Geert Mak

Hoe God verdween uit Jorwerd

•••

Een Nederlands dorp in de twintigste eeuw

•••

•••

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

© 1996, 2012 Geert Mak

•••

Omslagontwerp: Marjo Starink

Omslagillustratie: Ids Wiersma, Zicht op Bolsward

•••

NUR 301

E-BOOK ISBN 978 90 450 2039 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de veertigste druk (2006) met ISBN 978 90 450 1296 4

•••

www.geertmak.nl

www.uitgeverijatlas.nl

Ter nagedachtenis aan mijn moeder, Geertje van der Molen

•••

Earst it wûnder fan it bouwen.

De bûthúsdoar stiet iepen; de man leit stiennen op inoar.

Hij bout in muorre. Op ’e muorre komt it stalhout.

Nêst him stiet de ridskipsbak mei it machtich ark.

Sa is wol groeid wat fan alle tiden like!

Dan bout ek de jonge sels;

Yn ’e ierde graaft er hoalen en gongen,

Yn it sân bout er kanalen en sluzen en fan stien tuorren en kastielen.

•••

Dan it wûnder fan de foldiedigens fan de natûr.

It hôf leit bedutsen mei de grutte, reade, swietrokige fruchten,

Dy’t de wyn naam fan de mânske beammen.

O de wille fan it rispjen, wrâlds rykdom lade op de romme souder!

Dan de hege weiden, dy’t ta de skuorredoar ynwraggelje;

En de blanke ierdfrucht út ’e fette grûn dold!

•••

Soe it him wat jaan dat er opwoechs yn de ôf-te-eagjen

Libbensmienskip fan it doarp?

Dat er it bûthús koe en de skuorre, de tún en de greide?

Dat er op ’e poepestâl wie en mei de ûngetiders yn it haailân?

Dat er de lucht koe fan it hout wêr’t oan ’e dyk it heiblok giet,

Fan it boat by it fûkfandeljen en fan’ e taan yn fiskermansefterhús?

Dat er de huzen koe mei stiennen flieren

En de lege swartberikke souders?

•••

OBE POSTMA

•••

Eerst het wonder van het bouwen.

De deur van de stal staat open; de man legt de stenen op elkaar.

Hij bouwt een muur. Op de muur komt het standhout.

Naast hem staat de gereedschapsbak met het machtig tuig.

Zo is toch gegroeid wat van alle tijden leek!

Dan bouwt ook de jongen zelf;

In de aarde graaft hij holen en gangen,

In het zand bouwt hij kanalen en sluizen en van steen torens en kastelen.

•••

Dan het wonder van de overvloed der natuur.

De hof ligt bedekt met de grote, rode, zoet-geurende vruchten,

Die de wind nam van de zware bomen.

O de vreugde van het oogsten, werelds rijkdom laden op de ruime zolder!

Dan de hoge wagenvrachten, die de schuurdeur inwaggelen;

En de blanke aardvrucht uit de vette grond gedolven!

•••

Zou hij er iets aan hebben dat hij opgroeide in de afzienbare

Levensgemeenschap van het dorp?

Dat hij de koestal kende en de schuur, de tuin en de weide?

Dat hij op het maaiersstee was en met de mannen in het hooiland?

Dat hij de geur kende van het hout waar aan de dijk het heiblok gaat,

Van de boot die langs de fuiken voer en van de taan in ’t vissermansachterhuis?

Dat hij de huizen kende met stenen vloeren

En de lage zwartberookte zolders?

•••

VERTALING JABIK VEENBAAS

I | Het wonder van het bouwen

•••

Peet had nooit het dorp verlaten. Hij leefde in gesloten kringen van gezin, familie, vrienden en buren. ’s Ochtends legde hij soms een bos wortels op de stoep van iemand die hij mocht, of een bloemkool, of een paar preien. Hij hield van de wolken waar het licht in stralen vanaf kon lopen, van het open veld, van de rode ochtendlucht, van het blauw van de najaarsmorgen. En als hij zich dan omdraaide zag hij altijd weer dezelfde toren, de huizen rondom de kerk gekropen, de daken wittig van de eerste nachtvorst, de meeste takken al kaal en zwart.

Het was stil geworden in het dorp. Soms reden er schoolkinderen langs de weg, gebogen, driftig trappend, in lange slierten, tassen vol huiswerk achterop. Soms zag je in de verte een boer, hollend langs een sloot. Soms was er iets met een schaap, of er zat een trekker vast. Soms kwam er rook uit een schoorsteen.

In Peets jonge jaren hoorde je altijd klompen en fietsen in de dorpsstraat. ’s Ochtends, als alle knechten tegelijk van het melken kwamen en thuis gingen ontbijten. Om twaalf uur, als de klok luidde voor warm eten. ’s Middags, als de school uitzwermde. ’s Avonds, als alle winkels nog open waren, en de vrouwen renden om een laatste boodschap.

Peet en zijn klasgenoten hoefden hun ogen maar dicht te knijpen of ze zagen de schimmen over de straten zwerven. De oude man, die aan het eind van het dorp woonde, voordat de ruimte begon. De melkvaarder. Zijn buurman, een slager die in vee handelde en voor zichzelf ook nog wat koeien op stal had staan. De oude De Groot, met zijn kruidenierswinkel en zijn kaaspakhuis. De schipper die turf en antraciet verkocht, bruine brand en zwarte brand, en die in de zomer met mest, bietenpulp en aardappelafval voer. Zijn vrouw, die in slechte tijden van boerderij naar boerderij leurde met een juk met twee grote manden vol broden en koekjes. De scharrelaars die daarnaast woonden, kleine mensen die overleefden door klein te blijven: wat klusjes bij een boer, wat handel in petroleum. De werkman, daarnaast, die ook in de zwarte brand zat. Oude Jantsje, die een kostganger had, een verdwaasde man, dat was zo met de familie geregeld. Evert Beton, dat was zijn bijnaam, vanwege zijn stramgewerkte spieren. Daarnaast het koemelkertje dat touw, carboleum en uierzalf verkocht, en zijn vrouw, die poetste bij de dorpspommeranten.

En dan had je daar op de hoek, bij de brug, waar nu niets meer te zien is, het café van Sijmen Tijssen, waar de bruiloften en de begrafenissen werden gehouden, en waar zelfs de dominee kwam om de lijkrede uit te spreken. Het café was huiskamer, dorpshuis en theaterzaal in één. Als de jeugd zich op de winteravonden verzamelde om er het jaarlijkse toneelstuk in te studeren zat Tijssens vrouw Janke ondertussen bij de kachel sokken te stoppen. En Tijssen zelf zat aan een van de tafeltjes in hemdsmouwen de boekhouding te doen, de hele avond lang. Altijd werd het toneelstuk tweemaal opgevoerd: op zondagavond voor het jongvolk, op dinsdagavond voor de getrouwden.

•••

Ooit, lang geleden, had Peet de wereld in gewild. In de kranten hadden verhalen gestaan over een oorlog in Spanje, over bombardementen en over doodgeschoten kinderen, en op een vroege ochtend had hij zijn fiets gepakt. Hij was beginnen te rijden, door het vlakke groene land, van kerktoren naar kerktoren. Hij reed de provincie uit, de zee in, over de lange, kale Afsluitdijk, door Noord-Holland, richting Spanje. Toen begon het donker te worden. Ergens in de buurt van Hoorn herinnerde hij zich nog een ver familielid. Hij werd er liefderijk ontvangen. Toen hij de volgende ochtend wakker werd stond zijn vader al aan zijn bed. Rond koffietijd was Peet weer terug in Jorwerd, en hij is er nooit meer weg geweest.

•••

Peet de Groot was aan het eind van zijn leven een lange, magere man, met een wit gezicht en een donkere bril. Ik had weleens met hem zitten praten, samen met zijn vriend Folkert. Ze hadden overal gewerkt: bij boeren, bij de bakker, bij de grasdrogerij, als timmerman, tot in de nok van de toren had Folkert zitten metselen. ‘We hebben een rare tijd meegemaakt, maar het was wel mooi,’ zeiden ze, en dan begonnen ze te vertellen over de uitvoeringen van het dorpstoneel die altijd volle zalen trokken. En over het tippen, een spel dat al eeuwenlang op boerenerven werd gespeeld, en waarbij de spelers met een ingenieuze stokworp een balletje van een wagenwiel moesten wegslaan. Of over de keer dat de toren ingestort was en dat Folkert met zijn accordeon van dorp naar dorp was getrokken en zo wel driehonderd gulden voor een nieuwe toren bij elkaar had gescharreld – de dominee had het geld eerst niet willen aannemen. Of over het verschil tussen gier en stront. De gier waar pis doorheen zat, en nageboortes en andere verrottenis, en die stonk naar brand en zuur. En de stront, de stront van vroeger, vettig en droog, vol stro. En over de vogels en de stront, de vogels die om de stront heen fladderden als de mest werd uitgereden, alle soorten, en over de geluiden, wegebbend over het platteland zonder echo.

•••

Maar nu lag Peet zelf in de boerenkool, dood, voorover in zijn tuin, half in een greppel, en daarna luidden de klokken de voorgeschreven slagen. Folkert had hem gevonden. ‘Hij had nog prei willen plukken, de emmer had hij naast zich. Maar ja, zo gaan die dingen,’ zei Folkert in het café.

Ze hadden allebei hun leven lang op het veld doorgebracht met eierzoeken, wat stropen en een paar fuiken in de vaart, en alle avonden hadden ze met hun vrienden op de brug staan beurzen en centje gooien, totdat de radio kwam, en daarna de televisie en niemand meer vanachter de thee te branden was. Als jongens hadden ze het nieuwe licht zien komen, de overgang van petroleumlamp naar elektriciteit, huis na huis, boerderij na boerderij, ’s avonds opeens oplichtend in een ongekende helderheid, de één na de ander. Moeders die alles gingen verven en schoonmaken omdat het nieuwe licht zoveel meer onthulde. Alle petroleumlampen die de deur uitgingen. ‘Dit zal wat worden!’ hadden ze tegen elkaar gezegd.

Ze hadden de komst van de eerste melkmachines op het dorp meegemaakt, het getjoek van de ééncilindermotortjes, het schoonmaken van de bougies, altijd weer. De eerste auto’s, van de smid en van de notaris.

Folkert was nu klein en gebogen, maar zijn ogen glinsterden door alles heen. In de jaren zeventig had hij de twee rijen nieuwbouwhuizen nog eigenhandig gevoegd. Peet en hij hadden de import zien komen, met hun leefkuilen en hun woeste tuinen, ze hadden de winkels zien verdwijnen, de een na de ander, ze hadden de boerenarbeiders weg zien trekken en ze waren met de nieuwe tijden meegegroeid. ‘Als we dood zijn, ja, dan is het uit,’ zei Folkert. ‘Anders zou het ook maar een gekkenboel worden.’ ‘Een jonge kán sterven, een oude móét sterven,’ zei Peet.

•••

De klokken luidden op de begrafenis van Peet, net zoals ze ook op zijn sterfdag hadden geluid en op de dag dat hij geboren was. De grote klok uit het jaar 1354 en de kleine die in 1748 was overgegoten, omdat er bij het luiden voor de geboorte van prins Willem v een scheur in was gesprongen.

In 1991 was de regeling voor het klokluiden nog eens afgedrukt in het dorpskrantje: ‘Bij een sterfgeval wordt de klok om negen uur of ’s middags om vier uur geluid. Bij een geboorte ’s ochtends om elf uur. Voor een man wordt de grote klok geluid en dan valt de kleine in, voor een vrouw begint de kleine, waarna de grote invalt.’ Zo wist je in Jorwerd altijd wie er gestorven was, want de codes waren duidelijk, en de rest hoorde je wel van de buren.

De rouwdienst werd in het dorp gehouden, en Peet werd begraven bij de oude toren van Oosterwierum, een paar kilometer verderop. Het was allemaal klein, kort en stil, zoals zijn leven was. Een week later was ik nog eens op het kerkhof gaan kijken: de toren stond eenzaam in de vlakte, de regen kletterde op de klei van het graf, twee bossen rozen en tulpen lagen op de hoop aarde te verwelken.

Folkert vertelde het verhaal hoe hij Peet gevonden had daarna nog zeker dertig keer aan zijn vrienden van het café. Hij had een aparte advertentie in de krant laten zetten, met daarboven: ‘Mijn beste vriend’. Hij was – en dat herhaalde hij steeds – alleen maar geschrokken. Onwennig was hij niet.

•••

***

•••

Het was wreed weer, zoals ze hier zeggen, in die laatste maanden van het jaar. Het land was zo plat als je zelden in de wereld treft, en iedere wolk dreef op je af als een slagschip. De wind floot dagenlang om de natte bomen rond de kerk, maar daarna werd het stil. Het licht verscheen traag, en alles bleef in grijstinten gehuld. De vogels waren verdwenen. De schapen lagen dicht opeen in het land, in een kring tegen elkaar gedrukt, half in een greppel, de sterkste aan de buitenkant. De nevel versterkte ieder geluid en de verre, onzichtbare stad hoorden we stampen als een scheepsmachine.

•••

Ik woonde in die maanden in het huisje waar Folkert geboren was. Na Folkert had er jarenlang een gezin met negen kinderen geleefd. Van één van de bedsteden was een keuken gemaakt, en daarachter, half onder een kast, hadden ze een kippenhok gebouwd. De ouders sliepen in de overgebleven bedstee, de rest lag op strozakken op zolder.

Nog weer later had kruidenier Kooistra er zijn bakkerijtje met voorgebakken friet, totdat de vetpannen in brand waren gevlogen en hij de frietbranche eraan had gegeven. En nu was het een soort weekendhuisje, weggestopt in een achterhoek van het dorp: kamer, keuken, trap, vliering.

Jorwerd lag in de zogenaamde Greidhoek, het vlakke weidegebied, ongeveer midden in de driehoek Harlingen, Leeuwarden en Sneek. Op een kilometer afstand lag het gehucht Funs, waar een drietal boeren in eeuwige onmin leefden. Wat verderop lagen de dorpen Weidum, Baard, Bears en Jellum. En dan was er het wat grotere Mantgum, waar een kleine supermarkt was, en een winkel met potten, pannen, ijzerwaren en plastic bloemen, en een treinhalte om er weg te komen. ‘Ik zou er nog niet dood willen liggen,’ zeiden de Jorwerters over Mantgum, want ze haatten hun rivaal met volle overgave.

Jorwerd zelf was ook niet helemaal niks. Het dorp had een school en een groenteboer, er waren negenentwintig verenigingen, een dorpshuis en een ijsbaan, er waren een oude en een jonge notaris, Sjoerd Gjalts van der Hem en Gjalt Sjoerd van der Hem, er waren een dominee en een onderwijzer – al werkte die officieel in een ander dorp – en er was een café dat Het Wapen van Baarderadeel heette.

Er circuleerden oude ansichtkaarten van het dorp, maar daarop kon ik mijn eigen huis met moeite terugvinden. Het stond weggestopt tussen de hoge daken van de boerderijen, de bomen van de pastorietuin en het kerkhof met de oude zadeldaktoren. De meeste dorpswoningen kliekten daaromheen, en vanaf de terp liepen ze verder af in een paar kleine buurtschappen, een honderdtal huizen in totaal, als ik de handvol nieuwbouwwoningen meetel.

In grote lijnen was het patroon van de straten, stegen en boerderijen sinds de jaren vijftig weinig veranderd. Maar als je met de oudere dorpelingen praatte en je zette alle verhalen en alle huizen achter elkaar, dan ontstond een bont gekleurde kralenketting van licht en donker, van belevenissen en beschikkingen van het lot, van feesten, liefdes, kinderen, zwoegen, stormen, doodspijnen, van mensenlevens die voor ons totaal onherkenbaar waren geworden – hoewel hun wereld nog maar amper verzonken was.

•••

Laten we het dorp eens tekenen, zoals het er rond 1950 uitzag. We hadden het al over de melkvaarder en het huiskamercafé van Sijmen Tijssen bij de brug. Aan de andere kant van het water had de schilder zijn werkplaats. Even verderop stonden een timmerwinkel en een groentezaak. De groenteman had een karretje waar hij alles op uitstalde, hij had eigen fruitbomen en hij had ook een vrachtboot waarmee hij kaas en groenten wegbracht naar Leeuwarden. Zijn zoon nam de zaak over, maar ging later bij de post werken. Hij verkocht ijsjes door het keukenraam. Dan was er de consistorie van de kerk, waar ook de koster annex schoenmaker woonde. Daarachter de smederij. Dan een winkel in garen en band, een paar kleine boeren, een aardappelhandel, de slagerij van Lamkje, het huisje van de spoorwegwerker en de pastorie.

We komen nu bij de haven – ver het dorp in gegraven zodat het turfschip altijd in het centrum kon liggen. Daar vlakbij was opnieuw een kruidenierswinkel annex fouragehandel. Dan een boerderij, een paar arbeiderswoningen, een bakkerij en het huisje van de gemeentearbeider die het huisvuil ophaalde. Daarnaast was een snoepwinkel met koekjes en zuurtjes en drop – de winkelier liep iedere week alle boerderijen in de buurt af met een juk en twee korven vol kruidenierswaren. Dan een winkel waarin eerst een goudsmid zat en later een groentezaak. Daarnaast woonde een andere schipper – volgens de legende had hij zijn huis met hardrijden op de schaats bij elkaar verdiend. Hij voer, zijn vrouw had een klein kruidenierswinkeltje. Dan de petroleumman – tevens agent van de Leeuwarder Courant en later ook handelaar in potten, pannen en kopjes. Daarnaast een winkel in ondergoed, lapjes en knopen – ook deze mensen fietsten iedere week met een koffer met handelswaar langs de boerderijen. Dan de Boerenleenbank, het huis van de schoolmeester, het postkantoor, het grote café, de fietsenwinkel – de fietsenmaker was tegelijk de jager van het dorp –, nog een bakkerij, het notariskantoor, dan de school, het huis van de wijkverpleegster, daarnaast een man die stotterde en klompen maakte, dan een vrouw met kaneel, kruiden en suiker, en ten slotte een handvol armenhuisjes, bruin van de armoede waren de mensen die daar woonden. Op oude schoolfoto’s zie je hun kinderen, ze leden duidelijk honger; in de jaren zestig verdwenen ze, en dat soort mensen en hun lijden is daarna volkomen vergeten.

•••

Zo zag het dorp er dus uit toen Peet en Folkert in de kracht van hun leven waren: twee slagers, vier kruideniers, twee bakkers, vier schippers en vrachtrijders, vier brandstofhandelaars, twee cafés, een schilder, een timmerman, een groenteman, een schoenmaker, een fietsenzaak, een potten- en pannenwinkel, twee manufacturenzaken, en een smid. Er waren een paar rijken en een paar armen, en dan heb ik het niet over het normale scharrelwerk van al die bijna-armen: het gedoe met petroleum, de handeltjes in touw en in uierzalf, het leuren met de broodkorf.

Rond de eeuwwisseling woonden er ongeveer zeshonderdvijftig mensen in het dorp. In 1950 waren dat er nog vierhonderdtwintig. Rond 1995 waren er nog driehonderddertig inwoners, maar de meesten woonden eigenlijk met één been in de stad. In honderd jaar tijd was het dorp vrijwel gehalveerd.

De leesbibliotheek verdween in 1953, het postkantoor in 1956, in diezelfde tijd werd ook de haven gedempt, de schoenmaker hield het in 1959 na een halve eeuw voor gezien, de laatste bakkerij sloot in 1970, Tijssen en zijn vrouw hielden in datzelfde jaar ook op met hun huiskamercafé, in 1972 werd de buslijn opgeheven, er kwamen straatnaambordjes en de Hervormde kerkeraad fuseerde met twee naburige dorpen, in 1974 hield de laatste beurtschipper ermee op, de slager sloot rond 1975, in 1979 overleed de laatste jager van het dorp, in datzelfde jaar verdwenen ook het timmerbedrijf en de vrijwillige brandweer, in 1986 stopte de smid, in 1988 sloot de laatste kruidenier, en in 1994 werd de kerk overgedragen aan een monumentenstichting.

In het gemeentearchief lag een foto van de grote optocht die altijd gehouden werd vóór de jaarlijkse dorpswedstrijden, ergens in de jaren dertig: twee mannen met een trommel en een bombardon voorop, daarachter het halve dorp, vrouwen met pothoeden, mannen met petten, de jongens met korte broeken, de kinderen juichend, vlaggen, de tippers trots met hun slaghout op de schouders. Daartussen moeten ergens Peet en Folkert gestaan hebben, maar ik heb ze niet kunnen vinden.

•••

***

•••

Op een stille middag, niet lang na de begrafenis van Peet, zag ik voor het café een jongen met een skateboard oefenen. Hij was een jaar of vijftien, hij had een spijkerjasje en blond, opgeknipt haar en hij probeerde zichzelf een soort oversprong te leren. Hij was al een uur lang bezig, en een uur lang sprong hij ernaast. Maar hij ging door, met dezelfde rustige vastberadenheid waarmee zijn vader zich waarschijnlijk door de mulo had geploegd, en daarna misschien ook nog door de Landbouwschool, en toen verder door het leven. Het was een onstads tafereel. In een stad zie je nooit jongens oefenen, je ziet ze alleen presteren. Alleen het succes is daar openbaar, niet de lange weg die erheen leidt.

Ik zag Lamkje aan komen rijden, in haar elektrische invalidenwagen, verschrompeld en kwiek tegelijk. Tweeëntachtig jaar oud, negenenveertig jaar slagersvrouw, de ene zoon maakt nu vlees klaar in een verzorgingscentrum, de andere zoon is hoogleraar scheikunde en de dochter is met een dokter getrouwd.

Op het schoolplein liepen de kinderen op stelten. Twee jongens reden rondjes met een kar, door hun vader zelf gesmeed, met een groot rond stuur. Later was er het geluid van een bel: de melkboer, met flessen melk – geen pakken, uit principe – en koeken. De middag stierf langzaam weg. In het kantoor van de notaris ging de lamp aan.

•••

Ik moest maar op de thee komen, had Lamkje gezegd. Naast haar huis stond de slagerij, al jaren gesloten, maar altijd schoon en aangeveegd, met op de toonbank nog de rode weegschaal en daarachter de grote snijmachine.

Lamkje liet me het oude bedrijf zien. Of, beter gezegd, ik liep rond en zij riep me vanaf haar stoel instructies toe. Aan het plafond hingen de rails waaraan de dode beesten werden opgehangen: drie koeien per twee weken, plus een varken. Met alles wat zo’n beest meebracht konden ze wel wat doen: de zwezerik werd op het brood gedaan, net als het vet, de uiers werden in de schoorsteen gerookt en zelfs het varkenshaar werd verkocht aan een opkoper die er vegers van maakte. ‘Ik hoor nog die man een kwartje afdingen, of twee dubbeltjes,’ riep Lamkje. ‘Geld was toen nog wat waard.’ ’s Middags moest ze met de transportfiets in de wijde omtrek vlees rondbrengen. ‘Dat was wat, hoor, als het stormde en droop van de regen.’

Ze vertelde over haar enige uitje in die jaren vlak na de oorlog, een optreden van de groep Tetman en Jarich, een gezelschap dat met allerlei liedjes en schetsen door de provincie trok. De dienstbode had gehoord dat ze in een naburig dorp zouden optreden, en stelde voor dat ze er samen heen zouden gaan. De toegang was een rijksdaalder. Dat was precies de helft van haar weekloon.

‘Wij erheen, op de fiets. Het was een openbaring. Ze zongen zo prachtig. We hadden vijf jaar bezetting achter de rug, geen radio, nergens heen. Ik weet nog hoe mooi we dat vonden.

Dan is de meitijd, de meitijd in het land. Dan lacht je alles, alles toch zo an.

En ik weet nog dat er pauze was, goede koffie hadden ze niet, maar toch. Mijn man bleef liever thuis. Hij was altijd moe, hij had altijd werk.’

Hij was zeventig toen hij een hartaanval kreeg, en dat was het einde van de dorpsslagerij. Na zijn dood wilde Lamkje niets meer aan het huis, de winkel en de schuren eromheen veranderen. ‘Hij had allemaal plannen om iets met schapen te beginnen, en daarom moet het nu blijven zoals het is,’ zei ze tegen mij. ‘Het is veel onderhoud, het kost veel geld, maar het moet toch. Het waren zijn plannen, dat met die schapen. En zo moet het blijven.’

Later was Lamkje er ook niet meer. Als een oude kat had ze zich tegen het verpleeghuis verzet, en als ze niet zo waanzinnig sterk was geweest had ze menselijkerwijs al jaren geleden moeten worden opgenomen. In de winter van 1995 moest ze capituleren.

‘Wat zou ik er wat voor willen geven om in Jorwerd tussen mijn eigen mensen te zijn,’ fluisterde ze tegen het bezoek. ‘Buurvrouw, buurvrouw, ik zou zo graag nog een eindje willen leven!’

Ze stierf binnen een maand na de verhuizing, en daarna stonden het huis en de slagerij stil te wachten op de Hollandse kopers.

•••

***

•••

In de brievenbussen werd tijdens die kalme herfstmaanden iedere middag wel een folder gedeponeerd. De inwoners van Jorwerd werden verleid tot de aanschaf van panklare konijnen bij J. Hallema, tot het monteren van nieuwe banden bij autobedrijf Hoekstra en tot de koop van potten alleslijmer voor ƒ5,90, decoratieve poezen voor ƒ2,95, zijden plantjes voor ƒ2 en mokkenrekken voor ƒ2,50 bij Frits Smidstra. De gerookte uiers, de broodkorven, de wind, de regen en het roggebrood met vet leken even ver weg als de middeleeuwen, maar toch was het allemaal binnen één generatie gebeurd.

De omwenteling van het dorp was een langdurig en rustig proces geweest, maar daarom niet minder spectaculair. Ids Meinsma, de zoon van de huisschilder, vertelde me dat zijn tien klasgenootjes op de dorpsschool tussen 1965 en 1971 zonder uitzondering nog kinderen waren van boeren, boerenarbeiders of mensen die nauw met het boerenbedrijf verbonden waren – zoals de notariszoon. Van die tien was er één in het boerenbedrijf gebleven. De anderen waren laborant geworden, of kermisexploitant, of ambtenaar bij het gerecht, zoals hijzelf. Van die hele klas was er maar één in het dorp blijven wonen.

Op de dorpsschool van 1995 zat welgeteld nog één boerenzoon. De vaders waren nu wegenbouwer, kantoormedewerker, installateur, computerprogrammeur, leraar, fotograaf, ambtenaar. En in zeker de helft van de gevallen had nu ook de moeder een betaalde baan, of ze studeerde – iets wat twintig jaar geleden ondenkbaar was.

De landbouw was de kurk geweest waarop de dorpseconomie dreef, zolang als het dorp bestond, maar sinds de jaren zeventig hadden de boeren afgedaan. Ze waren niet meer de centrale kracht waar alles om draaide, en hun status was navenant gedaald.

Neem bijvoorbeeld de Casteleins, de boerenfamilie die al decennia in het hart van het dorp woonde. In 1950 was Tjerk Sakes Castelein met zijn veertig koeien een grote boer. ’s Ochtends en ’s middags had hij zeker vier paar handen nodig om al dat vee te melken: hijzelf, twee vaste arbeiders en een jongen. Altijd was het druk op de boerenerven. Overal in en rondom het dorp woonden arbeiders. Geen boer kon zonder.

In het begin van de jaren vijftig kwam de melkmachine in het dorp, en opeens konden die veertig koeien best met z’n tweeën of drieën gemolken worden. Kort daarop begonnen ze overal in de buurt de paarden door tractoren te vervangen.

In heel Nederland waren er in 1950 nog geen vierduizend melkmachines. In 1960 waren het er tienmaal zoveel. Binnen drie decennia daalde het werk dat aan een gemiddelde melkkoe besteed moest worden met meer dan tachtig procent.

Eind 1995 had Tjerks zoon, Sake, zo’n zeventig koeien, en hij deed het werk voornamelijk in zijn eentje, al die zeventig koeien, met één paar handen en met dat lange, magere lijf van hem. Van zijn vroegere arbeiders werden er twee buschauffeur in Noord-Holland, een andere ging naar een scheepswerf in Alblasserdam, weer anderen trokken naar de Hoogovens in IJmuiden of ze gingen in Leeuwarden werken, op de Condens. Alleen Sake zat nog op de trekker, met een dozijn knoppen en schakelaars om zich heen, en ondertussen dromend van de Russen die hij ’s avonds las: Tsjechov, Tolstoj, Paustovski.

•••

Typerend voor de afbrokkeling van het boerenbedrijf in het dorp was de verplaatsing van het tijdstip van de jaarlijkse kermis, de ‘merke’. Vanouds – er zijn al vermeldingen van deze kermis uit 1775 – was dat een typisch oogstfeest dat steevast in september plaatsvond. In de zomervakantie heeft immers geen enkele boer tijd. Elke minuut is dan nodig voor het maaien, hooien, kuilen, oogsten en wat er verder allemaal te doen valt. In 1974 werd bij uitzondering van de regel afgeweken omdat er in het traditionele septemberweekend ook een grote landbouwtentoonstelling plaatsvond. Die afwijking van de traditie beviel de meeste dorpelingen – afgezien van de boeren – veel beter. Zo werd de merke definitief verplaatst naar het laatste weekend van juni. Het werd een feest dat het begin van de schoolvakantie inluidde in plaats van het einde van een periode van zwoegen en beulen.

Boeren werd een eenzaam vak. De schaal van de bedrijven werd steeds groter, en daarmee de afhankelijkheid van machines, investeringen en bankiers. De meeste Nederlandse boeren konden het niet bolwerken: meer dan de helft verdween binnen amper twee decennia. Bij de laatste volkstelling van 1971 bleek dat nog maar een kwart van de Jorwerter bevolking in de landbouw werkte, en bijna de helft in de dienstensector. Die verschuiving zette daarna in versneld tempo door. Tegen het eind van de twintigste eeuw hield jaarlijks gemiddeld twee procent van de Nederlandse boeren ermee op. Die gestage neergang weerspiegelde zich in Jorwerd: alleen al tussen 1975 en 1990 staakte één op de drie boerderijen in de buurt de bedrijfsvoering. In de oude gebouwen kwamen leraren wonen, of rentenierende boeren, of gepensioneerden uit het westen. Dat was misschien wel de allergrootste verandering, en de meest fundamentele. Want als de landbouw verdween, eeuwenlang motor en bindmiddel tegelijk, wat zou de dorpsgemeenschap dan nog bijeenhouden?

•••

Niet alleen de wereld van de boeren en de boerenarbeiders werd op zijn kop gezet. Lamkje herinnerde zich een Nutslezing, ergens in de jaren vijftig, over de toekomst van de middenstand, waarbij de spreker waarschuwde dat binnen afzienbare tijd vrijwel alle winkels uit het dorp zouden verdwijnen. ‘Ik weet nog dat ik ’s avonds uit het café kwam en het lachend aan mijn man vertelde. Wat een lariekoek!’ Maar de auto verscheen, in de stad begon de supermarkt te stunten en de dorpskruideniers konden nooit het assortiment bieden van een stadswinkel, met zoveel soorten chocola en zoveel soorten brood, dat bedierf allemaal, daarvoor woonden er te weinig mensen op het dorp, en wat moesten ze trouwens met al die spullen.

Zoals overal in Nederland groeide ook Jorwerd van een gemeenschap op basis van behoeften naar een consumptie-samenleving in het klein. De klassieke kinderrijke plattelandsgezinnen hadden het meestal niet gemakkelijk, maar ze hadden altijd één voordeel ten opzichte van de gezinnen in de stad: ze hadden dikwijls eigen groente, eigen vlees, eigen melk, boter, kaas, eieren, eigen aardappels, en zo konden ze zichzelf min of meer onderhouden. De meeste families vormden op die manier een economie binnen de economie, en dat was vaak ook de enige manier waarop ze konden overleven. ‘We hadden negen kinderen, maar de winkelman bracht elke week maar een klein doosje,’ vertelde een van de buren ooit. ‘Hij kwam alleen voor de dingen die we echt nodig hadden, zoals koffie, thee, suiker, zeep en dat soort zaken. Moet je dat nu eens zien!’

Daarbij kwam een tweede verandering: de verleiding. Tot in de jaren zestig gingen veel boeren niet vaak naar een winkel. De middenstand kwam thuis bij de mensen langs. Diezelfde buurvrouw: ‘We schreven in een bestellingenboekje wat we nodig hadden, maar meer ook niet. Koffie was koffie, thee was thee, en zeep was zeep. Voor de hele week had ik met het hele gezin nooit meer dan voor een paar tientjes aan boodschappen.’ De buurman: ‘Bij ons is dat nog zo doorgegaan tot in het begin van de jaren zeventig. Toen werden de rollen omgedraaid en gingen wij naar de winkel, in plaats dat de winkelier bij ons kwam.’ De buurvrouw: ‘En we zagen dit staan en dat staan, en we hadden een folder gezien van zus en van zo, en oh ja, dat moet ik ook maar even meenemen, en dat is ook zo handig, dat zag ik op de televisie. De dozen met spullen werden steeds groter. En toen kregen we een auto en we reden naar de supermarkt, en de winkelman, met zijn twee soorten koffie en zijn ene soort afwasmiddel, die had het nakijken.’

•••

Ook in het dorpscafé, Het Wapen van Baarderadeel, veranderden de tijden. Het was een mooie oude ruimte, met lage balken en een kleine bar en een bovenzaal waar al honderd jaar alle feesten en partijen werden gehouden. Toen Eef en Jan Dijkstra het bedrijf overnamen, in 1965, ging het café bijna nooit later dan elf uur dicht. De meeste klanten kwamen rond een uur of acht, half negen – veel dorpelingen hadden nog geen televisie – en zelfs iemand als Folkert lag om elf uur, zoals hij dat noemde, ‘tussen de lappen’. De boerenarbeiders moesten om half vier op om te melken, de boeren om vier uur, en het hele ritme van het dorp was daar in zekere zin op ingesteld.

In de jaren zeventig begonnen de eerste avondklanten soms pas om een uur of half elf binnen te druppelen, en het café ging nooit voor enen dicht, en meestal bleef er daarna nog van alles hangen. Voor Jan Dijkstra was het de reden om het aannemersvak, waarin hij groot geworden was, vaarwel te zeggen. Het ‘oude’ café kon hij nog wel combineren met een dag die om zeven uur begon, maar in het café nieuwe stijl was dat fysiek onmogelijk geworden.

Er kwamen nieuwe dorpsbewoners. Op de foto’s uit de jaren zestig en zeventig kon je de kleren zien veranderen. De eeuwige petten verdwenen uit het dorpsbeeld, de zondagse colbertjes van de arbeiders werden truien en jacks, de lange rokken van de vrouwen werden spijkerbroeken.

Ik had Peet horen klagen dat er minder gegroet werd. ‘Vroeger zei je iedereen goedendag.’ Folkert meende dat de import vooral de import zocht. ‘Ze hebben een andere mentaliteit. Niet slechter hoor, misschien zijn het zelfs wel betere mensen dan wij.’

Het merkwaardige was dat die nieuwkomers zich toch weer vaak met alle energie in het dorpsleven stortten, Fries leerden, lid werden van de toneelclub. Toen de boeren als economisch bindmiddel wegvielen leek het alsof iedereen naar nieuwe banden begon te zoeken: de clubs, de merke, het grote openluchttoneelstuk, het tippen, het kaatsen, de taal, de tradities. Zo werden de economische banden binnen de dorpsgemeenschap gaandeweg vervangen door sportieve en culturele. ‘Dat valt me wel op,’ zei Peet, ‘al die nieuwbouwmannen staan weer te tippen.’

•••

Op een avond werden in het dorpshuis een paar oude films gedraaid die de notaris had gemaakt. We zagen het dorp in 1957: jongens met opgeknipt haar, vee in de weiden, het turfschip, een kampioenskoe, het huis van de schilder met de lijn vol wasgoed, de draaimolen die wordt opgezet voor het jaarlijkse dorpsfeest, hooibergen, petten, klompen. 1959: een tipwedstrijd, het kaatsen voor vrouwen, een meisje in een kort broekje dat voortdurend met de camera flirt, ze draait zich om, lacht verlegen, draait terug, lacht weer. Een jonge Folkert, achter de vrouwen. 1963: weer de draaimolen, wedstrijden, klompen zoeken in een grote stapel stro, winnende koeien, de notaris met zijn pijpje in de sneeuw, een schaatswedstrijd, en het halve zaaltje bleek in 1995 nog te weten welke wedstrijd het was. 1969: de meester, statig en grijs, een kruiwagenwedstrijd, koekhappen, een draaiorgel in het dorp, Eef komt het café uit, ze aait het paard, ze is jong en oogt als een hippie. 1973: het decor van het jaarlijkse openluchtspel, opnieuw de ijsbaan en het kruiwagenrijden, maar de hooibergen en de petten verdwijnen en er komen steeds meer andere gezichten.

Even zagen we Peet terug, in 1959, toen hij een prijs won bij het tippen en een bos bloemen kreeg, en in 1963 nog eens, met een grote pet op, en in 1973 dacht ik hem ook nog even te zien. Maar toen was het voorbij, net zoals het met de hooibergen voorbij was, en met de boerenarbeiders en de drukte ’s avonds na het werk, en met de smid en de bakker en de schilder. En iedereen in het zaaltje verbaasde zich erover hoe snel en ongemerkt al deze veranderingen over het dorp gekomen waren.

•••

***

•••

De stille omwenteling van Jorwerd aan het einde van de twintigste eeuw had talloze grote en kleine gevolgen. Een van de belangrijkste betrof de omgang met geld. Gais Meinsma, de vrouw van de huisschilder, had me weleens verteld dat zij ermee was begonnen om voor haar man de rekeningen te innen. Dat was in het begin van de jaren vijftig, en in die tijd was betalen nog een ritueel. Haar schoonvader, de voorganger van haar man, had dat dan ook altijd zelf gedaan. Hele winteravonden besteedde hij eraan om de rekeningen persoonlijk te incasseren. ‘Dan kwam hij langs, alles werd nog eens nagepraat, het hele werk. En dan beurde hij, en daarna vertrok hij met een sigaar in ’t hoofd,’ vertelde Gais. ‘Ik deed dat heel anders. Ik reed er zo even langs, zakelijk. Mijn schoonvader vond dat vlugge maar niets. Het was een verschil in mentaliteit, en het was voor het eerst dat ik zoiets voelde.’

Geld ontvangen en uitgeven deed je niet zomaar, maar ook dat veranderde. Geld maakte ongekende krachten los. Lies Wiedijk, een van de boerinnen in de buurt, meende zelfs dat de ellende van de boeren was begonnen toen ze het melkgeld op de bank kregen, in plaats van contant in het handje. ‘Toen wij hier in 1977 kwamen ging bijna alles nog contant. De melkrijder kwam op vrijdag langs met zo’n linnen zakje, en daar zat je geld in. De veehandelaar betaalde je zo op de keukentafel, met allemaal briefjes van honderd. Maar toen de mensen het geld op de bank kregen, gingen ze opeens andere dingen doen.’

•••

Bij Eef van het café was echter meer aan de hand dan aangeleerde zuinigheid. Zij wilde verder, en wat haar niet lukte, dat zou haar kinderen lukken. Haar zuinigheid was het verzamelen van krachten voor de grote sprong. Sommigen in het dorp noemden haar trots. Het was iets anders.

Eefs ouders hadden in Baard een kleine boerderij, met een dozijn koeien en wat kleinvee, en verder handelde haar vader in vee. Haar moeder liep met de ‘broodmand’ – iets wat Eef zelf ook nog zou doen. ‘Maar ik voelde me er niet minder om,’ zei ze. ‘Mijn vader kwam door zijn handel in landen als Duitsland en Tsjechoslowakije, die kwam met verhalen terug, die had wat van de wereld gezien, dat hadden die andere dorpskinderen allemaal niet.’

Eefs familie had een eigen fierheid. Terwijl andere vaders dwars lagen als hun dochters door wilden leren op de mulo – ‘Ik heb maar zes jaar lagere school gehad, en meer hoeven jullie ook niet’ – deden de ouders van Eef alles om hun kinderen hoger op de maatschappelijke ladder te krijgen. ‘Jullie hoeven niet hetzelfde paadje af te lopen als wij,’ zei haar moeder altijd. ‘Er is meer op de wereld.’ En ze was daarvoor tot veel bereid – desnoods nam ze nog een baantje erbij om een extra cursus voor de kinderen te financieren. ‘Kanniet ligt op het kerkhof,’ was haar motto, ‘en wilniet ligt ernaast.’

Vakanties waren er niet – eenmaal zette Eefs moeder haar twee jongste kinderen op de Alkmaarder bus en mochten ze een paar weken in het huis logeren waar haar oudste dochter diende, een wonderbaarlijke ervaring, vergelijkbaar met de logeerpartij van de kleintjes in Afke’s tiental. Maar dankzij de handel van de vader hield het gezin de luiken naar buiten open. Eef: ‘De grens, de grens, dat was een heel begrip voor mij. “Er waren problemen aan de grens,” zei mijn vader dan, dat was een soort mystieke muur. Toen ik twaalf was mocht ik een keer met hem mee, toen mocht ik de grens over. Dat was een enorme gebeurtenis.’

In alles duwden Eefs ouders hun kinderen verder. Ze herinnerde zich dat haar vader een keer in het buitenland aan een deftige tafel terechtkwam, met allerlei soorten bestek waar hij geen raad mee had geweten. Toen hij thuiskwam zei hij tegen zijn kinderen: ‘Zoiets mag jullie niet gebeuren’ – en sindsdien werd er in dat kleine boerderijtje keurig volgens de etiquette gegeten. Als ze zei: ‘Watte?’ werd dat onmiddellijk gecorrigeerd: ‘Wat zegt vader?’ – eenmaal liep haar vader haar daarom zelfs op het schoolplein achterna. Voor het geval er gasten kwamen leerden de kinderen netjes een hand te geven.

Van kindsbeen af moesten ze meewerken op de boerderij. Maar melken mochten ze niet leren, al wilde met name Eef dat graag. ‘Ik heb vanaf mijn negende onder de koeien gezeten, jullie moeten wat anders leren,’ zei haar moeder. En haar vader: ‘Als je eenmaal kunt melken, dan móét je dat later ook altijd doen. Wanneer je het niet kunt, hoef je het ook niet.’

De boeren op het dorp zagen hen niet staan. Maar, zo werd haar door haar vader ingeprent, ‘je bent niet minder dan zij. En ook niet meer. Je doet je best zoals iedereen.’ Toen de jongens van een asociale familie aan de rand van het dorp op de zaterdagse danspartijen begonnen te komen zei haar vader, na de bekende vermaningen over ‘eer’ en ‘fatsoen’: ‘Als ze je ten dans vragen moet je ja zeggen, want het zijn mensen als jij en ik, maar je hoeft niet met ze thuis te komen.’

Het juk, dat eens de manden met broden droeg, zou Eef later in het café aan de muur hangen, naast de trofeeën van de kaatsclub en het tippen.

•••

***

•••

In Jorwerd, zelfs in het moderne Jorwerd, bestond nog veel van wat de stad verloren had. Het rook er naar gras, rook, zaagsel, hooi, mest en aarde. De nachten waren er zwart, en de lucht stond nog vol sterren. Iedereen had centrale verwarming, elektronische thermostaten en dubbele beglazing, maar het weer drong nog altijd door alle kieren en gaten. Een storm was hier een avontuur, zoals je dat in een stad niet meer meemaakte.

Een paar dagen na Peets begrafenis begon de wind over de vlakte te razen, de schapen gingen plat, de kont in de wind, en op sommige plaatsen kon je bijna niet meer lopen. Wolken joegen over de hemel als rook uit een fabrieksschoorsteen. Bomen en boerderijen stonden scherp gestoken tegen de donkergrijze lucht. In het dorp ratelden de dakpannen, bomen en lantarenpalen floten, plastic biobakken rolden over de weg. De lucht was vol onrust, en toen de kinderen uit school kwamen renden ze juichend over straat, de jassen halfopen, als bladeren lieten ze zich op de vlagen voortzeilen.

De volgende ochtend was het doodstil, en alles wat in het dorp gebeurde was scherp en duidelijk hoorbaar: de klusjesman van de gemeente die een kapotte dakpan raapte en een berm maaide, het laden van een vrachtauto, een tractor in de grijze verte.

Gais Meinsma kwam de deur uit met haar hond. Hoej! Folkert kwam op de fiets voorbij. Goeie! Eef stapte in haar auto. Hoej! Daar liep Siesling, de oude schipper. Hoej!

Iedereen in het dorp groette. Vrienden zei je gedag, bij kennissen stak je de vinger op, bij dorpsgenoten knikte je, maar als er gesproken werd was het altijd: ‘Hoej!’ ‘Goeie!’ werd ook wel gebruikt, maar meestal fungeerde dat als afsluiting van een wat langer contact. ‘Hoej!’ was de standaardgroet, een kreuntje lucht van onderen uit de stembanden. Bij de ouderen was de toon vaak wat lager, bijna als een licht geloei.

Soms ontstond er een zwijgend gesprek, eerder een koestering in elkaars aanwezigheid dan een uitwisseling van informatie: ‘Nou!’ (stilte) ‘Nou!’ (stilte) ‘Zo, zo!’ (stilte) ‘Dus!’ (stilte) ‘Nou, goeie!’ Vaak werd er ook geen enkel geluid gemaakt: volstaan werd met het heffen van de gestrekte wijsvinger in de richting van een – meestal niet meer bestaande – pet.

Vreemdelingen werden meestal met een lichte aarzeling gegroet, tenminste als ze zelf het initiatief namen. Bij hen fungeerde de groet als een soort bezoekerspasje: ze mochten erbij zijn, al was het tijdelijk.

De importvrouwen hadden hun eigen manier van groeten ontwikkeld, in hun ‘hoej!’ zat een melodietje verscholen, van hoog naar laag: ‘Hoeoi!’ Hoe het ook klonk, het was altijd een klein ritueel van saamhorigheid: dat is er één van ons.

•••

Zo werden alle gebeurtenissen binnen de dorpsgemeenschap beheerst door de wet van het kleine getal, een wet waar men in de stad nauwelijks weet van heeft. In een kleine gemeenschap telt iedere ziel zwaar. Een rijtje nieuwe woningen valt in een stadsbuurt nauwelijks op, maar in een dorp, met misschien honderd huishoudingen, hebben twintig nieuwe gezinnen een enorme invloed.

Het succes van veel uitvoeringen, wedstrijden, samenkomsten en andere projecten is dikwijls te danken aan de inzet van één of twee gangmakers, maar het omgekeerde gaat ook op. Dorpsgemeenschappen zijn broos geworden, nu er niet meer samen wordt gewerkt rond het land en het vee, en dorpsgenoten elkaar alleen nog zien in het café of bij het toneel of in het voorbijgaan op straat. En dan kan een enkeling veel kapotmaken, en voor lange tijd.

Dat gold ook voor Jorwerd. Een handvol mensen had het dorp gemaakt, de feesten en bijeenkomsten georganiseerd, de clubs bijeengehouden, de school gesteund, decennialang. Maar er hoefde maar één keer een tijdelijk schoolhoofd aan de drank te raken – zoals in een naburig dorp was gebeurd – of de school zou verdwijnen, voorgoed. En toen er een agressieve schreeuwlelijk in de nieuwbouw kwam wonen hoefde die maar een paar weken in het café rond te zieken, of er bleven klanten weg. Goddank kraste hij snel weer op, anders zou het belangrijkste sociale centrum van het dorp serieus in de problemen zijn gekomen.

•••

Wie hoorde erbij, en wie niet? De jongeren hanteerden ingewikkelde sleutels: er waren autochtonen, en er was import, en dan was er onderscheid tussen Friese import en niet-Friese import, en daarnaast was er ook nog eens een verschil tussen actieve en niet-actieve import. Kortom, voor de stedeling die hier wilde komen wonen was niet alles bij voorbaat verloren.

De ouderen hadden strengere normen. Toen Eef in het café in discussie raakte over de vraag wie een echte Jorwerter was, en wie niet, waren Folkert en zijn vrienden daarover zeer stellig. Hoewel Eef vanaf haar twintigste in het dorp woonde en al dertig jaar het enige café bestierde was de mening van de mannen unaniem en onherroepelijk: ‘Jij bent geen echte Jorwerter, want je bent geboren in Baard.’ En toen de dominee in een gesprek met een aantal kerkeraadsleden gewag maakte van de hoogbejaarde Sije Hogerhuis liet één van hen zich ontvallen: ‘Ja, maar dat is geen echte Jorwerter, die is hier pas in 1927 komen wonen.’

De import, gewend aan de omgang met buitenstaanders, lachte erom. Maar de ouderen hadden op een bepaalde manier gelijk. Er zullen allerlei elementen van conformisme en vreemdelingenangst hebben meegespeeld, maar in wezen was die voorzichtigheid niets anders dan een daad van zelfbehoud.

Dorpsgemeenschappen mochten anno 1995 stabieler en welvarender lijken dan ooit, maar in wezen waren ze pseudo-stabiel. Met de landbouw was niet alleen de stabiliteit uit de dorpseconomie verdwenen, maar ook uit het sociale leven. Sommige dorpsgemeenschappen waren zo pseudo-stabiel, dat ze bereid waren af te zien van de gunstige impulsen van een ‘goede’ nieuwkomer, omdat, wanneer men een ‘slechte’ nieuwkomer te snel en te ver toeliet, de risico’s voor de gemeenschap te groot waren.

Onbewust werd in kleine dorpen voortdurend een belangenafweging gemaakt. Was dit een doorstromer of niet? Was dit een leuke familie of waren het een stel zeurpieten? Waren ze oud, of zouden ze kinderen gaan leveren aan de school? Ging hij grond kopen, terwijl die al zo schaars was? Of ging hij, met al het geld uit de stad in zijn achterzak, veel te veel betalen voor dat vervallen bedoeninkje aan de vaart? En zouden er daarna meer vreemdelingen komen, zodat de huizenprijzen omhoogvlogen en onze eigen kinderen nergens meer in de omgeving iets konden kopen?

Zo bleef in een dorp het economische persoonlijk, en het persoonlijke was er onmiddellijk politiek. Het bestaan was er, in tegenstelling tot in de stad, niet in vakjes verdeeld. Het was er totaal.

•••

***

•••

De wet van het kleine getal werd voor veel dorpen actueel toen aan het eind van de jaren tachtig de bouwers en projectontwikkelaars het platteland opnieuw ontdekten. ‘Wonen aan het water!’ adverteerden de dagbladen in de Randstad. Aan de flank van kleine oude dorpen, naast verzande slootjes en stille watertjes, verschenen plotseling overal villa’s met ‘carport en eigen aanlegplaats’, het ene wijkje na het andere.

In hoog tempo breidde deze witte schimmel zich uit over de provincie. Tussen de dorpen ontstonden kleine veldslagen om de gunsten van de welvarende nieuwkomers. Er werden bouwvergunningen verstrekt voor plaatsen en projecten die een decennium eerder nog ondenkbaar waren. De gemeenten, die hun inkomsten zagen teruglopen, verwachtten een nieuwe impuls van de rijke gepensioneerden uit de Randstad. De ondernemers droomden van extra werk. De kwijnende dorpsscholen hoopten op nieuwe leerlingen. Er ontstond een planologisch wild-west. Beleid zat er nauwelijks achter, het was vooral angst die de gemeenten en de dorpen voortdreef, angst voor de nieuwe tijd.

Zo was in het naburige dorp Wiewerd achter een soort geluidswal in korte tijd een koekoeksjong gegroeid dat bijna even groot was als de rest van het dorp. In de modder stonden hier en daar futuristische bouwsels met grote aluminium ramen, daarnaast waren huizen gebouwd met hoge, rechte, Belgische muren van gele bakstenen, en weer andere villa’s deden denken aan Amerikaanse schuren.

In Mantgum was een soortgelijke steenpuist aan het dorp geplakt. Wonen aan het water was voor de huizenhandel een absolute noodzaak, maar omdat rondom dit dorp alleen maar weilanden lagen had de projectontwikkelaar zelf de nodige slootjes en kanaaltjes gegraven. Aan die rechte, net gegraven waterpartijen stonden overal villa’s te wachten op hun nieuwe eigenaars, en in de tussentijd reden de oude dorpsbewoners er op zondagmiddagen langs. Over één van de sloten was een grachtenbruggetje getimmerd. De eerste kinderen uit de stad ploeterden met hun kleurige plastic fietsjes door de modder. In de tuinen stonden kleine coniferen tussen de zware Friese kleikluiten.

Een van de huizen was gebouwd op een soort terp, waaronder een garage was aangelegd. Een ander had brede, ruwe voegen waarmee de aannemer vermoedelijk een soort Brabants-boeren-effect had willen bereiken. Een derde villa was geheel in de vorm van een driehoek gebouwd.

Veel woningen waren voorzien van antiek-Duitse brievenbussen en automatische plastic tuinlantarens die – ‘Goed voor het milieu!’ – op zonnecellen werkten. Het waren snelle jongens die voor de bouw verantwoordelijk waren geweest, en de zonnige woningen vertoonden er alle sporen van: imposante portalen waren gecombineerd met de goedkoopste voordeur uit de Gamma-hal, kruiskozijnen waren tussen de dubbele beglazing geplaatst in plaats van erop en de traptreden van de terp hadden de bouwers wegens ruimtegebrek enigszins schuin naar beneden laten lopen. ‘We komen hier nog eens terug als het ijzelt,’ lachten de Jorwerters.

In Weidum, een paar kilometer verder, waren bouwvakkers bezig met de afwerking van een grijsgele villa die pontificaal voor het dorp was neergezet. Het huis had zich op een of andere manier weten te ontworstelen aan het nieuwbouwwijkje van het dorp en ontnam nu aan zeker drie dorpswoningen het uitzicht. De villa was vierkant van vorm, het dak leek op een klassieke stolp, precies in het midden stond een schoorsteen, en daaronder zou ongetwijfeld een futuristische open haard worden ingemetseld. Aan de kant van de landerijen, de wolken en de horizon hadden de nieuwe eigenaars een grote, halfronde glaswand laten bouwen. Een van de zijmuren was door architect Atsma uit Oenkerk gedacht in hout, met in een hoek een patrijspoortachtig raam.

Het meest opvallend was de constructie die aan de kant van het dorp was toegepast: tot ieders stomme verbazing verrees daar binnen enkele weken een forse grijze muur, zonder één enkel raam. Alleen de toegangsdeur en de ingang van de garage waren nog naar het dorp gewend. Voor de rest keken de dorpsbewoners op blinde muren, uitgevoerd in hout, zandsteen en grijze bakstenen.

Zo bleek pas, toen de bouw bijna gereed was, wat deze villa werkelijk inhield: het was een woonhuis dat zich letterlijk naar de voorste rij had gedrongen, dat zich daarna met de rug naar het dorp had gekeerd en dat in alles duidelijk maakte dat het niets met de gemeenschap te maken wilde hebben. Deze nieuwe villa verkondigde slechts één boodschap: dat de eigenaars rijk waren, dat ze vonden dat ze deze plek op de wereld verdiend hadden en dat de rest kon barsten.

•••

Jorwerd had als door een wonder aan deze bouwgolf weten te ontsnappen. Totdat een groepje in het café wakker werd. Eef en Jan bedachten samen met wat familieleden en kennissen dat het aan de oude Jorwerter vaart prachtig wonen zou zijn. Ze lieten een bouwplan tekenen voor een stuk of zes villa’s op een stuk land dat vlak voor de oude dorpskern lag. De vaart zou eventueel zelfs kunnen worden uitgegraven tot een vijver. Wonen aan het water dus – al zou er in de praktijk weinig meer dan een kano aan de ‘eigen aanlegsteiger’ kunnen aanmeren, omdat de vaarweg verderop overal was versperd.

Iedere deelnemer had zo zijn eigen motieven. De één woonde te klein, de ander wilde deftiger, en Eef wilde verder.

De bouw zou wel het weidse uitzicht van een tiental andere bewoners benemen, en dat was niet het enige. Ook het klassieke dorpsgezicht, met de bomen, de vaart, de terp en het zadeldaktorentje, een tafereel dat in de jaren zestig zelfs de kalender van Douwe Egberts haalde, dat gezicht zou ernstig worden verstoord.

Achter de deuren van het dorp zoemde het dan ook van de roddels en geruchten. Aanvankelijk deed niemand iets – op één man na, die het café binnenstormde en rechtstreeks tegen Eef en Jan Dijkstra begon: hoe ze het in hun hoofd haalden om aan de vaart te gaan bouwen. ‘Dat is de mooiste plek van ons dorp, man. Daar kun je toch geen bungalows gaan bouwen?’

Toch vonden veel andere Jorwerters het allemaal wel best. ‘We kunnen toch niet eeuwig in berenvellen blijven rondlopen!’ zei een man van de gemeente, en een aanzienlijk deel van de dorpsbewoners was het grondig met hem eens.

•••

Merkwaardig genoeg waren het vooral de ouderen en de autochtone inwoners die dit soort ingrepen in het dorp van harte toejuichten. En het waren uitgerekend de jongeren en de nieuwkomers die er grote aarzelingen bij hadden. Het was een soort omgekeerd conservatisme, en voor een gedeelte viel dat te verklaren uit het feit dat de nieuwkomers minder argeloos waren en uit hun vorige leven in de stad wisten waar dit soort bouwdrift op uit kon lopen. De antibouwers wezen erop dat nog maar kort geleden na eindeloos palaveren een bestemmingsplan was aangenomen, en dat iedereen wel kon roepen dat het een mooi plekje was aan de vaart, maar dat we zo niet getrouwd waren.

Dat was niet de enige reden van hun verzet: ook hun beleving van het dorp was anders. Voor de jongeren en de nieuwkomers woog de intieme sfeer en de esthetische kant van het dorp zwaar – het was vaak de belangrijkste reden waarom ze gebleven of gekomen waren. De ouderen beleefden daarentegen het dorp nog steeds als een economische eenheid – al was die in werkelijkheid vrijwel verdwenen. Ieder nieuw gezin was voor hen nog altijd een klant erbij, een nieuw gezicht in het café, een kind op school misschien. De wet van het kleine getal speelde hun voortdurend door het hoofd, zeker toen dat getal alsmaar kleiner werd.

•••

Toch reageerden beide groepen aanvankelijk gelaten op de bouwplannen. Dat had alles te maken met de verstrengeling van belangen die onvermijdelijk in een kleine gemeenschap optreedt. Ook dat is een zaak die stadsmensen stelselmatig onderschatten. Het vergt heel wat meer moed om in een dorp de nek uit te steken dan in de betrekkelijk anonieme wereld van de stad.

Ik was toevallig aanwezig bij de kleine huiselijke vergadering waarin de opponenten van het plan voor het eerst de koppen bij elkaar staken. Een van de vrouwen, die bij de gemeente informatie had ingewonnen, uitte haar ongerustheid: als de anderen daarna niets deden, zou zij dan niet als enige door het dorp gaan als onruststookster? De voorzitter van de dorpsvereniging durfde men niet al te hard aan te vallen, omdat hij tegelijk de directeur van de bank was en bijna iedereen daar wel een lening had lopen. Een van de boeren was fel tegen, maar omdat hij net midden in een ruilverkavelingsprocedure zat kon hij zich niet al te veel problemen met de gemeente permitteren. Een andere boer hield zich in, omdat men hem het leven zuur kon maken door voor zijn boerderij een hinderwetvergunning te eisen – zijn boerenplaats rook al meer dan tweehonderd jaar naar mest, maar al die nieuwe regels en eisen maakten hem uiterst chantabel. Een overbuurman was tegen, maar had tegelijk een oogje op de garage die zou vrijkomen als een van de plannenmakers inderdaad naar een villa aan de vaart zou verhuizen. Een buurvrouw zag haar uitzicht bedorven, maar was tegelijk goed bevriend met een van de gegadigden. En op hun beurt beseften de plannenmakers dat er diepe wonden geslagen zouden worden als ze hun zin koste wat kost zouden doordrukken.

De wet van het kleine getal verlamde, kortom, beide partijen: men moest immers nog langer met elkaar door het leven. Rust, dat was nog altijd het eerste en het grootste ongeschreven gebod van het dorp.

•••

Op een vrijdagavond werd er gevochten in het café. De schreeuwlelijk van de nieuwbouw, ook een van de plannenmakers, had de vriendin van Willem Osinga, een van de antibouwers, toegevoegd dat ze een ‘stomme trut’ was. Toen Willem weer bij zijn positieven kwam zat hij boven op de man, terwijl de andere cafébezoekers bezig waren hem ervan af te trekken. Willem zelf was er nog het meest ontdaan over. ‘Ik heb het in de zestig jaar dat ik op deze wereld rondloop tot nu toe altijd met de mond kunnen redden,’ zei hij voortdurend. ‘Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt.’ Maar een van de boeren, met wie Willem anders niet zo goed mee was, liep naar hem toe en gaf hem een hand.

•••

Een week of wat later werden in Het Wapen van Baarderadeel alle tafels neergezet in de vorm van een grote magneet. Aan het einde van de linkerpoot van deze U-vorm zat de import, aan het begin zaten de vrouwen en rond de rechterpoot verzamelden zich de boeren en de oudere mannen. Om half acht dacht iedereen nog dat er misschien tien, vijftien mensen op deze speciale vergadering van de dorpsvereniging zouden komen, maar om vijf over acht zat het stampvol.

De bankdirecteur-voorzitter begon met een verklaring: dat burgemeester en wethouders nog niets over het bouwplan beslist hadden en dat er dus geen reden was voor een tegenactie van het dorp. Hij vreesde echter, zo zei hij, dat deze avond vooral belegd was uit ongenoegen met het bestuur van de dorpsvereniging. ‘Dat mag allemaal, maar het is verspilde moeite, en we verpesten alleen maar ons weekend, want er is niets om over te praten nu.’

In het daaropvolgende halfuur bleef hij zijn best doen om het nieuwbouwplan van de agenda te drukken. Gaandeweg ontstond er deining in de zaal. En toen de voorzitter ook nog het aantal sprekers wilde beperken beende Willem Osinga driftig de zaal uit: ‘Als er geen discussie mogelijk is, heb ik hier niets te zoeken.’

Iemand stond op: ‘Ik wil nu weleens iets horen over die plannen, maar ik hoor alleen maar een dorpsbestuur dat zich staat te verdedigen. Ik wil de leden van deze vereniging horen.’ De bankdirecteur: ‘Maar er is nog niets beslist.’ Een boer zei dat daar niets van klopte, dat de gemeente allang bij hem geweest was om land te kopen voor het plan, en dat er zelfs al groen licht was gegeven door de provincie. Een van de jongeren: ‘Laten we gewoon over het plan praten, want ik weet wel hoe het anders loopt, dan wordt het gewoon ruzie.’ De bankdirecteur: ‘Ik wil die ruimte wel geven, maar ik sta er wel schouderophalend bij, want ik heb er nauwelijks informatie over. Bovendien moeten we het ook nog hebben over de nieuwe brug.’

Er weerklonk nu een algemeen gemor aan de tafels. Jan, de cafébaas, begon te wijzen op een stapel papieren op de rand van de bar. ‘De voorzitter zegt dat er niets concreets is, maar dit zijn de plannen, tot in de details. En we hebben de dorpsvereniging al maanden geleden ingelicht.’ De bankdirecteur probeerde opnieuw de kwestie van de agenda te krijgen, maar nu had hij de hele zaal eensgezind tegen zich. Dapper en met verve nam hij de rol van zondebok op zich, en zo voltrok zich een klein wonder: binnen een uur wist hij te bereiken dat bouwers en antibouwers, echte Jorwerters en nieuwkomers, ouderen en jongeren, boeren en import, kortom, dat alle fracties binnen het dorp zich verenigd hadden in één front. Tegen hem.

•••