Gauke Andriesse

De verdwenen schilderijen

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

++

Van Gauke Andriesse verschenen bij Uitgeverij Atlas:

De dode opdrachtgever

Stilzwijgen

De handen van Kalman Teller

© 2006 Gauke Andriesse

==

Omslagontwerp: Studio Jan De Boer

Omslagillustratie: © Corbis

==

NUR 305

E-BOOK ISBN 978 90 450 2038 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2006 met ISBN 90 450 1225 1

==

www.uitgeverijatlas.nl

++

==

==

==

==

==

On dit que Dieu est toujours pour les gros bataillons

(Men zegt dat God altijd voor de grote bataljons is)

==

Voltaire

I

Het was inmiddels zo hard gaan regenen dat de dikke regendruppels kleine kraters sloegen in de zachte grond. De opspringende aarde kwam terecht op de keurig gepoetste schoenen van de personen die naast en tegenover mij stonden. Ik luisterde nauwelijks naar de woorden die werden gesproken, maar keek met gebogen hoofd naar het open graf en de slordige zandhopen daaromheen. Als iedereen zou zijn uitgesproken, zouden ze Adriaan Mantingh naar beneden laten zakken. Toen het zover was, klonk alleen nog het geroffel van regendruppels op het houten deksel van zijn doodskist.

Alles wat er was gezegd, was onpersoonlijk geweest en dus overbodig. ‘Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren’ en Adriaan Johannes Mantingh was ‘na een vruchtbaar leven nu definitief aangekomen in het Koninkrijk Gods’.

Het was alsof de regendruppels de geur uit de witte seringen sloegen, die op de begraafplaats overvloedig waren geplant en uitbundig bloeiden. Hun zware geur mengde zich met die van de verse aarde. Als de dood al ergens naar rook dan moest het wel deze weeïge, misselijkmakende lucht zijn. De dwarsbalken werden weggehaald en langzaam liet men de kist zakken. Iemand snikte, er werden losse bloemen op de kist geworpen, tot die uit mijn zicht verdween en op de bodem van het graf tot rust kwam. Een voor een gooiden we een schep aarde in de diepte, om vervolgens terug te lopen naar de uitgang van het kerkhof. Achter ons waren de grafdelvers al begonnen met het dichtscheppen van het graf. Nu nog zwijgend, maar als we buiten gehoorsafstand zouden zijn ongetwijfeld weer overgaand tot de orde van de dag. Net zoals de rest van ons gezelschap.

Ik was van plan geweest om direct na de begrafenis naar huis te gaan, maar het regende zo hard dat ik besloot te schuilen in de receptieruimte en een kop koffie te drinken. Het risico om bij een gesprek betrokken te raken, moest ik op de koop toe nemen. Met ingehouden pas liep ik achter de anderen aan. Voordat ik naar binnen ging, stond ik even stil en ving de regendruppels op in mijn handpalm, ze voelden lauw aan.

Het was al wekenlang warm en benauwd en het zag er niet naar uit dat deze bui voor verkoeling zou zorgen, het zou alleen nog maar klammer worden. De afgelopen winter had met veel regen en storm niets gehad van een echte winter met vrieskou en heldere luchten. En nu waren we in een voorjaar beland dat na een veelbelovende frisse start al snel was overgegaan in een weertype dat de benauwdheid en vermoeidheid met zich meedroeg van een te hete zomer.

We liepen een ruimte binnen die was berekend op het ontvangen van een groot aantal mensen. De tafels en stoelen stonden nu opgestapeld langs de muren. In een hoek van die grote en kale ruimte was voor ons gezelschap een vijftal tafels gedekt. Op een wit tafellaken dat zijn beste tijd had gehad, waren schalen met broodjes neergezet en koffiekopjes, van het soort dat ik herkende van zieken- en bejaardenhuizen. Ik vroeg me af hoe hier de koffie zou smaken.

Adriaan Mantingh was negenentachtig geworden en had daarmee zijn vrouw en hun beide kinderen overleefd. Er waren geen directe bloedverwanten om te condoleren. Ook zijn broers en zussen waren al overleden, en niemand hoefde in de rij te staan om de kleinkinderen te condoleren, die gewoon een plaatsje hadden gezocht aan een van de tafels. Al met al geen begrafenis waar emoties de overhand hadden, maar meer een stemming waaruit acceptatie en op zijn hoogst gelatenheid sprak. Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren, dat was onvermijdelijk. De enkele snik die ik had gehoord was waarschijnlijk eerder het gevolg van de emoties die werden opgeroepen door de confrontatie met de dood dan om de overledene zelf.

Ik had ook wat willen eten, maar de witte kadetjes met kaas en boterhamworst zagen er zo klef uit dat ik me beperkte tot de koffie. Zo te proeven was die gezet in een ouderwets koffiezetapparaat en had vervolgens te lang op een verwarmd plaatje gestaan. Eén slok was voldoende en ik liet de rest staan.

Ik zat aan tafel bij wat de enige dochter van Adriaans oudste zoon bleek te zijn. Ze was van mening dat haar grootvader een mooi en lang leven had gehad en dat hij en wij daarvoor dankbaar mochten zijn. En ook voor het feit dat hij geen lang en slopend ziekbed had gehad maar gewoon, op een natuurlijke wijze, in zijn slaap was overleden. Dat was ongetwijfeld allemaal waar, maar het maakte het gesprek nog niet interessant.

Over haar grootvader vielen veel interessantere dingen te zeggen, maar terwijl ik naar haar luisterde betwijfelde ik of ze dat wel wist. Waarschijnlijk niet, want Adriaan en zijn familie hadden nauwelijks nog contact gehad.

De kleindochter had zich inmiddels gericht tot iemand die enthousiaster op haar reageerde en zo kon ik mijn gedachten weer concentreren op de man voor wie ik gekomen was.

Het zou heel moeilijk worden om zijn verlies op te vangen. Er was geen tweede die zoveel wist van de Gouden Eeuw van de Nederlandse schilderkunst. Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Gerrit Dou, Jan Steen, Philips Wouwerman, Adriaen van Ostade, Johannes Vermeer, Paulus Potter, Pieter de Hooch, Jacob van Ruisdael, Govaert Flinck, Samuel van Hoogstraeten, Carel Fabritius en al die anderen. Zijn kennis van die oude meesters was ongeëvenaard en om die reden fungeerde hij als een vraagbaak voor iedereen in het gesloten wereldje dat zich bezighield met de handel in schilderijen uit juist die periode.

Het werk uit die tijd werd beschouwd als een van de absolute hoogtepunten in de geschiedenis van de schilderkunst, met als gevolg dat zowel vermogende particuliere verzamelaars als musea in een bikkelharde strijd verwikkeld waren om de schaarse doeken te verkrijgen die op de markt kwamen.

Aan de expert Adriaan Mantingh werden twee dingen gevraagd als een schilderij op de markt kwam: is het echt en wat is de herkomst, de provenance? Het was al geen man die gemakkelijk lachte, maar vooral als het over dit onderwerp ging was hij een en al ernst geweest: ‘In al die jaren dat ik in dit vak zit, heeft de ervaring mij geleerd dat met ongeveer twintig procent van de schilderijen iets aan de hand is. Of ze zijn vals of er zijn problemen met de provenance. Is een Pieter de Hooch die in een museum hangt wel echt? En van wie is dat doek vroeger geweest?’ Het feit dat hij meer wist dan anderen en zijn mening vaak van doorslaggevend belang was, legde een zware last op zijn schouders.

Over dit soort zaken kon hij urenlang praten en het was een van onze favoriete gespreksonderwerpen geworden.

De eerste keer dat ik met hem te maken kreeg, was meer dan vijftien jaar geleden. Als privédetective deed ik van alles en nog wat, maar ik had al snel genoeg van het werken voor particulieren. Een hoop geklaag en gedraai van mensen die waren opgegroeid met het idee dat de wereld uitsluitend draaide om hen en dat de klant altijd koning was, ongeacht het gezeur. Verder werd het, zeker in verhouding tot de irritatie die het bij mij veroorzaakte, matig betaald en waren de opdrachten vaak ranzig. Van overspel, werkgevers die vermoedden dat hun werknemers fraudeerden tot gevallen waarbij welgestelde ouders hun aanstaande schoonzoon of -dochter tegen het licht wilden houden, daarbij keer op keer benadrukkend dat een en ander natuurlijk moest gebeuren met absolute discretie van mijn kant. Het ‘begrijpt u dat?’ kon ik op het laatst niet meer aanhoren.

Het duurde niet lang voordat ik een betere opdrachtgever ontdekte: verzekeringsbedrijven. Ik begon me te specialiseren in het opsporen van verdwenen waardevolle goederen. Vaak ging het om veel geld en was mijn opdrachtgevers er alles aan gelegen de verzekerde bedragen niet te hoeven uitkeren. Wat kon worden getraceerd, moest terugkomen. Ik werkte op basis van no cure, no pay: lukte het me, dan kreeg ik een percentage van de waarde van de ontvreemde goederen, had ik geen succes, dan kreeg ik niets betaald.

Ik had al een aantal kleinere zaken opgelost toen me voor het eerst een grotere opdracht werd aangeboden. Het ging om de diefstal van een aantal zeer waardevolle schilderijen uit de collectie van een rijke particuliere verzamelaar. Hij kreeg van de verzekeringsmaatschappij keurig uitbetaald en vrijwel op hetzelfde moment werd ik in alle stilte ingehuurd.

Mede dankzij Adriaan Mantingh ontdekte ik dat de eigenaar, die in ernstige geldnood verkeerde, zozeer zelfs dat hij zijn collectie als onderpand had gebruikt voor nieuwe bankleningen, twee keer had geprobeerd te innen. Hij had de schilderijen verkocht én geld ontvangen van de verzekering. De koper had ze overgenomen voor een zeer aantrekkelijke prijs, zij het niet op goed vertrouwen. Naast de bankdocumenten voor het onderpand, had hij nieuwe echtheidscertificaten geëist. Ruim voor de schilderijen verdwenen, had de koper een door hemzelf gekozen expert ingeschakeld, die op zijn beurt bij zijn collega Adriaan Mantingh te rade was gegaan voor een second opinion. Toen de schilderijen echter vervolgens waren verdwenen, had dat Adriaan natuurlijk verbaasd. Dat gevoel was blijven hangen en werd opnieuw aangewakkerd door mijn bezoek en al mijn vragen.

Die zaak was destijds de start geweest van onze samenwerking en vriendschap. Aanvankelijk was hij vooral de expert die ik uit hoofde van mijn werk raadpleegde, maar geleidelijk aan waren we steeds meer op elkaar gesteld geraakt. Twee afstandelijke mensen die elkaar lang met ‘u’ aanspraken. Wanneer hadden we elkaar voor het eerst getutoyeerd? Gezien zijn leeftijd moest hij daarvoor het initiatief hebben genomen, maar ik kon het me niet meer herinneren.

Toen ik zag dat het buiten was opgeklaard, stond ik op. Op dat moment werd ik aangesproken door een oudere vrouw. Ik schatte haar eind zestig, begin zeventig. Ik had haar, samen met vermoedelijk haar man, al gezien bij het graf, maar daar verder geen aandacht aan geschonken.

‘Bent u niet meneer Havix?’

Ze had een beschaafde en vriendelijke stem.

‘Ja, dat klopt.’

Op haar gezicht verscheen een glimlach en ze stak haar hand uit: ‘Neemt u me niet kwalijk dat ik u aanspreek. Mijn naam is Eva Lisetsky. Heeft u misschien heel even tijd om bij ons te komen zitten?’

Uit haar glimlach maakte ik op dat ze mij kende, maar hoewel haar naam me bekend voorkwam, kon ik die niet meteen plaatsen.

‘Ja, natuurlijk.’

Ze ging me voor naar een tafeltje waaraan alleen haar man zat. Terwijl ik achter haar aan liep, wist ik plotseling weer waar ik haar naam eerder had gehoord, en ook dat de man die voor me opstond zeer waarschijnlijk haar broer moest zijn.

‘Mag ik u mijn broer Bernard voorstellen? Bernard: dit is inderdaad meneer Havix.’

Hij maakte een uitnodigend gebaar en ik ging zitten.

Zijn zuster vervolgde: ‘Adriaan was erg op u gesteld, hij had het vaak over u.’

Haar broer keek naar haar met gefronste wenkbrauwen, waarop ze meteen reageerde: ‘Excuses. Voor alle duidelijkheid: Adriaan vertelde ons natuurlijk niet de details van uw werk, daarvoor was hij veel te discreet. Hij vond het fijn om met u over kunst te praten, dat is waar ik op doelde.’

Ik glimlachte en zei: ‘Hij heeft me ook het een en ander over u verteld.’

Over het gezicht van haar broer trok kort een sombere schaduw en nu nam hij het woord: ‘Ik ben bang dat we hem vaak lastig hebben gevallen. Uiteindelijk voor niets, zou je nu kunnen zeggen.’

Hij sprak op dezelfde rustige en beschaafde toon als zijn zuster, maar bij hem was de vriendelijkheid veranderd in wat me vermoeidheid en bitterheid leek.

Ik reageerde zo stellig mogelijk: ‘Laat ik u verzekeren dat ik hem u nooit als lastig heb horen beschrijven. Wel hoe frustrerend hij het vond dat hij zo weinig voor u kon betekenen. Dat hield hem erg bezig, maar dat weet u natuurlijk ook.’

Ze haastten zich om bijna tegelijkertijd te benadrukken dat hij wel degelijk veel voor hen had betekend. Terwijl ze met duidelijke warmte over hem spraken, had ik de tijd om ze goed op te nemen.

Ze waren keurig verzorgd en hun stemmige zwarte kleding verraadde iets van hun goede komaf. Op tafel lag een ouderwetse zwarte vilten hoed met een onberispelijk gestreken vouw. Waarschijnlijk verschilden ze niet veel in leeftijd, maar Bernard Lisetsky zag er veel ouder en breekbaarder uit dan zijn zuster.

Ik betrapte me erop dat ik onbewust op zoek was naar iets in hun uiterlijk dat hun joods-zijn zou kenmerken, maar er was niets dat daarop wees; hooguit kon je vermoeden dat ze broer en zus waren. Toch had hun joodse afkomst hun hele leven bepaald.

Mede door het feit dat ik hun geschiedenis kende, was het duidelijk dat hier twee mensen tegenover me zaten die zeer nauw met elkaar waren verbonden. De manier waarop ze naar elkaar keken, elkaar aanvulden en de bijna identieke wijze waarop ze zich uitdrukten; uit alles sprak een zeer sterke band.

Na enige tijd met hen te hebben gesproken, nam ik afscheid. Ze stonden allebei op om me een hand te geven. Ik kon niet nalaten nog iets te zeggen dat me op het hart lag: ‘Ik stond daarnet op het punt om weg te gaan, maar ik ben blij dat u me heeft aangesproken. Vandaag heb ik u als enigen met echte warmte over Adriaan horen spreken.’

Terwijl ik in de garderobe mijn jas aantrok, zag ik vanuit mijn ooghoeken hoe ze alleen aan tafel zaten. Niemand van het gezelschap sloeg acht op hen en zelf deden ze ook geen moeite om een gesprek aan te knopen. Ze zaten daar voor Adriaan Mantingh, om nog even dicht bij hem te zijn. Ik vroeg me af hoe lang ze nog zouden blijven zitten voordat ze het gevoel zouden hebben op gepaste wijze afscheid te hebben genomen van voor hen waarschijnlijk de laatst nog levende persoon met wie ze zich nauw verwant voelden; een man die zelfs in hun ouderlijk huis was geweest. Toen ze nog deel uitmaakten van een grote familie, een vader en moeder hadden, opa’s en oma’s, ooms, tantes, neven en nichten.

Dat ze hier waren uit respect voor hem was uit ons gesprek gebleken. Ze hadden met geen woord gerept over hun eigen problemen en bijzondere levensverhaal, maar Adriaan tot het onderwerp gemaakt.

Zouden ze echt weten hoe sterk Adriaan zich hun lot had aangetrokken? Vanwege de bezetenheid waarmee hij over hen had gesproken, had ik het onderwerp zo veel mogelijk vermeden. Als hij erover begon, kon hij niet meer stoppen en de opwinding die daarmee gepaard ging, putte hem zichtbaar uit. Toch kwam hij er elke keer weer op terug, hij kon het niet loslaten.

Toen ik hem leerde kennen, wist ik niet veel meer dan dat de joden slachtoffer waren geweest van de holocaust. Over die uitroeiing was genoeg bekend, maar er was nog een andere duistere kant: van Adriaan leerde ik dat ze zeer systematisch waren bestolen, tijdens de oorlog en na afloop daarvan opnieuw. De joden konden maar één keer worden uitgeroeid, maar het was hun bittere lot dat ze twee keer werden bestolen, van dezelfde zaken.

Die twee oude mensen met wie ik net had gesproken, waren kinderen van Oostenrijkse joden die zich na de Eerste Wereldoorlog in Nederland hadden gevestigd. Hun vader Otto, telg uit een vermogende bankiersfamilie, en zijn vrouw Lili hadden zich in Heemstede gevestigd en maakten daar deel uit van de gegoede burgerij. De ouders van Adriaan hadden in dezelfde kringen verkeerd en zo had hij de Lisetsky’s leren kennen. Als hij vertelde over het leven in dat milieu voordat de oorlog uitbrak, klonk er weemoed door in zijn stem.

Toen Hitler Nederland binnenviel en al snel duidelijk werd dat ook daar de joden niet langer veilig waren, lieten Otto en Lili hun kinderen onderduiken. Vlak daarna werden ze zelf afgevoerd. Otto werd doodgeknuppeld in Theresiënstad toen hij weigerde papieren te ondertekenen waarin hij afstand deed van zijn bezittingen. Niet veel later werd Lili vergast in Auschwitz. Met uitzondering van een enkel neefje of nichtje dat ook was ondergedoken, was de familie van Eva en Bernard omgebracht of geveld door ziekte en uitputting.

Tot zover was het lot van de familie Lisetsky dat van miljoenen andere joden. Toch was er in hun geval iets bijzonders aan de hand en het was die zaak die Adriaan niet meer had losgelaten vanaf het moment dat hij erbij betrokken raakte.

De familie Lisetsky bezat een zeldzame kunstverzameling. Over een periode van ongeveer honderdvijftig jaar hadden ze een verzameling opgebouwd die bekendstond als zeer waardevol en zeldzaam. Toen de Lisetsky’s eenmaal wisten van Adriaans interesse voor kunst hadden ze hem onbeperkt toegang gegeven tot hun verzameling. Hij had daarvan dankbaar gebruik gemaakt, voor zijn studie, maar ook omdat hij zoveel hield van kunst en het voor hem een unieke gelegenheid was om zoveel bijzondere kunstvoorwerpen van zo dichtbij te kunnen bewonderen. De Lisetsky’s hadden bij het aanleggen van hun collectie twee liefdes gevolgd: antiek zilver en schilderijen van de oude meesters uit de zeventiende en achttiende eeuw.

Toen Eva en Bernard na de oorlog terugkeerden naar hun ouderlijk huis was die collectie verdwenen. Het enige wat nog herinnerde aan de verzameling waren lege vitrinekasten en de contouren op het behang waar eens schilderijen hadden gehangen.

Vanaf het moment dat ze volwassen waren, hadden ze zich gericht op het terugvinden van die verzameling. Om daarbij te stuiten op louter desinteresse en in veel gevallen zelfs op regelrechte tegenwerking van veilinghuizen, kunsthandelaren en overheden. De enigen van wie ze hulp konden verwachten, waren andere joden die ook zochten naar dat wat van hen gestolen was. Ze stonden met elkaar in contact en wisselden informatie uit. Buiten dat netwerk troffen ze zo nu en dan iemand die begaan was met hun lot, zoals Adriaan Mantingh.

Voor de rest bestond Nederland uit mensen die het of helemaal niets kon schelen wat er was gebeurd met de bezittingen van omgebrachte joden, dan wel er belang bij hadden dat ze niet terugkwamen bij de rechtmatige eigenaren. Volgens Adriaan was de tweede groep groter dan de eerste en maakte de Nederlandse overheid daar actief deel van uit door ernaar te streven met de gestolen kunst die na de oorlog uit Duitsland terugkwam, een nationale verzameling van wereldfaam op te bouwen. Om aan die wens invulling te geven, keek men graag de andere kant op als het ging om de beantwoording van de vraag wie de rechtmatige eigenaren waren van die gestolen kunstwerken. Als de Nederlandse staat ooit in de gelegenheid was geweest om op een goedkope manier een nationale kunstcollectie aan te leggen, zo betoogde Adriaan, dan was het in de eerste jaren na de oorlog, daarvan was men zich zeer goed bewust. De enkele joden die terugkwamen uit de vernietigingskampen moesten in de eerste plaats maar dankbaar zijn dat ze nog leefden.

Als we bij dat deel van de geschiedenis waren aangekomen, klonk er in de doorgaans vriendelijke stem van Adriaan een mengeling van verontwaardiging en afkeer: ‘Deze mensen zijn twee keer bestolen, Jager, niet één keer maar twee keer, en die tweede keer is eigenlijk nog het schandelijkst, en het moeilijkst om te accepteren.’ Tegen die tijd was hij zo geëmotioneerd dat er geen sprake meer was van een gesprek, maar van een monoloog en ik vroeg me weleens af of hij zich dan nog wel bewust was van mijn aanwezigheid.

In de afgelopen zestig jaar waren Eva en Bernard Lisetsky zo nu en dan op stukken uit de zilvercollectie gestoten, meestal door die te traceren in catalogi die voorafgaand aan veilingen voor geïnteresseerden werden samengesteld. Zelfs de grote en bekende veilinghuizen, die zeer goed op de hoogte waren van de zoektocht van de Lisetsky’s en andere joden, deden er maar bitter weinig aan om de herkomst van aangeboden stukken na te gaan. De provenance kon ze eigenlijk niet veel schelen; beter commissie over een stuk van twijfelachtige herkomst dan geen inkomsten. Als de Lisetsky’s een stuk hadden gevonden, betekende dat vervolgens nog niet dat hun claim werd toegewezen; altijd moesten ze naar de rechter en ze wonnen maar zelden. Niemand deed vrijwillig afstand. Men had immers te goeder trouw gehandeld en was niet op de hoogte hoe de stukken waren afgenomen van de oorspronkelijke eigenaren.

Opvallend was dat in die bijna zestig jaar nooit ook maar één van de schilderijen was opgedoken. Die leken volkomen van de aardbodem verdwenen. Voor Adriaan Mantingh was het een obsessie geworden, en terwijl ik al die verhalen had aangehoord, had ik een stille antipathie ontwikkeld tegen de mensen die hem daarmee hadden opgezadeld. Nu ik Eva en Bernard Lisetsky met zoveel warmte had horen praten over Adriaan Mantingh, de vriend op wie ze merkbaar zo gesteld waren geweest, schaamde ik me voor mijn eigen vooringenomenheid.

Op weg naar buiten passeerde ik in de hal een grote houten afbeelding van Christus aan het kruis. Het beeld was van donker eikenhout dat glom door de overvloedige boenwas die was gebruikt. Ik kon niet nalaten om er met een vinger over te strijken, die inderdaad meteen vettig aanvoelde. Boven het kruis stonden in goud de bekende letters, overal ter wereld hetzelfde: I.N.R.I., Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum; Jezus van Nazareth, de Koning der joden.

Ik was blij dat ik deze naargeestige omgeving achter me kon laten, maar dat gold niet voor deze Jezus. Jaar in jaar uit hing hij hier, om een onafgebroken optocht van menselijke tragedies, lijden en verdriet aan zich voorbij te zien trekken. Er zou nooit een einde aan komen, want stof waren we en tot stof zouden we wederkeren. En hoewel we dat wisten, was het moeilijk, zo niet onmogelijk, om dat te accepteren. We stonden het liefst zo lang mogelijk met onze rug naar de dood.

En daarbij dachten we zelfs dat God van ons hield en zich niet van ons had afgekeerd. We hadden zijn zoon gekruisigd, maar ondanks dat veronderstelden we dat hij nog steeds het beste met ons voorhad. Als ik de rotzooi om mij heen zag, maar vooral de volstrekte toevalligheid van zowel het lijden als geluk, leek het mij eerder toe dat God ons gewoon aan ons lot had overgelaten: genoeg is genoeg. Omdat hij nu eenmaal God was, had hij ons niet gestraft voor de moord op zijn zoon, maar hij had ons ook niet zijn andere wang toegekeerd. Hij had zijn handen van ons afgetrokken. Het leek me dat alle feiten in die richting wezen, maar er is niets hardnekkiger dan de overtuiging van een gelovige.

II

Ik werd ontvangen door een kandidaat-notaris van een jaar of dertig. Ingegeven door een ongemakkelijke mengeling van onzekerheid en gewichtigheid, gedroeg hij zich op een zo onnatuurlijke wijze formeel dat ik even geneigd was er iets van te zeggen. Misschien dat ze hem op mij nog wat lieten oefenen, want ik was duidelijk geen belangrijke relatie.

Ik was opgebeld door het notariskantoor naar aanleiding van het overlijden van ‘de heer Adriaan Johannes Mantingh’. Dat was ongeveer twee weken na zijn begrafenis en nu zat ik tegenover deze jongen die ondanks de nog steeds drukkende warmte keurig was gekleed in een donkerblauw pak, met onder zijn colbert zelfs een bijpassend gilet. Er werd koffie gebracht door een secretaresse die al even degelijk was gekleed als haar collega en hem met ‘u’ aansprak.

Tussen ons in lag een dikke envelop, maar voordat ik die in ontvangst kon nemen, sprak hij een korte standaardtekst en moest ik een aantal papieren ondertekenen. Het kwam erop neer dat ik was genoemd in het testament van Adriaan. Nadat alle formaliteiten waren vervuld, overhandigde hij me de keurig verzegelde envelop.

Thuis aangekomen, legde ik de envelop op mijn keukentafel. Ik trok mijn T-shirt uit en zette alle ramen van mijn etage tegen elkaar open, maar er was nauwelijks wind, dus voor veel verkoeling zou het niet zorgen.

Ik had in mijn huis maar één tafel, waaraan ik at, las en werkte. Het houten blad was zo groot dat het plaats bood aan mijn computer, printer en stapels papieren en boeken, om nog voldoende ruimte over te laten om aan te eten. De enkele keer dat ik een bezoeker had, was er zelfs aan die overvolle tafel nog genoeg ruimte om tegenover mij plaats te nemen.

Toen mijn vrouw Eileen nog leefde, nam deze tafel een centrale plaats in. Voor onze gezamenlijke maaltijden, voor lange gesprekken en nog langere stiltes, terwijl we dronken en rookten, zonder besef van tijd en zonder haast. Maar aan die tafel hadden we ook hard gewerkt, elk geconcentreerd op de eigen werkzaamheden, zo nu en dan opkijkend naar de ander.

Nadat zij was overleden, had ik de tafel verplaatst zodat ik naar buiten kon kijken, naar de straat beneden mij, in de hoop dat wat er te zien was mijn gedachten zou afleiden van de stilte in huis en de herinneringen aan haar. Maar de pijn van haar gemis was zo groot dat al mijn kijken en observeren daaraan niets kon veranderen. Vaak zat ik in gedachten verzonken te staren, zonder iets te zien.

Pas toen ik Seroxat begon te gebruiken, kwam er iets van leven in mij terug. Ik schaamde mij er niet voor dat middel te slikken; ik kon mijn verdriet niet zelf onder controle krijgen. Het gebruik van Seroxat was in ieder geval vele malen effectiever gebleken dan welke goede raad of medeleven van anderen dan ook. Pas toen ik zelf werd getroffen door een groot verdriet begreep ik dat wie met zoiets wordt geconfronteerd dat in eenzaamheid moet verwerken. Niet uit vrije keuze, maar omdat er een afstand ontstaat die niet door anderen kan worden overbrugd. Helaas leken maar weinig mensen dat te begrijpen; elk woord van medeleven was er één te veel, in ieder geval voor mij.

Sinds een paar maanden vroeg ik me, als ik mijn halve tablet van tien milligram nam, elke ochtend af hoe het zou zijn als ik het gebruik daarvan geleidelijk zou afbouwen. Maar ik had nog geen actie ondernomen, iets weerhield me. Waarschijnlijk de angst voor een onverwachtse reactie, voor iets onberekenbaars.

Nadat ik koffie had gemaakt, sneed ik voorzichtig het zegel open. In de envelop zat een lange brief. Ik telde drieëntwintig kantjes, keurig genummerd en volgeschreven met het regelmatige en uitstekend leesbare handschrift van Adriaan. In overeenstemming met wat hij altijd had verkondigd over het belang van goede materialen: linnen, kwasten, verf, tot en met de houten lijst van een schilderij, had hij zwaar papier gebruikt, voorzien van een watermerk.

Omdat het inmiddels schemerig begon te worden, deed ik het licht boven de tafel aan en begon te lezen.

==

Heemstede, 27 februari 2002

==

Beste Jager,

==

Misschien is het nog wat prematuur om dit alles aan het papier toe te vertrouwen, maar het leek me onverstandig nog langer te wachten. Als je deze brief leest, ben je bij mijn begrafenis geweest. Wat je al van mij wist, heb je ook zelf kunnen aanschouwen: het is stil om mij heen geworden. Dat is onvermijdelijk, het hoort bij het ouder worden en geeft geen enkele reden tot klagen. Dat die stilte soms op me drukt, vooral na het overlijden van Vera en de kinderen, is iets dat vooral jij heel goed zult begrijpen. Toen ze er nog waren, had ik vaak de behoefte om alleen te zijn, iets dat Vera gelukkig goed begreep. Maar nu ze definitief zijn verdwenen, valt het alleen-zijn me zwaar en de pijn om hun gemis slijt op mijn leeftijd niet meer.

==

Je bent inmiddels ook bij de notaris geweest in verband met mijn nalatenschap. In de loop van vele jaren heb ik een zeker kapitaal opgebouwd, dat laat ik na aan mijn kleinkinderen, in de hoop dat ze er verstandig gebruik van zullen maken. Dat vermogen is bijna ongemerkt gegroeid en zonder het bewust na te streven. Ik heb aan weinig genoeg gehad en me niettemin altijd rijk gevoeld. Dat is iets om dankbaar voor te zijn. Ik hield van de schilderijen die ik een leven lang heb kunnen bewonderen en vaak van heel dichtbij, een bijzonder voorrecht, heb kunnen aanschouwen. Toch heb ik nooit de behoefte gehad ze ook daadwerkelijk te bezitten. Wel om ze te kennen, maar ik kan nu zeggen dat dat maar ten dele is gelukt. Er is geen enkel groot meesterwerk dat al zijn geheimen prijsgeeft. Misschien is dat maar beter ook.

==

Toch bezit ik één schilderij. Zoals je hieronder kunt lezen, is het geen gewoon doek, noch het schilderij zelf, noch de wijze waarop het in mijn bezit is gekomen. Het is een vervalsing, van een schilderij van Johannes Vermeer. Het doek is nu bijna zesenvijftig jaar geleden, vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog, in mijn bezit gekomen. Ik heb het gehouden om redenen die ik nog steeds niet geheel begrijp, maar waarvan ik ook nu nog voel dat het de juiste waren. Klinkt dat verward? Je weet dat ik een man van de ratio ben, zo ben ik ook altijd te werk gegaan bij het beoordelen van de schilderijen die me werden voorgelegd. Toch liet ik daarbij tevens ruimte voor wat ik instinctief voelde. Ik heb die intuïtie nooit willen ontkennen, laat staan uitschakelen, voor zover zoiets al mogelijk zou zijn. Misschien was het die combinatie die mij onderscheidde van andere experts. En was juist dát het ook niet wat jou beter maakte dan veel collegae?

==

Ik laat je dat schilderij na, maar vooral het bijbehorende verhaal. In de loop der jaren ben ik steeds meer op je gesteld geraakt. Ondanks ons grote leeftijdsverschil had ik bijna vanaf de eerste dag het idee dat we veel gemeen hadden. Ik denk met heel veel genoegen terug aan onze gesprekken en ons samenzijn en ben je daar oprecht dankbaar voor.

==

Het ga je goed, Jager

Hij had zijn brief ondertekend met de krachtige handtekening die ik zo vaak onder echtheidscertificaten had gezien. Ik legde het vel voorzichtig opzij en begon te lezen wat hij had aangekondigd.

==

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen duidelijk werd dat Duitsland de oorlog zou gaan verliezen, werd in het grootste geheim door de Geallieerden een aparte eenheid opgezet die zich moest gaan bezighouden met het achterhalen van door de Nazi’s gestolen kunstschatten. De zogenaamde MFA&A, Monuments, Fine Arts & Archives Commission. Hoewel deze eenheid onderdeel uitmaakte van het leger, waren de mensen die erin zaten vooral kunsthistorici, maar dan in legertenue. In die eenheid zaten specialisten op allerlei terreinen en van verschillende nationaliteiten. Ik had de eer deel uit te maken van een groep die zich specifiek richtte op gestolen schilderijen. Er was niet alleen kunst gestolen uit musea, maar ook van particuliere verzamelaars en dan natuurlijk in het bijzonder van joden.

Voor ons allen was het een buitengewoon enerverende tijd en we leefden onder grote druk. We waren immers niet alleen kunstkenners, maar vooral en in de eerste plaats liefhebbers. Het idee dat vermiste doeken, stuk voor stuk zeldzame en onvervangbare werken, wellicht nooit gevonden zouden worden, beschadigd of misschien zelfs wel vernietigd konden zijn, legde op ons een zware psychische druk.

==

Op een dag vonden we bij een van de kamermeisjes van Rijksmaarschalk Göring, de rechterhand van Hitler, in een kasteel in Duitsland een schilderij van Johannes Vermeer, met de titel: Christus en de overspelige vrouw. Toen Göring besefte dat de oorlog was verloren, had hij als beloning voor bewezen diensten aan zijn meest gewaardeerde personeel een aantal doeken gegeven uit zijn bijeengeroofde kunstverzameling. Blijkbaar met de naïeve gedachte dat ze die wel konden houden! Christus en de overspelige vrouw was een uniek en zeer waardevol schilderij en we waren meteen bijzonder gespitst om te achterhalen hoe dit doek in zijn bezit was gekomen.

Ons werk toen bestond niet alleen uit het terugvinden van die gestolen kunstschatten maar ook uit het achterhalen van hoe ze waren ontvreemd. De Geallieerden hechtten er namelijk groot belang aan om eventuele collaborateurs te vervolgen en te veroordelen. Maar wat misschien voor ons nog wel belangrijker was: we wilden van deze mensen te weten komen of ze ook nog andere kunst hadden ontvreemd.

In het geval van Göring bleek hij het schilderij te hebben gekocht, voor bijna anderhalf miljoen Duitse Marken, indertijd een enorm bedrag. Toen ze het spoor terug volgden en betrokken tussenhandelaren onder druk zetten – het schilderij was via verschillende personen verhandeld – viel uiteindelijk de naam van Johannes van Meegeren. Je kent die naam natuurlijk: Van Meegeren, de man die de Duitsers had bedonderd, de meestervervalser. Vlak na de oorlog werd hij in de pers bijna als een held afgeschilderd: ‘the man who swindled Göring’.

==

Van Meegeren werd in zijn woning aan de Keizersgracht aangehouden door opsporingsambtenaren van het Militair Gezag, een van hen was de joodse verzetsheld Joop Piller, en vastgezet in het Huis van Bewaring aan de Amsterdamse Weteringschans. Omdat het zo’n zeldzaam kunstwerk betrof, werd de zaak door het MFA&A heel hoog opgevat. Men wilde weten welke doeken hij nog meer had verkocht aan de Nazi’s en daartoe zou hij worden ondervraagd door Anthony Lefroy, een van de meest ervaren mensen van de Britse Inlichtingendienst. Van Meegeren had tegen zijn Nederlandse ondervragers niets losgelaten en men hoopte dat Lefroy meer resultaat zou boeken.

Lefroy mocht dan wel een specialist zijn op het gebied van het ondervragen van verdachten, hij had geen specifieke kennis van kunst. Als Nederlandse expert werd mij verzocht bij die gesprekken aanwezig te zijn en indien nodig als tolk op te treden. Dat laatste bleek overigens niet nodig, want Van Meegeren sprak uitstekend Engels.

Het zal begin juni 1945 zijn geweest toen ik hem voor het eerst ontmoette. Het was een mooie lentedag na die bitterkoude hongerwinter, die vrijwel iedereen in armoede had doorgebracht. De zon scheen, maar de euforie van het einde van de oorlog was voorbij en er was nog niets te merken van enig herstel. Na een oorlog die enorme menselijke en materiële schade had aangericht, hadden de mensen moeite om het dagelijkse leven op te pakken. Terwijl ik dit opschrijf, verbaas ik me erover dat ik me ondanks al die problemen die dag herinner als zo mooi en veelbelovend.

==

Men had Van Meegeren vastgezet in een kleine cel. Een grauwe, donkere ruimte met slechts een klein venster, hoog boven in een van de muren. De man die ik daar ontmoette, was al oud en zag er moe en onverzorgd uit. Zijn ogen waren bloeddoorlopen en hij zag bijzonder bleek. Hij had waarschijnlijk ooit een gedistingeerd uiterlijk gehad, maar nu was zijn pak gekreukeld, zat zijn grijze haar in de war en waren zijn ingevallen wangen donker gekleurd door de stoppels van een beginnende baard.

Wat mij echter het meeste opviel, was de zeer nerveuze en gespannen indruk die hij maakte. Alsof iets in hem op het punt stond uit te barsten. Hij knipperde voortdurend met zijn ogen en zijn lippen trilden als hij sprak. Hij vertelde vrijwel meteen, op een klaaglijke toon, dat hij een zwak zenuwgestel had en aan slapeloosheid leed. Thuis nam hij slaaptabletten met morfine, maar hier wilden ze hem die niet geven.

Hij maakte direct een onsympathieke indruk op me: hij leek alleen met zichzelf begaan. Verder liet hij weten zich zeer onheus bejegend te voelen en tegenover ons, feitelijk wildvreemden voor hem, beklaagde hij zich hierover. Alsof iedereen zich zijn lot zou moeten aantrekken. Zelfs zijn vrouw mocht hem niet bezoeken, merkte hij verongelijkt op, en waaraan had hij dat verdiend?

Toen we ons voorstelden en vertelden waarom we hier waren, werd echter zichtbaar zijn interesse gewekt. Toen hij begreep dat van ons tweeën ik degene was die verstand had van schilderkunst, vroeg hij me of ik het schilderij had gezien en wat ik ervan vond. De arrogante manier waarop hij dat vroeg, staat me terwijl ik dit schrijf nog helder voor de geest. Van Meegeren was toen al over de vijftig en ik was pas begin dertig en ik vermoedde dat hij mij niet erg serieus nam. Verder vond ik het een vreemde vraag: welke kunstkenner zou niet onder de indruk zijn van een schilderij van Johannes Vermeer? Ik antwoordde hem echter beleefd en toen ik zei dat ik het een prachtige Vermeer vond en dat ook de anderen die het hadden gezien onder de indruk waren geweest, leek hem dat genoegen te doen. Enigszins spottend zei hij tegen mijn Britse collega dat hij, nu hij hier toch was, eens naar het Rijksmuseum zou moeten gaan, zodat hij de grote meesters van dichtbij kon bewonderen: Rembrandt, Vermeer, Frans Hals en al die anderen.

Die eerste keer liet hij nog niets los over hoe hij het schilderij in zijn bezit had gekregen dat ten slotte bij Göring terecht was gekomen.

==

De volgende dag verliep geheel anders. Lefroy had gedurende mijn gesprek met Van Meegeren goed naar hem geluisterd en gekeken, als een roofdier op zoek naar de zwakke plek van zijn prooi. Ook hem was opgevallen dat Van Meegeren extreem gespannen was en hij was van plan daar gebruik van te maken.

Ik had die spanning van Van Meegeren verklaard door het feit dat hij zich ernstige zorgen moest maken, logisch in zijn situatie. Lefroy had echter iets opgemerkt waarin hij later gelijk bleek te hebben. Van Meegeren leed niet alleen aan slaapgebrek, maar vertoonde symptomen van ontwenningsverschijnselen, als gevolg van veelvuldig drank- en opiumgebruik, wat hem in de ogen van Lefroy extra kwetsbaar maakte.

Lefroy zocht contact met mensen van het Ministerie van Justitie, waar men een aardig dossier had opgebouwd over Van Meegeren, die een redelijk bekend kunstenaar was. Weliswaar werd hij niet beschouwd als een bijzonder groot talent, maar hij verdiende goed als portretschilder en duizenden gezinnen hadden thuis een goedkope reproductie van zijn Hertje aan de muur hangen. Belangrijker was dat uit het archief bleek dat Van Meegeren tijdens de oorlog was doorgegaan met zijn werk. Nog dezelfde avond werd hij bezocht door twee mensen van het Ministerie van Justitie. In aanwezigheid van een zwijgende Lefroy werd hij stevig onder handen genomen en ervan beschuldigd tijdens de oorlog te hebben geheuld met de vijand. Nederlanders, Duitsers, oorlog of geen oorlog: Van Meegeren was gewoon doorgegaan met wat hij altijd had gedaan: schilderen, exposeren, verkopen en proberen zichzelf zo goed mogelijk te presenteren.

Om dat te kunnen doen, was hij zelfs lid geworden van de door de Duitsers ingestelde Kultuurkamer, terwijl veel andere kunstenaars zich daarvan hadden gedistantieerd, met alle risico’s van dien. Op zoek naar erkenning exposeerde hij onder andere in Pulchri Studio en Panorama Mesdag in Den Haag, het Rijksmuseum in Amsterdam en het Boymans in Rotterdam. In dat laatste museum hing al jaren zijn beroemdste vervalsing; De Emmaüsgangers, maar dat wist toen nog niemand. Dat hij daar vervolgens een expositie had, was het type brutaliteit dat kenmerkend was voor deze man. Verder had hij tentoonstellingen in tal van plaatsen in Duitsland.

Van Meegeren had laconiek gereageerd. Wat had hij eigenlijk te maken met die oorlog? Hij was een kunstenaar en wilde gewoon kunnen werken en exposeren. Misschien was dat op zich niet strafbaar, maar het stelde hem wel in een kwaad daglicht. Het Ministerie zou dat zeker tegen hem gebruiken nu hij een uniek kunstwerk van nationaal belang had verkocht aan de Nazi’s en nog wel aan de rechterhand van Hitler. En ze lieten niet na hem ervan te doordringen dat het klimaat inmiddels rijp was voor een harde veroordeling en een lange straf. De mensen waren verbitterd en verwachtten dat diegenen die hadden geheuld met de Duitsers werden aangepakt.

Gezien zijn soepele omgang met de Duitse bezetters werd hij niet geloofd toen hij beweerde niet te hebben geweten dat Göring de koper was. Iedereen wist immers dat vooral de Duitsers grote kopers waren op de Nederlandse kunstmarkt. Het was bekend dat Göring en Hitler zelfs met elkaar concurreerden bij het aanleggen van hun kunstverzamelingen, die na afloop van de oorlog in Duitse musea tentoongesteld zouden worden. Van Meegeren kon wat zijn ondervragers betrof een lange gevangenisstraf tegemoet zien. Met die boodschap lieten ze hem alleen, voor wat waarschijnlijk opnieuw een slapeloze nacht zou worden.

==

Toen we hem de volgende dag bezochten, troffen we echter iemand aan die aanzienlijk rustiger was geworden. Hij had een keuze gemaakt en blijkbaar was daarmee een last van zijn schouders gevallen. Hij vroeg of we foto’s van het schilderij bij ons hadden. Dat was het geval, zowel van het gehele schilderij als van allerlei details.

Van Meegeren legde ze voorzichtig naast elkaar op zijn brits. Na een korte stilte zei hij dat het nog steeds even mooi was als toen hij het voor het laatst zag; een echt meesterwerk. Om daaraan toe te voegen dat het door hem was geschilderd.

Zijn blik bleef al die tijd op de foto’s gericht, alsof wij er niet waren. Uit zijn stem had onverholen trots geklonken. We stonden even perplex, waarop Van Meegeren het nodig vond om nog duidelijker te zijn en te verklaren dat Göring een vervalsing had gekocht en geen echte Vermeer.

Had Van Meegeren de waarheid gesproken of probeerde hij ons een rad voor ogen te draaien? Hoe het ook zij, we realiseerden ons niet in de positie te zijn zelf een oplossing te vinden. Lefroy was geen kunstkenner en ik had nog lang niet de ervaring die ik nu heb. Ik wist wel het nodige van kunst en dus ook van vervalsingen, die twee zijn nu eenmaal onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar had zelf immers niets vreemds aan het doek kunnen ontdekken. Lefroy, die dacht voor een relatief eenvoudige opdracht naar Amsterdam te zijn gekomen, besefte dat hij over onvoldoende kennis beschikte om Van Meegerens uitspraken als waar of onwaar te kunnen bestempelen.

Toen hij Van Meegeren vroeg of hij de vervalsing kon aantonen, antwoordde die met een neerbuigende glimlach dat een echte Vermeer-kenner dat wel moest kunnen. We concludeerden dat we hulp van buitenaf nodig hadden, liefst van een kunstkenner, gespecialiseerd in het werk van Vermeer. Er moest iets gebeuren, want wat als het inderdaad een vervalsing zou zijn? Wat zou er dan nog meer aan de oppervlakte kunnen komen?

Na contact met onze superieuren lieten die nog dezelfde dag op een stukje van het doek de alcoholtest uitvoeren, maar dat leverde niets op. Die test, ik heb het je al eens verteld, bestaat uit het behandelen van de verf met een alcoholpercentage van bijna honderd procent. Bij een oud schilderij lost de verf niet op, bij een nieuw doek wel.

Toen ik Van Meegeren daarmee confronteerde, antwoordde hij dat hij als bindmiddel voor de verf in plaats van lijnolie een mengsel had gebruikt van bakeliet, een soort kunsthars, en etherische olie. Het leek wel alsof hij aan het doceren was, zelfverzekerd en met een grote zelfgenoegzaamheid, toen hij uitlegde dat het een techniek was die hij zelf had bedacht, hoewel men al lang geleden wist dat wanneer je als kleefstof lijm of gom gebruikt in plaats van olie, de alcoholtest niet meer kan aantonen dat het om nieuwe verf gaat. Zijn techniek leidde tot een nog perfecter resultaat en hij beweerde de enige in de wereld te zijn die dit procédé zo had toegepast.

Vanaf het moment dat ik dit alles meldde aan mijn superieuren kreeg het topprioriteit. Binnen de MFA&A was ‘de zaak-Van Meegeren’ geboren en het schilderij werd onverwijld naar Nederland gevlogen.

==

Toen mijn collega’s in Amsterdam waren gearriveerd, besloten we om twee wegen te bewandelen. Allereerst wilden we Peter Ruijsseldijk, de bekendste Vermeer-kenner, het doek laten bekijken, en vervolgens langs wetenschappelijke weg de oudheid van het schilderij bepalen.

Men had de directie van het Rijksmuseum bereid gevonden het doek daar te mogen plaatsen, om het aldus direct met andere Vermeers te kunnen vergelijken. Tezamen met tal van andere kunstwerken hadden die de oorlogsjaren doorgebracht in rijksschuilkelders, en waren ze vlak na de oorlog te voorschijn gehaald om binnen afzienbare termijn weer aan het publiek getoond te kunnen worden.