Alsof het voorbij is

Van Julian Barnes verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Trioloog
Het stekelvarken
Brieven uit Londen
Over het kanaal
Engeland, Engeland
Liefde, enz.
Iets aan te geven?
De citroentafel
Arthur & George
Flauberts papegaai
Niets te vrezen
Polsslag
Een geschiedenis van de wereld in 10 1/2 hoofdstuk

Julian Barnes

Alsof het voorbij is

Vertaald door Ronald Vlek

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© 2011 Julian Barnes
© 2011 Nederlandse vertaling: Ronald Vlek
Oorspronkelijke titel: The Sense of an Ending
Oorspronkelijke uitgave: Jonathan Cape, Londen

Omslagontwerp: Marry van Baar
Omslagillustratie: Clayton Bastiani/Trevillion Images

ISBN 978 90 450 2019 8
D/2011/0108/571
NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Pat

EEN

Ik herinner mij, in een willekeurige volgorde:

– de glimmende binnenkant van een pols;

– stoom die opstijgt uit een natte gootsteen als er lachend een hete koekenpan in wordt gekieperd;

– spermaklodders die rond een afvoerputje cirkelen om vervolgens een heel huis door te worden gespoeld;

– een rivier die op een absurde manier terugstroomt, haar schuimende golven beschenen door een zestal elkaar achtervolgende zaklantaarns;

– nog een rivier, breed en grijs, haar stroomrichting verhuld door een straffe wind die het oppervlak beroert;

– badwater, allang afgekoeld achter een afgesloten deur. Dat laatste is niet iets wat ik werkelijk heb gezien, maar wat je je uiteindelijk herinnert, is niet altijd hetzelfde als wat je hebt meegemaakt.

We leven in tijd – die beperkt ons en bewerkt ons –, maar ik heb nooit het gevoel gehad dat ik hem heel goed begreep. En dan heb ik het niet over theorieën over hoe hij zich kromt en in zichzelf terugkeert of mogelijk ergens anders in parallelle versies bestaat. Nee, ik bedoel gewone, alledaagse tijd, die naar klokken en horloges ons verzekeren op een regelmatige manier verstrijkt: tik tak, tik tak. Bestaat er iets geloofwaardigers dan een secondewijzer? En toch is het minste genoegen of verdriet al genoeg om ons te leren dat de tijd rekbaar is. Sommige emoties versnellen hem, andere vertragen hem; soms lijkt hij verloren te gaan – tot het punt waarop hij uiteindelijk echt verloren gaat, om nooit meer terug te komen. Ik ben niet zo geïnteresseerd in mijn schooltijd, en ik kijk er ook niet met weemoed op terug. Maar op school is het allemaal begonnen, dus moet ik toch even terug naar enkele gebeurtenissen die zijn uitgegroeid tot anekdotes, tot wat onbestemde herinneringen die door de tijd zijn vervormd tot zekerheid. Als ik niet meer zeker kan zijn van wat er zich daadwerkelijk heeft afgespeeld, kan ik in elk geval getrouw de indrukken weergeven die deze feiten hebben achtergelaten. Dat is het beste wat ik kan bieden.

We waren met zijn drieën, en nu was hij er als vierde bij gekomen. We hadden niet verwacht ons vaste aantal ooit nog uit te breiden: kliek- en paarvorming hadden al lang geleden plaatsgevonden, en wij begonnen onze ontsnapping van school naar leven al voor ons te zien. Hij heette Adrian Finn, een lange, verlegen jongen die in het begin zijn ogen neergeslagen en zijn ideeën voor zich hield. De eerste dagen namen we weinig notitie van hem: onze school kende geen welkomstceremonieel, laat staan het andere uiterste: de ontgroening. We registreerden slechts zijn aanwezigheid en wachtten af.

De leraren waren meer in hem geïnteresseerd dan wij. Ze moesten zijn intelligentie en werkhouding peilen, uitvinden hoe hij hiervoor les had gehad, en of hij mogelijk ‘studiebeurswaardig’ zou blijken. Op de derde ochtend van dat najaarstrimester hadden we geschiedenis van Ouwe Joe Hunt, droogkomisch innemend in zijn driedelig pak, een leraar wiens systeem van orde berustte op het in stand houden van voldoende maar niet buitensporige landerigheid.

‘Jullie weten nog dat ik jullie gevraagd heb alvast iets te lezen over het koningschap van Hendrik viii.’ Colin, Alex en ik loerden even naar elkaar, in de hoop dat de vraag niet, zoals de uitgeworpen kunstvlieg van een hengelaar, op een van onze hoofden zou neerdalen. ‘Wie zou die periode eens willen karakteriseren?’ Hij trok zijn eigen conclusies uit onze afgewende blikken. ‘Marshall misschien. Hoe zou jij het koningschap van Hendrik viii willen omschrijven?’

Onze opluchting was groter dan onze nieuwsgierigheid, want Marshall was een voorzichtig stuk onbenul dat de inventiviteit van de ware onwetendheid miste. Hij zocht eerst naar mogelijk verborgen haken en ogen in de vraagstelling voordat hij ten slotte ergens een antwoord wist op te diepen.

‘Er was onrust, meneer.’

Een explosie van nauwelijks onderdrukt gegniffel; Hunt glimlachte zelf bijna.

‘Zou je dat misschien wat nader kunnen preciseren?’

Marshall knikte traag instemmend, dacht nog iets langer na en besloot dat dit geen moment was voor behoedzaamheid. ‘Ik zou zeggen dat er grote onrust was, meneer.’

‘Finn dan. Ben jij een beetje thuis in die periode?’

De nieuwe jongen zat een rij voor me en links van mij. Hij had geen zichtbare reactie getoond bij Marshalls onnozelheden.

‘Niet echt, meneer, vrees ik. Maar er is een opvatting die inhoudt dat het enige wat er werkelijk over een historische gebeurtenis – zelfs over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog bijvoorbeeld – valt te zeggen is dat er “iets heeft plaatsgevonden”.’

‘O ja, is dat zo? Nou, dan zou ik meteen zonder werk zitten.’ Na wat kruiperig gelach, vergaf Ouwe Joe Hunt ons onze vakantieluiheid en praatte hij ons bij over de polygame koninklijke slager.

In de volgende pauze stapte ik op Finn af. ‘Ik ben Tony Webster.’ Hij keek me wantrouwend aan. ‘Mooi antwoord aan Hunt.’ Hij leek niet te weten waar ik op doelde. ‘Dat er iets had plaatsgevonden.’

‘O dat. Ik was een beetje teleurgesteld dat hij er niet op doorging.’

Dat was niet wat hij geacht werd te zeggen.

Nog een detail dat ik me herinner: wij drieën droegen, als symbool van ons verbond, onze horloges altijd met de wijzerplaat aan de binnenkant van onze pols. Het was natuurlijk aanstellerij, maar misschien iets meer. Het deed de tijd voelen als een persoonlijk, ja zelfs geheim iets. We verwachtten dat het Adrian zou opvallen en dat hij ons voorbeeld zou volgen; maar dat deed hij niet.

Later die dag – of misschien wel op een andere dag – hadden we een dubbeluur Engels bij Phil Dixon, een jonge leraar die net van Cambridge kwam. Hij gebruikte graag eigentijdse teksten, en wierp dan onverwacht vragen op. ‘“Geboorte, Copulatie, en Dood” – daar komt het volgens T.S. Eliot allemaal op neer. Iemand commentaar?’ Hij vergeleek de protagonist uit een stuk van Shakespeare eens met Kirk Douglas in Spartacus. En ik herinner me nog hoe hij, toen we het over de dichtkunst van Ted Hughes hadden, zijn hoofd pedanterig scheef hield en mompelde: ‘We vragen ons natuurlijk wel allemaal af hoe het verder moet als hij straks door zijn dieren heen is.’ Soms sprak hij ons aan met ‘Heren’. Uiteraard vonden we hem geweldig.

Die middag deelde hij een gedicht uit, zonder titel, datering of auteursnaam, gaf ons tien minuten om het te bestuderen en vroeg daarna om onze reacties.

‘Zullen we met jou beginnen, Finn? Waarover gaat dit gedicht, simpel gezegd, volgens jou?’

Adrian keek op van zijn tafel. ‘Over Eros en Thanatos, meneer.’

‘Hmm. Ga verder.’

‘Seks en dood,’ vervolgde Finn, alsof het misschien niet alleen de sufferds op de achterste rij waren die geen Grieks kenden. ‘Over liefde en dood, als u dat liever heeft. Het erotische principe, in elk geval, dat botst met het doodsprincipe. En wat er uit die botsing voortvloeit, meneer.’

Ik keek vermoedelijk geïmponeerder dan Dixon gezond achtte.

‘Webster, ga daar eens op door.’

‘Ik dacht dat het gewoon een gedicht was over een kerkuil, meneer.’

Dat was een van de verschillen tussen ons drieën en onze nieuwe vriend. Wij namen de boel voornamelijk in de zeik, behalve wanneer we serieus waren. Hij was voornamelijk serieus, behalve wanneer hij de boel in de zeik nam. Het kostte ons enige tijd om daar achter te komen.

Adrian stond zichzelf toe in ons groepje te worden opgenomen, zonder te erkennen dat het iets was waar hij opuit was. Misschien was hij er ook wel niet opuit. Ook wijzigde hij zijn mening niet om haar met de onze in overeenstemming te brengen. Bij het ochtendgebed kon je hem horen meedoen met het responsorium, terwijl Alex en ik de woorden alleen mimeden, en Colin de satirische list van het pseudozelotische enthousiaste bulderen verkoos. Wij drieën beschouwden het schoolsporten als een cryptofascistisch plan om onze geslachtsdrift te onderdrukken; Adrian sloot zich aan bij de schermclub en deed aan hoogspringen. Wij waren provocerend toondoof; hij kwam naar school met zijn klarinet. Als Colin de draak stak met het gezin, ik de spot dreef met het politieke systeem, en Alex wijsgerige bezwaren inbracht tegen het als zodanig ervaren wezen van de realiteit, hield Adrian zich op de vlakte – in het begin althans. Hij wekte de indruk in dingen te geloven. Dat deden wij ook – het was alleen dat wij in onze eigen dingen wilden geloven, in plaats in wat voor ons beslist was. Vandaar ons wat wij als louterend scepticisme zagen.

De school stond in het centrum van Londen, en we reisden er elke dag naartoe vanuit onze afzonderlijke deelgemeenten, van het ene systeem van orde overstappend naar het andere. Destijds lagen de dingen duidelijker: minder geld, geen elektronische spullen, weinig of geen modeterreur, geen vriendinnetjes. Er was niets om ons af te leiden van onze plicht als mens en als zoon, zijnde: studeren, examens halen, die kwalificaties gebruiken om een baan te vinden, en vervolgens een leven in te richten dat op een niet-bedreigende manier heel wat voller was dan dat van onze ouders, die er hun goedkeuring aan zouden hechten terwijl ze het stiekem vergeleken met hun eigen vroegere leven, dat een stuk eenvoudiger en daarmee superieur was geweest. Dat werd allemaal natuurlijk nooit uitgesproken: het keurige sociaal darwinisme van de Engelse middenklasse bleef altijd impliciet.

‘Ouders zijn rotzakken,’ klaagde Colin op een maandag in de middagpauze. ‘Als je klein bent denk je dat ze aardig zijn, en dan besef je dat ze net zo zijn als…’

‘Hendrik viii, Col?’ opperde Adrian. We begonnen al gewend te raken aan zijn gevoel voor ironie; alsmede aan het feit dat het ook tegen ons kon worden aangewend. Als hij ons plaagde, of ons tot ernst opriep, sprak hij me aan met Anthony; dan werd Alex Alexander en het niet verlengbare Colin ingekort tot Col.

‘Zou het niks erg vinden als mijn vader zes vrouwen had.’

‘En ongelooflijk rijk was.’

‘En geschilderd door Holbein.’

‘En tegen de paus zei dat hij de boom in kon.’

‘Nog een bepaalde reden waarom het rotzakken zijn?’ vroeg Alex aan Colin.

‘Ik wilde met ze naar de kermis. Zeiden ze dat ze het hele weekend in de tuin moesten werken.’

Inderdaad: rotzakken. Behalve voor Adrian, die onze tirades aanhoorde, maar zich er zelden bij aansloot. En toch, zo kwam het ons voor, had hij er meer reden toe dan de meesten van ons. Zijn moeder had jaren geleden de benen genomen, en zo zijn vader met de zorg voor Adrian en zijn zus opgezadeld. Dat was lang voordat de term ‘eenoudergezin’ in zwang raakte; toen heette het nog ‘gebroken gezin’, en Adrian was de enige uit zo’n gebroken gezin die we kenden. Dat had hem van een wagonlading existentiële woede moeten voorzien, maar dat deed het op de een of andere manier niet; hij zei dat hij van zijn moeder hield en zijn vader respecteerde. We namen zijn geval heimelijk onder de loep en kwamen tot een theorie: dat de sleutel tot een gelukkig gezinsleven gelegen was in het feit dat er geen gezin was – althans, geen bij elkaar wonend gezin. Nadat we tot deze analyse waren gekomen benijdden we Adrian des te meer.

In die tijd zagen we onszelf min of meer als gevangenen in een kooi, wachtend op het moment waarop we zouden worden losgelaten op ons leven. En als dat moment kwam, zou ons leven – en daarmee de tijd zelf – zich versnellen. Hoe konden we weten dat ons leven allang begonnen was, dat er al voordeel was verkregen, al schade aangericht? En dat we nadat we waren losgelaten alleen maar in een nog grotere kooi zouden belanden, waarvan de grenzen aanvankelijk niet te onderscheiden zouden zijn.

Intussen smachtten we naar boeken en naar seks en waren we meritocratisch en anarchistisch. Alle politieke en sociale systemen waren in onze ogen verrot, toch weigerden we een ander alternatief dan hedonistische chaos in overweging te nemen. Adrian bracht ons echter tot het geloof in de toepassing van het denken op het leven, vanuit het idee dat principes leidend horen te zijn voor het handelen. Voorheen werd Alex als de filosoof onder ons beschouwd. Hij had dingen gelezen die de andere twee niet hadden gelezen, en kon, bijvoorbeeld, opeens uit de hoek komen met: ‘Waarover wij niet kunnen spreken, daarover moeten wij zwijgen.’ Colin en ik lieten die gedachte dan een tijdje zwijgend bezinken om vervolgens met een grijns weer verder te praten. Maar nu had de komst van Adrian Alex van zijn voetstuk gestoten – of liever, ons een andere keuze geboden van filosoof. Als Alex Russell en Wittgenstein had gelezen, dan had Adrian Camus en Nietzsche gelezen. Ik had George Orwell en Aldous Huxley gelezen; Colin had Baudelaire en Dostojewksi gelezen. Dit is maar een lichte karikatuur.

Ja, natuurlijk waren we pedant – waar ben je anders jong voor? We gebruikten termen als ‘Weltanschauung’ en ‘Sturm und Drang’, zeiden graag ‘Dat behoeft in filosofische zin geen betoog’, en hielden elkaar voor dat de verbeelding in de eerste plaats taboedoorbrekend hoorde te zijn. Onze ouders keken anders tegen de dingen aan, zagen hun kinderen als onschuldige bloedjes die opeens werden blootgesteld aan verderfelijke invloeden. Dus sprak Colins moeder over mij als zijn ‘duistere engel’, gaf mijn vader Alex de schuld toen hij mij Het Communistisch Manifest zag lezen, werd Colin door de ouders van Alex als kwade genius aangewezen toen ze hem met een hard-boiled Amerikaanse misdaadroman betrapten. Enzovoort. Met seks was het idem dito. Onze ouders dachten dat we door elkaar misschien zouden verworden tot wat ze het meest vreesden: een onverbeterlijke zelfbevlekker, een nichterige homo, een alles en iedereen bezwangerende libertijn. Om onze bestwil vreesden ze de hechtheid van puberale vriendschap, het roofdierengedrag van vreemden in de trein, de verlokking van het verkeerde soort meisje. Ach, hoe ver overtroffen hun angsten onze ervaringen.

Op een middag zette Ouwe Joe Hunt ons, alsof hij voortborduurde op Adrians eerdere bewering, aan tot een discussie over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog, met name over de verantwoordelijkheid van de moordenaar van aartshertog Franz Ferdinand, die de aanzet had gegeven tot alle ellende. Wij waren in die tijd merendeels absolutisten. We hielden van Ja tegenover Nee, Waardering tegenover Afkeuring, Schuld tegenover Onschuld – of, in het geval van Marshall, Onrust tegenover Grote Onrust. We hielden van een spel dat eindigde in winst en verlies, niet in een gelijkspel. En dus was voor sommigen de Servische schutter, wiens naam allang uit mijn herinnering verdwenen is, voor honderd procent verantwoordelijk: haal hem weg uit de vergelijking en de oorlog zou nooit hebben plaatsgevonden. Anderen legden de honderd procent verantwoordelijkheid liever bij de historische krachten die de vijandige naties op een onvermijdelijke ramkoers hadden gebracht: ‘Europa was een kruitvat dat wel tot ontploffing moest komen’, et cetera. De meer anarchistischen, zoals Colin, betoogden dat alles aan het toeval te wijten was, dat de wereld in een staat van permanente chaos verkeerde, en dat alleen een primitieve drang tot verhalen vertellen, zonder twijfel nog een overblijfsel van religie, achteraf betekenis toekende aan wat wel of niet had kunnen gebeuren.

Hunt knikte kort na Colins poging om alles onderuit te halen, alsof morbide ongeloof een natuurlijk bijverschijnsel was van de puberteit, iets waar je overheen moest groeien. Leraren en ouders herinnerden ons er op een irritante manier altijd aan dat ook zij ooit jong waren geweest, en dus recht van spreken hadden. Het is gewoon een fase, zeiden ze dan altijd. Je groeit er wel overheen; het leven brengt je wel realiteitszin en realisme bij. Maar we weigerden destijds te erkennen dat ze ooit net zo waren geweest als wij, en we wisten dat we een veel beter begrip hadden van het leven – en van de waarheid, de moraal en de kunst – dan onze bekrompen ouders en leraren.

‘Finn, wat ben jij stil. Jij hebt deze bal aan het rollen gebracht. Jij bent als het ware onze Servische schutter.’ Hunt zweeg even om zijn toespeling te laten bezinken. ‘Zou jij er je licht eens over willen laten schijnen?’

‘Ik weet het niet, meneer.’

‘Wat weet je niet?’

‘Tja, enerzijds kan ik niet weten wat ik niet weet. Dat behoeft in filosofische zin geen betoog.’ Hij liet een van die kleine stiltes vallen waarin we ons andermaal afvroegen of hij zich nu in subtiele ironie verloor of juist in een diepe ernst die de rest van ons boven de pet ging. ‘Is het hele idee van verantwoordelijkheid toerekenen niet een soort uitvlucht? We willen één individu de schuld geven opdat alle anderen zijn vrijgepleit. Of we wijten het aan een historisch proces om individuen zo te zuiveren van alle blaam. Het komt mij voor dat er een keten is – was – van individuele verantwoordelijkheden, die alle noodzakelijk waren, maar niet een zodanig lange keten dat iedereen de schuld simpelweg bij alle anderen kan leggen. Maar mijn wens om verantwoordelijkheid toe te rekenen zou natuurlijk meer een afspiegeling van mijn eigen geestesgesteldheid kunnen zijn dan een redelijke analyse van wat er heeft plaatsgevonden. Dat is een van de kernproblemen van de geschiedkunde, nietwaar meneer? Het probleem van de subjectieve tegenover de objectieve interpretatie, het feit dat we de geschiedenis van de geschiedkundige moeten kennen om de versie die ons wordt voorgelegd te begrijpen.’

Er viel een stilte. En nee, hij nam de boel niet in de zeik, verre van dat.

Ouwe Joe Hunt keek op zijn horloge en glimlachte. ‘Finn, ik ga over vijf jaar met pensioen. En ik zal je met alle plezier aanbevelen mocht je het willen overnemen.’ En hij nam de boel ook niet in de zeik.

Bij de samenkomst kondigde de rector op een ochtend aan, met de sombere stem die hij voor verwijderingen en catastrofale nederlagen op sportief gebied reserveerde, dat hij helaas een droevige mededeling voor ons had, namelijk dat Robson uit 6 bèta in het weekend was overleden. Boven een gegons van ontzet gemompel uit vertelde hij ons dat Robson was weggerukt in de bloei van zijn leven, dat zijn heengaan een verlies was voor de gehele school, en dat we allen symbolisch aanwezig zouden zijn bij de begrafenis. Alles eigenlijk, behalve wat wij wilden weten: hoe, en waarom, en als hij vermoord was, door wie.

‘Eros en Thanatos,’ merkte Adrian voor de eerste les van die dag op. ‘Thanatos wint wederom.’

‘Robson was niet bepaald van Eros-en-Thanatosniveau,’ zei Alex tegen hem. Colin en ik knikten instemmend. Dat wisten we omdat hij een paar jaar bij ons in de klas had gezeten: een rustige, fantasieloze jongen, met weinig of geen interesse voor de alfavakken, die was meegehobbeld zonder iemand te bruuskeren. Nu had hij ons gebruuskeerd door zich in de kijker te spelen met een voortijdige dood. In de bloei van zijn leven, ja ja: de Robson die wij hadden gekend had min of meer gevegeteerd.

Er werd niets over ziekte, een fietsongeluk of een gasexplosie gezegd, en een paar dagen later bood de geruchtenmachine (alias Brown uit 6 bèta) waarin de autoriteiten niet konden of wilden voorzien. Robson had zijn vriendin zwanger gemaakt, zich op zolder verhangen, en was pas na twee dagen gevonden.

‘Ik had het nooit achter hem gezocht dat hij wist hoe hij zich moest verhangen.’

‘Hij zat in 6 bèta.’

‘Maar je hebt er een speciaal soort schuifknoop bij nodig.’

‘Dat is alleen in films zo. En echte executies. Je kunt het ook met een gewone knoop doen. Duurt alleen langer voor je stikt.’

‘Wat denken we dat zijn vriendin voor type is?’

We namen alle ons bekende mogelijkheden door: preutse maagd (nu ex-maagd), dellerig verkoopstertje, ervaren oudere vrouw, hoer met geslachtsziekte. Daarover hadden we het, totdat Adrian onze belangstelling in een andere richting stuurde.

‘Camus zei dat zelfmoord het enige ware filosofische probleem was.’

‘Afgezien van ethiek en politiek en esthetica en de relatie tot de werkelijkheid en weet ik wat niet allemaal.’ Alex’ riposte was scherp van toon.

‘Het enige ware. Het fundamentele waar alle andere van afhankelijk zijn.’

Na een langdurige analyse van Robsons zelfmoord kwamen we tot de slotsom dat die enkel in rekenkundige zin filosofisch kon worden geacht: hij, op het punt staand de wereldbevolking met één te vermeerderen, had besloten dat het zijn ethische plicht was deze planeet getalsmatig ongewijzigd te houden. Maar in alle andere opzichten waren we van oordeel dat Robson ons – en het serieuze denken – een hak had gezet. Zijn daad was onfilosofisch, genotzuchtig en onartistiek geweest, met andere woorden: fout. Wat zijn zelfmoordbriefje betreft, dat volgens de geruchtenmachine (Brown wederom) ‘Sorry, mam’ luidde, hadden we het gevoel dat er een enorme educatieve kans mee was gemist.

Misschien hadden we niet zo hard over Robson geoordeeld zonder dit ene centrale, onloochenbare feit: Robson was van onze leeftijd, hij was in onze ogen heel gewoontjes, en toch had hij niet alleen een vriendinnetje weten op te doen, maar was hij ook nog eens, onweerlegbaar, met haar naar bed geweest. De vuile rotzak! Waarom hij wel en wij niet? Waarom had geen van ons zelfs maar de ervaring opgedaan om geen vriendinnetje te kunnen vinden? Die vernedering zou in elk geval hebben bijgedragen tot onze wijsheid in algemene zin, ons iets hebben gegeven om ons in negatieve zin op te beroemen (‘“Puistige sukkel met de uitstraling van een gymschoen” waren trouwens haar precieze bewoordingen’). We wisten uit onze interpretatie van grote literatuur dat Liefde ook Lijden met zich meebracht, en zouden blijmoedig wat ervaring met Lijden hebben opgedaan als er een impliciet, misschien zelfs logisch vooruitzicht was geweest dat de Liefde zich wel eens zou kunnen gaan aandienen.

Dat was nog een angst van ons: dat het Leven niet zoals de Literatuur zou blijken. Kijk naar onze ouders – waren die soms literair materiaal? Op zijn best mochten ze misschien de status nastreven van toeschouwers en omstanders, onderdeel van een maatschappelijk decor waartegen zich echte, werkelijk belangrijke zaken konden afspelen. Zoals? De zaken waar het in de literatuur allemaal om ging: liefde, seks, moraal, vriendschap, geluk, lijden, verraad, overspel, goed en kwaad, helden en schurken, schuld en onschuld, ambitie, macht, rechtvaardigheid, revolutie, oorlog, vaders en zonen, moeders en dochters, het individu tegen de maatschappij, succes en mislukking, moord, zelfmoord, dood, God. En kerkuilen. Natuurlijk waren er ook andere soorten literatuur – theoretische, zelfbespiegelende, larmoyant autobiografische –, maar dat was allemaal slappe hap. Echte literatuur ging over de psychologische, emotionele en sociale waarheid zoals die uit de handelingen en de bespiegelingen van haar protagonisten naar voren kwam; de roman ging over de ontwikkeling van een karakter binnen een bepaald tijdsverloop. Dat had Phil Dixon ons tenminste verteld. En de enige – afgezien van Robson – wiens leven tot dusverre iets vaag romanwaardigs bevatte was Adrian.

‘Waarom is je moeder bij je vader weggegaan?’

‘Dat weet ik niet precies.’

‘Had je moeder een ander?’

‘Bedroog ze je vader?’

‘Had je vader een minnares?’

‘Dat weet ik niet. Ze zeiden dat ik het wel zou begrijpen als ik wat ouder was.’

‘Dat beloven ze altijd. Wat dachten jullie ervan om het nu eens uit te leggen, dat zeg ik altijd.’ Behalve dat ik dat nooit had gezegd. En ons huis bevatte, voor zover ik wist, geen geheimen, tot mijn schaamte en teleurstelling.

‘Misschien heeft je moeder wel een jonge minnaar.’

‘Hoe moet ik dat weten? We zien elkaar nooit daar. Zij komt altijd naar Londen.’

Dit was hopeloos. In een roman zou Adrian de dingen gewoon hebben geaccepteerd zoals ze hem werden voorgelegd. Wat had het voor nut om een fictiewaardige situatie bij de hand te hebben als de protagonist zich niet gedroeg zoals hij in een boek zou hebben gedaan? Adrian had moeten gaan rondneuzen, of zijn zakgeld hebben gespaard om een privédetective in de arm te nemen; misschien hadden we wel alle vier een Queeste naar de Waarheid moeten ondernemen. Of zou dat minder literatuur en te veel kinderboek zijn geweest?

In onze laatste les van het jaar nodigde Ouwe Joe Hunt, die zijn lethargische leerlingen langs de Tudors en de Stuarts, de victorianen en edwardianen, de opkomst van het Imperium en zijn daaropvolgende verval had geleid, ons uit om op al die eeuwen terug te blikken en te proberen tot bepaalde conclusies te komen.

‘We zouden misschien kunnen beginnen met de ogenschijnlijk simpele vraag: Wat is geschiedenis? Ideeën, Webster?’

‘Geschiedenis is de leugen van de overwinnaars,’ antwoordde ik, iets te snel.

‘Ja, ik was al bang dat je dat zou zeggen. Ach, zolang je maar bedenkt dat ze ook het zelfbedrog is van de overwonnenen. Simpson?’

Colin was beter voorbereid dan ik. ‘Geschiedenis is een broodje rauwe ui, meneer.’

‘En waarom?’

‘Ze komt steeds terug, meneer. Ze rispt op. We hebben het dit jaar ook weer gezien. Hetzelfde verhaal, dezelfde slingerbeweging van onderdrukking en opstand, oorlog en vrede, rijkdom en armoede.’

‘Een hele hap voor zo’n klein broodje, vind je niet?’

We lachten veel harder dan nodig was, met een soort eindejaarshysterie.

‘Finn?’

‘“Geschiedenis is de zekerheid die ontstaat op het punt waar de gebreken van de herinnering en de onvolkomenheden van de documentatie samenkomen.”’

‘Is dat zo? Van wie heb je dat?’

‘Van Lagrange, meneer. Patrick Lagrange. Een Fransman.’

‘Dat vermoedde ik al. Zou je een voorbeeld willen geven?’

‘De zelfmoord van Robson, meneer.’

Er werd hoorbaar adem ingehouden en vermetel een enkel hoofd omgedraaid. Maar Hunt kende, evenals de andere leraren, Adrian een speciale status toe. Als de rest van ons eens probeerde te provoceren, dan werd het als onvolwassen cynisme afgedaan – weer iets waar we wel overheen zouden groeien. Adrians provocaties werden op de een of andere manier verwelkomd als een onhandig zoeken naar waarheid.

‘Wat heeft die ermee te maken?’

‘Het is een historische gebeurtenis, meneer, zij het van ondergeschikt belang. Maar wel recent. Dus zou ze gemakkelijk als geschiedenis moeten kunnen worden begrepen. We weten dat hij dood is, we weten dat hij een vriendin had, we weten dat ze zwanger is – of was. Wat hebben we nog meer? Een enkel stukje documentatie, een zelfmoordbriefje met ‘Sorry, mam’ – althans volgens Brown. Bestaat dat briefje nog? Is het vernietigd? Had Robson nog andere motieven of redenen behalve de voor de hand liggende? Hoe was zijn gemoedstoestand? Kunnen we er zeker van zijn dat het kind van hem was? We kunnen het niet weten, meneer, zelfs zo vlak erna niet. Dus hoe zou iemand over vijftig jaar het verhaal van Robson kunnen schrijven, als zijn ouders dood zijn en zijn vriendin is verdwenen en hoe dan ook niet meer aan hem wil denken? Ziet u het probleem, meneer?’

We keken allemaal naar Hunt terwijl we ons afvroegen of Adrian deze keer te ver was gegaan. Dat ene woord ‘zwanger’ leek als krijtstof rond te zweven. En wat betreft de gewaagde suggestie dat iemand anders de vader zou zijn, de suggestie van Robson de Bedrogen Scholier… Na een tijdje gaf de leraar antwoord.