RELIGIE VOOR ATHEÏSTEN

Van Alain de Botton verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Proeven van liefde

De romantische school

De biograaf

Hoe Proust je leven kan veranderen

De troost van de filosofie

De kunst van het reizen

Statusangst

De architectuur van het geluk

Ode aan de arbeid

Een week op de luchthaven

Alain de Botton

Religie voor atheïsten

Een heidense gebruikersgids

Vertaald door Jelle Noorman

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Alain de Botton

© 2011 Nederlandse vertaling: Jelle Noorman

Oorspronkelijke titel: Religion for Atheists. A non-believer’s guide to the uses of religion

De Engelse uitgave verschijnt bij Hamish Hamilton, Londen in 2012

Omslagontwerp: Roald Triebels

Omslagillustratie: Gallery Stock/Jonathan Minster

ISBN 978 90 450 1994 9

D/2011/0108/557

NUR 320

www.alaindebotton.com

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Bertha von Büren

I

Wijsheid zonder dogma

Waarschijnlijk gewoon een erg aardig mens: de heilige Agnes van Montepulciano.

1

De meest afgezaagde en onproductieve vraag die je over welke religie dan ook kunt stellen is of ze waar is – dat wil zeggen: of ze werkelijk onder trompetgeschal uit den hoge is aangereikt en op bovennatuurlijke wijze wordt bestierd door profeten en goddelijke wezens.

Laten we, om tijd te besparen en op het gevaar af al zo pijnlijk vroeg in dit project lezers te verliezen, boudweg stellen dat natuurlijk geen enkele religie een van God gegeven waarheid bezit. Dit is een boek voor mensen die niet in staat zijn in wonderen, geesten of verhalen over brandend struikgewas te geloven, en ook geen diepe belangstelling koesteren voor de buitengewone daden van uitzonderlijke mannen en vrouwen, zoals de dertiende-eeuwse heilige Agnes van Montepulciano, die volgens de overlevering tijdens het bidden een halve meter boven de grond kon zweven en in staat was kinderen uit de dood op te wekken – en die (volgens de legende) aan het eind van haar leven op de rug van een engel vanuit Zuid-Toscane ten hemel is gevaren.

2

Proberen te bewijzen dat God niet bestaat kan een amusant tijdverdrijf zijn voor atheïsten. Nuchtere critici van religie scheppen er altijd veel genoegen in om met meedogenloze precisie de dwaasheid van gelovigen bloot te leggen, en rusten niet voordat ze zeker weten dat ze hun vijanden hebben ontmaskerd als volslagen malloten of maniakken.

Deze bezigheid kan weliswaar heel bevredigend zijn, maar waar het werkelijk om gaat is niet zozeer de vraag of God bestaat, maar hoe je verder redeneert wanneer je hebt besloten dat dit uiteraard niet het geval is. Het uitgangspunt van dit boek is dat het mogelijk moet zijn een overtuigd atheïst te blijven, terwijl je religies af en toe toch nuttig, interessant en troostrijk kunt vinden – en nieuwsgierig kunt zijn naar de mogelijkheden om bepaalde religieuze ideeën en gewoonten te vertalen naar de seculiere wereld.

Je kunt je schouders ophalen over de christelijke leer van de Drie-eenheid en het achtvoudige pad van het boeddhisme, en desondanks geïnteresseerd zijn in de manieren waarop religies prediken, moreel besef stimuleren, gemeenschapszin opwekken, kunst en architectuur gebruiken, reizen zin verlenen, de geest vormen en aanzetten tot dankbaarheid voor de schoonheid van de lente. In een wereld die wordt bestookt door fundamentalisten van zowel de gelovige als de seculiere soort moet het mogelijk zijn godsdienstig geloof te verwerpen maar wel een selectieve bewondering te behouden voor religieuze rituelen en concepten.

Pas wanneer we niet meer geloven dat religies ons uit de hemel zijn aangereikt of dat ze volstrekt idioot zijn, wordt het interessant. Dan groeit het besef dat we religies hebben uitgevonden om in twee essentiële, nog altijd aanwezige behoeften te voorzien waar de seculiere maatschappij niet erg adequaat mee omgaat: in de eerste plaats de behoefte om, ondanks onze diepgewortelde egoïstische en gewelddadige neigingen, op harmonieuze wijze in gemeenschappen samen te leven. En in de tweede plaats de behoefte om het hoofd te bieden aan afschuwelijk leed dat voortkomt uit onze ontvankelijkheid voor fiasco’s in de beroepssfeer, verstoorde relaties, het overlijden van dierbaren en ons eigen verval en verscheiden. God mag dan dood zijn, de dringende kwesties die ons ertoe brachten Hem te verzinnen spelen nog altijd en vragen om oplossingen die niet verdwijnen zodra we attent zijn gemaakt op enkele wetenschappelijke onjuistheden in het verhaal van de zeven broden en vissen.

Het moderne atheïsme is zo onverstandig geweest over het hoofd te zien hoeveel aspecten van de godsdiensten relevant blijven nadat hun fundamentele leerstellingen zijn verworpen. Zodra we niet meer menen dat we geen andere keuze hebben dan erop af te geven of ons eraan te onderwerpen, vinden we de vrijheid om in religies talloze ingenieuze concepten te ontdekken waarmee we kunnen proberen enkele van de hardnekkigste en meest verwaarloosde kwellingen van het seculiere leven te verzachten.

3

Ik ben opgegroeid in een overtuigd atheïstisch gezin, als zoon van twee ongodsdienstige joden voor wie religieus geloof ongeveer neerkwam op trouw aan de Kerstman. Ik herinner me dat mijn vader mijn zuster in tranen kreeg, toen hij probeerde haar bescheiden veronderstelling onderuit te halen dat er ergens afgezonderd in het universum een god huisde. Ze was toen acht. Leden van hun kennissenkring die werden betrapt op clandestiene religieuze gevoelens bezagen ze met het soort medelijden dat men doorgaans bewaart voor mensen met een slopende ziekte, en vanaf dat moment konden mijn ouders er niet meer toe worden gebracht hen ooit nog serieus te nemen.

Hoewel ik sterk was beïnvloed door de standpunten van mijn ouders, maakte ik halverwege de twintig een ongeloofscrisis door. Mijn twijfels ontstonden door het luisteren naar Bach-cantates, ontwikkelden zich in de nabijheid van bepaalde Madonna’s van Bellini en werden onontkoombaar nadat ik had kennisgemaakt met zenarchitectuur. Maar pas enkele jaren na de dood van mijn vader – die op een joodse begraafplaats in Willesden, een wijk in Noordwest-Londen, ter ruste was gelegd onder een Hebreeuwse grafsteen, doordat hij intrigerend genoeg had verzuimd wereldlijker regelingen te treffen – begon ik mijn ambivalente gevoelens ten aanzien van de dogmatische principes die er in mijn jeugd waren ingestampt werkelijk onder ogen te zien.

Mijn overtuiging dat God niet bestaat werd nooit aan het wankelen gebracht. Ik kwam alleen op de bevrijdende gedachte dat er wellicht een manier was om me met religie bezig te houden zonder de bovennatuurlijke inhoud ervan te hoeven onderschrijven – een manier, om het iets abstracter te formuleren, om over Vaders na te denken zonder de eerbiedige nagedachtenis aan mijn eigen vader te verstoren. Ik zag in dat de volharding in mijn verzet tegen theorieën over een hiernamaals of hemelbewoners nog geen reden was om de muziek, gebouwen, gebeden, rituelen, feesten, heiligdommen, pelgrimstochten, gemeenschappelijke maaltijden en verluchte manuscripten van de godsdiensten in de ban te doen.

De seculiere samenleving is ten onrechte verarmd door de teloorgang van allerlei gebruiken en thema’s waarmee atheïsten doorgaans niet uit de voeten kunnen omdat ze te veel associaties oproepen met – om Nietzsches toepasselijke uitspraak te citeren – de ‘kwalijke geuren van religie’. We zijn bang geworden voor het woord ‘deugdzaamheid’. We steigeren bij de gedachte een preek te moeten aanhoren. We verwerpen het idee dat kunst verheffend dient te zijn of een ethisch doel moet dienen. We gaan niet op pelgrimstocht. We kunnen geen tempels bouwen. We hebben geen systemen om dankbaarheid uit te drukken. Voor hoogstaande mensen is het een absurd idee om een zelfhulpboek te lezen. We hebben iets tegen geestelijke oefeningen. Vreemden zingen zelden met elkaar. We worden met een onaangename keuze geconfronteerd: of we omhelzen merkwaardige denkbeelden over onstoffelijke goden, of we keren ons volledig af van talloze troostrijke, subtiele of gewoon charmante rituelen, waarvoor we in de seculiere samenleving niet zo gemakkelijk equivalenten kunnen vinden.

Door van zoveel af te zien, hebben we religie exclusieve zeggenschap gegeven over ervaringsgebieden die de hele mensheid zouden moeten toebehoren – en die we onbeschroomd opnieuw zouden moeten opeisen voor de seculiere wereld. Het vroege christendom was zelf zeer bedreven in het zich toe-eigenen van de goede ideeën van anderen, waarbij het op agressieve wijze talloze heidense gebruiken annexeerde die moderne atheisten nu vaak mijden, in de valse veronderstelling dat ze puur christelijk zijn. Het nieuwe geloof nam midwinterfeesten over en herintroduceerde ze in de vorm van Kerstmis. Het voedde zich met het epicurische ideaal van filosofische gemeenschappen en veranderde dat in wat we nu kennen als het kloosterwezen. En in de verwoeste steden van het oude Romeinse rijk vestigde het zich monter in de verlaten ruïnes van tempels die ooit aan heidense helden en thema’s waren gewijd.

Het is nu aan atheïsten om het proces van religieuze kolonisatie om te keren: ze moeten een manier vinden om ideeën en rituelen los te maken van de religieuze instanties die er aanspraak op hebben gemaakt, maar waaraan ze niet werkelijk toebehoren. Veel van wat het mooist is aan Kerstmis, bijvoorbeeld, heeft niets met de geboorte van Christus te maken, maar gaat over thema’s als gemeenschap, feestelijkheid en vernieuwing, die stammen uit de tijd vóór de context waarin ze in de loop der eeuwen door het christendom zijn geplaatst. Het wordt tijd dat de behoeften van onze ziel worden bevrijd van de bijzondere ondertoon die er door religies aan wordt verleend – al vormt de bestudering van religies paradoxaal genoeg vaak de sleutel tot hun herontdekking en herdefiniëring.

Wat hier volgt is een poging de religies – in de eerste plaats het christendom en in mindere mate het jodendom en het boeddhisme – te duiden, in de hoop inzichten te vergaren die in het seculiere leven van pas kunnen komen, met name waar het gaat om de beproevingen van het gemeenschapsleven en van geestelijk en lichamelijk lijden. De onderliggende stelling is niet dat secularisme verkeerd is, maar dat we te vaak verkeerd hebben geseculariseerd – dat wil zeggen dat we bij het overboord gooien van onaannemelijke ideeën ook, zonder dwingende reden, afstand hebben gedaan van een aantal van de nuttigste en aantrekkelijkste aspecten van de godsdiensten.

Religies hebben de gewoonte om dingen te annexeren die hun oorspronkelijk niet toebehoren, zoals hier bij de kerk van San Lorenzo in Miranda, te Rome, die in de zeventiende eeuw is gebouwd in de ruïne van de Romeinse tempel van Antoninus en Faustina.

4

De in dit boek geschetste strategie zal natuurlijk aan beide kanten van het debat ergernis wekken. Gelovigen zullen aanstoot nemen aan de ogenschijnlijk onzachtzinnige, selectieve en onsystematische benadering van hun overtuigingen. Ze zullen tegenwerpen dat religies geen buffet zijn waaruit naar believen de lekkerste hapjes kunnen worden gekozen. Toch is menige godsdienst ten onder gegaan aan de onredelijke eis dat aanhangers alles op hun bord moeten opeten. Waarom zou het niet mogelijk zijn de voorstelling van matigheid op Giotto’s fresco’s te bewonderen en tegelijkertijd het dogma van de annunciatie terzijde te schuiven, of bewondering te koesteren voor de nadruk die boeddhisten op mededogen leggen, maar hun theorieën over het leven na de dood te verwerpen? Zoals het voor een boekenliefhebber geen vergrijp is om uit de literaire canon een handvol favoriete schrijvers te kiezen, zo hoeft er voor iemand zonder religieus geloof helemaal niets op tegen te zijn om elementen aan verschillende godsdiensten te ontlenen. Dat hier maar drie van ’s werelds eenentwintig grootste religies worden genoemd, is geen teken van begunstiging of afkeer, maar het gevolg van het feit dat dit boek zich vooral richt op de vergelijking van religie in het algemeen met de seculiere wereld, en niet zozeer op die van een verzameling religies onderling.

Atheïsten van de militante soort zullen wellicht ook verontwaardigd zijn, maar dan omdat dit boek de schijn wekt dat religie het verdient nog altijd een toetssteen voor onze hunkeringen te zijn. Zij zullen wijzen op de rabiate, geïnstitutionaliseerde intolerantie van veel godsdiensten en op de even rijke, maar minder onlogische en onvrijzinnige bronnen van troost en inzicht die kunst en wetenschap bieden. Ze kunnen daar nog de vraag aan toevoegen waarom iemand die verklaart zoveel facetten van religie niet te willen accepteren – die zich niet in staat voelt een lans te breken voor bijvoorbeeld maagdelijke geboortes of in te stemmen met de Jatakaverhalen, waarin eerbiedig wordt verhaald hoe de Boeddha als konijn reïncarneerde – zich toch wenst te associëren met zo’n bezoedeld onderwerp als het geloof.

Het antwoord hierop is dat religies alleen al onze aandacht verdienen om hun conceptuele ambitie; om het feit dat ze de wereld hebben veranderd op een manier die door maar weinig seculiere instituten ooit is geëvenaard. Ze zijn erin geslaagd ethische en metafysische theorieën te combineren met een praktische betrokkenheid bij zaken als onderwijs, mode, politiek, reizen, logies, inwijdingsceremonies, het uitgeversbedrijf, kunst en architectuur – een belangenspreiding waarbij de verscheidenheid aan prestaties van zelfs de grootste en invloedrijkste seculiere bewegingen en individuen uit de geschiedenis in het niet valt. Wie geïnteresseerd is in de verbreiding en de impact van ideeën moet bijna wel gefascineerd raken door voorbeelden van de succesvolste educatieve en intellectuele bewegingen die de wereld ooit heeft gekend.

5

Tot slot dient gezegd dat dit boek niet beoogt bepaalde religies recht te doen; zij hebben hun eigen verdedigers. In plaats daarvan tracht het aspecten van het religieuze leven te belichten waarin concepten besloten liggen die uitstekend zouden kunnen worden toegepast op de problemen van de seculiere samenleving. Het probeert de meer dogmatische kanten van religies weg te snijden om er enkele aspecten uit te filteren die nuttig en troostrijk kunnen zijn voor de sceptische hedendaagse mens die worstelt met de crises en kwellingen van een eindig bestaan op een geplaagde planeet. Het hoopt iets te redden van wat mooi, ontroerend en wijs is uit alles wat niet langer voor waar wordt gehouden.

II

Gemeenschap

I. Vreemden ontmoeten

1

Een gemis dat door de moderne samenleving bijzonder sterk wordt gevoeld is dat van gemeenschapszin. We mogen ons graag verbeelden dat er ooit een zeker nabuurschap heeft bestaan dat is vervangen door keiharde anonimiteit, een toestand waarin mensen voornamelijk contact met elkaar zoeken voor beperkte, individualistische doeleinden: voor financieel gewin, statusverhoging of romantische liefde.

Een deel van ons heimwee naar het verleden wordt ingegeven door de hedendaagse onwil een royaal gebaar te maken naar mensen in nood, maar we hebben al net zoveel moeite met alledaagsere symptomen van sociale afzondering, zoals het feit dat we elkaar niet groeten op straat of bejaarde buren niet helpen met de boodschappen. In onze reusachtige steden leven we vaak in stamverband, gevangen in op opleiding, sociale status en beroep gebaseerde getto’s, wat ertoe kan leiden dat we de rest van de mensheid als een vijand gaan zien, in plaats van als een sympathiek collectief waarvan we graag deel zouden uitmaken. Het heeft iets onwennigs en vreemds om in een openbare ruimte zomaar een gesprek met een onbekende aan te gaan. Zodra we de dertig zijn gepasseerd is zelfs het sluiten van een nieuwe vriendschap nogal bijzonder.

Bij het zoeken naar verklaringen voor die uitholling van onze gemeenschapszin is altijd een belangrijke rol toegekend aan de privatisering van het religieuze geloof die in de negentiende eeuw in Europa en de Verenigde Staten plaatsvond. Volgens historici zouden we zijn begonnen onze buren te verwaarlozen rond de tijd dat we ophielden gemeenschappelijk onze goden te vereren. Dit roept de vraag op wat religies vóór die tijd hebben gedaan om de gemeenschapsgeest te bevorderen en, in praktischer zin, of de seculiere samenleving deze zal kunnen hervinden zonder een beroep te doen op de theologische bovenbouw die er ooit zo nauw mee was verbonden. Zou het mogelijk zijn gemeenschapszin terug te winnen zonder deze op een religieuze basis te stoelen?

2

Als we kijken waar het hedendaagse gevoel van vervreemding precies vandaan komt, blijkt onze eenzaamheid deels door puur getalsmatige factoren te worden bepaald. Doordat er miljarden mensen op de planeet leven, is het idee een vreemde aan te spreken nu beklemmender dan in tijden met minder wereldburgers, want de mate waarin we sociaal gedrag vertonen lijkt omgekeerd evenredig aan de bevolkingsdichtheid. Over het algemeen praten we alleen graag met anderen wanneer we ook de mogelijkheid hebben hen helemaal uit de weg te gaan. Waar de bedoeïen, wiens tent op honderd kilometer verlaten zandvlakte uitkijkt, het psychologische vermogen bezit om elke vreemdeling een warm welkom te bereiden, voelen zijn stedelijke tijdgenoten, die in wezen niet minder welwillend of gul zijn, zich gedwongen – willen ze nog een beetje innerlijke rust bewaren – te doen alsof ze de miljoenen mensen die op luttele centimeters afstand eten, slapen, ruziemaken, copuleren en sterven niet eens zien.

De manier waarop we met elkaar in aanraking komen is nog een bijkomend probleem. De openbare plekken waar we anderen doorgaans ontmoeten – de forenzentreinen, de woelige trottoirs, de vliegtuighallen – doen er alles aan om onze identiteit in een kwaad daglicht te stellen, wat het weer moeilijk maakt om te blijven geloven in de gedachte dat elke persoon per definitie een complexe, waardevolle individualiteit bezit. Het kan na een wandeling door Oxford Street of een overstap op O’Hare moeilijk zijn hoopvol gestemd te blijven over de menselijke natuur.

Dat we vroeger een sterkere band met onze buren voelden, kwam deels doordat ze vaak ook collega’s waren. ‘Thuis’ is niet altijd een anonieme slaapplek geweest, waar je ’s avonds laat aankomt en ’s morgens vroeg vertrekt. Dat buren elkaar destijds goed leerden kennen, kwam niet doordat het zulke onderhoudende praters waren maar doordat ze gezamenlijk het hooi moesten binnenhalen of het dak van de school moesten timmeren – projecten die ongemerkt en als vanzelf banden hielpen smeden. Het kapitalisme heeft echter weinig op met lokale productie en huisnijverheid. Het zou misschien zelfs liever zien dat we helemaal geen contact hadden met onze buren, voor het geval dat zij ons ophouden op weg naar kantoor of ons afraden een onlinebestelling te plaatsen.

In het verleden leerden we andere mensen kennen doordat er niets anders op zat dan hun hulp in te roepen – en onze hulp weer door hen werd ingeroepen. Naastenliefde maakte een wezenlijk deel uit van het premoderne bestaan. In een wereld zonder gezondheidszorg, werkloosheidsverzekering, sociale woningbouw of consumentenbankieren was het onvermijdelijk dat we wel eens geld moesten vragen aan iemand die we nauwelijks kenden of schenken aan een bedelende zwerver. Wie op straat iemand zag naderen die ziek, zwak, verward of dakloos was, keek niet onmiddellijk de andere kant op in de veronderstelling dat het probleem wel van regeringswege zou worden opgelost.

In puur financieel opzicht zijn we veel vrijgeviger dan onze voorouders ooit waren: we leveren tot wel de helft van ons inkomen in ten behoeve van het algemeen belang. Maar dat doen we vrijwel zonder dat we er erg in hebben, via het anonieme belastingsysteem. En als we er al aan denken, zal dat met de nodige wrevel zijn, omdat ons geld wordt gebruikt voor overbodige bureaucratie of de aanschaf van raketten. We voelen zelden een band met de minderbedeelde leden van de gemeenschap, voor wie met ons belastinggeld ook schone lakens, soep, onderdak of een dagelijkse dosis insuline worden betaald. Ontvanger noch schenker voelt de noodzaak alstublieft of dank u wel te zeggen. Anders dan in christelijke tijden worden onze donaties nooit voorgesteld als het levensbloed van een ingewikkeld complex van onderling afhankelijke relaties, met praktische voordelen voor de ontvanger en spirituele voor de schenker.

Doordat we allemaal opgesloten zitten in onze individuele cocon, wordt onze voorstelling van anderen voornamelijk bepaald door de media, met het gevolg dat we in elke vreemdeling een moordenaar, oplichter of pedofiel zien – wat onze neiging weer versterkt om alleen die enkeling te vertrouwen die voor ons is doorgelicht door reeds bestaande, op familie en sociale status gebaseerde netwerken. Bij die zeldzame gelegenheden dat door omstandigheden (sneeuwstormen, blikseminslagen) ons hermetisch omhulsel wordt opengescheurd en we in contact komen met mensen die we niet kennen, staan we er meestal van versteld dat onze medeburgers verrassend weinig aanvechting tonen ons in mootjes te hakken of onze kinderen aan te randen, en dat ze soms zelfs opvallend goedhartig en hulpvaardig zijn.

Al zijn we dan eenlingen geworden, we hebben natuurlijk nog niet alle hoop op het aangaan van relaties laten varen. In de eenzame valleien van de moderne stad staat er geen emotie zo hoog in aanzien als de liefde. Het betreft hier echter niet de liefde waarvan religies spreken, niet de uitgebreide, universele broederschap van de mensheid, maar een variant daarop, die bezitteriger, beperkter en in feite zelfzuchtiger is. Het is een romantische liefde, die ons aanzet tot een maniakale zoektocht naar die unieke persoon met wie we een levenslange, volmaakte eenheid hopen te vormen, één persoon in het bijzonder die ervoor moet zorgen dat we nooit meer behoefte hebben aan mensen in het algemeen.

Dromen van de ontmoeting met die ene persoon door wie we andere mensen niet meer nodig hebben.

Voor zover de moderne samenleving ons al toegang tot een gemeenschap belooft, is het er een waarin de verheerlijking van professioneel succes centraal staat. We hebben het gevoel daar slechts één stap van verwijderd te zijn wanneer de eerste vraag die ons op een feestje wordt gesteld is: ‘Wat doe jij?’; het zal van ons antwoord afhangen of we warm worden verwelkomd of resoluut bij de pinda’s worden achtergelaten. Op deze prestatiegerichte, pseudosociale bijeenkomsten vormen slechts enkele aspecten van wie we zijn geldige valuta om de welwillendheid van vreemden mee te kopen. Het allerbelangrijkste is wat er op ons visitekaartje staat, en degenen die ervoor hebben gekozen hun leven te wijden aan het zorgen voor kinderen, het schrijven van poëzie of het onderhouden van boomgaarden zal ondubbelzinnig te verstaan worden gegeven dat ze tegen de heersende zeden van de machtigen zijn ingegaan en daarom met het volste recht kunnen worden gemarginaliseerd.

Gezien deze mate van discriminatie is het geen wonder dat velen van ons ervoor kiezen ons als bezetenen op onze carrière te storten. Je ten koste van vrijwel alles op je werk richten is een meer dan aanvaardbare strategie in een wereld die prestaties op de werkvloer ziet als de voornaamste voorwaarden om niet alleen de financiële middelen te bemachtigen die we nodig hebben voor ons fysieke voortbestaan, maar ook de aandacht te krijgen die onontbeerlijk is voor ons psychische welzijn.

3

Religies lijken nogal wat van onze eenzaamheid af te weten. Zelfs als we maar heel weinig geloven van wat ze ons vertellen over het hiernamaals of de bovennatuurlijke oorsprong van hun leer, kunnen we toch bewondering voelen voor het feit dat ze begrijpen wat ons van vreemden scheidt en dat ze proberen een paar van de vooroordelen weg te nemen die ons er doorgaans van weerhouden een band met anderen op te bouwen.

Een katholieke mis is zeker niet de ideale habitat voor een atheïst. Veel van wat er wordt gezegd is of een belediging voor het verstand of eenvoudigweg onbegrijpelijk. Missen duren erg lang en winnen het zelden van de verleiding in slaap te vallen. Desondanks zit zo’n ceremonie vol elementen die op subtiele wijze de affectieve banden van de aanwezigen versterken; atheisten zouden er dan ook goed aan doen deze te bestuderen en zich bij gelegenheid eigen te maken om ze in de seculiere wereld toe te passen.

Om een gemeenschapsgevoel te creëren, schept het katholicisme eerst een kader. Het bakent een stuk van de aarde af, zet er muren omheen en verklaart dat daarbinnen waarden gelden die volslagen anders zijn dan de gangbare waarden in de buitenwereld, in de kantoren, sportscholen en huiskamers van de stad. Elk gebouw biedt eigenaren de gelegenheid de verwachtingen van bezoekers bij te stellen en hun specifieke gedragscodes op te leggen: het museum rechtvaardigt het zwijgend staren naar een doek, de nachtclub het zwaaien met de handen op het ritme van de muziek. En een kerk, met haar enorme houten deuren en driehonderd uit steen gehouwen engelen rond het portaal, geeft ons de bijzondere toestemming ons naar een vreemde te buigen en deze te begroeten zonder het gevaar te lopen voor een agressieveling of een gek te worden aangezien. Ons wordt beloofd dat hier (om de welkomstgroet waarmee de mis begint te citeren) ‘de liefde van God en de eenheid met de Heilige Geest’ allen toebehoren die bijeengekomen zijn. De kerk verleent haar geweldige prestige, dat door haar ouderdom, geleerdheid en architecturale pracht nog wordt vergroot, aan ons schuchtere verlangen ons voor nieuwe mensen open te stellen.

Je beseft dat de samenstelling van de parochie van betekenis is. Degenen die de mis bijwonen zijn meestal niet allemaal van dezelfde leeftijd of hetzelfde ras en hebben niet hetzelfde beroep, noch hetzelfde opleidings- of inkomensniveau: ze vormen een willekeurige verzameling zielen, die alleen verbonden zijn door hun gedeelde overtuiging van bepaalde waarden. De mis ontbindt resoluut de economische en sociale subgroepen waarin we gewoonlijk verkeren en laat ons deel uitmaken van het grotere geheel dat de mensheid is.

In deze seculiere tijden gaan we er vaak van uit dat liefde voor het gezin en gemeenschapszin hetzelfde betekenen. Wanneer moderne politici hun wens kenbaar maken de samenleving te helen, wijzen ze het gezin aan als hét symbool van gemeenschappelijkheid. Maar het christendom is in dit opzicht wijzer en minder sentimenteel, want het erkent dat gehechtheid aan gezin en familie in feite een beperking kan betekenen van onze betrokkenheid bij anderen en ons kan afleiden van de moeilijkere taak om onze verbondenheid met de hele mensheid te voelen en te leren zowel vreemden als verwanten lief te hebben.

Met het oog op diezelfde gemeenschappelijkheid wil de kerk dat we ons nu helemaal losmaken van wereldlijke status. Hier worden innerlijke waarden als liefde en behulpzaamheid opgehemeld, in plaats van uiterlijke kenmerken als macht en geld. Tot de belangrijkste wapenfeiten van het christendom behoort het vermogen om met geen andere druk dan die van de mildst denkbare theologische argumenten vorsten en magnaten ertoe te bewegen te knielen en zich te vernederen voor het beeld van een timmerman, en de voeten te wassen van boeren, straatvegers en koeriers.

Het blijft echter niet bij de eenvoudige bewering dat wereldlijk succes geen rol speelt: de kerk doordringt ons er op allerlei manieren van dat we ook zonder kunnen om gelukkig te zijn. Zich bewust van de eigenlijke redenen waarom we status najagen, creëert ze omstandigheden waarin we bereid zijn onze gehechtheid aan stand en titels op te geven. Ze lijkt te weten dat we vooral naar macht streven omdat we bang zijn voor wat ons zonder hoge rang kan overkomen: er is altijd het gevaar dat ons onze waardigheid wordt ontnomen, dat er op ons wordt neergekeken, dat we van vrienden verstoken blijven en gedwongen worden onze dagen in een barre, troosteloze omgeving te slijten.

De mis heeft de bijzondere eigenschap dat ze al onze angsten een voor een wegneemt. Het gebouw waarin ze wordt opgedragen is vrijwel altijd weelderig. Hoewel het formeel is bedoeld om de gelijkheid van alle mensen te vieren, overtreft het paleizen doorgaans in schoonheid. Het gezelschap is ook aanlokkelijk. We ontwikkelen een verlangen naar roem en macht wanneer ‘zoals iedereen zijn’ een beangstigend lot lijkt, wanneer middelmatigheid en uitzichtloosheid de norm is. Een hoge status wordt dan een middel om ons af te scheiden van een groep waar we aanstoot aan nemen en bang voor zijn. Maar zodra de aanwezigen in een kathedraal ‘Gloria in excelsis’ beginnen te zingen, kan ons het gevoel bekruipen dat dit hier niet de menigte is die we kennen van de winkelcentra of de verloederde bus- en treinstations buiten. Vreemden staren omhoog naar het gewelfde, met sterren bezaaide plafond, herhalen in koor de woorden:

‘Heer,

kom, beziel uw volk

en sterk het met uw genade’

en vervullen ons van de gedachte dat de mensheid misschien toch niet zo verachtelijk is.

Wellicht brengt ons dat op de gedachte dat we wat minder koortsachtig zouden kunnen werken, nu we zien dat het respect en de zekerheid die we met onze carrières hopen af te dwingen ons al ter beschikking staan in een warme, indrukwekkende gemeenschap, die ons verwelkomt zonder wereldlijke eisen aan ons te stellen.

Dat er in de mis zo vaak wordt gerefereerd aan armoede, verdriet, mislukking en verlies komt doordat zij die ziek, zwak van geest, wanhopig of oud zijn in de ogen van de kerk aspecten van de mensheid en (belangrijker nog) van onszelf vertegenwoordigen die we zo graag ontkennen, maar die ons, wanneer we in staat zijn ze onder ogen te zien, ervan doordringen dat we elkaar nodig hebben.

Op onze arrogantere momenten neemt de zonde van hoogmoed – of superbia, volgens Augustinus’ Latijnse term – onze persoonlijkheid over, waardoor we ons afsluiten van de mensen om ons heen. We worden ongevoelig voor anderen wanneer we er alleen maar op uit zijn te laten zien hoe goed het ons gaat, zoals vriendschap alleen de kans krijgt zich te ontwikkelen wanneer we durven te delen waar we bang voor zijn en spijt van hebben. De rest is niets anders dan opschepperij. De mis spoort ons aan onze trots af te schudden. De gebreken waarvan we zo vrezen dat ze aan het licht komen, de onbezonnenheden waarvan we weten dat we erom bespot zouden worden, de geheimen waardoor onze gesprekken met onze zogenaamde vrienden oppervlakkig en mat blijven: het blijkt hier allemaal gewoon deel uit te maken van het menselijk lot. We hebben geen reden meer om ons anders voor te doen of te liegen in een gebouw dat bedoeld is om de doodsangst en de zwakheid van een man te gedenken die in niets leek op de gebruikelijke helden uit de Oudheid, op de woeste soldaten van het Romeinse leger of de plutocraten van de Romeinse senaat, en die het toch waard was te worden gekroond tot de hoogste der mensen, de koning der koningen.

4

Als we alert (en wakker) genoeg zijn gebleven om te horen wat de mis ons te vertellen had, zouden we na afloop toch in elk geval een fractie minder egocentrisch moeten zijn dan anders. Ook zouden we een paar ideeën moeten hebben opgedaan om enkele van de endemische ziekten van de moderne wereld te verhelpen.

Een eerste idee betreft het voordeel van een specifieke ontmoetingsplaats, die aantrekkelijk genoeg moet zijn om enthousiasme op te wekken voor het groepsconcept. Bezoekers zouden erdoor moeten worden aangespoord om hun normale angstige egoïsme opzij te zetten en zich enthousiast over te geven aan de gemeenschapsgeest – een onwaarschijnlijk scenario in de meeste moderne gemeenschapscentra, waarvan de aanblik paradoxaal genoeg alleen maar bevestigt dat je alles wat gemeenschappelijk is beter uit de weg kunt gaan.

Verder geeft de mis gestalte aan het belang van uitdrukkelijke regels om mensen te leiden in hun interactie met elkaar. De liturgische complexiteit van een missaal – de manier waarop dit boek met instructies voor de viering van een mis de bezoekers aanwijzingen geeft om op de juiste momenten op te kijken, te gaan staan, te knielen, te zingen, te bidden, te drinken en te eten – spreekt een wezenlijk aspect van de menselijke natuur aan, dat baat heeft bij een leidraad voor gedrag jegens anderen. Om ervoor te zorgen dat er sterke en waardige persoonlijke banden ontstaan, kan een vastomlijnd activiteitenschema doeltreffender zijn dan een bijeenkomst waarbij iedereen vrijblijvend met elkaar verkeert.