ik kwam voor het eerst met zijn werk in aanraking bij de Kaspische Zee: rond Astrachan in de Wolgadelta bestaat het landschap uit tientallen kilometerslange evenwijdige kaarsrechte zandheuvels van zo’n twintig meter hoog, alsof er een eg van enorme dimensies door het landschap heen was gegaan.

Astrachan zelf ligt op een ervan. Deze heuvels zijn voor het eerst in 1854 door Von Baer beschreven in zijn omvangrijke Kaspische dagboeken: hij was niet alleen geneeskundige maar ook ontdekkingsreiziger en geoloog, en bovendien etnograaf, antropoloog en ichthyoloog. Hij was inmiddels hoofd van het Antropologisch Museum van Sint-Petersburg geworden, en tevens lid van de Sint-Petersburgse Academie van Wetenschappen. Zijn Kaspische expedities waren onderdeel van zijn talrijke wetenschappelijke ontdekkingstochten in Rusland en omringende landen, die hij vastlegde in het boek dat ik in Tartu in de vitrine zag liggen.

Die langgerekte heuvels in de Wolgadelta heten nog steeds Bèrovskië bugry, de Baer-heuvels. Hij beweerde dat het langgerekte duinen waren, en nog steeds, honderdvijftig jaar later, discussiëren Russische geologen fel onder elkaar of dat nu klopt of niet. Volgens mij heeft hij gelijk. Alleen al daarom wilde ik naar Tartu: om zijn oorspronkelijke Kaspische publicaties op te sporen.

De tweede reden was Homerus: de afdaling van Odysseus in de ondergrond. De godin Circe eist van Odysseus dat hij, voordat hij van haar eiland Aia huiswaarts gaat, een bezoek brengt aan de blinde ziener Teiresias in de onderwereld. Hoe die onderwereld er volgens Homerus uitziet staat al in de Ilias. Aan het begin van een godenvergadering op de Olympus houdt Zeus een donderpreek waarin hij iedereen bedreigt die het in zijn hoofd haalt om de Trojanen of de Danaërs te helpen in de Trojaanse oorlog:

... grijpen zal ik hem en diep in de schemerige Tartarus
slingeren, waar onderaards de afgrond het diepst is
met ijzeren poorten en een bronzen drempel,
zo ver onder de Hades als de hemel verwijderd is van de aarde.

Homerus, Ilias, VIII, 13-16

Hades zit al onder de grond, en de Tartarus ligt kennelijk nog dieper. Net als in de Openbaring van Johannes bespeuren we iets van gelaagdheid in de onderwereld, het begin van een toverbal.

Maar Odysseus doet niets met die informatie. Zijn beroemde reis naar de onderwereld in het elfde boek van de Odyssee is eigenlijk een anticlimax. Hij is er namelijk helemaal niet geweest. Circe vertelt hem wel hoe hij het schimmelige rijk van Hades kan bereiken. Hij moet eerst de kolkende Oceanus oversteken, en dan zijn schip voor anker leggen waar de kust vlak is en het bos van Persephone staat. Vandaar moet hij naar een rots gaan waar de rivieren Pyriphlegethon en de Cocytus, een zijtak van de Styx, samenvloeien en zich met oorverdovend geweld in de Acheron uitstorten. Daar moet hij een kuil van een el lang en een el breed graven, en plengoffers van wijn, honing, melk, water en gerstemeel brengen.

Odysseus volgt haar raad op, komt op de aangeduide plaats aan, in het mistige rijk der Cimmeriërs aan de uiterste rand van de Oceanus, graaft met zijn zwaard een kuil volgens haar instructies, en brengt de plengoffers. Dan komen de schimmen uit de onderwereld zelf omhoog uit de kuil en vertellen een voor een hun verhalen.

Odysseus hoeft dus helemaal niet af te dalen, en ondergrondse verschrikkingen blijven hem bespaard. Jammer, ik had graag gehoord wat daar onder te zien was.

Toch is het de eerste keer dat de toegang tot de ondergrond geografisch wordt aangeduid, en ik wil weten waar dat is. Negentiende-eeuwse schrijvers als Johann-Heinrich Voss, de cartografen van de oudheid Karl Spruner, Heinrich von Merz en Theodor Menke, en zelfs de politicus William Gladstone hebben ernaar gezocht met de hardnekkigheid van Atlantiszoekers.

Oceanus omspoelt de aarde volgens de klassieken.

Sommigen namen Oceanus letterlijk, want volgens de cartografische kennis van die tijd omcirkelde Oceanus de hele toen bekende aarde. Zodoende zochten ze Odysseus’ landingsplaats in de Atlantische Oceaan voorbij de straat van Gibraltar, de Scylla en Charybdis van die tijd. Het was altijd mistig in het rijk der Cimmeriërs, schreef Homerus, en dat sterkte hun overtuiging dat de ingang ergens in het noorden lag.

Op zijn reizen door het Russische Rijk had Karl Ernst von Baer ook het noordelijk deel van de Zwarte Zeekust nauwkeurig verkend, en hij was ervan overtuigd geraakt dat Odysseus dáár zijn kuil naar de onderwereld had gegraven. Hij schreef er zelfs een boek over, dat postuum in 1878 onder de titel Über die Homerische Lokalitäten in der Odyssee in Braunschweig verscheen. Odysseus had kort voor hij Circes eiland bereikte een bezoek gebracht aan de Laestrygonen.

Daar, in een prachtige haven liepen wij binnen. Aan weerszij
Rijst een ononderbroken en steil oplopende rotswand;
Recht tegenover elkaar en de haventoegang vernauwend,
Lopen twee klippen in zee en steken vooruit in de monding.
Daarheen stuurden de andere mannen hun welvende schepen,
om ze dicht bij elkaar, in de kom van de haven te meren.
Want in de havenkom zelf staat nooit ook maar enige golfslag,
Groot nog klein; het zeeoppervlak is er blank als een spiegel.

Homerus, Odyssee, X, 87-94

Het bezoek liep slecht af, de Laestrygonen bleken mensenetende reuzen te zijn en spietsten enkele metgezellen van Odysseus voor hun maaltijd. Maar daar ging het Von Baer niet om. ‘De beschrijving van de Laestrygonenbaai komt zo precies overeen met de baai van Balaklava, dat dat onmogelijk toevallig kan zijn.’ Balaklava is een oude stad op de Krim, die inmiddels vergroeid is geraakt met Sevastopol, thuishaven van de Russische Zwarte Zeevloot. De baai van Balaklava heeft een opvallende vorm met een S-bocht erin. Von Baer is er tweemaal geweest, schrijft hij, en beide keren was het water er spiegelglad ondanks de flinke golfslag op zee buiten de baai. Homerus kan dat niet verzonnen hebben, zegt hij verder, want zo’n baai bestaat niet aan de Griekse kusten (wat niet waar is, zoals we nog zullen zien). Voor hem is dit het ultieme bewijs dat het hele verhaal zich in de Zwarte Zee moet hebben afgespeeld. Zelfs het bosje van Persephone weet hij te lokaliseren, het is een populierenbos bij de monding van de Kuban-rivier in de Zee van Azov.

Baai van Balaklava-Sevastopol, volgens Von Baer de baai van de Laestrygonen

En bovendien, dáár woonden de Cimmeriërs immers, want Herodotus schrijft in zijn Historiën (4,12): ‘Nog steeds bestaat in Skythië de Cimmerische dam; verder heb je het Cimmerische veer, de landstreek Cimmerië en de zogeheten Cimmerische Bosporus.’ Dat laatste is de klassieke aanduiding van de smalle zeestraat van Kertsj tussen de Zwarte Zee en de Zee van Azov, of in landrottentaal, tussen de Krim en de Kaukasus. Zelfs de naam Krim verwijst volgens de Nederlandse bezorger van Herodotus Hein L. van Dolen naar de Cimmeriërs: het is afkomstig van het Akkadisch Gimiru, ‘zij die heen en weer trekken’. Rondom die zeestraat zaten de Griekse nederzettingen Gorgippa, Phanagoria, Panticapaeon, Nymphaea, Cimmerion, Theodosia ‘als kikkers rondom een poel’.

De Styx, zo voert Von Baer verder aan, staat bekend als een zwarte rivier, en Pyriphlegethon betekent brandend als vuur. Nu liggen aan weerszijden van de zeestraat van Kertsj talloze moddervulkaantjes, en vooral aan de Russische kant, bij Taman. Het zijn kleine pruttelende vulkaankegeltjes die geen lava of vulkanische as uitstoten, maar ploppende slijkbellen en trage modderstromen, ze zien vaak zwart van de uit de ondergrond meegekomen olie, en soms komen er gasvlammen uit, zoals we nog zullen zien. ‘Als men in die kegels naar binnen kijkt ziet men een zwarte, onbekende diepte, en als vanzelf krijgt men het gevoel dat door deze holle pijpen geesten of doden kunnen opstijgen.’ Von Baer beweert dan met een aplomb dat geen tegenspraak verdraagt: ‘dus er valt nauwelijks aan te twijfelen dat deze streek het materiaal heeft geleverd voor de beelden waarmee met name de vroegste Grieken hun Hades of Aides afschilderden’. Zijn ideeën vonden tot in Nederland navolging: de classicus Samuel A. Naber neemt het in De Gids van 1877 klakkeloos over: ‘Men ziet dus, dat deze streek alle voorstellingen aanbiedt, welke bij de onderwereld der Grieken behooren: drabbige rivieren van eene gedeeltelijk zwarte vloeistof, zoowel als stroomen van vuur.’

Maar andere classici van zijn tijd noemden Von Baers ideeën fantasie. Er zitten ook wel vreemde zaken in zijn reconstructie. Circe’s eiland Aia zou geen eiland zijn, maar op de Mingrelische kust van Georgië slaan, Calypso’s eiland Ogygia ligt in de Alpen, en hij moet zich in de wonderlijkste bochten wringen om dat te verklaren. Maar, zo schampert Von Baer in de St Petersburger Zeitung van 26 juli 1875, al die zogenaamde graecologen zitten maar in hun studeerkamer als dassen in hun holen, en als er iemand in de buurt komt bijten ze in het rond, net als echte dassen. Ze moeten eerst maar eens gaan kijken daar.

Het is september 2007. Ik ‘moet’ toevallig naar de Zwarte Zee, naar het land der Cimmeriërs, al ben ik geen graecoloog en ook geen das. Ik reis met een bont gezelschap van Russen, Oekrainers, Canadezen, Iraniërs, Moldaviërs, Turken, Amerikanen, Britten, Duitsers en Azeri van Gelendzjik aan de Russische Zwarte Zeekust naar Odessa. Wij hebben zojuist op een congres in Gelendzjik de zeespiegelgeschiedenis van de Zwarte Zee besproken. Sommigen beweren dat die ook nog in de laatste paar duizend jaar heftig op en neer is gegaan, anderen bestrijden dat. Nu krijgen we de veldgegevens te zien. We zien hoe hoog de zeespiegel stond in de vorige warme tijd, in de steile kliffen aan de zuidkant van het Tamanschiereiland. We zien de lange strandwal van Tuzla in de Straat van Kertsj, die voortdurend van plaats verandert en daardoor grensconflicten veroorzaakt tussen Rusland en Oekraïne. We vinden de getoonde sporen van de jonge zeespiegelveranderingen twijfelachtig.

Er is ook een museumpje gewijd aan de schrijver Michail Lermontov. ‘Taman is het ellendigste stadje van alle Russische kustplaatsen,’ schrijft hij in het mistroostige verhaal Taman, deel van zijn meesterwerk Een held van onze tijd (1839). De zwervende officier Petsjorin wordt in de mist bestolen door een blinde. Zo komen Homerus’ blinde ziener Teiresias en het mistige Cimmerische rijk in vermomming terug in de wereldliteratuur. Taman betékent zelfs mist.

We zien ook zesduizend jaar oude massieve dolmens uit de Steentijd, koergany, grafheuvels met ingenieuze koepeldaken, we zien de ruïnes van de Griekse nederzettingen Gorgippa (nu Anapa), Phanagoria en Panticapaeon (nu Kertsj). In de musea van die steden staan Griekse beelden en amfora’s, Perzische en Joods-Chazaarse grafstenen, er zijn schitterende Scythische gouden sieraden en Chazaarse halskettingen van turkoois en agaat.

Maar geen spoor van de Cimmeriërs. Geen enkele archeoloog heeft hun aanwezigheid hier nog kunnen aantonen, terwijl Homerus en vooral Herodotus toch zo stellig over hen schreven. Ik vraag onze gids Viktor Zinko naar de Cimmeriers. ‘Die zaten aan de zuidkant van de Zwarte Zee, niet aan de noordkant, weten we nu,’ zegt hij.

De Straat en de baai van Kertsj, vanaf de ruïnes van het Griekse Panticapaeon. Stabiliteit en welvaart, staat er op de verkiezingspanelen van de pro-Russische Partij van de Regio’s van Viktor Janoekovitsj, en de Russische vlag wappert er op Oekraïens grondgebied.

De moddervulkanen van Taman zijn er wel, ze zijn ook actief, maar goed beschouwd noemt Homerus ze niet. Homerus is hier misschien wel helemaal niet geweest, en kende de genoemde plaatsen alleen van horen zeggen. Misschien heeft hij wel helemaal geen routebeschrijving voor Odysseus, voor Von Baer of voor mij willen maken, alleen maar een mooi verhaal. Maar Herodotus zal toch niet gelogen hebben? Het raadsel is nog niet opgelost.

Op 11 november 2007, twee maanden na mijn vertrek, breekt de hel los in de Straat van Kertsj. Bij een storm breekt de olietanker Volgoneft-139 in tweeën, vierduizend ton olie stroomt in zee en bevuilt de kust over dertig kilometer, dertigduizend vogels vinden de dood. Vier andere vrachtboten zinken, één geladen met schroot en drie met zwavel. Zevenduizend ton zwavel verdwijnt in zee. Het is alsof Von Baer vanuit het hiernamaals alsnog zijn gelijk probeert te halen door zwavel te storten op de plaats die volgens hem de ingang van de hel moet zijn geweest.

Het Lago Averno. Tussen het meer en de zee is nog net het Lago Lucrino te zien. Kleurengravure van Pietro Fabris (1776)

De ingang van de hel

Laat varen alle hoop, wie binnentreden.

Dante Alighieri, Inferno, 3, 9

Hier moet het zijn. Ik zet mijn huurauto aan de kant en begin rond het meer te lopen, het Lago Averno bij Napels. Hier, in de ‘hevig stinkende Avernusmond’, laat Vergilius zijn held Aeneas afdalen naar de onderwereld om raad te vragen aan zijn overleden vader Anchises.

Er was een hoge grot met een enorme gapende ingang, steil, beschut door duisternis van bos en ’n donker meer. Geen vogel kon daarboven ongewroken zijn vlucht vervolgen, zulk een sterke adem blies vanuit dat donkere gat omhoog en zocht de hemelkoepel op (Aornos is dan ook de Griekse naam voor deze plek).

Vergilius, Aeneis, VI, 237-242

Vergilius’ beschrijving van het Lago Averno is de meest concrete aanduiding van de ingang naar het onderaardse in de hele klassieke literatuur. Maar merkwaardig genoeg is er niets onheilspellends te zien. Het is een vriendelijk rond meertje, met wijngaarden en vruchtbomen langs de steile hellingen. Aornos betekent vogelloos, maar de eenden en meerkoeten duikelen kopje-onder in het heldere water tussen de hoge rietpluimen, ongewroken. Een man op een lichtblauwe Vespa, zoontje achterop, haalt mij knetterend in op het smalle wandelpad. Bij Bar Caronte geen veerboot naar een duistere overkant, maar een vrolijk gezelschap aan de lunch. Lete heet het mineraalwater, naar de onderaardse rivier van de Vergetelheid, dat wel, maar de universiteit La Sapienza garandeert de kwaliteit. De obolen verdwijnen in de zak van de waard. Ik ben verbaasd.

Wat had Vergilius tegen dit oord, dat eerder aan het paradijs dan aan de hel doet denken? Waar is de grot, het bos, waar zijn de giftige uitwasemingen? Of is het allemaal Dichtung? Gebruikte hij die naam alleen maar omdat het lekker klonk en metrisch goed uitkwam? Is het een fabeltje dat de vogels die over het meer probeerden te vliegen dood neervielen in het water? Maar nee, al rond 55 voor onze jaartelling schreef Lucretius in zijn volstrekt serieuze leerdicht De rerum natura:

Om te beginnen, de naam ‘avernisch’ stamt van het feit dat deze plaatsen gevaarlijk zijn voor alle vogels omdat als die in rechte vlucht er arriveren, zij de roeislag van hun vleugels vergeten, zeilen strijken en met verslapte nek neerstorten op het land, wanneer de plaatselijke toestand van dien aard is, of beneden in het water van het Avernusmeer. Dit meer ligt vlak bij Cumae, waar de bergen dampen Van bijtend scherpe zwavel en heetwaterbronnen.

Lucretius, De rerum natura, VI, 740-748

Maar Vergilius zal het Lago Averno ook uit eigen aanschouwing gekend hebben, want in de jaren dat hij Aeneis schreef, tussen 29 en 19 voor onze jaartelling, woonde hij grotendeels in Napels.

Ook de Griek Strabo, een tijdgenoot van Vergilius, beschrijft in zijn omvangrijke wereldbeschrijving Geographica heel precies de huidige ligging van het Lago Averno, en refereert daarbij naar de poort van de onderwereld. Hij gebruikt daarvoor dezelfde Griekse naam Aornos. Ook hij vertelt het verhaal van de vogels die uit de lucht in het water vallen vanwege de sterke uitwasemingen. Hoewel Strabo Geographica ná Lucretius’ De rerum natura en Vergilius’ Aeneis schreef, verwijst hij niet naar hen, maar vrijwel uitsluitend naar Griekse bronnen. Hij had volgens zijn biografe Anna Maria Biraschi geen hoge pet op van Latijnse schrijvers. Het Lago Averno was dus volgens vele bronnen een gevaarlijk meer waar je als vogel maar beter niet overheen kon vliegen.

Lago Averno is niet zomaar een rond meertje, het is een kratermeer. Ooit is hier een vulkanische uitbarsting geweest. Uitwasemingen zijn op zichzelf dus niet onlogisch. Ik speur langs de waterkant of ik soms nog opstijgende gasbelletjes zie. Net als ik elk jaar met mijn studenten doe langs de oevers van de Laacher See, een groot kratermeer in de Eifel. Daar stijgen ook gasbelletjes op, dag en nacht, het hele jaar door, ’s winters zelfs door het ijs heen. Je staat stil, je luistert, het is een zacht, vriendelijk geluid, een pruttelend pannetje, een onophoudelijke stroom koolzuurgas uit de diepte, 2500 ton per jaar, al dertienduizend jaar lang sinds de laatste eruptie, om ons eraan te herinneren dat de aarde nog druk bezig is daaronder. Ik voel me klein worden als ik bedenk dat mijn overgrootvaders het hadden kunnen horen, mijn achterkleinkinderen het zullen kunnen horen. Een mens is niets meer dan een enkele opstijgende luchtbel, die zich losmaakt van de modderige bodem, het oppervlak bereikt, een kortstondige mooie koepel van een centimeter doorsnee op het wateroppervlak maakt, en dan knapt de bel en het gas verdwijnt in de ruimte.

Maar bij het Lago Averno niets van dat alles. Golfjes, riet, eenden, kroos. Aan de oostzijde van het meer staat een hoog oprijzende Romeinse ruïne van dunne platte bakstenen. Het dak is ingestort, maar aan de hoge vensters is te zien dat het gebouw minstens twee verdiepingen telde. Tempio di Apollo staat er op de kaart. Maar volgens de vermaarde Napolitaanse archeoloog Amedeo Maiuri, die ook opzienbarende opgravingen deed in Pompeii en Herculaneum, is het geen tempel, maar het restant van een van de grootste thermale complexen uit de Romeinse tijd. De centrale achthoekige zaal was bijna net zo groot als het Pantheon in Rome. Maar waar zaten dan die warme bronnen? Die zouden toch ook op vulkanische uitwasemingen in de oudheid wijzen? Zelfs Boccaccio dichtte nog in 1337, dus na Dantes Divina Commedia, over de warme bronnen van Averno. Maar ik zie ze niet.

Ik ben al bijna helemaal rond het meer gelopen, als ik ineens een bordje zie: Grotta della Sibilla, met een pijl: a 50 m. Toch een grot! Maar een echte grot is het niet. Onder het gebladerte van de tamme kastanjes volg ik een koele sleuf, uitgegraven in gele tufsteen, en kom uit in een donker tunneltje dat na een paar meter afgesloten is met een rood hek. Dient het hek om te voorkomen dat de mensen op eigen houtje afdalen in de onderwereld? Ik tuur ingespannen door het hek de duisternis in, maak een flitsfoto, en pas op het schermpje zie ik dat de vloer van de tunnel enkele decimeters onder water staat. Wonderlijk, want wie graaft er nu een tunnel onder water? Of is dit de Styx? Wel een beetje zielig, een veerman heb je niet nodig, je zou er gewoon doorheen kunnen waden als het hek niet op slot had gezeten. Maar waar gaat het tunneltje anders naartoe? Uitwasemingen zijn er ook niet. Er is niets vulkanisch aan, het lijkt allemaal door mensenhand gemaakt. Zit ik hier wel goed?

Toch begin ik weer wat vertrouwen in Vergilius te krijgen. De Sibylle was immers de profetes die Aeneas vertelde hoe hij in de onderwereld moest komen! Wat schrijft Vergilius over haar grot?

De rots bij Cumae is opzij diep uitgehold, een grot met honderd brede openingen, honderd wijde monden, die evenzoveel stemmen spreken: de orakelwoorden van de Sibylle.

Vergilius, Aeneis VI, 42-45

Alleen, Cumae ligt drie kilometer verderop, aan de andere kant van de honderd meter hoge kraterrand, aan de kust! Hoe kan dit ondergelopen tunneltje dan de ingang naar de grot van de Sibylle zijn? Of loopt het helemaal door naar Cumae? Het zijn ook niet honderd wijde monden, het is maar één, zuinig samengeknepen pruimenmondje. Is de grot van de Sibylle dan iets anders dan de ingang naar de onderwereld? Het is toch niet waarschijnlijk dat de waarzegster hier rustig kan zitten orakelen, terwijl tegelijk de vogels versuft uit de lucht vallen? En toch staat dat bordje Grotta della Sibilla hier niet voor niets. Zijn er dan soms twee grotten bij het Lago Averno? Een naar de onderwereld en een naar de Sibylle? Ik moet naar Cumae!

Het is al laat in de middag als ik parkeer onder de zware platanen. Voor mij rijst een steil tufplateau met verticale wanden op uit de smalle kustvlakte. Een ideale plek voor een fort. Het wandelpad leidt naar een enorm gewelf, dat dwars door een uitloper van het plateau in de gele tufsteen is uitgehouwen. Het is dezelfde tufsteen als die van het tunneltje in Averno: gele fijne massieve as met grote hoekige brokken lava erin, nauwelijks gelaagd. Het gesteente licht fel op in de lage avondzon. Rechts naast de westelijke uitgang zijn metersdiepe cisternen in de tuf uitgehouwen, deels nog met Romeinse baksteen bekleed. Boven op het plateau liggen de ruïnes van de tempel van Apollo, waar de Sibylle priesteres van was.

Antro della Sibilla, Cumae

Maar ik moet links, want daar ligt de Antro della Sibilla, spelonk van de Sibylle, zoals hij hier wordt genoemd. Dit moet de echte wel zijn. Niet alleen omdat het hier Cumae is, maar ook vanwege de honderd monden van Vergilius: het is een meer dan honderd meter lange gang, uitgehakt in de tuf, parallel aan de westwand van het tufplateau, met op regelmatige afstanden dwarsgangen naar buiten waardoor het felle licht naar binnen valt: de honderd monden. Het is een fascinerend clair-obscur als je de gang doorkijkt, wat nog versterkt wordt door de merkwaardige trapeziumvorm van de bovenkant van de gang, bijna vijf meter hoog.

Hier door deze gangen moet de eeuwenoude stem van de tragische Sibylle weerklonken hebben. Tragisch, want, zo vertelt Ovidius in zijn Metamorfosen, zij vroeg Apollo evenveel jaren als er zandkorrels in een zandhoop zitten, maar vergat daarbij om daarbij ook de eeuwige jeugd te vragen. Apollo wilde haar die eeuwige jeugd ook nog wel geven, maar alleen in ruil voor haar kuisheid, en die weigerde zij op te geven. Zevenhonderd jaar leefde zij al, zei zij tot Aeneas, driehonderd had ze nog voor de boeg, haar lichaam zou krimpen tot een nietig hoopje, tot alleen haar stem nog over was. Het klinkt of zij achteraf spijt had van haar preutsheid.

Zevenhonderd jaar leefde zij al! Precies vanaf de stichting van Cumae door de Grieken in de achtste eeuw voor onze jaartelling! Is het opzet of toeval? Wahrheit oder Dichtung? De eerste vermelding van de Antro zelf dateert uit de derde eeuw voor onze jaartelling, al is die niet onomstreden. De Griekse dichter Lycophron van Chalcis schreef toen in zijn Alexandra: ‘en Phoebus’ [Apollo’s] berg, waar de priestermaagd, de Sibylle, haar verschrikkelijke woonplaats had, een gapende grot met een dak van steengewelf’ – maar hij zegt niet dat dat in Cumae was. Archeologen denken op grond van de vorm van de gangen dat de Antro uit de zesde of vijfde eeuw voor onze jaartelling dateert. Volgens de Canadese classicus Raymond J. Clark is de zesde-eeuwse Griekse tiran Aristodemus de bouwer. Zoveel is zeker dat de Antro della Sibilla er al was toen Vergilius erover schreef.

Maar als je deze ongelooflijke spelonk gezien hebt, dan vergeet je toch dat tunneltje bij het Lago Averno? Waarom dacht iedereen dan sinds de Renaissance dat dát de Grotta della Sibilla was? Het punt is dat de Antro della Sibilla in Cumae pas in 1932 herontdekt is, opgegraven door dezelfde Amedeo Maiuri die we al tegengekomen zijn. Niemand had voordien de Antro opgemerkt: want, zo schrijft Maiuri in zijn boekje I Campi Flegrei, de ingang en de eerste 25 meter waren vernield door oude steengroeven en begraven onder puin en afval; een eenvoudig veldoventje onttrok de ingang aan het oog; ook de hele gang zelf was vol met steenpuin en aarde die uit de zijopeningen naar binnen was gevallen. Alleen het uiterste zuideinde was maar gedeeltelijk met grond gevuld, en deed dienst als wijnkelder voor een boer. Het is een van de meest bijzondere, meest suggestieve en inspirerende monumenten, niet alleen in Italië, maar in de hele mediterrane beschaving, schrijft Maiuri niet zonder trots. Maar uitwasemingen komen ook uit deze Grotta niet. Het is mensenwerk. De Antro della Sibilla is net zomin de ingang naar de onderwereld als het tunneltje bij het Lago Averno.

Wat is het tunneltje bij Averno dan wel? Amedeo Maiuri mocht er wel in, in de jaren dertig. Voor hem ging het rode hek wel open. Het is een kaarsrechte gang, tweehonderd meter lang, en het gaat helemaal niet naar Cumae, maar loopt westwaarts dwars door de steile tufrug heen naar het volgende meer, het Lago Lucrino. Dat is geen kratermeer, maar een kustlagune, die door een strandwal is afgescheiden van de zee. In feite weten we ook dat dankzij de Griekse geograaf Strabo. Het tunneltje is onderdeel van een gigantisch militair havencomplex dat de Romeinse heerser Octavianus, de latere keizer Augustus, in het jaar 37 voor onze jaartelling door zijn geniale generaal Agrippa liet bouwen, in de burgeroorlog die volgde op de moord op Julius Caesar. Het grootste deel van die haven, de Portus Julius, ligt nu onder water, tien tot twaalf meter diep in de blauwe baai van Pozzuoli. Bij helder weer kun je de ruïnes vanuit de lucht in het water zien liggen. Agrippa had de strandwal van het Lago Lucrino doorgestoken om het meer bij de haven te betrekken. Bovendien liet hij een kanaal graven van het Lago Lucrino naar het Lago Averno, via de enige laagte in de steile kraterwand, waar nu de toegangsweg doorheen loopt. Het beschutte ronde kratermeer was een ideale schuilplek voor de vloot van Agrippa, onzichtbaar vanuit zee. Hij liet het bos rond het meer kappen, en bracht de steile hellingen in cultuur. Overal stonden gebouwen langs de oever, waar ook nu nog ruïnes van terug te vinden zijn. Het tunneltje diende waarschijnlijk om ongezien manschappen over te brengen. Er is nog een tweede tunnel, aan de westzijde van het meer, die wel naar Cumae liep, de Grot van Cocceius, genoemd naar de vermoedelijke eigenlijke constructeur. Maar ook die tunnel is niet toegankelijk. In de Tweede Wereldoorlog waren er explosieven in opgeborgen die ontploffingen en instortingen hebben veroorzaakt. Wat gemaakt werd voor de ene oorlog werd vernield door de andere. Maar met de Sibylle had dat alles niets te maken.

Vanuit een onverwachte hoek wordt Agrippa’s ingreep bevestigd. De Duitse paleontoloog Francisco Welter-Schultes van de Universiteit van Göttingen heeft onlangs boringen verricht in het sediment op de bodem van het Lago Averno, en vond precies in de periode rond 37 voor onze jaartelling een sterke toename van zeeschelpen: door het graven van het kanaal werd het meer met de zee verbonden. Daaronder en daarboven overheersen zoetwaterschelpen. Stuifmeelkorrels in dezelfde boorkern getuigen van de gelijktijdige ontbossing: voor 37 overheersen die van de steeneikbossen op de kraterrand, daarna verandert het beeld abrupt en overheersen landbouwgewassen. Naar schatting heeft de zee-invloed ongeveer zeventig jaar geduurd, daarna is het kanaal kennelijk weer in onbruik geraakt.