LODEWIJK PETRAM

DE
BAKERMAT
VAN DE
BEURS

Hoe in zeventiende-eeuws
Amsterdam de moderne
aandelenhandel ontstond

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand mede dankzij de financiële steun van Stichting Capital Amsterdam

© 2011 Lodewijk Petram

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagafbeelding boven New York Stock Exchange,

2006, Getty Images / Mario Tama

Omslagafbeelding onder Emanuel de Witte,

De binnenplaats van de beurs te Amsterdam, 1653,

Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam

ISBN 978 90 450 2012 9

D/2011/0108/585

NUR 696/794

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vierde druk, juni 2013, ISBN 978 90 450 2467 7

www.lodewijkpetram.nl

www.atlascontact.nl

1

Een wereldberoemd boek

‘Laat men eens een vreemdeling blinddoeken en door de straten voeren, en telkens, waar hij ook halt houdt, zal hij op de vraag waar hij zich bevindt antwoorden: “Onder aandelenhandelaren”, want er is geen hoekje waar men het niet over aandelen heeft.’1

Dit citaat gaat niet over Wall Street en omliggende straten, en evenmin over de Londense City. Het gaat hier over Amsterdam; het Amsterdam van rond 1688 – meer dan drie eeuwen geleden. De huizen aan de grachtengordel waren nog niet zo lang geleden opgeleverd, ’s nachts was het in de straten en aan de grachten op wat flikkerende lantaarns aan de huizen na aardedonker, en aan de overkant van het IJ – zichtbaar vanuit de stad – bungelden de lichamen van ter dood veroordeelden aan de galgen. Was dit werkelijk de omgeving waar men het op iedere straathoek over aandelen had?

Ja, en behalve over aandelen spraken de Amsterdammers ook over opties* en futures, premies en koersen, risico en speculatie – allemaal zaken die te maken hadden met de handel in aandelen van de in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Er werden fortuinen gewonnen en verloren met die handel en zij die eraan meededen, raakten er geheel van in de ban: ‘De aandelenhandelaar die niet onder de wandeling en de maaltijd over de aandelen praat, is wel een unicum.’2

Bovenstaande citaten zijn afkomstig uit een opmerkelijk boek, Confusión de confusiones (of, in Nederlandse vertaling: Verwarring der verwarringen), dat in 1688 verscheen. De schrijver is Joseph Penso de la Vega, een telg uit een joodse familie met wortels in Spanje die, ook al is hij zelf waarschijnlijk in 1650 in Amsterdam geboren, in het Spaans sprak en schreef. De la Vega was actief in de koophandel, zoals zovelen in zeventiende-eeuws Amsterdam, maar hij was geen typische koopman: hij schreef daarnaast novellen over uiteenlopende onderwerpen, toneelstukken in versvorm en huwelijks- en rouwdichten voor verschillende prominente joodse Amsterdammers. Al zijn werk kenmerkt zich door het ongebruikelijk bloemrijke Spaans waarin het geschreven is. En bij één werk, zijn bekendste, onderscheidde De la Vega zich ook door zijn onderwerpskeuze: in Confusión de confusiones staat de aandelenhandel in Amsterdam centraal. Dit maakt het boek uniek.3

Het is onbekend of Confusión de confusiones kort na verschijning veel bekendheid heeft vergaard. In de twintigste eeuw werd het echter, als ’s werelds oudste boek over de aandelenhandel, langzaamaan wereldberoemd. In 1919 verscheen een Duitse vertaling, in 1939 volgde een Nederlandse editie en in 1957 een (verkorte) Engelse.4 Vanaf de jaren tachtig kwam het boek in een stroomversnelling terecht. Doordat de beurs een steeds prominentere plek in de maatschappij ging innemen – en in tijden van hausses en crises het nieuws geregeld beheerste – groeide ook de belangstelling voor de vroegste geschiedenis van de beurshandel. En de enige bron voor die geschiedenis was Confusión de confusiones.

Maar de recente populariteit van het boek is niet alleen te danken aan interesse in de geschiedenis van de beurs. Zo riep de Financial Times in 1995, in een artikel van de hand van de toenmalige hoofdredacteur, Confusión de confusiones uit tot een van de tien beste boeken over beleggen die ooit geschreven zijn.5 Het werd daarbij gepresenteerd als een gids voor moderne beleggers: iedere belegger zou moeten weten hoe de aandelenmarkt in haar meest pure, oorspronkelijke vorm werkte, voordat hij actief wordt op de huidige financiële markten. En waar kan dan beter over gelezen worden dan over ’s werelds oudste aandelenbeurs, die in de zeventiende eeuw in Amsterdam tot ontwikkeling kwam?

De laatste jaren verschijnen er geregeld nieuwe edities. Zelden bevatten die de integrale tekst van De la Vega. Confusión de confusiones is een lijvig boek, dat voor twee derde bestaat uit lange uitweidingen over parallellen tussen de Amsterdamse aandelenhandel en Bijbelse en mythologische verhalen. Deze taaie stukken worden veelal weggelaten. Wat krijgen de kopers van deze afgeslankte edities te lezen?

Er komen drie personages voor in Confusión de confusiones. Twee daarvan, een koopman en een wijsgeer, hebben over de aandelenhandel gehoord en ook wel eens naar de handelaren staan kijken, maar zij snappen niet goed hoe het werkt en durven het niet aan zelf actief te worden. Zij roepen daarom de hulp in van een ervaren aandelenhandelaar, het derde personage. In vier denkbeeldige dialogen – in de zeventiende eeuw een populaire manier om een boek vorm te geven – maakt de handelaar de andere twee bekend met de manier waarop de handel gevoerd wordt, met de verschillende soorten transacties, en vooral met de listen en bedriegerijen waar ze beducht voor moeten zijn als zij zich tussen de handelaren begeven.

Het beeld dat van de aandelenhandel naar voren komt, is niet altijd even aanlokkelijk. Zo gaat het er bij onderhandelingen over een aandelentransactie soms ruig aan toe: ‘De een opent de hand, de ander geeft er een slag op, en geeft een partij tegen die of die prijs af, de ander biedt met een nieuwe handklap een of andere prijs, de eerste doet met een handslag weer een nieuw aanbod, en de tweede biedt weer meer, de handpalmen worden rood door de klappen, de slagen volgen elkaar op begeleid door kreten, op de kreten volgen driestheden, op de driestheden onbeschaamdheden, totdat de transactie tot stand is gekomen en het blijkt dat bij de overeenkomst hun bemiddeling hebben verleend onbeschaamdheden, driestheden, kreten, slagen en handklappen.’ Er zijn dan ook veel mensen die, om zich niet in dit ‘strijdperk’ te hoeven begeven, hun transacties altijd door een tussenpersoon laten uitvoeren. Zo voorkomen zij dat ze ‘gemolesteerd’ worden.6

Maar de aandelenhandel is niet alleen ruw en grof, hij is ook ‘de meest valse en schandelijke handel van Europa’. De aandelenhandelaar waarschuwt de koopman en de wijsgeer voor een reeks bedriegerijen die in de handel voorkomen. Zo zijn er handelaren die een ‘vriend zoeken, die in achting is om zijn gezond oordeel en zijn relaties, en die nooit in acties gehandeld heeft’. Zij verzoeken hem ‘een of twee partijen te verkopen’, waarbij de handelaren zelf het risico dragen. Het doel hierbij is, ‘aangezien het nieuwe de verwondering gaande maakt’, dat ‘het besluit van die persoon verbazing zal wekken en zijn optreden velen zal meeslepen’. De koers daalt hierdoor en de handelaren kunnen goedkoop aandelen inkopen.7

Ondanks dit alles besluiten de koopman en de wijsgeer zich in de handel te begeven, maar erg veel succes hebben ze daarbij niet. ‘Och ik ellendige!’ roept de wijsgeer aan het begin van de derde dialoog vol zelfmedelijden uit. Hij had zich tussen handelaren gemengd, ving daar de koers van het VOC-aandeel op, hoorde toen andere handelaren bespreken dat de koers wel eens verder kon gaan stijgen, en raakte hierdoor zo overmoedig dat hij een prijs bood die tien punten boven de koers lag. Het bod werd meteen geaccepteerd en direct ‘ontstond er zulk een rumoer, geroep en gelach […] dat ik geen schijn wist te geven aan mijn blunder omdat het bloed mij naar het hoofd steeg als signaal van mijn woede en blazoen van mijn schaamte’.8

De wijsgeer raakt al snel gedesillusioneerd: ‘Ik weet wel dat er stellig vele aandelenhandelaren zijn, die als zij het niet waren, een toonbeeld van beminnelijkheid en een schatkamer van voortreffelijkheid zouden zijn, maar wanneer zij bij de aandelen komen, schijnt een of andere Medea ze te veranderen of een Circe ze te betoveren.’ Hij verwijst hier naar twee tovenaressen uit de Griekse mythologie. Als de koers dan ook nog eens een scherpe daling doormaakt, raakt de wijsgeer de wanhoop nabij: ‘Ik weet niet wat ik deed, noch wat ik doe, noch wat mij te doen staat.’ Net als de koopman, die ook een paar transacties gedaan had, besluit hij zich snel terug te trekken uit de handel: ‘Ik zie in, dat mijn verstand tegen deze wirwar niet opgewassen is, want zo de bestudering ervan mij reeds verbijstert, denkt dan eens wat er zal gebeuren als ik mij er werkelijk in begeef.’9

De wijsgeer twijfelde of hij wel voldoende begreep van de aandelenhandel. Hij hield het erop dat zijn verstand ontoereikend was. En wat ook niet echt meewerkte, was dat de handelaar de gang van zaken van de aandelenhandel op zeer omslachtige wijze uit de doeken deed. Bij zijn uitleg over opties volstaat hij met de metafoor dat ze ‘dienen als zeilen om voorspoedig te varen bij kalme zee en als ankers om veilig te liggen bij stormen’. Zouden de koopman en de wijsgeer nu begrepen hebben hoe een optie werkt en waar zij opties voor konden gebruiken? Nog complexer en onbegrijpelijker wordt het als de aandelenhandelaar vertelt dat handelaren een aandeel kunnen weigeren te accepteren door te zeggen dat zij ‘zich met Frederik dekken’.10 Wat was dit voor cryptische spreuk die een handelaar blijkbaar van alle verplichtingen onthief?

Eerlijk gezegd roept Confusión de confusiones meer vragen op dan het beantwoordt. Dat Amsterdam in de zeventiende eeuw in de ban was van de aandelenhandel en dat de handelaren gebruikmaakten van ingewikkelde transacties wordt wel duidelijk. Maar hoe werkte de handel precies? En hoe kwam hij zo snel na de oprichting van de VOC tot ontwikkeling?

Dit boek vertelt, aan de hand van documenten van handelaren die actief waren op de Amsterdamse beurs, het echte verhaal van ’s werelds eerste beurshandel en werpt tegelijkertijd een nieuw licht op De la Vega’s beroemde boek.

* Zie voor uitleg van financiële terminologie de verklarende woordenlijst achter in dit boek.

2

Een nieuwe compagnie

Het is even voor tien uur ’s avonds op zaterdag 31 augustus 1602, als notaris Jan Fransz. Bruyningh de deur van zijn huis aan de Heintje Hoekssteeg dichttrekt. Hij loopt het smalle straatje uit richting de Warmoesstraat en slaat linksaf. Het is maar een wandeling van een paar minuten naar zijn einddoel: het huis van koopman Dirck van Os aan de Nes. Bij het huis van Van Os wachten twee mannen op Bruyningh. Het zijn Jacques de Pourcq en Anthony van Breen, die hem als getuigen zullen assisteren.

Dirck van Os is een van de bewindhebbers (directeuren) van de eerder dat jaar opgerichte VOC. Als de notaris bij hem aanklopt, zit hij met een paar collega-bewindhebbers – Isaac le Maire is er, evenals Louis del Beecke, Reinier Pauw en Pieter Dircksz. Hasselaer – en de boekhouder van de Amsterdamse vestiging van de VOC, Barent Lampe, achter een imposant boekwerk met bladzijden van geschept papier en een perkamenten omslag. Het is het inschrijvingsregister van de Amsterdamse vestiging van de VOC.1 Het heeft de hele maand opengelegen in het huis van Van Os. De bewindhebbers waren bij toerbeurt aanwezig om toe te zien hoe de boekhouder investeerders in het register inschreef. Vandaag is de laatste dag van de inschrijving geweest en het heeft de hele dag storm gelopen.

De kapitaalinschrijving moet voor middernacht afgerond zijn en daarom gaan de mannen snel aan de slag; de balans moet opgemaakt worden. Boekhouder Lampe loopt onder het toeziend oog van de notaris alle inschrijvingen na en telt de bedragen bij elkaar op. Als hij bijna klaar is, komt Neeltgen Cornelis binnen. De dienstmeid van Dirck van Os heeft de hele maand investeerders af en aan zien komen. Nu, op het nippertje, besluit ze om ook voor ƒ 100 in te tekenen. Met haar salaris van minder dan een halve gulden per dag moet ze lang werken voor dit geld.2 Ze heeft dan ook lang getwijfeld, maar nu het boek bijna gesloten wordt, krijgt ze steeds meer het gevoel dat er iets heel bijzonders gaande is. Ze denkt dat ze snel spijt zal krijgen als ze nu niets inlegt en heeft daarom de knoop doorgehakt.

Lampe schrijft haar inleg in en moet plotseling aan zijn eigen dienstmeisje denken. Zij heeft geen stuiver om te investeren, maar Lampe besluit nu – het is inmiddels bijna twaalf uur – haar een extraatje te geven in de vorm van een investering in de VOC. De laatste inschrijving luidt daarom: ‘Barent Lampe voor Dignum Jans ____ ƒ 50’.

Deze twee laatste posten worden nog bij het totaal opgeteld en notaris Bruyningh begint aan zijn afsluitende verklaring in het boek. Hij schrijft dat hij en zijn beide getuigen hebben toegezien hoe alle bedragen in het register zijn gesaldeerd, dat er om klokslag twaalf voor een totaalbedrag van ƒ 3 674 945 was ingetekend en dat er na twaalven ‘geen heller of stuiver’ meer was ingelegd. De verklaring wordt om half een door Bruyningh, zijn getuigen en boekhouder Lampe ondertekend. Het aandelenkapitaal van de VOC, waar later zo actief mee gehandeld zou worden, was een feit.

Verhandelbare aandelen

In totaal schreven 1143 investeerders in op het oprichtingskapitaal van de Amsterdamse vestiging van de VOC. Zij waren hiertoe opgeroepen in het octrooi dat de Staten-Generaal, het hoogste bestuursorgaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, op 20 maart 1602 aan de VOC verleenden – dit octrooi was de oprichtingsakte van de compagnie, waarin verder onder meer het monopolie dat de VOC verkreeg gespecificeerd was.3 ‘Alle ingezetenen van deze Landen,’ zo staat in het tiende artikel, ‘mogen in deze Compagnie participeren.’ Geïnteresseerden mochten zelf bepalen hoeveel zij wilden inleggen; er was geen minimum- of maximuminleg. Hierbij was alleen aangetekend dat heel grote inschrijvingen – van meer dan ƒ 30 000 – eventueel naar rato verkleind zouden worden als de inleg van kapitaal de behoefte oversteeg, maar dit is niet gebeurd. Er waren een paar inschrijvingen die dit bedrag ruim te boven gingen. Isaac le Maire, een van de oprichters van de VOC, legde bijvoorbeeld ƒ 85 000 in. Pieter Lijntgens, een koopman die net als Le Maire oorspronkelijk uit de Zuidelijke Nederlanden afkomstig was, wist dit immense bedrag nog te overtreffen: hij tekende voor ƒ 60 000 op het Amsterdamse kapitaal in en voegde daar in Middelburg nog ƒ 45 000 aan toe.

Eerste pagina van het inschrijvingsregister van de kamer Amsterdam van de VOC. Onderaan zijn de inschrijvingen van bewindhebbers Gerrit Bicker, Reinier Pauw, Jan Jansz. Kaerel, Jacques de Velaer, Jan Poppen en Hendrick Buyck zichtbaar.

Middelburg? Ja, investeerders konden zelf bepalen in welke van de zes vestigingen van de VOC zij hun geld wilden inleggen. Behalve in Amsterdam en Middelburg lagen er ook inschrijvingsregisters in Enkhuizen, Hoorn, Delft en Rotterdam. Dit was het resultaat van de ontstaansgeschiedenis van de VOC. Voor de oprichting bestonden er al enkele ondernemingen, de zogenoemde Voorcompagnieën, die handel dreven met Oost-Indië. In 1595 verliet de vloot van de vroegste Voorcompagnie, de zogeheten ‘Compagnie van Verre’, de rede van Texel. Deze expeditie was niet bijzonder succesrijk, maar bewees wel dat het mogelijk was handel met Indië te drijven zonder door de Portugezen, die de handel met Indië domineerden, overmeesterd te worden. Het initiatief kreeg dan ook snel navolging; er werden meer compagnieën opgericht, in Amsterdam maar ook daarbuiten. Deze ondernemingen droegen namen als ‘Oude Compagnie van Verre’ en ‘Nieuwe Brabantsche Compagnie’. Die laatste werd zo genoemd omdat zij was opgericht door een aantal koopmannen die het gewest Brabant, dat onder Spaans gezag viel, ontvlucht waren. Tussen 1595 en 1602 vertrokken er in totaal zeven vloten met bij elkaar vijftig schepen vanuit Amsterdam naar Indië. Uit Hoorn, Enkhuizen, Rotterdam, Middelburg en Veere voeren nog eens dertig schepen uit. Lang niet al die schepen keerden terug in de Republiek, maar omdat de schepen die wél terugkwamen zeer rijk beladen waren, werden de kosten van de expedities ruim terugverdiend.4

De verschillende ondernemingen beconcurreerden elkaar sterk. Ze probeerden bijvoorbeeld ervaren schippers en stuurlui bij elkaar los te weken. Als reactie daarop lieten de compagnieën hun personeel een contract ondertekenen waarmee ze zich verplichtten nooit bij een andere compagnie in dienst te treden. De Staten-Generaal waren niet gelukkig met deze situatie. Het was voor de economie van de Republiek beter als de verschillende compagnieën niet met elkaar, maar met de Portugezen zouden concurreren, zo redeneerden zij. Veel belangrijker nog was dat de Republiek in oorlog was met Portugal – eigenlijk was zij in oorlog met Spanje, maar doordat de Spaanse koning vanaf 1580 ook de Portugese troon bezette, was de Republiek feitelijk ook in oorlog met Portugal. De Staten-Generaal zagen in dat een sterke, verenigde compagnie niet alleen bevorderlijk zou zijn voor de Nederlandse Oost-Indische handel als geheel, maar ook heel goed gebruikt kon worden in de oorlog met de Portugezen.

Het kostte behoorlijk wat moeite om alle bestaande compagnieën met hun individuele belangen op één lijn te krijgen, maar uiteindelijk lukte het. Prins Maurits, stadhouder van onder meer Holland en Zeeland, en landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt, de hoogste ambtenaar van de Republiek, zetten zich tot het uiterste in om de onderhandelingen te doen slagen, en de Staten-Generaal deden een moreel appel aan de bewindhebbers van de afzonderlijke compagnieën door te stellen dat zij de sleutel ‘tot afbreuk van de vijand en bescherming van het vaderland’ in handen hadden. Het resultaat was een verenigde compagnie, de VOC, opgericht met een octrooi van de Staten-Generaal dat de compagnie het monopolie verleende op de handel met alle gebieden ten oosten van Kaap de Goede Hoop en voorbij de Straat van Magallanes. Zolang het octrooi van kracht was mocht alleen de VOC vanuit de Republiek met Oost-Indië handeldrijven. De VOC kreeg de eerder genoemde zes vestigingen, die in VOC-terminologie ‘kamers’ genoemd werden. Het is niet verwonderlijk dat deze kamers gevestigd werden in de steden waar de Voorcompagnieën zetelden. Ook werden alle bewindhebbers van de nog bestaande Voorcompagnieën bewindhebber bij de VOC. Zo werd iedereen tevreden gehouden.

Het was bij de oprichting van de VOC al volkomen duidelijk dat het zwaartepunt van de nieuwe compagnie in Amsterdam zou komen te liggen, maar de andere vestigingen – en dan vooral die van de Zeeuwen, die doodsbenauwd waren dat zij door de Hollanders ondergesneeuwd zouden raken – verdedigden hun belangen met verve. De VOC werd zo georganiseerd dat Amsterdam nooit de overhand zou kunnen krijgen. De Heren XVII, het overkoepelende bestuur van de VOC, bestaande uit zeventien bewindhebbers van de verschillende kamers, zou bijvoorbeeld afwisselend in Amsterdam en Middelburg bijeenkomen. En Amsterdam mocht maximaal acht leden van de Heren XVII afvaardigen, zodat deze kamer nooit op eigen houtje het beleid van de VOC zou kunnen bepalen.

Bij de kapitaalinschrijving bleek dat de werkelijke verhoudingen tussen de kamers anders lagen. In Amsterdam werd 57 procent van het totale kapitaal ingelegd, Middelburg volgde met 20 procent, en de vier resterende kamers waren beduidend kleiner: Enkhuizen droeg 8 procent bij, Hoorn 7 procent, Delft 4 procent en Rotterdam 3 procent. Het is goed mogelijk dat het overwicht van de kamer Amsterdam in het oprichtingskapitaal van de VOC nog groter zou zijn geweest als er in de zomer van 1602 niet een zware pestepidemie in de stad had gewoed, waardoor velen de stad hadden verlaten.

Bij elkaar werd er voor bijna ƒ 6,5 miljoen ingetekend op het oprichtingskapitaal van de VOC. De koopkracht van dit bedrag stond gelijk aan ongeveer € 100 miljoen vandaag.5 Voor ’s werelds eerste openbare inschrijving op het aandelenkapitaal van een onderneming is dit een hoog bedrag. Een opmerkelijk hoog bedrag zelfs, als je bedenkt dat het in 1602 nog maar zeer de vraag was of de VOC winstgevend zou worden. Sommige Voorcompagnieën hadden heel hoge rendementen behaald, maar dit gold niet voor allemaal en hoefde al helemaal niet te betekenen dat een investering in de VOC in de toekomst geld zou opleveren. En daarbij was het op het moment dat de inschrijvingsregisters openlagen nog volstrekt onduidelijk wat de VOC precies met het opgebrachte geld zou gaan doen. Ja, dat er schepen gebouwd en uitgerust zouden worden, stond natuurlijk vast. Maar hoeveel schepen? En op wat voor termijn zouden ze uitvaren? En wat waren de doelstellingen van de nieuwe compagnie in Oost-Indië? Hier was nauwelijks iets over bekend ten tijde van de kapitaalinschrijving.

En dan was er ook nog eens niets geregeld met betrekking tot de inspraak van aandeelhouders op het beleid van de onderneming. Aandeelhouders in de Voorcompagnieën hadden ook geen invloed kunnen uitoefenen op het beleid, maar die ondernemingen waren veel meer op persoonlijke contacten gestoeld. De bewindhebbers van de Voorcompagnieën hadden altijd persoonlijk investeerders geworven. Zodoende vertrouwden de investeerders hun geld in de eerste plaats toe aan de persoon van de bewindhebber, en niet aan de onderneming. Dit leidde automatisch tot een hechte band tussen aandeelhouders en onderneming; er was persoonlijk contact tussen de investeerders en de mannen die het voor het zeggen hadden in de compagnie, en de bewindhebbers ontkwamen er dan ook niet aan geregeld verantwoording af te leggen aan de aandeelhouders, van wie zij persoonlijk hun inleg overhandigd hadden gekregen.

Bij de VOC ging het anders. Dat de inschrijving in Amsterdam plaatsvond in het woonhuis van Dirck van Os laat nog wel zien dat persoonlijk contact tussen bewindhebbers en investeerders tot dan toe heel gebruikelijk was geweest, maar deze keer was het een openbare inschrijving. De oproep om te investeren was gericht aan alle ingezetenen van het land. En er was aan de compagnie een octrooi verleend door het hoogste bestuursorgaan van de Republiek. Er kon geen twijfel over bestaan dat de investeringen deze keer niet aan een stel bekende kooplieden werden toevertrouwd, maar aan een grote onderneming met verschillende vestigingen.

Juist hierin zou wel eens de verklaring voor het enthousiasme van de investeerders kunnen schuilen. De VOC was niet zomaar een nieuwe compagnie die schepen naar Oost-Indië zou sturen om daar specerijen te halen. Nee, de VOC was meer dan dat: deze compagnie was opgericht door de Staten-Generaal. Zij moest de belangen van de Republiek in Oost-Indië vertegenwoordigen. Zij wás tot op zekere hoogte de Republiek. En ook al zal de hoop op een hoog rendement bij velen de belangrijkste beweegreden zijn geweest om te investeren, het idee dat de jonge Republiek (het was nog maar 21 jaar geleden dat de Staten-Generaal Filips II afgezworen hadden als koning en buitenlandse mogendheden erkenden de Republiek in 1602 nog niet eens als soevereine staat) met een investering in de VOC geholpen kon worden, zal zeker meegespeeld hebben.

Wat was er in 1602 wel bekend over de VOC? Eigenlijk alleen wat er in de 46 artikelen van het octrooi stond. Hierin was bijvoorbeeld bepaald hoe de bestuurlijke verhoudingen tussen de verschillende kamers lagen en dat de bewindhebbers naast hun daggeld van ƒ 4 een variabele beloning kregen: 1 procent van de kosten die gemaakt werden voor het uitrusten van de schepen en 1 procent van de opbrengst van de retourvracht. De bewindhebbers waren verplicht om zolang zij in functie waren een investering van ten minste ƒ 6000 in de VOC aan te houden. Voor de bewindhebbers van de kamers Hoorn en Enkhuizen volstond een investering van ƒ 3000. Daarnaast werd duidelijk uit het octrooi dat de VOC niet zomaar een handelsonderneming was, maar een onderneming die ook kon dienen als verlengstuk van de staat: VOC-dienaren mochten in Indië namens de Staten-Generaal onderhandelingen voeren met lokale vorsten. Daar stond tegenover dat buitgemaakte schepen aan de overheid overgedragen moesten worden. Wat er met het ingelegde geld zou gebeuren was niet expliciet omschreven. Logischerwijs werd een deel ervan gebruikt om schepen te bouwen en personeelskosten te betalen. Maar dit was niet het enige: in het 35ste artikel van het octrooi staat dat de VOC geld ging gebruiken voor de bouw van forten. Geen van de Voorcompagnieën had ooit een fort in Oost-Indië gebouwd; die kochten alleen handelswaar en voeren zo snel mogelijk weer terug. Hier blijkt uit dat de VOC een andere strategie had dan de eerdere compagnieën, een strategie die streefde naar duurzaamheid, en permanente aanwezigheid in Indië.

Deze strategie kwam ook naar voren uit de termijn waarvoor de Staten-Generaal het octrooi verleenden: 21 jaar. Op het moment dat Neeltgen Cornelis en Dignum Jans op het oprichtingskapitaal intekenden, werd aangenomen dat de VOC bij het einde van het octrooi, in 1623, opgeheven zou worden. Uiteindelijk heeft de compagnie veel langer bestaan – bijna twee eeuwen – maar in vergelijking met de gemiddelde bestaansduur van haar voorlopers was een periode van 21 jaar al een eeuwigheid. De Voorcompagnieën waren meestal maar zo’n drie of vier jaar in bedrijf. Na terugkeer van de vloot werden de goederen geveild en als de schepen nog in goede staat verkeerden, werden die doorverkocht aan een nieuwe onderneming. Ten slotte werden de boeken opgemaakt, kregen de investeerders hun aandeel in de opbrengst uitbetaald en werd de onderneming opgeheven.6

De bestaansduur van de Voorcompagnieën was, zelfs als het nog een jaar of wat duurde voordat de activiteiten volledig afgewikkeld waren, altijd aanmerkelijk korter dan de 21 jaar van de VOC. En aangezien ook nog eens het persoonlijke contact met de bewindhebbers veel geringer was bij de VOC, betekende dit eigenlijk dat investeerders gevraagd werd geld te storten in een black box, waar het pas na 21 jaar weer uit zou komen. De opstellers van het octrooi realiseerden zich dat dit geïnteresseerden er wel eens van zou kunnen weerhouden om geld te investeren. Zij namen daarom een tussentijdse liquidatie van de VOC op. Na tien jaar – in 1612 – zou ‘een generaal slot van rekening’ gemaakt worden. Er zou dan, met andere woorden, bekendgemaakt worden hoe de compagnie ervoor stond en aandeelhouders zouden de mogelijkheid krijgen hun geld terug te vragen.

Ergens tussen het moment dat het octrooi verleend werd, op 20 maart 1602, en het moment dat de inschrijvingsregisters opengelegd werden, op 1 augustus, kwamen de bewindhebbers tot het inzicht dat ook tien jaar erg lang was. Investeerders konden huiverig zijn om hun geld voor zo lang vast te zetten. Daarom namen zij op de eerste pagina van het inschrijvingsregister een extra bepaling op: ‘Transporten of overdrachten [van aandelen] kunnen gedaan worden bij de boekhouder van deze kamer.’ Het ingeschreven kapitaal kon aan een ander overgedragen worden! Dit was, waarschijnlijk, bij de aandelen in de Voorcompagnieën ook mogelijk geweest, maar niet eerder was er in een officieel document zo expliciet vermeld dat aandelen verhandelbaar waren. Voor de investeerders betekende deze bepaling dat zij niet tot 1612 hoefden te wachten tot zij weer over hun ingelegde kapitaal konden beschikken; ze konden het voor die tijd – als ze dat wilden – doorverkopen. Er stond op de eerste pagina van het inschrijvingsregister ook meteen bij hoe dit in z’n werk moest gaan. Aandeelhouders moesten zich melden bij de boekhouder van de kamer waar zij hun geld ingelegd hadden, en twee bewindhebbers moesten goedkeuring aan het transport verlenen. De boekhouder zou van de overdrachten ‘pertinente notitie’ houden ‘in een particulier register’.7

Begin van de handel

Jan Allertsz. tot Londen was de eerste die zijn inschrijving weer van de hand deed. Op 3 maart 1603 verkocht hij eerst een inschrijving ter waarde van ƒ 2400 aan Maria van Egmont, en op dezelfde dag een van nog eens ƒ 600 aan een mevrouw Van Barssum in Den Haag. Allertsz.’ naam wekt de suggestie dat we hier met een Londenaar van doen hebben, maar dat is niet het geval. Hij kwam uit een familie van schippers die vanuit Amsterdam op Londen voeren. De leden van deze familie kregen daarom bijnamen als ‘Lonsvaerder’ of ‘Londen’.8

Waarom zou hij zijn investering zo snel, zelfs nog voordat het eerste VOC-schip uitvoer, alweer hebben willen verkopen? De verklaring is simpel: Allertsz. had het geld niet. Bij de inschrijving in augustus 1602 waren de investeerders niet met zakken zilveren en gouden munten naar het huis van Dirck van Os in de Nes gekomen. Zij hadden daar alleen een investering toegezegd. Met hun handtekening verplichtten Neeltgen Cornelis, Jan Allertsz. en alle anderen zich om dat bedrag in de toekomst ook daadwerkelijk op te brengen. In het octrooi stond dat dit in drie termijnen moest gebeuren, maar het werden er uiteindelijk vier. De data vielen telkens ongeveer samen met pieken in de kapitaalbehoefte van de VOC. Dit betekende dat de Heren XVII kort voordat een nieuwe vloot werd uitgerust een deel van het ingeschreven kapitaal opvroegen. Dit gebeurde voor het eerst op 25 februari 1603: de Heren XVII verzochten een storting van 25 procent van het ingeschreven bedrag. Zes dagen later deed Allertsz. zijn inschrijving van de hand. Schipper Allertsz. kon aan het begin van het vaarseizoen waarschijnlijk geen ƒ 750 missen.

Toch had Allertsz. er wel profijt van dat hij in augustus ingetekend had op het inschrijvingskapitaal van de VOC, want in de tussentijd was de koers van het VOC-aandeel gestegen. Voor de maand maart 1603 is er geen prijs bekend, maar een maand later werden investeringen in de VOC tegen een koers van 106,5 verhandeld, uitgedrukt als een indexcijfer, waarbij de waarde van de inleg van 1602 op 100 was gesteld. Toen de koers in april 1603 op 106,5 stond, waren de aandelen dus 6,5 procent in waarde gestegen. Een indexcijfer als koers komt misschien wat vreemd over – tegenwoordig staat de koers van een aandeel altijd vermeld in euro’s, dollars, yens of een andere valuta – maar dit was de enige manier waarop de koers van het VOC-aandeel kon worden weergegeven, omdat een VOC-aandeel geen vaste omvang had. Neeltgen Cornelis had een aandeel van ƒ 100 en Dignum Jans had er een van ƒ 50. Isaac le Maire bezat een aandeel van ƒ 85 000 en Pieter Lijntgens had er een van ƒ 60 000 en nog een van ƒ 45 000 in Middelburg. Als gevolg hiervan kon de waarde van de aandelen alleen weergegeven worden in verhouding tot de oorspronkelijke, of nominale waarde van het aandeel: de waarde die het aandeel bij het sluiten van het inschrijvingsregister in augustus 1602 had gehad.

Bij een koers van 106,5 was een aandeel van ƒ 3000 in het oprichtingskapitaal van de kamer Amsterdam ƒ 3195 waard. Maar Allertsz. kreeg voor deze transacties natuurlijk geen ƒ 3195; hij had immers zelf nog geen cent opgebracht. De koers was vooral van belang voor aandelen waarvan wel een deel betaald was – daar waren er in maart 1603 al een paar van, want investeerders mochten hun termijnen altijd eerder betalen. Dit werd zelfs aangemoedigd door de bewindhebbers: zij betaalden de vroege betalers rente over de ingelegde som.

Allertsz. zal voor deze transacties een vergoeding van tussen ƒ 0 en ƒ 195 gekregen hebben – het precieze bedrag is nergens geregistreerd. De dames Van Egmont en Van Barssum betaalden hem daarmee voor het recht om in de VOC te mogen investeren. Dat is minder vreemd dan het misschien lijkt. Er waren nog wel geen schepen van de VOC naar Oost-Indië vertrokken, en er was bij lange na geen zicht op retourvloten met ladingen specerijen en andere exotische goederen, maar het kan heel goed zijn dat mensen pas nadat de inschrijving gesloten was enthousiast waren geworden over een investering in de VOC. Het inschrijvingsregister van de kamer Amsterdam had alleen in de maand augustus opengelegen in het huis van Dirck van Os. En de data waarop de inschrijvingen gedaan werden laten zien dat een en ander pas aan het einde van de maand echt goed op gang kwam. Het lijkt erop dat het enthousiasme van de eerste intekenaars aanstekelijk werkte en dat steeds meer mensen besloten ook een som in te leggen. Het is daarom goed mogelijk dat er na 1 september nog veel mensen waren die wilden intekenen, maar zij zullen voor een dichte deur hebben gestaan bij Dirck van Os in de Nes. Dit verklaart ook waarom de koers van het VOC-aandeel direct na 1 september boven de 100 steeg: er was meer vraag naar investeringen in de VOC dan dat er aanbod was, en dus ging de prijs omhoog.

Het Oost-Indisch Huis

Er vonden in maart 1603 nog acht transacties plaats. De maand daarop registreerde de boekhouder drie transacties en daarna begon het echt te lopen: 44 transacties in mei. De verkopers waren nog altijd inschrijvers die, nu het moment van betaling naderbij kwam, afzagen van hun investering. Inmiddels deed het huis van Dirck van Os niet langer dienst als provisorisch VOC-kantoor; de handelaren die een aandeel wilden overdragen, moesten daarvoor naar het Bushuis aan de Kloveniersburgwal. In het Nederlands van de zestiende en zeventiende eeuw was een bushuis een wapendepot. Het Amsterdamse Bushuis had precies die functie. Maar door de stadsuitbreiding die aan het einde van de zestiende eeuw begon, vormde de Kloveniersburgwal niet langer de stadsgrens. Aan de overkant van het water werd druk getimmerd aan nieuwe huizen en het Bushuis raakte langzaam maar zeker omringd door gebouwen. De aanwezigheid van een wapendepot midden in een stadswijk bracht aanzienlijke risico’s met zich mee. Grote stadsbranden werden gevreesd – zelfs al werden er al een halve eeuw geen houten huizen meer gebouwd. De wapenopslag werd daarom verplaatst en het Bushuis werd beschikbaar gesteld aan de VOC.

De VOC huurde aanvankelijk een deel van het Bushuis. Er werd ondertussen aan een nieuw geschutsmagazijn gebouwd en toen dit gebouw aan het Singel (nummer 423, tegenwoordig in gebruik bij de Universiteitsbibliotheek) opgeleverd was, betrok de compagnie het volledige oude Bushuis aan de Kloveniersburgwal. Op dat moment was al voorzien dat de Amsterdamse kamer nog meer ruimte nodig had. De compagnie had immers behalve aan kantoren ook behoefte aan opslagruimte voor scheepsbenodigdheden en voedselvoorraden voor de lange zeereizen. En als de eerste retourvloten eenmaal uit Oost-Indië teruggekeerd zouden zijn, kwamen daar ook ladingen specerijen en andere handelswaar bij die tijdelijk opgeslagen moesten worden. Er werd daarom al snel begonnen aan de bouw van een nieuw pand, direct achter het Bushuis. Hier bevond zich de boomgaard van het voormalige Paulusbroederklooster. Dit klooster was sinds 1578, toen Amsterdam de kant van de protestantse opstandelingen koos (de zogenoemde Alteratie van Amsterdam), in bezit van de stad. Het kerkgebouw werd toegewezen aan Franstalige protestantse vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden – het staat tot op de dag van vandaag bekend als de Waalse kerk – en de boomgaard werd opgeofferd voor het nieuwe pand van de VOC: het Oost-Indisch Huis. Dit gebouw was in 1606 klaar en bood plaats aan het kantoor van de Amsterdamse kamer van de VOC. De bewindhebbers vergaderden er, de boekhouder had er zijn kantoor, het personeel werd er in dienst genomen en in de jaren dat Amsterdam aan de beurt was, vergaderden de Heren XVII er.

Het Oost-Indisch Huis aan de Oude Hoogstraat. Links, parallel aan de Kloveniersburgwal, het Bushuis.

Het Oost-Indisch Huis staat er nog steeds. Het is sinds enkele decennia in gebruik bij de Universiteit van Amsterdam. Doordat het niet aan de straat ligt, loop je er makkelijk aan voorbij. Vanaf de Oude Hoogstraat gaat het verscholen achter de gevel van een latere uitbreiding van het Oost-Indisch Huis. In die gevel zit een poortje dat toegang geeft tot een binnenplaats. Vanaf de binnenplaats, die eigenlijk alleen wordt gebruikt door studenten om bij de fietsenstalling te komen, is de bijzondere gevel van het Oost-Indisch Huis zichtbaar. Hij is ontworpen door Hendrick de Keyser, in Hollandse renaissancestijl, met veel lichte elementen tussen het rode baksteen. Dat De Keyser naast architect ook beeldhouwer was, is terug te zien in de vele gebeeldhouwde mannen- en vrouwenkopjes boven de ramen. Amsterdam heeft ooit volgestaan met gebouwen in Hollandse renaissancestijl, maar de meeste zijn later aan nieuwe modes aangepast. Het Oost-Indisch Huis laat deze bouwstijl echter nog in volle glorie zien.

Aan de Kloveniersburgwal staat ook nog altijd een gebouw dat het Bushuis heet – eveneens in gebruik bij de universiteit – maar dit is niet meer het Bushuis uit het midden van de zestiende eeuw, waar de eerste transacties in VOC-aandelen geregistreerd werden. Het huidige gebouw is aan het einde van de negentiende eeuw voor het oude Bushuis in de plaats gekomen.

Administratie

Toen Jan Allertsz. en zijn beide tegenpartijen zich bij de boekhouder van de Amsterdamse kamer van de VOC meldden om de overdracht van Allertsz.’ aandelen officieel te laten registreren, moesten zij daarvoor naar het Bushuis. De overschrijvingen verliepen volgens een wat omslachtige procedure: koper en verkoper (of hun gemachtigden) moesten samen bij de boekhouder verschijnen en twee bewindhebbers moesten hun goedkeuring aan de overdracht verlenen voordat deze officieel werd.

Deze administratieve handelingen waren noodzakelijk omdat de VOC geen aandelen aan toonder uitgaf; aandeelhouders hadden zelf geen bewijs op papier dat zij een aandeel in de VOC bezaten. De zogenaamde eerste aandelen die zo nu en dan in Nederlandse archieven gevonden worden, en waarvoor altijd zeer veel (inter)nationale media-aandacht is, zijn eigenlijk weinig meer dan betalingsbewijsjes, of ‘recepissen’, zoals ze in de zeventiende eeuw genoemd werden. Het ‘aandeel’ in de kamer Enkhuizen, dat in 2010 in het Westfries Archief gevonden is, laat bijvoorbeeld zien dat Pieter Harmensz. de laatste termijn van zijn inschrijving ter waarde van ƒ 150 had voldaan. Het Amsterdamse aandeel van 27 september 1606, dat waarschijnlijk in de jaren tachtig van de twintigste eeuw uit het Amsterdamse Stadsarchief gestolen is en een hoofdrol speelt in de film Ocean’s Twelve, is het ontvangstbewijs van de laatste ƒ 400 van een investering van in totaal ƒ 4800 door Agneta Kocx. Dit aandeel is tegenwoordig in bezit van een groep Duitse beleggers, die in 2004 bekendmaakten het voor het astronomische bedrag van € 6 miljoen te willen verkopen.9 Het hier afgebeelde aandeel, ten slotte, was het betalingsbewijs van het restant van ƒ 50 voor een aandeel van ƒ 600 in de kamer Hoorn, voldaan door Dirck Pietersz. Straetmaker, gedateerd op 8 december 1606.

Voor Pieter Harmensz., Agneta Kocx en Dirck Pietersz. Straetmaker was het handig dat het folionummer van hun rekening in de boeken van de VOC op hun recepissen vermeld stond; zo kon hun rekening er snel bij gepakt worden als zij zich op het VOC-kantoor meldden voor de overdracht van een aandeel of om dividend te innen. En bij alle drie werden op het betalingsbewijs dividendbetalingen aangetekend voor hun eigen administratie. Maar ze konden hun recepissen niet verhandelen en ze golden ook zeker niet als bewijs dat zij een aandeel in de VOC van respectievelijk ƒ 150, ƒ 4800 en ƒ 600 bezaten. De tekst van het recepis is daar duidelijk over: de ontvangers van deze bewijzen stonden als eigenaars van een aandeel geregistreerd in het grootboek. Alleen een positief saldo in het grootboek van de kapitaalboekhouding van de VOC gold als bewijs voor het bezit van een aandeel.

Het was ook voor de VOC zelf van belang dat zij precies wist wie wat bezat. Aanvankelijk was het immers nog het plan dat aandeelhouders na tien jaar de mogelijkheid zouden hebben hun investering terug te vragen, en dan moest de VOC natuurlijk wel weten hoeveel er uitbetaald moest worden. Hetzelfde gold voor dividendbetalingen. In het octrooi van de VOC (artikel 17) stond dat de compagnie telkens dividend uit zou keren als er goederen ter waarde van 5 procent van het oprichtingskapitaal in de Republiek gebracht waren. Maar deze bepaling werd, zoals we later zullen lezen, niet opgevolgd. De Heren XVII keerden dividend uit wanneer zij daarvoor de tijd rijp achtten en dat was voor het eerst het geval in 1610. Het dividend waar een aandeelhouder recht op had, was gebaseerd op de nominale waarde van zijn investering en het was daarom van belang dat boekhouder Barent Lampe altijd over nauwkeurig bijgewerkte gegevens van het aandelenbezit van alle aandeelhouders beschikte.

‘VOC-aandeel’ van Dirck Pietersz. Straetmaker, 1606.

Lampe registreerde daarom alle overdrachten in een journaal en een grootboek. De journalen van de kamer Amsterdam zijn alleen voor de eerste tien jaar bewaard gebleven. De grootboeken zijn beschikbaar vanaf 1628 tot het einde van de VOC in 1798. Ze maken deel uit van het VOC-archief dat in het Nationaal Archief in Den Haag ligt. In het journaal noteerde Lampe alle transacties onder elkaar, in de volgorde waarop de aandelenhandelaren voor hem verschenen. De gegevens van het journaal nam hij vervolgens over in het grootboek. Hierin hadden alle aandeelhouders een eigen rekening, in de vorm van een balans. Het beginsaldo van die rekeningen nam Lampe over uit het inschrijvingsregister. Dit kwam aan de creditzijde (de rechterkant) van de balans. Als een aandeelhouder een aandeel verkocht, werd zijn rekening voor dit bedrag gedebiteerd. Als hij een aandeel kocht, werd zijn rekening gecrediteerd. Dit geeft aan dat het grootboek vanuit het gezichtspunt van de compagnie werd bijgehouden: als iemand een aandeel kocht, kreeg hij een vordering op de compagnie en daarom noteerde de boekhouder deze transactie als een creditpost. Dit systeem is vergelijkbaar met de manier waarop banken tegenwoordig afschriften voor rekeninghouders bijhouden. Per transactie moest er ƒ 0,60 (koper en verkoper betaalden beiden ƒ 0,30) aan de boekhouder betaald worden. Daarnaast kreeg de koper een afschrift uit het transactieboek waarvoor ƒ 1,20 zegelgeld (een stedelijke belasting) betaald moest worden; bij een overschrijving van een aandeel met een nominale waarde van meer dan ƒ 1000 was het tarief ƒ 2,40.10

Voor mensen die een aandeel kochten maar nog geen rekening in het grootboek hadden, opende Lampe een nieuwe rekening. Met aandeelhouders die hun volledige bezit in de VOC verkochten, gebeurde niets speciaals. Voor hen werd echter niet opnieuw een rekening geopend in een nieuw grootboek als het oude vol was.

In de grootboeken stonden alleen op de linkerpagina’s aandelenrekeningen. Op de rechterpagina’s hield de boekhouder bij hoeveel dividend er op de aandelen uitgekeerd was. Toen de Heren XVII in hun jaarlijkse vergadering van 1625 bijvoorbeeld besloten een dividend van 20 procent van het aandelenkapitaal uit te keren, betekende dit dat iemand die een aandeel van ƒ 1000 bezat, nu ƒ 200 kon komen ophalen in het Oost-Indisch Huis van de kamer waar hij zijn geld geïnvesteerd had. Hij kon dit doen wanneer hij maar wilde; er was geen termijn gesteld aan het innen van het dividend en hij kon ook besluiten het dividend helemaal niet op te halen. Het was daarom noodzakelijk dat de boekhouder heel nauwgezet bijhield hoeveel dividend er op een aandeel was geïnd. Voor de handel was dit ook belangrijk: een aandeel dat nog recht geeft op een bepaalde dividendbetaling is immers meer waard dan een aandeel waarop alle uitkeringen al geïnd zijn. Handelaren die in het kantoor van de boekhouder zaten om een aandeel overgedragen te krijgen, keken daarom altijd op de rechterpagina van het kapitaalboek om te controleren hoeveel dividend er al was uitgekeerd.

Warmoesstraat, Nieuwe Brug, St. Olofskapel

De kapitaalboekhouding van de VOC vormde de ruggengraat van de aandelenhandel, maar de handel zelf vond niet plaats in het Oost-Indisch Huis. Het was natuurlijk mogelijk dat handelaren elkaar in het Oost-Indisch Huis tegen het lijf liepen en daar tot een overeenkomst over een transactie kwamen, maar dit was eerder uitzondering dan regel. Het grootste deel van de aandelenhandel vond plaats op locaties in de stad waar veel kooplieden samenkwamen. Het was niet zo dat de VOC of een andere instantie deze plekken had aangewezen voor de aandelenhandel, het was gewoon zo gegroeid. Amsterdamse kooplieden hadden al bij de inschrijving van 1602 een groot deel van het kapitaal van de Amsterdamse kamer in handen. En voor hen was de drempel om met hun aandelen te gaan handelen niet al te hoog: zij sloten dagelijks allerlei soorten transacties, waar vaak veel geld mee gemoeid was.

De koopmannen verzamelden zich dagelijks op dezelfde plek. In de zestiende eeuw was dit lange tijd de Warmoesstraat, waar veel grote kooplieden woonden, onder wie Lijntgens. Zij hoefden hun huis maar te verlaten om andere kooplieden te treffen en handel te drijven, wat weer koopmannen van elders uit de stad naar die plek trok. Naarmate Amsterdam belangrijker werd als koophandelsstad, en zich meer en meer kooplieden in de stad vestigden, gingen de handelende koopmannen op straat een probleem vormen. De Warmoesstraat was in deze periode nog een belangrijke doorvoerroute, en de kruiers met handkarren hadden de grootste moeite om zich langs de handelende kooplieden te wurmen. Het stadsbestuur zag dat het niet langer zo kon en wees in 1561 de Nieuwe Brug aan als plek voor de koophandel.

De Nieuwe Brug is de noordelijkste brug over het Damrak, naast het Victoriahotel, waar tegenwoordig de trams vanaf het Damrak aan hun lus beginnen om bij het Centraal Station te komen. In de zeventiende eeuw keek je vanaf de Nieuwe Brug nog zo op het IJ; het Centraal Station ligt op een eiland dat pas in de negentiende eeuw is aangelegd. De haven waar schepen hun goederen aan wal brachten, lag een eindje verderop, maar – en dit was minstens zo belangrijk voor de koopmannen – de schippers brachten wel de internationale post naar de Nieuwe Brug. Brieven uit het Oostzeegebied, uit Engeland en uit alle andere gebieden waarmee Amsterdam handel dreef, werden afgeleverd in het ‘Paelhuysgen’ aan de westkant van de brug. Op enkele tientallen meters daarvandaan, aan de oostkant, groepeerden de koopmannen voor hun handel. Ze beschikten daar altijd over het laatste nieuws van overzee en konden daarop inspelen met hun handel.

Maar de koopmannen stonden wel in de openlucht. Dit zal op mooie zomerse dagen geen probleem zijn geweest, maar als er een gure wind over het IJ woei die het waterkoud deed aanvoelen, zochten de koopmannen beschutting. Die vonden ze onder de luifels van de winkels in de Warmoesstraat en zo belemmerden ze bij regen en kou nog altijd de bedrijvigheid daar. Om dit probleem te verhelpen kreeg de koopliedengemeenschap in 1586 bij slecht weer de beschikking over de St. Olofskapel, op een steenworp afstand van de Nieuwe Brug. Ook deze kapel was met de Alteratie eigendom van de stad geworden en werd door het verbod op openbare uitoefening van het katholicisme niet meer gebruikt voor religieuze doeleinden. Het stadsbestuur kon haar dus zonder probleem aan de koopliedengemeenschap toewijzen.

De St. Olofskapel, die tegenwoordig door hotel Barbizon Palace als conferentiecentrum gebruikt wordt, werd zo het eerste beursgebouw van Amsterdam. Maar de kapel werd geen effectenbeurs pur sang. Het overgrote deel van de handel die er plaatsvond betrof goederen: partijen hout, zout en graan wisselden hier van eigenaar. Omdat er voor die goederen betaald moest worden, sloten de kooplieden ook financiële transacties af: leningen natuurlijk, en voor de betaling van transacties wisselbrieven en assignaties – de vroegmoderne variant van de cheque. Vanaf 1602 kwamen daar de aandelen in de VOC bij. De concentratie van koopmannen trok de nieuwe handel naar deze plek; de kans om een tegenpartij te vinden die een aandeel wilde kopen of verkopen was nergens groter dan op de Nieuwe Brug en in de St. Olofskapel.

Rendement

Jan Allertsz. was niet de enige die zijn investering in de VOC doorverkocht op het moment dat de eerste termijn betaald moest worden. In de jaren kort na de oprichting van de VOC is er een duidelijk patroon in de aandelenoverschrijvingen zichtbaar, met flinke pieken op de momenten dat de bewindhebbers kapitaal opvroegen. Het waren overigens niet alleen kleine investeerders die de betalingstermijnen niet konden voldoen en daarom genoodzaakt waren hun aandeel te verkopen. Ook Pieter Lijntgens, de man met de inschrijving van ƒ 105 000, heeft zijn investering nooit volledig opgebracht. De eerste termijn in 1603 kon hij nog net voldoen, maar alleen omdat hij met de bewindhebbers tot een betalingsregeling kwam. Toen de tweede termijn opgevraagd werd, in het voorjaar van 1605, kon Lijntgens het geld echt niet meer bij elkaar brengen en verkocht hij de helft van zijn inschrijving. Lijntgens werd niet veel tijd gegund om te sparen voor de derde termijn, want die werd nog datzelfde jaar opgevraagd. Daarop besloot hij zijn hele investering van de hand te doen.

Was die inschrijving van ƒ 105 000 ook niet wat al te ambitieus, zelfs voor een rijke koopman als Lijntgens? Ja, achteraf gezien zeker, maar op het moment dat Lijntgens intekende op het oprichtingskapitaal had hij de successen van de Voorcompagnieën nog vers in zijn geheugen. Deze ondernemingen betaalden meestal al na twee jaar het eerste dividend uit. En die dividenden waren fiks. Lijntgens dacht waarschijnlijk dat hij de tweede termijn – die twee jaar na de eerste opgevraagd werd – grotendeels zou kunnen betalen met het eerste dividend; hij wilde zijn investering bekostigen met het rendement op diezelfde investering. Maar deze opzet mislukte. Ondanks de bepaling in het octrooi dat de VOC dividend moest uitkeren als er goederen ter waarde van 5 procent van het oprichtingskapitaal in de Republiek gebracht waren, duurde het veel langer voor het eerste dividend werd uitgekeerd.11

Lijntgens en al die andere intekenaars die hun termijnen niet konden voldoen, hadden in 1602 waarschijnlijk niet goed voorzien wat het inhield dat de VOC voor een veel langere periode werd opgericht dan de Voorcompagnieën. De bewindhebbers gaven niet direct bij aankomst van de eerste retourvloot een deel van de opbrengst aan de aandeelhouders. De compagnie had immers nog een hele toekomst voor zich: er moesten meer vloten naar Indië gestuurd worden en er moest geïnvesteerd worden in handelsposten. Alle winst werd weer in de compagnie gestopt.

De verkooptransacties van Lijntgens zijn in de boeken van de VOC terug te vinden, maar helaas noteerde de boekhouder nooit de koers waartegen de aandelen werden verhandeld. En omdat er geen andere documenten van deze transacties bewaard zijn gebleven, zullen we nooit weten voor welke koers Lijntgens zijn investering heeft kunnen verkopen. Zou hij er winst op hebben gemaakt? Er is geen koersinformatie uit najaar 1605 bekend, maar eerder dat jaar schommelde de koers rond de 105-106. Waarschijnlijk lag de koers in het najaar nog iets lager, door de gedwongen verkopen van mensen die het opgevraagde kapitaal niet konden voldoen. En het is goed mogelijk dat Lijntgens door de omvang van zijn partij genoegen moest nemen met minder dan de marktprijs. Laat hij zijn aandelen voor 104 hebben kunnen verkopen, dan zou zijn investering (tweeënhalf jaar eerder had hij 25 procent van zijn inschrijving moeten voldoen en een jaar voor de verkoop nog 33 1/3 procent) ongeveer 2,5 procent per jaar gerendeerd hebben. Dit was zeer gering, zeker als je bedenkt dat kooplieden in deze periode zo’n 8 procent rente op krediet betaalden.

Inmiddels had Neeltgen Cornelis, de dienstmeid van Dirck van Os, haar investering ook van de hand gedaan. In oktober 1603 verkocht zij haar inschrijving van ƒ 100 aan een oude bekende: Jacques de Pourcq, een van de getuigen van de notaris op de avond dat het inschrijvingsregister gesloten werd. Net als de meeste andere personen die in deze periode hun aandeel verkochten, had Cornelis waarschijnlijk het geld niet om de termijnen van haar inschrijving te voldoen.

De inschrijving van Dignum Jans werd wel volledig opgebracht. Zij verkocht haar aandeel van ƒ 50 op 5 oktober 1610 aan Nanning Claesz. de Witt.12 Wat zou voor haar de reden zijn geweest? Zou ze het geld – De Witt betaalde haar waarschijnlijk ongeveer ƒ 65 – nodig gehad hebben voor haar levensonderhoud? Of zou ze zich geen raad hebben geweten met de partij foelie die ze op het Oost-Indisch Huis mocht ophalen en daarom besloten hebben het aandeel te verkopen?

3

De eerste beurshandel