HET GELIJK VAN HEISENBERG

Frans Pollux

Het gelijk
van Heisenberg

Roman

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Frans Pollux

Omslagontwerp: Roald Triebels

Omslagillustratie: Rogier Alleblas, Overstroming

Foto auteur: www.sugarphotography.eu

ISBN 978 90 450 2047 1

D/2010/0108/510

NUR 301

www.franspollux.nl

www.uitgeverijatlas.nl

Dank aan Michel van E, Natascha C, Peter B,
Rob H,Jan S, Peter W en alle Bengels.
Jessica Nash: bedank veur’t vertrouwe.

Veur pap, mam, Maud & Puk

Venlo, Kleinwalsertal, New York 2007-2009

‘Bleumpkes oét puin gaon weer greuije.’

Uit ‘Venlo mien ald’, een lied uit 1945 van
Funs van Grinsven (1908-2003)

J

Het water was overal. In de steden, in de straten, in de huizen, in de spleten tussen de plinten, in de richels in het plafond, op de zolders. Het stroomde door keukens, het vloeide verder via voorraadkasten naar schuren, het deed de ploegen drijven, de week geworden en geknakte boomstammen, de van die stammen afgebroken takken, de lijken, de kleren van de lijken, de losgeraakte schoenen. En hier en daar dreef als overbodig bewijs dat de strijd tegen het water definitief verloren was, een eenzaam regenscherm.

Er woeien felle, gure winden die de naam landwind verdienden maar nu, door de alomtegenwoordigheid van het vlakke water, zelfs zonder die naam snijdender waren dan ooit.

Het water was als een virus met volstrekte immuniteit: overal waar het kon komen, kwam het. Alleen de spitsen van kerktorens waren veilige vrijhavens en daarom, voorlopig nog, favoriete verblijfplaatsen voor mensen. Zolang honger en vermoeidheid verloren van vastberadenheid leefden er trosjes mannen en vrouwen in de toppen van de hoogste bouwwerken.

Het uitzichtloze bestaan, letterlijk en figuurlijk, was ondraaglijk. Je kon waanzinnig ver kijken maar je zag niks. Hoe hoopvol elke veroverde minuut leven je ook stemde, na weer zestig gewonnen minuten brokkelde de gegroeide hoop sneller af dan zij het uur erna kon toenemen. En wie zich niet meer kon vastgrijpen, wie niet meer op door ijdele hoop gevoede onmenselijke kracht kon rekenen, die viel.

En wie viel, verdronk. Het water was overal.

Er waren rebellen: de drijvers. Ze zaten in boten of op planken, in kuipjes, vaten of bakken, met warme kleren en zelfs eten binnen handbereik. Het water had tijd nodig om hun verzet te breken. Maar het water had alle tijd. De enige uitweg voor de drijvende rebel was immers de lange, eentonige zeeweg naar het onvindbare droge. Hoelang precies wist geen enkele drijveling. Hoe moest men afstanden meten? Was het nog wel ergens droog? Peinzend in een vaartuig te midden van water, water en nog eens water verloor men elk gevoel voor verhoudingen.

Profiteurs van de gekantelde voedselpiramide waren de vogels, in het bijzonder de watervogels. Hun vleugels verzekerden hen van een hoge, droge rustplaats terwijl hun natuurlijke verbond met het water garant stond voor een dagelijkse stroom voedsel. Nu koeien, schapen, varkens en kippen waren verdronken, fruit dreef te rotten en de oogst was verpest, waren de overlevende soorten op vis aangewezen. En uiteindelijk op elkaar.

Een lege houten roeiboot botste tegen vier bijeengebonden planken. Op de planken lag een jongeman te slapen. Hij schrok wakker, uitgeput, hongerig en ondanks de omstandigheden dorstig. Alle pijn verdween bij de aanblik van de volwaardige roeiboot. Van vlot naar roeiboot: van hel naar vagevuur. Stijf van de kou klom de jongeman over. Hij moest alles op alles zetten om in evenwicht te blijven. Zijn opgerolde doek met daarin brood, kaas en Lof der Zotheid werd er bijna de dupe van.

Terwijl het lege vlot de golven gestaag volgde en de roeiboot door de nu zwaardere lading op dezelfde plaats leek te blijven drijven, of juist sneller de andere kant op deinde, viel de man weer in slaap.

Ten geleide

Ik ga dit verhaal inleiden. Deze woorden zijn van mij. De rest heb ik gevonden, maar in de chaos van papier kon ik onmogelijk een begin vinden.

Er was geen midden en geen einde en hoewel ik heb gezocht en geschoven en de volgeschreven bladzijden in alle denkbare volgordes heb geprobeerd, is er geen volgorde die vanzelfsprekender is dan elke andere.

En dus is dit de mijne.

Het verhaal is gefragmenteerd – zoals het geheugen.

Wie zich herinnert, fantaseert. Ik weet zodoende weinig zeker over wat volgt.

Het enige dat ik durf te beweren is dat ik de schrijver het heb zien schrijven.

Wie wil schuiven met de fragmenten maakt zijn eigen verhaal. Dat mag, al zal de uitkomst niet veranderen: het is de weg, de natte weg naar het absolute einde toe, die dit verhaal het vernietigen waard maakt.

M

Het was vlak voor de achtste klap, meteen na de zevende die mij twee tanden kostte, dat ik bij mezelf dacht: stik toch allemaal.

En ik bedoelde echt iedereen, iedereen die ik kende, iedereen die ik nog ging ontmoeten en alle mensen die ik nooit zou leren kennen. Ik bedoelde mijn geëmigreerde ouders, mijn oud-klasgenoten, de docenten op de business school, alle collega’s, iedereen die ik ooit gezien had op de mediabox, het personeel van de supermarkt, de hongerige kinderen in de bergen van Pakistan, hun dorstige ouders en – en toen kwam die achtste klap – iedereen. Vanaf dat moment interesseerde het me allemaal geen flikker meer.

Ik vroeg me al niet meer af hoe in een vrijemarkteconomie met het bijbehorende laissez faire zoiets oneerlijks kon gebeuren als wat ik die dag meemaakte. Hoe was het überhaupt mogelijk dat de aandrijving van mijn wereld, de alles gelijktrekkende en onpartijdige motor die het marktmechanisme heette te zijn, in staat was tot zulk een schrijnend onrecht? Mij aangedaan, míj, de net zo onzichtbare als onmisbare schakel in het uurwerk die had afgerekend met alles wat dat uurwerk kon schaden? Die vraag had in wel honderd verschillende formuleringen door mijn hoofd geëchood sinds ik de donkere zak over me heen getrokken kreeg, midden in die winkelstraat hardhandig geboeid werd, in een autobus werd gesmeten en veel te lang moest blijven liggen, zelfs nadat we na een uur of twee of drie rijden waren gestopt. Ik hoorde het weerkaatsen van mijn vraag nog toen ik uit de wagen werd getrokken, geblinddoekt bleef, geslagen en geschopt werd, om uiteindelijk voor een enorme schijnwerper te worden gezet in een krappe stoel van koud metaal. Ergens in mijn hoofd bleef ook daarna die vraag rondzingen, als een liedje dat je grijpt, dat je niet uit kunt zetten, en ik zocht naar het antwoord, ook al was denken bijna onmogelijk door die kwellend felle spot op mijn ogen. Ik dacht dat ik blind werd en daarna dacht ik dat ik blind zou gáán worden van de klappen die ik kreeg. Of doof, of misvormd of geestelijk gestoord.

Tot aan die achtste klap, direct na de zevende. Toen kon het me geen ruk meer schelen.

E

‘Yeah,’ en ergens ver weg klonk een sirene, ‘it was pretty hardcore back then, I guess.’

De lispelende Gary uit Sheffield, al veertig jaar in New York, schudde het zoveelste glas whisky tussen de paar tanden die hij nog had door, en zijn gezicht vertrok. Hij zat al een tijdje naast me op een kruk in The Mars Bar, een karaktervolle want zeldzaam gore minikroeg aan de rand van East Village, de enige buurt in New York waar je nog echte mensen tegenkwam, vond Gary. Echte mensen, bedoelde Gary, zoals hijzelf. Gary was in 1982 zijn thuisland ontvlucht voor Thatcher. Hij had het jaar daarvoor gezegd dat als Thatcher een tweede termijn zou krijgen, hij de achterbuurt in Sheffield waar hij als speeddealer in een jaar tijd 182000 pond had verdiend, uit protest zou verlaten. Wat erger was dan het klonk, want dankzij dat voor die contreien enorme kapitaal leefde hij er als de Queen of England. ‘But a man’s got to have principles,’ zei Gary fel, ook al durfde ik er twee pints om te verwedden dat hij niet eens wist hoe je dat spelde. Hij was vierentwintig jaar toen hij vertrok naar New York City, zonder zijn geld. Het zou door zijn partner nagestuurd worden maar dat is er nooit meer van gekomen. Zoals er van zoveel dingen niets gekomen is, aldus Gary, de zestig nu gepasseerd. Hij kwam terecht in een bouwvallig pand gevuld met punkers, hoeren en combinaties van die twee, niet ver van The Mars Bar, die toen al bestond. Daar leerde Gary nog beter dan in Sheffield het leven in één enkele zin te definiëren: ‘Life was the hole in the ground where we dumped the plastic bags we used to shit in.’

Bij de jukebox in de hoek, ouder dan Gary en The Mars Bar, stond Joe te dansen op een klassieker van The Sex Pistols. Gary keek naar Joe, schudde zijn hoofd en toen weer een glas achterover, en snauwde tegen mij: ‘The fucker’s happy.’

En dat frustreerde Gary. Die Joe had namelijk net zo’n kutleven als hijzelf achter de rug. Joe was met een heroïnehoertje getrouwd dat tot haar dood geld bleef vragen voor seksuele diensten in het huwelijksbed. Hij ging failliet, was desondanks verslaafd aan gokken, cocaïne, drank en chocoladepinda’s, en bracht net als vroeger nog elke doordeweekse nacht door in The Mars Bar. Met dezelfde muziek. En met dezelfde mensen: de kale, dikke mannen aan de bar waren de punkers van toen, hun werkloze hoeren (het enige beroep waarin dienstjaren ten koste gaan van je marktwaarde) zaten zwelgend in hun afstotelijkheid rond de jukebox te hopen dat er plaatjes voorbijkwamen die nóg ouder waren dan zijzelf.

Ik liet Gary vertellen, want ik was moe, totdat hij met zijn onversleten Brits accent de confronterende vraag stelde: ‘What about you, chap?’

Hij sloeg zijn lege glas op de bar en Fredda, de zwetende barvrouw uit Virginia die beweerde beter te kunnen schieten dan haar soldatenbroertje ergens in een legerkamp in China, vulde het met de laatste druppels whisky in de hele tent. De vuile vingernagel van Gary priemde tegen mijn neus. ‘Don’t tell me you are fucking happy?’

Even recapituleren.

Ik zat in mijn laatste nacht op Manhattan in een smerig hok met afgestompte vrijgevochtenen die bewezen dat jezelf vrijvechten de beste garantie is om een leven lang in dit soort smerige hokken door te brengen. En dat was dan na een reeks totaal geschifte gebeurtenissen die ik nog steeds niet helemaal kon bevatten. Die me zo moe hadden gemaakt dat ik geen oog meer dichtdeed. Die achteraf slechts een bescheiden opmaat bleken te zijn geweest naar het pontificale slotakkoord, drie dramatische uren daarvoor, in mijn eigen hotelkamer, toen ik me, terwijl ik in de loop van een pistool keek, realiseerde dat ik op een kruispunt in mijn leven was aanbeland, hoe verschrikkelijk afgezaagd dat ook klinkt. Ik had nog nooit op een kruispunt gestaan, overdrachtelijk gesproken dan.

Nog geen zes weken voor mijn bezoek aan The Mars Bar zag mijn leven er vanbuiten bekeken even perfect uit als een nieuwe vierbaanssnelweg. Een weg zonder afslag. Glanzende carrière, krasloos, en een droomvrouw op wie ik altijd dan wel wat krasjes kon onderscheiden, maar lang niet zoveel als ik die avond had ontdekt.

Nee. Gary.

Waaróm zou ik gelukkig zijn?

Waarom zou ik gelukkig móéten zijn?

Sinds wanneer bestaat die kansloze ambitie bij mensen?

Ik heb wel eens gelezen dat het hele concept ‘gelukkig zijn’ pas in de achttiende eeuw werd uitgevonden. Ik vind dat een aannemelijke theorie. Vroeger leefden mensen tegen wil en dank totdat ze stierven; daarna kwam de gelukzalige hemel en die duurde eeuwig. Vandaag de dag is er geen hemel meer en moet het geluk in de korte tijd tussen geboorte en dood gevonden worden: kijk Joe eens dansen. Maar dat is tevergeefs, het is dansen tegen wil en dank, het is zelfs bedrog. Want als de hemel bestaat is Joe na z’n dood oneindig veel langer gelukkig dan hij op aarde kan zijn. En mocht de hemel niet bestaan dan is Joe na zijn dood oneindig lang níét gelukkig – waarbij dat tijdelijke geluk van een paar decennia hier op aarde rond de jukebox in The Mars Bar ontegenzeggelijk volkomen in het niet valt. Hoe je het ook wendt of keert: het zinloze druipt van zijn dans af.

Zinloos gelukkig zijn, dat is het naïeve streven van iedereen om me heen. Alsof er een ultieme ordening bereikbaar is voor de protonen en neutronen waaruit je bestaat, of juist een ultieme chaos.

‘Geluk,’ zei ik dan ook tegen Gary, ‘en je kunt mij vertrouwen want ik ben een expert op het gebied van gelul, is gelul. Wat als de mensen die jouw geluk moeten beschermen, alles om je heen kapotmaken? Wat als de instituties die je vertrouwt zich tegen je keren? En ik verklap je alvast: ze hebben zich tegen mij gekeerd. Maar ze keren zich ook tegen jou – en geluk is hun smoes.’

Ik nam een slok.

Gary staarde me glazig aan. Hij had er geen woord van verstaan. ‘Talk fucking English, chap. You’re drunk.’ Hortend stond Gary op van zijn kruk en liep naar Joe om mee te dansen.

Bah. Geluk.

Mensen verwijten mij mijn hele leven al dat ik een overdosis aan zelfbeklag bezit, en dat ze mijn woorden per definitie met een woestijn aan korrels zout nemen, maar ik ben er werkelijk van overtuigd dat geluk volstrekt onnastrevenswaardig is. In tegenstelling tot bijvoorbeeld rijkdom: die is tastbaar. Of een succesvolle carrière: die is meetbaar. Of voelbare seks.

Als het al bestaat kan geluk alleen gevonden worden in die prachtige natuurlijke balans tussen vraag en aanbod. Ik heb iets wat jij wil + jij hebt iets wat ik wil = geluk. Hoe vrijer de markt, hoe meer ik wil;hoe meer ik wil, hoe meer ik heb; hoe meer ik heb, hoe groter mijn geluk.

Whatever.

Ik heb besloten te leven totdat ik sterf. En zoveel besluit ik in de regel niet.

I

‘Het mooie is dat áls ik de tweede deur kies, de kans op de hoofdprijs groter wordt.’

In het lepeltje in mijn koffie was in dat deel waar je het ding vasthield een familiewapen gegraveerd. Nogal chic voor zo’n verlopen wegrestaurant aan een lang vergeten Limburgse verbindingsweg. En als je er snel mee roerde en dan ineens de andere kant op bewoog leken de botsende stromingen in de koffie een grote wiebelende M. Of een W.

Ik wist niet meer zeker of ik nu twee of drie lepels poedermelk had gebruikt.

‘Een bekend dilemma dat in eerste instantie makkelijk oplosbaar lijkt – maar juist die oplossing is fout. Gaat tegen het gevoel in.’

Ik twijfelde of ik moest reageren. Sommige mensen praten alsof ze voortdurend een reactie willen horen, anderen dulden geen tegenspraak. Deze specifieke mens, mijn collega Heino Duzzel, had in allebei die kampen gepast. Ik koos daarom voor het altijd geschikte ‘oké’. Als je dat woord een beetje vragend poneerde waren alle sprekers tevreden.

‘En dat bedoel ik! Wat je voelt, of eigenlijk is voelen niet wat ik bedoel, ik bedoel eigenlijk dat je intuïtie je iets zegt, een ingeving, dat bedoel ik eigenlijk, maar daar heb je niet echt een werkwoord voor, voor iets met intuïtie.’

Ik wachtte even om te horen hoelang de pauze was die hij liet vallen. Al snel had ik door dat ik nu echt iets moest zeggen: ‘Misschien gewoon: “wat je intuïtie je ingeeft”?’

‘Omslachtig,’ meende de ervaren redenaar, ‘maar acceptabel voor nu.’

Ik roerde.

‘Dus wat ik wil zeggen is dat wat je intuïtie je ingeeft, eigenlijk vaak niet op feiten berust. Of op argumenten. Redelijke argumenten dan, bedoel ik, hè. Want intuïtieve argumenten zijn ook argumenten, maar andere.’

Ik vroeg me af waarom deze rasdenker nog niet was ontdekt door de grote uitgeverijen en geen Nobelprijs op zijn nachtkastje had staan.

Hoelang kun je blijven roeren voor je je doodroert?

‘Dus, samenvattend: eigenlijk wil ik zeggen dat er, denk ik, een grote kloof bestaat tussen de rationele wereld en de wereld van het gevoel.’

‘Denk je dat of voel je dat?’ Ik bleef roeren.

‘En die kloof,’ (had ik iets gezegd?) ‘die kloof is eigenlijk van zo’n fundamentele aard dat hij niet alleen de grote naties en culturen scheidt maar ook de twee helften van de mens.’

Ik twijfelde tussen ‘De mens?’ en ‘Oké’.

‘De mens?’

‘Eigenlijk wel ja. Iedereen wordt verscheurd door het constante innerlijke gevecht tussen rationele en gevoelsmatige argumenten.’

Vrijblijvende aannames, vond ik, die bovendien niet te verifiëren waren behalve als je het gebrek aan originaliteit ervan als een indicatie voor de betrouwbaarheid beschouwde. Wat op zich weer een wetenschappelijke redenering was.

Het kleed op tafel had trouwens dezelfde kleur als mijn koffie.

‘Snap je?’ Nee. ‘Ik denk echt dat die botsing, die scheuring, dat schisma, de oorzaak is van alles.’

‘Alles?’ Dat was een intikker, vond ik.

‘Alles wat misgaat op deze aardbol. Alle conflicten, alle depressies, alle ruzies en alle psychische afwijkingen. Allemaal een gevolg van dat verschil tussen gevoel en verstand. Over dat soort dingen denk ik veel na.’

Zo’n laatste zinnetje plakte hij dagelijks aan lange inhoudsloze betogen vast. Meestal was dat het moment waarop ik er genoeg van had. Nu ook: ‘Bedoel je dat die discrepantie tussen gevoel en verstand an sich problemen veroorzaakt, of slechts het uiting geven aan hun innerlijke strijd, en ben je dan schuldig aan de problemen die je veroorzaakt omdat er ook mensen zijn die géén uiting geven aan die innerlijke strijd en zich dus blijkbaar beter kunnen beheersen, of ben je juist niet schuldig omdat de balans buiten je invloed om naar beide kanten willekeurig kan doorslaan?’

Hij keek naar mij, toen naar mijn koffie, toen naar zijn koffie en toen wist ik dat ik hem gebroken had. Hij snoof.

‘Ik ga volgende week trouwens een paar dagen weg. Lekker even relaxen. Of eigenlijk juist eens flink bezig zijn. Fysiek dan bedoel ik. Fietsen, abseilen, klimmen, dat soort zaken.’ Ik reageerde niet. ‘In de Ardennen. Leuk huisje. Van mijn zwager. Eigenlijk.’

Glimlachend roerde ik nog eens.

Ik rekende af en probeerde zo lang te treuzelen dat mijn gesprekspartner in lucht zou opgaan. Het lukte niet. Wat was ik hier ook komen doen? Ik had meteen naar het vliegveld moeten rijden. Weg van alles. Maar Heino zei: ‘Goed dat we even hebben gesproken.’ We? ‘Kun je me trouwens even thuis afzetten? Ik moet eigenlijk nog even douchen voor ik straks naar Firthe ga. En het regent zo hard.’

Kut. ‘Tuurlijk.’

Ik wilde rechts afslaan om de drukte op de rotonde te vermijden. ‘Hier links,’ zei hij. Ik vertelde dat ik graag de drukte op de rotonde wilde vermijden, waarop hij zei dat het wel meeviel met die drukte.

Toen we minutenlang in de rij voor het verkeersplein gestaan hadden en nog zeker eens zo lang zouden moeten wachten, stapte hij uit. ‘Ik ren dat laatste stukje. Hoef jij niet om te rijden. Tot vanavond!’

Ik had twee keer gezegd dat ik vanavond niet kwam. Heino rende tussen de stilstaande auto’s door.

Godverdomme. Ik moest het land uit.

J

Het water klotste tegen de boot die weer kletste tegen een uit de golven oprijzende muur. De jongeman schrok wakker en had een volle minuut nodig om zich te realiseren waar hij was. En waar al dat water vandaan kwam. De muur voor zijn boot was een meter of tien breed en toen hij omhoogkeek zag hij dat het een zijde van een kerktoren betrof. Hij herkende de toren niet, maar van zo dichtbij leken alle kerktorens op elkaar.

Hij moest zich van de muur af zien te drukken. Als de golven heviger werden, zou zijn boot kapotslaan. Hij ging liggen en zette zich met zijn benen af tegen de kerk. Maar hoe hard hij ook duwde, het lukte hem niet zijn benen te strekken.

Toen pas zag hij het dikke touw dat aan de boeg van de roeiboot vastgebonden was. Het touw liep langs de muur omhoog, was strak gespannen en hield de boot op zijn plaats.

En het vreemdste: dat touw was niet van hem.

I

Het regende nog steeds. Ik parkeerde mijn wagen voor de deur maar schatte de vrije ruimte tussen de auto achter mij en de aanhangwagen voor me te krap in. Ik toucheerde ze allebei. De schade viel mee, zag ik toen ik uitstapte. Alleen een pin die het zeil over de aanhangwagen gespannen moest houden, lag krom op de grond. Het zeil fladderde vrolijk in de stevige wind en ik probeerde het met de kromme pin weer op zijn plaats te krijgen, maar ik werd nat en had het koud en in zo’n situatie denk ik algauw: ammehoela. Nu ook.

Firthe deed zelf open en keek verbaasd.

(Gifgroen. Haar ogen waren gifgroen.)

‘Hé! Ik dacht dat jij niet kwam?’

‘Er bestaat een groot verschil tussen wat je denkt en wat je voelt. Heb ik vandaag geleerd. Waarschijnlijk dacht je dat ik niet kwam maar voelde je intuïtief dat ik toch zou komen. Hoe kon ik ook wegblijven na alle smeekbedes van jou en Heino.’ Ik gaf haar de fles wijn die ik de dag ervoor bij mijn afscheid van Smyrna had ontvangen. ‘Proficiat.’

‘Lang niet meer gezien. Hoe gaat het met je neus?’ Ze trok zelf een pijnlijk gezicht omdat mijn neus er blijkbaar nog steeds geruïneerd bij hing.

‘Prima, we zijn laatst samen op safari geweest. Volgende week gaan we naar een opera. Mogen we binnenkomen, mijn neus en ik?’

‘Heino vertelt net over zijn vakantie in Thailand,’ zuchtte Firthe terwijl ze de weg vrijmaakte. ‘Goeie timing dus.’

‘Kijk aan. De gangmaker is er al. In dat geval: vind je het erg om mij wat nootjes en frisdrank te brengen? Dan blijf ik in mijn auto zitten.’ Onze gedeelde afkeer van collega Heino Duzzel zou nog eens tot een heftige nacht vol gedroomde uitspattingen kunnen leiden.

‘Niet zeuren. Kom binnen en doe je jas uit.’

Vannacht dus niet.

‘Van wie is die boot?’ vroeg ik terwijl ik over de drempel stapte.

‘Welke boot?’

Ik wees naar buiten, naar de aanhangwagen met het losse zeil. De witte motorboot was telkens als het zeil opvloog te zien. Firthe boog even naar buiten.

‘Geen idee,’ zei ze en ze trok de deur dicht.

De kamer was sfeervol verlicht. Er hingen van die trendy slingers. Beetje blingbling. Niet helemaal Firthe. Oude jarennegentigmuziek uit de mediabox aan het plafond werd verdrongen door de stem die ik ’s middags al tot vervelens toe had gehoord.

‘Eigenlijk zijn de zonsóndergangen er nog mooier. Zo’n grote lichtgevende schijf die achter de horizon verdwijnt. Eigenlijk is het net of ie in zee zakt. Zo voelt het ook.’ Prachtig. Poëet Duzzel had zijn onzichtbare muze meegebracht.

Ik begroette de aanwezigen, gaf Heino een onverdiende knipoog en plofte neer in de rode zitzak nabij de grootste bak met nootjes. Ik moest er zo snel mogelijk achter zien te komen of er later op de avond nog échte hapjes rondgedeeld gingen worden. Het ergste aan feestjes was het moeten weigeren van onverwachte heerlijke wraps, belegde toastjes of worstenbroodjes omdat ik me al schaamteloos had volgevreten aan smakeloze nootjes en chips.

Duzzel deed wat ik hoopte dat hij zou doen: hij werkte Firthe al na een kwartier op de zenuwen. Zij ondernam verwoede pogingen de stroom van gemeenplaatsen en open deuren die uit de met zwart haar omringde hellemond van Heino Duzzel spoot, te dempen. Uit ervaring wist ze dat Duzzel een avond compleet kon overschaduwen, net zo gemakkelijk als hij zijn stempel op de dagen drukte. Verschillende tactieken misten uitwerking: Firthe onderbrak hem, ze praatte met hem mee, ze sprak op luide toon met anderen, ze probeerde mij zover te krijgen iets te vertellen over de legendarische hype rondom global warming – die ik op een bedrijfsfeest uit de vergetelheid had getrokken (maar waar ik nu niks over wilde zeggen omdat ik Duzzel zichzelf graag belachelijk zag maken) – en ten einde raad zette ze de muziek harder. Met als belangrijkste resultaat dat Heino Duzzel het zijne over van alles en nog wat nu op extreem luid volume kwijt wilde. En de kernpunten van zijn betogen liefst vier keer achtereen.

‘Ik ben eigenlijk iemand die graag alleen is,’ schreeuwde Heino tegen niemand in het bijzonder. ‘Graag alleen, ja. Althans, op momenten, hè. Het gaat niet zover dat ik constant solitair zou willen leven. De mens is namelijk een sociaal dier. Daar denk ik veel over na. Eigenlijk is de mens net een aap, heb ik wel eens gelezen. De sociale aap.’

Het gevoel in een vol stadion te staan, voor een leeg doel, met de bal aan mijn voeten, bekroop mij jammer genoeg te laat. Kwam door de wijn, die overigens beter paste bij de stijlvolle ornamenten dan de gore nootjes. Ik moest denken aan een artikel over ziektekiemen in bakken nootjes op feestjes. Hoe meer mannenvingers erin grijpen, hoe meer urineresten op de nootjes achterblijven.

Ik nam nog een handvol.

‘Apen doen dingen voor elkaar zonder dat ze er zelf beter van worden. Ik zit eigenlijk ook zo in elkaar. Ik ben een altruïst. Of eigenlijk zit waarschijnlijk iedereen zo in elkaar. Eigenlijk weten wij niet beter. Maar apen hebben dat dus ook. En…’ Duzzel propte z’n mond vol met nootjes en mijn urineresten. ‘Omwdwt wv sdrwaaksjen vnswek.’

Zelfs als ie onverstaanbaar sprak, kraamde hij onzin uit. Mijn aandacht verplaatste zich van mijn volle glas wijn naar mijn buurvrouw, wier aandacht al sinds de Thaise zonsondergang voornamelijk op mij was gericht. De eerste aanraking kon nog toeval zijn, maar dat het puntje van haar ringvinger nu op mijn rechterhandpalm lag, moet het resultaat zijn geweest van een sluw en doordacht plan. Haar gezicht was nog gefixeerd op Duzzel, zij het niet van harte. Ze zuchtte na de meeste van Heino’s zinnen en kon als een van de eersten niet meer de beleefdheid opbrengen om het kakelende orakel vriendelijk toe te lachen. Ik was aan zet.

‘Zo meteen begint ie over een quizmaster met drie deuren.’

‘Sorry, wat zei je?’

Leuk. Ze speelde alsof ze niet op mij aan het letten was.

‘Ik zei dat die nootjesverwerkende fabriek daarginds weldra gaat filosoferen over het nut van gevoel in het leven. En dat ie dan komt met een uitgewoond voorbeeld van een achterlijke quizmaster met drie deuren.’

‘Het prisoner’s dilemma?’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Nee, de zogenaamde Monty Hall-paradox.’

‘O. Ik vind gevangenen leuker.’ Ze keek me aan.

Goed. Ik had haar aandacht. Nu even checken of die aandacht de moeite waard was.

‘Gevangenen hebben gestreepte pyjama’s. Ik heb niets met pyjama’s.’

‘Ik ook niet.’

‘Of eigenlijk bedoel ik dat ik pyjama’s geweldig vind.’

‘Ik vind ze heerlijk.’ Ze keek me nog steeds aan.

‘En Monty Hall was een drol.’

‘Mee eens.’

Ik draaide mijn hand, zodat mijn handpalm nu op haar vinger lag.

‘Al is ie wel ongelooflijk onderschat,’ zei ik vol overtuiging.

‘Ik weet zeker dat er veel meer in die man zat dan alleen zo’n paradox,’ vulde zij aan.

Duidelijke zaak. Mijn neus was geen obstakel. Dat werd seksen vanavond.

Nu weer even afstand nemen. Ik stond op en liep naar de open haard, keek niet om en negeerde de hardop lachende Heino Duzzel. Een van zijn toehoorders had de verkeerde deur gekozen.

‘Nee, openingszinnen hebben mij nooit kunnen bekoren. Ze zijn zo pretentieus.’

De stem die dat zei klonk me bekend in de oren. Niet heel bekend, maar bekend in de zin van dat ik de stem pas nog gehoord had. En ook de stem van de andere spreker: ‘Dat zijn ze, ja, pretentieus’, meende ik te kennen. Hun gezichten zeiden me echter niets. Hoe dan ook, ik dacht dat de twee heren (de een nóg kleiner dan de ander) bij de haard het over het veroveren van vrouwen hadden, dus ik stapte op het goede niveau in het gesprek: ‘Ik vind dat vrouwen maar openingszinnen moeten verzinnen. Zij hebben toch ook wel eens jeuk?’

Ik nipte aan mijn wijn en ze keken me van onderen aan alsof ik uit de lucht was komen vallen. Of keken ze naar mijn neus? Toen bedacht ik ineens geschrokken dat ze waarschijnlijk niet over het veroveren van vrouwen praatten, maar over het veroveren van mannen.

‘We hadden het over literatuur.’

‘O,’ herstelde ik me meteen, ‘dat ken ik. Literatuur! Prachtig. Heb ik ook. Welke?’

‘Hoe bedoelt u, welke?’ vroeg de andere, wat kleinere lelijkerd.

‘Hoe bedoel je, hoe bedoel ik?’ Ik bleef vriendelijk belangstelling veinzen, terwijl ik hoog boven ze uittorende. ‘Over welke literatuur hadden jullie het?’

‘Alle literatuur,’ sprak de eerste kordaat en hij stak een wijsvinger de lucht in, ‘en in het bijzonder die literatuur die een onuitwisbare indruk op mij heeft gemaakt.’

‘Ai,’ zei ik teleurgesteld, ‘dat maakt het natuurlijk lastig voor mij om een zinvolle bijdrage aan dit gesprek te leveren. Want hoe weet ik nou welke literatuur op jou een dusdanige impact had dat ie de moeite waard is vanavond hier door ons besproken te worden?’

Zijn kameraad sprong hem bij. ‘Genevo was juist aan het vertellen dat hij een liefhebber is…’

‘… Verzamelaar,’ corrigeerde de grootste kleine hem.

‘Excuses, je hebt gelijk, je bent een verzamelaar; Genevo is een verzamelaar van Tweede Zinnen.’

‘En natuurlijk ben ik ook een liefhebber – maar dat zijn meer mensen,’ sprak Genevo.

De ander knikte instemmend – daar had Genevo gelijk in – en voegde eraan toe: ‘Heel veel mensen houden van goede Tweede Zinnen. Alleen zijn ze zo gefixeerd op briljante openingszinnen dat…’

‘… Dat hun liefde voor prachtige Tweede Zinnen niet opvalt. Vat u hem? Je kunt ook verliefd zijn op een prachtige vrouw maar dat niet merken omdat je nog verliefder bent op een nog prachtigere vrouw.’

De kleinste bleef maar knikken. Hij zei: ‘Zo werkt het met die zinnen ook’, maar je zag aan hem dat hij de vergelijking niet helemaal kon volgen omdat hij nog nooit verliefd was geweest. In ieder geval niet op een vrouw.

Ik vond het gesprek betrekkelijk ridicuul. Aan de andere kant waren het wel grappige mannetjes. Ik onderdrukte de neiging te roepen dat Tweede Zinnen mij net als alle andere zaken geen flikker interesseerden, en dook – voor even – de diepte in.

‘Is het niet zo dat iedereen altijd alle zinnen mooi wil vinden? Hoort een derde zin, of voor mijn part een zesentachtigste zin, niet net zo welluidend te zijn als de tweede?’

Ze dachten even na, dus ik vervolgde: ‘Volgens mij hoeft alleen de eerste zin briljant te zijn, juist omdat hij nu eenmaal de eerste zin is. De rest van de zinnen onderling rangschikken is zinloos en bovendien nogal tijdrovend.’

‘Niet mee eens.’ De Verzamelaar van Tweede Zinnen had zijn antwoord klaar. ‘Ervan uitgaande dat de eerste zin vooral moet uitblinken in uitblinken, zal in een goede Tweede Zin de essentie centraal staan. Die zin moet je bij de keel grijpen. Die mag je niet meer loslaten. Anders wordt het gezwam: twee loze zinnen achter elkaar. Stel je voor. Nee, zin twee geeft aan waar het om draait. De eerste zin kan prachtig zijn, maar louter als binnenkomer. Vergelijk het met een vleesetende plant, de venusvliegenvanger bijvoorbeeld. Het prachtige groen van het blad lokt je, maar het klapmechanisme dat je vervolgens vangt is het bestaansrecht van de plant. Daarmee stelt ze haar plaats in de evolutie veilig.’

Zichtbaar tevreden over zijn uitleg nam de Verzamelaar van Tweede Zinnen een grote slok wijn en keek, onmerkbaar haast, naar zijn kleinere gesprekspartner om te zien of die nog steeds instemmend knikte. Dat was zo. Het knikken was zelfs heftiger geworden. En toen de kleinste zag dat ik naar hem keek, struikelde hij bijna over zijn uitroep: ‘Ja! Jajaja!’

Ik vond het een armzalige vergelijking, die tussen de Tweede Zin en de venusvliegenvanger, maar ik had weinig zin erop in te gaan – mijn wijn was bijna op – al was ik wel benieuwd wat een Verzamelaar van Tweede Zinnen met zijn collectie doet.

‘Genevo, in welk museum zijn je Tweede Zinnen te bezichtigen?’

Ze begrepen me niet. Ik probeerde net zo te spreken als zij.

‘Of stel je je op het standpunt dat men Tweede Zinnen, en vooral de fragiele exemplaren, niet uit hun natuurlijke biotoop mag nemen en ze alleen in hun oorspronkelijke context – het boek – mag bezitten?’

‘Neenee,’ bezwoer de Verzamelaar, ‘ik fotografeer ze of knip ze wel degelijk uit en plak ze vervolgens op een magneetje. En dat magneetje plak ik dan weer op een van mijn metalen borden…’

‘Hij heeft er wel zeventien!’ riep de kleinste vol vuur.

‘… zodat ik met de Tweede Zinnen kan schuiven en er mijn eigen ordening in aan kan brengen.’

Nu werd het interessant.

‘Je schept dus je eigen verhalen van Tweede Zinnen?’

‘Inderdaad. En zo gauw ik een verhaal klaar heb, fotografeer ik dat en maak ik weer nieuwe samenstellingen, maar dan louter op basis van de Tweede Zinnen in die door mij gecreëerde verhalen.’

‘En die andere Tweede Zinnen gebruik je nooit meer?’

‘Jawel, die verplaats ik een bord naar rechts, totdat ze bij het laatste bord zijn aanbeland. Als ze op dat bord weer geen rol krijgen toebedeeld als Tweede Zin, verdwijnen ze in een grote bak.’

‘En elke Tweede Zin uit een geslaagd verhaal schuift een bord naar links op,’ schreeuwde de kleinere, waarschijnlijk omdat hij trots was dat hij het systeem zelf ook doorgrondde.

‘Maar als die zin op dát bord niet ogenblikkelijk de rol van Tweede Zin in een nieuw verhaal krijgt toebedeeld, schuift ie weer terug. Zinnen kunnen tot in lengte van dagen verspringen over de borden, totdat ze in de bak of op het meest linkse bord belanden. De woordenhel of het zinnenparadijs.’

‘Geweldig hè!’ De kleinste raakte in een lyrische extase.

‘Daarmee geef je zelf toch al aan dat het vooral de context is die de zin bijzonder maakt,’ meende ik. ‘Dat een zin de ene keer promoveert en de dag erna degradeert, betekent dat de waarde van een zin afhangt van andere zinnen en jouw bui op die dag. Of van het weer. Of van de prijs van prei.’

‘Neeneenee,’ reageerde de Verzamelaar terwijl hij zijn glas wegzette om met handgebaren zijn ontkenning kracht bij te zetten, ‘het wil alleen zeggen dat de intrinsieke waarde van Tweede Zinnen eerst na een uitgebreide testperiode blijkt. Een Goede Tweede Zin is pas een Goede Tweede Zin als hij in allerlei situaties met verve de rol van Tweede Zin kan uitoefenen, en dát is wat ik onderzoek. Feilloos is mijn experiment niet, dat geef ik toe, maar dit komt enkel en alleen door de beperkte proefopstelling. Ik heb slechts plaats voor zeventien metalen borden; zeventien reageerbuisjes als het ware. Verdubbel het aantal borden en de selectie zal zuiverder zijn.’

‘En wat is het doel?’ Ik zette een diepe, onheilspellende stem op. ‘Alle Tweede Zinnen verzamelen?’

‘Hahaha,’ lachte de kleinste, omdat hij wist dat dit niet kon. ‘Hahaha!’ Alle Tweede Zinnen verzamelen, wat een maf idee.

Genevo nam zijn glas weer in de hand en dronk, zoals iemand drinkt om het moment uit te stellen waarop eeuwige roem hem ten deel valt. Hij slikte, genoot nog even na, keek me aan, en fluisterde: ‘Het doel is de Zin van het Bestaan te ontdekken.’

Voor het eerst sinds mijn entree in de conversatie maakte de kleinste van de twee geen enkel geluid. Hij bleef staan, verroerde zich niet en liet met gesloten ogen Genevo’s woorden op zich inwerken. Ook Genevo zelf was onder de indruk van zijn doel, zag ik. De plechtige manier waarop hij Zin en Bestaan met een hoofdletter had uitgesproken en de nadrukkelijke klank van de slot-n van het woord ontdekken, zeiden me dat het hem ernst was.

‘Welk bestaan?’ durfde ik na een respectabele stilte te vragen.

Hij fronste zijn wenkbrauwen.

‘Hét bestaan. Het leven. Het zijn.’

‘Van wie?’

‘Nou, van ons allemaal. Ik achterhaal niet alleen de Zin van míjn Bestaan, als u daar soms op doelt, maar een collectieve zin. Boeken, zeker de grote werken uit de wereldliteratuur, zijn een product van de cultuur van de tijd waaruit ze stammen. Ze vertolken die cultuur. Soms zelfs de cultuur van de tijd daarna en vaak van de tijd ervóór. Cultuur is niets anders dan een verzameling van gedeelde opvattingen van bepaalde bevolkingsgroepen. Hoe meer een boek beklijft, hoe sterker het blijkbaar aansluit bij de opvattingen van de gemiddelde lezer. Kortom: de beste boeken geven de cultuur weer van een bepaalde groep mensen in een bepaalde periode.’

‘Snapt u?’ vroeg de kleinste aan mij, met name om aan te geven dat hij het zelf ondanks zijn gebrek aan lengte prima kon volgen.

‘Niet helemaal,’ gaf ik toe. ‘Je kunt toch niet werkelijk menen dat alle kennis verborgen zit in Tweede Zinnen van Goede Boeken?’

‘Waarom niet?’

‘Omdat die kennis dan niet verborgen is. Die Tweede Zinnen bestaan al, en dus ook het antwoord op de vraag wat de Zin zou zijn van ons Bestaan.’

‘Neeneenee, die kennis moet eerst zorgvuldig verzámeld worden.’ Genevo praatte snel – hij had een dergelijke discussie al veel vaker van punt A naar punt B doorlopen. ‘Niemand heeft tot nu toe een overzicht van alle ter zake doende kennis gehad. Niemand heeft het antwoord kunnen destilleren uit die gigantische diepzee vol zinnen. Deze beperking tracht ik op te heffen door de krachtigste zinnen uit alle grote culturen te combineren.’

Even liet Genevo een kunstmatige pauze vallen. De kleinste hield zijn adem in maar trappelde met zijn voetjes van ongeduld.

‘We kunnen dus rustig stellen dat een verzameling van de beste zinnen van de beste boeken, in mijn ogen de Tweede Zinnen omdat ze na de potsierlijke openingszin de eerste frase zijn die er echt toe doet, een volledig beeld geeft van de heersende culturele opvattingen van een bepaalde tijdsspanne. En onder cultuur versta ik alles: wetenschap, kunst, religie, filosofie, emotie, liefde, politiek, geschiedenis – alles wat de mensheid op intellectueel en emotioneel vlak bezighoudt. En zelfs Tweede Zinnen die complete onzin herbergen, herbergen de complete onzin van een bepaalde periode en van een bepaalde bevolkingsgroep. Met Tweede Zinnen vang je eigenlijk alles: zin en onzin. Soit; la vie.’

Het was knap dat de kleinste van de twee de neiging om te applaudisseren onderdrukte.

Achter me hoorde ik Heino Duzzel tegen zijn toehoorders schreeuwen dat ‘het gevoel en het verstand in de mens vechten om voorrang’ en dat het een kwestie is van ‘voorrang nemen want krijgen doe je eigenlijk niks in dit leven’. Ik ergerde me aan het gratuite van die term, leven, en de onverschillige manier waarop hij op twee plaatsen tegelijk in deze kamer werd gebruikt. Zeker na mijn ervaringen van de voorgaande maanden. Daadkrachtiger dan doorgaans maakte ik er een punt van.

‘Het leven is hopelijk complexer dan een bord vol zinnen. Je kunt de diepere zin van het aardse bestaan toch niet vangen door te scrabbelen?’ Ik poneerde mijn twijfels rustig en discreet. Vooralsnog zag ik geen reden deze twee kaboutertjes echt te klieren.

‘Nonsens, mijnheer! Het leven ís een potje scrabble! Het leven bestaat op zijn minst, en misschien wel alleen, in onze gedachten. De wereld is wat wij ervan zien en dat kunnen wij louter beschrijven in woorden en letters. Wij denken in taal. Als u moet beschrijven wat u nu denkt, bent u aangewezen op het alfabet – hoe muzikaal uw inborst ook is.’

‘De kwantummechanica en de astronomie vallen juist terug op cijfers, niet op letters,’ probeerde ik, ‘en dat zijn de terreinen waar dieper inzicht in ons bestaan voor het oprapen ligt.’

De Verzamelaar begon nu slordig te spreken en er ontsnapte een kleine stroom snot aan zijn neusgat.

‘Nee,’ proestte hij, ‘neenee! Formules en cijfers zijn een geconstrueerde werkelijkheid die het gebruik van overdadig veel letters probeert te omzeilen. Elke natuurkundige die zijn vak werkelijk begrijpt kan iedere formule en ieder proces beschrijven in woorden. Hij kan u en mij uitleggen wat er op atomair niveau gebeurt. Hij kan het inderdaad veel makkelijker vatten in formules die nikszeggend zijn voor buitenstaanders en desondanks binnen het systeem kloppen, maar hij kan het wel degelijk ook in woorden vangen.’

‘Dat weet ik niet,’ zei ik en ik geef ogenblikkelijk toe dat dat zelden een sterke reactie is. Ik wilde inbrengen dat kwantumfysici zich vaak helemaal niet kunnen voorstellen wat hun cijfers betekenen. Dat er een grens is aan het aantal dimensies dat een mens zich kan inbeelden en onder woorden weet te brengen. Dat er te weinig letters in het alfabet zitten om de uitgestrektheid van een concept als ‘multiversum’ te omschrijven, het beklemmende idee dat alles wat kan gebeuren ook daadwerkelijk gebeurt in een van de tigjarden universa die bestaan. Dat de ontoereikendheid van het woord ‘bestaan’ in de vorige zin aantoont hoe belangrijk objectieve cijfers zijn. Dat de wiskunde een taal is die woorden overbodig kan maken, dat fenomenen als zwarte gaten eerst wiskundig bewezen zijn voor ze ontdekt werden, dat De Waarheid misschien wel in algebra geschreven is. Deze nevelmachine in mijn hoofd deed de sprinklerinstallatie afgaan waaruit in plaats van water de zin ‘dat weet ik niet’ spoot. Genevo zag dat vooral als een aanmoediging.

‘Hoe leer je wiskunde?’ vroeg hij met pretoogjes. De kleinste van de twee probeerde zijn bestaansrecht in dit gesprek te bevestigen met een pinnig en aan mij gericht: ‘Nou?’

Zo simpel gaf ik me niet gewonnen. ‘Je leert wiskunde door het cijfersysteem te begrijpen, en van daaruit allerlei abstracte rekenregels uit je hoofd te leren.’

‘Fundamenteler! Hoe léér je dat? Hoe verloopt concreet het leerproces?’

‘Nou ja, je leest een boek of…’ en toen begreep ik zijn punt en hield mijn mond.

‘Inderdaad! Je leest erover. Je leert door middel van woorden. Een leraar vertelt, in woorden; je boek vertelt, in woorden; een medeleerling helpt je, in woorden. Kortom: de taal leert je rekenen.’

Halleluja.

Het was in elk geval boeiender de diepere inzichten van deze twee hobbits aan te hebben moeten horen dan de triviale weetjes van Heino Duzzel. Het meisje op de bank moest ik nog even laten wachten en de geesteszieke slungel met baard die in zijn eentje dansend de donkerste hoek van de kamer vulde wilde ik voorlopig vermijden. Dus ik vroeg, fluisterend alsof ik steeds dichter bij de onthulling van een Onpeilbaar Diep Geheim kwam: ‘Welke zinnen zijn tot nu toe doorgestoten tot het meest linkse bord?’ Het was een goede vraag want de kleinste van de twee draaide zich naar Genevo en scheen oprecht geïnteresseerd in het antwoord.

‘Dat kan ik niet vertellen,’ zei de Verzamelaar, ook fluisterend.

Ik pufte een soort ‘aha’ tussen mijn lippen door en dronk de laatste bodem wijn uit mijn glas.

‘Ik hoop dat u daar begrip voor hebt. Ik kan en wil er niks over zeggen. Ik weet niet hoe groot het geheim is dat ik ga ontdekken. Hoe mensen daarmee omgaan. Of ik de Zin van het Bestaan wel moet delen met iedereen die bestaat.’

‘Inderdaad. Je hebt gelijk. Je kunt het maar beter voor je houden. Kun je er je voordeel nog mee doen op het moment dat het jou uitkomt.’

‘O, maar ik heb nog lang geen zicht op de uitkomst van mijn onderzoek. Ik moet duizenden klassiekers uit de wereldliteratuur verwerken. Ik moet duizend keer duizenden nieuwe combinaties maken van die zinnen. Ik moet de zinnen rangschikken, de borden vol zinnen rangschikken, en dan alles weer herrangschikken. Er zijn pas zevenenvijftig zinnen doorgestroomd naar het meest linkse bord. En wie zegt dat de Zin van het Bestaan niet bestaat uit twintigduizend zinnen? Je weet het niet.’

Daar was ik het mee eens. ‘Nee, je weet het niet,’ zei ik. Hij keek me even beoordelend aan en leek te twijfelen of hij mij in vertrouwen kon nemen. Toen greep hij naar zijn binnenzak.

‘Maar ik kan u wel foto’s laten zien van een verhaal van het negende bord. Heb ik bij me – standaard. Als ik bij mensen op bezoek ben en boeken zie die ik niet ken vraag ik altijd of ik de Tweede Zin mag fotograferen. En dan kan het helpen als ik mijn verzoek ondersteun met een exemplarische foto.’

‘Exemplarisch is ie zeker,’ constateerde ik toen de Verzamelaar een uitgeprinte uitvergroting gaf van een grote grijze achterwand met daarop stukjes papier vol gedrukte zinnen. Een typografische kakofonie van semantische nieuwigheden. Ik las:

En de aarde was woest en ledig, en het was duister op de diepte, en de Geest Gods zweefde op het water. We waren met ruim dertig man, allemaal middelbaar personeel tussen de vijfentwintig en de veertig. Kortom, zij die als heren van kleine stand bekendstaan. Zij die sliepen werden wakker en iedereen stond met tegenzin op alsof ze onder het werk gestoord werden. Een paar aasgieren keken onverschillig neer vanaf het dak. Ik had eigenlijk naar de tandarts gemoeten, maar ze lieten me niet gaan omdat ik als slagman moeilijk te vervangen was. Ze zijn erg gevoelig over dat soort zaken, vooral mijn vader. Hoeveel dagen dobberde hij al niet rond op de golven, vastgebonden op een plank, overdag met zijn gelaat naar beneden om niet verblind te worden door de zon, zijn nek onnatuurlijk geheven om geen water binnen te krijgen, verzengd door zout, ongetwijfeld koortsig? ‘Hohi!’

De kleinste moest op zijn tenen staan om met me mee te kunnen lezen.

‘Hohi?’ vroeg ik.

‘Het verhaal loopt door, voor de goede orde. Meer past er niet op één foto. Dat “Hohi” komt van Rushdie, De duivelsverzen. Als ze uit de hemel donderen. Vervolgens’ – de Verzamelaar wees met een kromme wijsvinger naar de foto – ‘worden in dit verhaal twee dwazen ten tonele gevoerd die in slechts enkele tientallen zinnen de groep van dertig man naar de verdoemenis leiden.’

Ik herkende de tweede zin van Het eiland van de vorige dag van Umberto Eco, dat ik thuis had. Vond ik al behoorlijk knap van mijzelf en ik wilde mijn belezenheid graag etaleren: ‘Tja, die Eco hè. Typisch.’

‘De naam van de roos,’ zei de kleinste ten onrechte. Ik zag dat hij inmiddels zweette.

Genevo negeerde hem en vulde voor mij aan: ‘God, Houellebecq, Gogol, Flaubert, Graham Greene en Günter Grass, Salinger natuurlijk, Rushdie en Eco dus.’

‘Al bestaat over de eerste Tweede Zin nog een juridisch conflict aangaande de auteursrechten,’ sloot ik het gesprek af. Ik stak de foto in mijn binnenzak.

De mannetjes leken te schrikken van mijn plotselinge afronding. Genevo vroeg razendsnel: ‘Zou het misschien mogelijk zijn om straks met u mee naar huis te rijden en uw boekenkast te bekijken?’ Ze keken me allebei hoopvol aan. De viezerds. Ze zouden eens moeten weten hoe gezellig het op dit moment bij mij thuis was.

‘Nee, dank u. Ik ben van de vrouwen. Fascinerend gesprek; succes ermee. Proost.’

Ik had er regelmatig schik in om midden in een verhaal te besluiten er genoeg van te hebben. De Verzamelaar en zijn laboratoriummuis liet ik stupéfait achter en ik slenterde ietwat aangeschoten naar de keuken. Ik dacht aan de Tweede Zin van Het feest van de Bok, een boek dat op de verplichte literatuurlijst stond tijdens mijn opleiding. Het gaf een waarheidsgetrouw beeld van de gevaren van links denken, links schrijven en vooral links doen. We kregen het gratis uitgereikt op de eerste collegedag. Toen ben ik het maar gaan lezen.

‘Haar ouders hadden haar geen plezier gedaan; haar naam deed denken aan een planeet, aan een mineraal, aan alles behalve de lange, slanke vrouw met de verfijnde gelaatstrekken.’

In de keuken stond Firthe, zichtbaar geïrriteerd, een afgebrokkelde kurk uit een nieuwe fles pinot gris te wrikken. Voor de irritatie bestonden drie mogelijke oorzaken: de kurk, Duzzel, of de vinger van mijn buurvrouw op de bank daarstraks op mijn handpalm. Ik hoopte op de derde, maar ging veiligheidshalve uit van een combinatie van de andere.

‘Hulp nodig?’ vroeg ik. Die vraag dekte twee van de potentiële irritatiefactoren. Misschien drie.

‘Lukt wel.’

‘Ké.’

Ik bleef staan kijken. Het lukte niet.

‘Niet als je blijft staan kijken.’

‘Raar hè? Dat het dan niet lukt?’

Ze sjorde met een smal mes aan de bovenkant van de flessenhals. Als de gasten niet zouden walgen van de nu onvermijdelijke stukjes drijvende kurk, zouden ze wel stikken in de glasscherven.

‘Pak toch een andere fles.’ Ik stopte mijn handen in mijn zakken en leunde met mijn schouder tegen de ijskast. Als zij een langere rok aan had gehad en de hele keuken zwart-wit zou zijn geweest, was ik nu Marlon Brando.

Ze keek niet op.

Ik begon te fluiten.

Heel rustig. Heel, heel rustig.

‘Zou je misschien uit mijn keuken kunnen verdwijnen?’ klonk het onderkoeld, nog steeds zonder dat ze naar me keek.

‘Zekers. Ik kwam alleen even een glaasje wijn scoren. Heb je nog… pinot gris?’

Omdat ze gebukt stond, zag ik haar gezicht niet.

Of ze haar lach nu amper kon inhouden of op het punt stond de fles naar mijn hoofd te slingeren, werd mij niet duidelijk.

Op dat moment kwam Heino Duzzel de keuken binnengestrompeld.

‘Sorry Firt, sorry sorry,’ zei hij en hij wees naar zijn broek en schoenen. ‘Ik heb rode wijn geknoeid over mijn broek en mijn schoenen.’

Firthe bleef naar haar halve kurk kijken. ‘En ik heb ook wat op je vloerkleed geknoeid, meid. Sorry hè!’

Ze gaf geen krimp. Daarom zei ik: ‘En met iedere pas die je zet, Heino, voeg je een extra wijnafdruk van je vooruitstrevende voetjes toe aan het grote onbezoedelde tapijt. Slimmerd. Proost trouwens.’

Firthe zette de fles op de keukentafel. Ze zuchtte diep en bleef half gebukt staan, zich vasthoudend aan de fles.

‘Mijn keuken uit. Alsjeblieft.’

‘Je hoort haar, Duzzel,’ zei ik kordaat.

‘Syris.’ Ze had m’n naam nog niet eerder genoemd vanavond. ‘Allebei.’

J

De jongeman twijfelde of de weg via het touw naar de top van de kerktoren een aangenamere route was dan de lange weg naar land. Hij had nu immers een boot. Die weliswaar op onverklaarbare wijze plotseling vastlag aan een touw, maar het bleef een boot.

Allebei de keuzes leverden een fors probleem op. Want om weg te varen moest hij het touw doorsnijden. En een mes had hij niet.

Het lef om zeker twintig meter aan een touw tegen een gladde, natte muur op te klimmen ook niet.

Hij aarzelde, alsof het niet door aarzelen was geweest dat hij hier terecht was gekomen.

I

Ik was de tel kwijt. En de tijd. De pinot gris was in ieder geval op. Een goedkopere variant, de Don Hilario, zou me morgen waarschijnlijk wekken met een enorme hoofdpijn, alsof ik met mijn hoofd voorover van de Kilimanjaro was gesprongen.

De hoofdpijn zou mij wekken, Duzzel niet. Je kon veel van hem zeggen maar niet dat hij niet tegen drank kon. Akkoord, menig s’je en l’etje zorgde voor een onnatuurlijk oponthoud in de gesproken zin, en niet elke bijzin kwam weer op zijn pootjes terecht, maar dat verschilde weinig van de Gesproken Bijdragen in Nuchtere Toestand van Heino Duzzel.

‘Zou er misschien een raam open kunnen,’ vroeg hij opvallend beleefd, waarna hij zijn visie op het Lot van de Wereld ontvouwde. Duzzel kraakte daarin keer op keer het ideaal van ‘de democratie’ af. Terwijl juist hij in een democratische omgeving uitstekend zou gedijen, omdat een onverstoorbaar hoog stemvolume en het missen van rudimentaire vormen van beleefdheid daar onmisbare eigenschappen zijn.

Maar om nou een raam open te gaan zetten, nee. Daarvoor zat ik veel te diep in de bank.

Alles draaide bovendien. Alles in de kamer en in mijn hoofd.

Firthe stond op, ze kreeg natuurlijk de Duzzelkriebels, liep naar een raam maar opende het niet. Ze keek even naar buiten, wilde wat gaan zeggen, bedacht zich en verdween toen naar boven. Heino kreeg er niets van mee.

‘Wat nou districtenstelsel? En hoe groot moeten die districten dan wel niet zijn? En dan weer iedereen laten stemmen zeker?’

Ik gaapte. Wraps waren niet gekomen. Ik tot mijn spijt wel. Wat een fuckfeest. En het regende ook nog.

Het was een sympathiek voornemen geweest: de verjaardag van Firthe bezoeken en dan vluchten. Maar ik had me nooit aan dat voornemen moeten houden – zoals ik me aan geen enkel voornemen hield.

Mijn buurvrouw schrok wakker. Ze was mijn laatste kans op een geslaagde avond. Niet dat dat me interesseerde. Maar toch.

‘Regent het nog steeds zo hard?’ gaapte ze.

‘Als dit niet een intens mislukt feest was, zou ik haast denken dat je een gesprek met mij probeerde aan te knopen.’ Ik kon dat soort dingen met een glimlach zeggen. Mijn glimlach vergoelijkte zelfs een aanval met gifgas op een West-Afrikaanse woonwijk.

‘Als ik niet zo’n hoofdpijn had zou ik graag met je praten.’

‘Als ik niet zo graag met je wilde praten, zou ik je ter plekke uitkleden,’ glimlachte ik nog wat breder. To the point, dacht ik.

‘Als je me niet allang met je ogen uitgekleed had, zou ik denken dat je een nette jongeman was.’ Ze leek het te menen. ‘Viespeuk.’

Standaardtactiek was in deze fase van een debacle de glimlach vast te houden. Ze draaide haar hoofd geërgerd weg.

Wat een iglomuts. Voorzichtig keek ik rond of iemand mijn afgang had opgemerkt. Toen begon zij te lachen. Niet hard, maar hard genoeg voor mij. Ze keek me weer aan.

‘Daar had ik je.’

Opgelucht gaf ik toe dat dat me niet vaak gebeurde. Bijna schuddebuikend gebruikte ze haar opgewektheid als smoes om al draaiende tegen me aan te komen liggen.

‘Ik heet Viantha, trouwens.’

Haar stem had iets vertrouwds. Mijn rechterhand belandde door stom toeval precies onder haar linkerbil. Ik schoof wat naar het midden en Viantha drukte op mijn hand. Die werd warm. Haar nog steeds schuddende lichaam bedekte nu ook mijn bovenbenen; haar hoofd trilde tegen mijn onderbuik.

‘Wat ik me afvroeg,’ zei ze geïnteresseerd, ‘wat zou jij kiezen?’

‘Wanneer?’

‘Als je in een quiz van drie deuren er eentje mocht aanwijzen en de quizmaster je vervolgens een andere deur liet zien: daar staat de prijs niet. Zou je dan nog je keuze aanpassen of kies je ervoor om bij je eerste deur te blijven?’

Ik wilde haar vertellen dat ik waarschijnlijk geen enkele keuze zou maken. Dat ik uit drie deuren er nooit een zou kunnen kiezen en áls ik al een deur gekozen had en de quizmaster me vervolgens op andere gedachten probeerde te brengen, ik waarschijnlijk in het luchtledige zou blijven kijken totdat het universum implodeerde. Ik ben ervan overtuigd dat ik zou verhongeren als ik in een stad woonde met te veel supermarkten of restaurantjes: bij welke zaak moest ik in hemelsnaam naar binnen gaan en waarom? En wanneer wist ik zeker dat er een blok verderop niet een beter restaurant of een goedkopere supermarkt zat? En als er niet ooit een vrouw voor mij had gekozen, zoals ouders voor een kind kiezen, zou ik dan altijd alleen zijn gebleven?

Ik had eigenlijk helemaal geen zin om hierover na te denken en het leek me verstandiger Viantha tot een potje seks over te halen met mijn oppervlakkigheid in plaats van met mijn diepzinnige kant, dus ik zei: ‘Ja.’

Nog steeds zat ze pontificaal op vijf van mijn vingers. Ze fluisterde in mijn oor dat als ik naar huis ging, zij met me mee zou gaan. Dat ging wel erg makkelijk, ook al was naar mijn huis gaan geen optie. Maar net toen ik mijn handmatige verkenningstroepen richting het centrum van de vrouwelijke macht wilde sturen, daarin gesterkt door de totale mentale afwezigheid van alle andere bezoekers (een avondje Duzzel stompt nu eenmaal af) klonk er een knal.

Een ruit sprong, Heino sprong overeind, mijn nekharen ook – door de gil van Firthe denk ik – en meteen daarna smoorde een onbestemde gorgel die kinderlijke gil die van de bovenverdieping kwam.

Er klonk lawaai op straat.

De bel ging.

En toen viel het licht uit.

J

Helder denken was al dagen niet meer mogelijk. Toch beredeneerde de jongeman dat het touw dat vanaf zijn boot helemaal naar de spits van de toren leek te lopen met de hand moest zijn bevestigd. Er lag een knoop in. Dus of iemand was terwijl hij sliep van daar boven naar beneden gevlogen, had het touw vastgeknoopt en was weer opgestegen; of er was een eenvoudigere weg naar de droge top, een ladder misschien. Hij probeerde zo scherp te kijken als zijn van de wind tranende ogen toelieten.

De muur voor hem was blind. Misschien was er een raam om het hoekje, net buiten het zicht, maar er lagen geen roeispanen in de boot. Met de hand roeien ging nauwelijks en bovendien voelde hij zich zo moe dat hij amper zijn arm over de boeg kreeg. Maar veilig was hij in zijn bootje, tussen de happende golven en gevaarlijk dicht bij een stenen muur, allerminst.

In een opwelling sprong hij overboord. Een snijdende kou, pijnlijk, alsof je na een heet bad onder een ijskoude douche stapt, trok dwars door zijn clownspak en drie lagen kleren, dwars door zijn volledige lichaam, zonder weer te verdwijnen.

Hij spartelde met zijn vermoeide benen, probeerde de boot vast te houden, en zwom tergend langzaam met de roeiboot achter zich aan naar de hoek van de muur. Niet meer dan vijf meter was het – maar elke golf sloeg hem terug voor hij er was.

Al snel wilde hij het opgeven. De kou ontnam hem zijn adem. Alleen: terug de boot in kruipen was makkelijker gezegd dan gedaan. De rand van het vaartuig stak te hoog uit het water om snel te kunnen grijpen en kracht in zijn benen om als een raket het water uit te schieten had hij al dagen geleden verloren.

Dit leek het langverwachte einde van een bij voorbaat kansloze reis.

Een fikse golf sloeg zijn gehavende hoofd tegen de kromme houten zijkant van de boot. Even zag hij niks, en het water dat hij binnenkreeg had een verdund zoutsmaakje. De pijn van de kou overheerste en het bloed zag hij niet. Weer een golf. Hij ging, met of tegen zijn boot, te pletter slaan.

Hoe werkte dat met water? Was de stroming onder de oppervlakte net zo sterk? Nog sterker? Was het daar misschien veiliger? Uitgeput en rillend zoog hij een flinke portie zuurstof in zijn longen. Hij vergat niet de lucht bewust langs zijn tong te laten gaan om te proeven hoe lucht smaakte. Dit zou wel eens zijn laatste adem kunnen zijn. Dapper dook hij onder.

I

De trap telde veertien treden. Veertien treden de lucht in.

In de duisternis zag ik niet dat het kastje dat ik boven omstootte er voornamelijk had gestaan om een kristallen vaas – inclusief water en exotische plant – ondersteuning te bieden. Het brekende glas deed Duzzel van beneden roepen dat ik alles alleen maar erger ging maken. Maar wat moest ik? Firthe had geschreeuwd en iedereen keek naar mij. Waarom weet ik niet maar dan is het in ieder geval moeilijk om niets te doen. Zelfs als het je allemaal geen flikker interesseert.

Ik wilde wat venijnigs terugroepen naar Heino – toen zag ik het.

In een plichtmatig schijnsel van de maan lag Firthe. Haar linkerbeen lag onder haar, opgevouwen; haar rechterbeen wees naar de kapotgeslagen ruit van de badkamer. Gordijnen wapperden, wind bracht druppels en het onrustige geluid van tientallen stemmen op straat naar binnen.

Ver weg klonken de snijdende sirenes van patrouilles.

Alles op de wereld gebeurde tegelijkertijd, zo kwam het me voor, maar ik kan niet ontkennen dat de alcohol dat gevoel versterkte. Beneden werd de voordeur geopend en de stemmen die spraken klonken zo paniekerig dat ik ze niet verstond.

Ik zette een stap dichter bij Firthe.

Haar hoofd lag in een plas van bloed.

J

Nu het water de jongeman omsloot vroeg hij zich even af waarom dit niet altijd zo kon blijven. Het voelde veilig. Vertrouwd. En zelfs een beetje minder koud. Hij hield zijn armen en benen stil. Hij hoorde zijn bloed stromen.

Toen stompte, uit het niets, een onzichtbare vuist tegelijkertijd in zijn gezicht, in zijn maag en in zijn kruis. Het was een stroming met onbestemde oorzaak die hem naar achteren sloeg. Of naar voren, of opzij. Met zijn achterhoofd kwakte hij tegen iets massiefs aan – de kerktoren waarschijnlijk, of de boot – en de opwaartse druk van het krachtige water perste hem daar omhoog. Hij maakte zich klaar om uitgebreid adem te gaan halen maar zover kwam het niet. Zijn hoofd en een zwaaiende arm bleven hangen in een gat in de muur onder water. Zijn onderlichaam werd wel naar boven geduwd en zwiepte, vanaf zijn knie buiten het water, boven zijn hoofd, met kracht tegen de muur van de kerktoren, en vervolgens terug het water in. Welhaast horizontaal bleef hij hangen. Pijn en kou vochten om voorrang – hij móést nu ademen.

I

Ik hield mijn duim en wijsvinger bij mijn kin en stelde me voor dat ik een pijp in mijn mond had. Mijn ogen kneep ik halfdicht en ik keek zoals ik in films inspecteurs en detectives had zien kijken. Mijn toch al moeilijk te lokaliseren grens tussen onverschilligheid en meligheid was door de wijn onvindbaar geworden.

De bliksem, zo reconstrueerde ik het hypothetische kader, was in een oude iep geslagen, aan de overkant van de straat. De iep was precies in het midden geraakt en als een rietje geknakt. Hij was niet richting parkje, niet op straat en niet richting de overburen gevallen, maar precies in de richting van het huis van Firthe. En van alle takken die de boom bezat was de langste en dunste tak, de mooiste tak van allemaal, met een nauwkeurigheid waar dartkampioenen jaloers op zouden zijn, op het raam van Firthe afgevlogen. De vallende iep moet zijn langste tentakel moeiteloos door Firthes ruit hebben gedrukt, door Firthes gordijnen, Firthes badkamer in, en dat alles met een dwingende kracht en snelheid.

En als Firthe niet juist op dat moment aan het raam zou hebben staan kijken naar het abnormaal hevige onweer, en niet in een onbegrijpelijke houdgreep van haar fascinatie terecht zou zijn gekomen toen de bliksem, voor haar ogen, in de onschuldige iep sloeg – of als zij niet jarig was geweest, of als zij nooit geboren zou zijn – dan had zij nu nog geleefd. Althans, dan was ze nu niet gestorven.

Ik liet een boer. De stank daarvan ontstemde me meer dan de dood van Firthe. Ik was inmiddels gehard, leidde ik daaruit af.

Ik boog me over Firthe heen. Ze leek haar ogen dicht te knijpen. Uit haar mond stroomde bloed. In haar hals zat een donkerrode vlek. Daar moest een stukje iepentak haar luchtpijp lek hebben geprikt, al zag ik de tak niet meteen liggen.

Ik besloot de anderen van het vervelende voorval op de hoogte te brengen. Heino Duzzel zat in een hoekje van de woonkamer te kotsen, constateerde ik van boven aan de trap. Hij zou eens moeten weten van dat lijk in Firthes badkamer. Firthe.

Vlak bij de overgevende Duzzel ontwaarde ik een simpel geklede vrouw in een paarse nachtjapon en met een haarkapje over haar krullende, grijze kapsel. Ze stond in de deuropening en sprak tegen de bezoekers van Firthes laatste verjaardag.

‘Alle putten stromen over,’ zei de onbekende vrouw paniekerig. Ze wees naar haar drijfnatte sloffen. ‘Ik woon hiernaast en ik heb het water in de gang staan.’ Een betrekkelijk aangrijpend verhaal, maar niets vergeleken bij de mededeling die ik ging doen.

‘Firthe is dood,’ zei ik, halverwege de trap. In mijn hoofd zei ik het nog eens. ‘Firthe is dood.’ Het was zo’n beetje de belangwekkendste boodschap die je een andere mens kon vertellen. Dat iemand die je allebei kende, dood was. En de tintelende ambivalentie tussen de journalist in elke mens (die graag zo veel mogelijk liefst zo gênant mogelijke feiten over het privéleven van kennissen verspreidt) en de liefhebbende en troostende medemens in elk persoon (die het verkondigen van een overlijden liever overlaat aan geüniformeerde gezagsdragers) sloeg zelden zo door naar de journalist als op dat moment. De totale verbijstering in de ogen van – op Duzzel na – alle andere aanwezigen gaf me kippenvel.

Van opwinding welteverstaan.

Ik zei het nogmaals hardop: ‘Ze is dood. Firthe is… dood.’

Wauw. Die pauze.

Toen liet ik weer een boer.

Duzzel was inmiddels uitgekotst en nam nog wat nootjes. Ik wilde mijn eclatante boodschap van daarnet niet alweer tenietdoen met een zin van noodgedwongen minder statuur, dus de vrouw met de sloffen zag kans als eerste wat te stamelen. En ik moet zeggen, ze hield de conversatie aardig gaande.

‘Is ze… dood?’

Het kostte me zeker tien seconden om te beslissen of ik zou antwoorden (iets van ‘Spijtig, maar het is niet anders’) of enkel zou knikken. Ik deed het laatste maar smeet er nog wel een zucht in.

De kamer was gevuld met lamzakken. Viantha was de enige die actie ondernam: ze passeerde me op de trap naar boven. Keek me niet aan. Wilde het lijk zelf zien. Was ze familie van Firthe? Ze zou gezien haar aanwezigheid hier eigenlijk een collega van ons moeten zijn. Dat waren immers de enige mensen met wie wij geacht werden sociale contacten te onderhouden. En wat dat betreft was dit een behoorlijk illegaal feestje: ik kende niemand buiten Heino en Firthe. Aan de andere kant – ik was dan ook al een paar maanden niet op mijn werk geweest.

Ik liet meelevend mijn hoofd hangen en wandelde weer naar de zitzak waar ik me in liet ploffen. Nog steeds had naast dat sloffenmens niemand gesproken. Ik had feedback nodig. Ze stonden met z’n allen bij de geopende voordeur en de regen en wind sloegen naar binnen. Ze leken iets te bespreken wat ik niet mocht horen.

Ver weg nog steeds de sirenes.

Het gekraak van de nootjes tussen Heino’s kiezen was het enige andere geluid.

En de schreeuw van Viantha, die nu bij Firthe aangekomen was. Al met al een melancholische avond.

De sloffenvrouw hield waarschijnlijk van afgrijzen haar oren dicht en ik dacht onwillekeurig al aan de consequenties van deze avond (misschien zou ik Duzzel nog voor moord kunnen laten opdraaien, of was troostseks met Viantha een optie) toen ik de gezichten van de feestgangers in één keer zag opklaren. Het kwam door de woorden die Viantha na haar schreeuw riep: ‘Ze leeft! Firthe leeft nog! Ze ademt!’

Ik telde verbaasd of het aantal glazen wijn van vanavond mijn interpretatievermogen zou hebben kunnen aantasten. Zeven of acht. Genoeg voor een gezellige kijk op de zaken. Maar te weinig voor een fundamenteel andere visie op de gevolgen van een iepentak in iemands strot. Voor die iemand, bedoel ik. Firthe was morsdood. Kon niet anders.

Iedereen, de buurvrouw incluis, rende naar boven. In mijn ogen tevergeefs, dus ik liep naar de keuken, vulde een glas met kraanwater, althans dat wilde ik doen, maar er kwam niks uit de kraan. Ik probeerde de warmwatervariant zonder succes en greep toen naar een fles bubbelwater.

Wat mij betreft trouwens een flagrante über-uitwas van de consumptiemaatschappij. Al was het commerciële succes ervan voor een deel aan mij te danken. Ik kwam door mijn werk voor de fiscale inspectiedienst in een commissie terecht die moest onderzoeken of er reden was eenvoudig drinkwater zwaar te belasten. Conclusie was, zoals altijd, dat die reden vanzelfsprekend bestond, maar dat de maatregel weinig effectief zou zijn omdat iedereen dan zou terugvallen op de goedkopere flessen bronwater. Die werden veelal uit de Non-engaged states geïmporteerd wat natuurlijk betekende dat we ze niet mochten belasten. De Non-engaged states werden voortdurend belaagd en bewerkt door The Engagement in de hoop dat ze uiteindelijk tot het handelsverbond toetraden, tot nu toe zonder succes. In de tussentijd konden we niet openlijk de dingen doen die we hun probeerden af te leren – namelijk buitenlandse producten belasten. Hypocrisie stuitte nu eenmaal nog op grenzen. Al was het doel van The Engagement om alle en zeker die grenzen op termijn te doen verdwijnen.

De aanbeveling van de onderzoekscommissie was niettemin dat privatisering van waterbronnen het beste zou zijn. En in recordtempo stampte GoogleWorldwide een dochterbedrijf uit de grond, Less-Thirst, dat alle andere spelers in die nieuwe markt opkocht.

Het is een voorbeeld van een bug in het systeem. Ergens loopt een draadje verkeerd of zit een leiding verstopt. De consument, ik dus, zou toch centraal moeten staan in de Vrije Markt?

Inmiddels betaalt die consument bijna net zoveel voor kraanwater als voor water uit de fles.

Ik slenterde naar de openstaande voordeur om die te sluiten, maar merkte meteen dat de achtergrondruis veranderd was. Geen sirenes meer, geen stemmen van boven, zelfs de wind werd weggedrukt achter een allesoverheersend gerommel. De ruis werd luider. Het was een rollend, bulderend geluid, algauw doordringend genoeg om mij het denken onmogelijk te maken.

De vloer begon te trillen. De metalen kast van Firthe met een verzameling foto’s uit het einde van het vorige millennium kieperde om. Ik voelde de ruis zelfs in mijn maag. Staande in de deuropening zag ik de zendmast van de op de hei gelegen troepenmacht die ons moest beschermen tegen terroristische aanslagen, omkwakken. Niet wankelen, aarzelen en dan nog steeds twijfelend omvallen, nee: omkwakken. Alsof een reus ertegenaan schopte. Zonder soundeffects – want alleen de nog steeds zwellende zee van ruis vulde mijn oren.

Regen kletterde in mijn zatte gezicht. Ik proefde zout. Duidelijk zout.

De bulder werd ondraaglijk. In de straat was geen licht, geen enkele mediabox straalde door de ramen van de huizen, de straatleds werkten niet en er was een opmerkelijk gebrek aan passerende voertuigen. Nu pas zag ik her en der mensen uit hun huis komen lopen en paniekerig heen en weer bewegen. Ik stapte naar buiten. Ik was meteen drijfnat. De felle wind schuurde mijn wangen.

Was Firthe nu dood?

Het huis van Firthe en dat van de buren stond hoger dan de huizen aan het begin van de straat. De wijk was geheel volgens de regels en aanbevelingen van het wereldmilieuverdrag van Dallas op een oude stortplaats gebouwd. De gewezen vuilnisbelt was een natuurlijke verhoging geworden. Een vesting.

Door de duisternis zag ik niet precies wat er beneden in het lagergelegen deel van de straat gebeurde. Wat ik wel zag was dat het er in één klap nóg donkerder werd. Vage silhouetten van gebouwen werden opgeslokt in dat zwart en ik meende boven het nu belachelijke volume van de bulderende ruis uit kraken, breken en geschreeuw te horen.

Tegenover me begon iemand te rennen met een kind in zijn armen. De andere kant op, weg van de duisternis die van beneden naar boven kwam. Ik vroeg me af of ik ook moest rennen, maar het waterdichte wolkendek maakte alles nu zo donker dat ik, zeker ook door de Don Hilario, mijn nek zou breken eer ik aan het eind van de blank staande oprit kwam.

Ik keek omhoog. Geen maan. Geen sterren. Ik keek naar de grond. Mijn sokken stonden in het water, mijn schoenen had ik bij de straalverwarming in de woonkamer gezet maar die dreven me juist op dat moment voorbij. Er stond zeker tien centimeter water in Firthes kamer.

Groepen mensen renden nu weg van de dichterbij komende duisternis. Het was secondewerk en mijn besluiteloosheid, mijn dronkenschap, mijn aangeboren apathie, mijn acceptatie van al die vreselijke dingen die ik ook wel inzag maar toch niet kon veranderen, mijn volledige overgave aan een soort van marktmechanisme van het leven, deden me mijn ogen sluiten. Donkerder kon het niet worden.

Godverdomme, schoot er wel nog dwars door mijn altijd al aanwezige maar recentelijk tot leefregel verheven desinteresse heen, ook Firthe was dood.

J

De jongeman wist dat als hij nu ademhaalde, hij zijn longen vol water zou zuigen. Een eenzaam einde en het einde waarvan hij zo lang had geprobeerd het te voorkomen. Dat was op zich al een overwinning: dat hij het geprobeerd had. Het had hem dicht bij de oorzaak van alles gebracht, het had hem de hoop gegeven deze natte nachtmerrie achter zich te kunnen laten, zijn ogen te openen, maar hij had gefaald. En toch, merkte hij, was dat een ander gevoel dan apathisch op je einde wachten; een beter gevoel: proberen en falen.

Warme beelden van alle droge hoogtepunten van je leven werden je beloofd als je op het punt stond te sterven – maar hij zag alleen de Verrader, de Slinkse Sirene die hem gelokt had zonder mooi gezicht en feestelijke tieten. De Bebaarde, de Rotzak. Judas. Dat zijn naam gewist moge worden.

De jongeman haalde een volle teug adem – de lucht was water.

I

‘Syris!’ gilde een knallende stem boven me. ‘Kom naar binnen!’

Ik opende mijn ogen en zag het hoofd van Viantha. Ze leunde door het gebroken badkamerraam waar eerder de iepentak een weg naar binnen had gezocht. Ik zag haar amper en voelde mijn voeten niet meer.

‘Ik voel mijn voeten niet meer,’ riep ik, maar niet eens uit volle borst omdat ik wist dat ze me toch niet kon horen. De onmenselijke bulder maakte mijn stembanden nutteloos. Ik kreeg een klap tegen mijn borst. Mijn benen werden weggeslagen, ik ook, en voor ik wist wat me geraakt had sloeg ik met mijn rug tegen de muur tussen de kamer en de keuken. Ik was door de openstaande deur naar binnen geblazen met een kracht die de keukenmuur had kunnen verpulveren – dacht ik ten onrechte, want de muur bleef staan.

Ik moet even verdoofd zijn geweest. Het voelde korter dan dat ik nu beschrijf terwijl ik elke seconde, elke nanoseconde, intens beleefde. Behalve dan tijdens dat verdoofd zijn. Toen ik wilde schreeuwen om te horen of ik nog leefde, schoot er vloeistof in mijn keel. Ik kneep mijn ogen nog harder dicht, spuugde het uit met als gevolg dat ik nog meer vloeistof binnenkreeg. Ik greep naar mijn mond, voelde een steek in m’n elleboog, wist dat ik daarmee de muur geraakt had, en toen mijn hand door de lucht bewoog realiseerde ik me dat die lucht geen lucht was.

Ik was omringd door water. IJskoud water.

De grap van water is, zo herinnerde ik me dat Heino Duzzel ooit vertelde, dat het in drie toestanden kan voorkomen. Omdat Duzzel daar een punt zette waar normaal gesproken een komma al een onduzzeliaanse onderbreking van zijn geraaskal is, wist ik dat ik iets moest invullen. ‘Welke drie toestanden?’ vroeg ik verveeld. De vergadering met Hendrikson was net afgelopen.

‘Drie aggregatietoestanden, Syris. Te weten water, gas en ijs. Of eigenlijk watergas. En waterijs natuurlijk, maar dat klinkt raar.’

Hendrikson had meer indruk gemaakt door zijn verschijning, zijn entourage en zijn entree dan met zijn verhaal. De gepantserde wagen, zijn langverwachte, tot viermaal toe verzette afspraak, de gewapende beveiligers en de decadente polsmediabox maakten dat mijn hand trilde bij het schudden van de zijne.