DE GROTE GATSBY

F. Scott Fitzgerald

De grote Gatsby

Vertaald door Susan Janssen

L.J. VEEN KLASSIEK

AMSTERDAM/ANTWERPEN

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

De eerste druk van deze vertaling verscheen in 1985 bij uitgeverij Agathon, Utrecht. De tweede druk werd geheel herzien door de vertaler.

© 1925 Charles Scribner’s Sons

© 1953 Frances Scott Fitzgerald Lanahan

© 1999, 2013 herziene Nederlandse vertaling Susan Janssen

Oorspronkelijke titel The Great Gatsby

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Motion Picture Artwork ©2013 Warner Bros.

Entertainment Inc. All Rights Reserved

Ebook 358atwork, Almere

Deze digitale editie is gemaakt naar de 3e herziene druk; ISBN 978 90 204 1305 2

ISBN 978 90 450 2065 5

D/2013/0108/574

NUR 302

www.atlascontact.nl

Nogmaals aan Zelda

Draag dan de gouden hoed, als dat haar zal vermurwen;

Als je hoog kunt springen, spring dan ook hoog voor

haar, Tot ze roept: ‘Geliefde, goudgehoede

hoogspringende geliefde ,

Jou moet ik hebben!’

Thomas Parke d’Invilliers

I

In mijn jongere en meer kwetsbare jaren gaf mijn vader me een raad waarover ik sindsdien ben blijven nadenken.

‘Zo gauw je de neiging voelt op iemand kritiek te hebben,’ zei hij, ‘denk er dan om dat niet alle mensen in deze wereld zo bevoordeeld zijn geweest als jij.’

Meer zei hij niet, maar we hebben elkaar altijd bijzonder goed begrepen zonder dat er veel gezegd werd, en ik begreep dat hij er heel wat meer mee bedoelde. Als gevolg daarvan heb ik de neiging elk oordeel op te schorten, een gewoonte die veel merkwaardige karakters voor me toegankelijk heeft gemaakt en me tevens het slachtoffer deed worden van nogal wat doorgewinterde zanikers. De abnormale geest heeft deze eigenschap vlug in de gaten en klampt zich er meteen aan vast wanneer die zich voordoet in een normaal mens, en zo kwam het dat ik er op de universiteit ten onrechte van beschuldigd werd een intrigant te zijn omdat ik weet had van het geheime hartenleed van wilde, mij vreemde jongemannen. Merendeels boden deze vertrouwelijkheden zich ongezocht aan – vaak heb ik gedaan alsof ik sliep, of er met mijn hoofd niet bij was, of een vijandig gebrek aan ernst bezat wanneer ik door een onmiskenbaar te-ken besefte dat er een intieme onthulling in de lucht hing; want de intieme onthullingen van jongemannen, of tenminste de bewoordingen waarin zij die uiten, zijn doorgaans een vorm van plagiaat en ontsierd door duidelijke verzwijgingen. Het opschorten van oordelen is een kwestie van oneindige hoop. Ik ben nog altijd wat bevreesd dat iets me ontgaat wanneer ik vergeet, zoals mijn vader aanmatigend opperde en ik aanmatigend herhaal, dat een besef van fundamenteel fatsoen niet gelijkelijk wordt uitgedeeld bij de geboorte.

En na zo opgeschept te hebben over mijn verdraagzaamheid, moet ik toegeven dat zij haar grenzen kent. Gedrag mag op harde rots of op nat drasland gegrond zijn, maar op een gegeven moment kan het mij niet meer schelen waarop het is gegrond. Toen ik afgelopen herfst van de oostkust terugkwam, had ik het gevoel dat ik de wereld voorgoed in uniform en in een soort morele geeft-acht houding wilde zien; ik wilde geen luidruchtige uitstapjes meer met een bevoorrecht kijkje in het hart van de mens. Alleen Gatsby, de man die zijn naam aan dit boek geeft, was vrijgesteld van mijn reactie – Gatsby, die alles symboliseerde waarvoor ik een oprechte minachting heb. Indien persoonlijkheid een onafgebroken reeks van geslaagde gebaren is, dan had hij iets magnifieks, een verhoogde gevoeligheid voor de beloften van het leven, alsof hij verwant was aan een van die gecompliceerde machines die op tienduizend mijl afstand aardbevingen registreren. Deze ontvankelijkheid had niets van doen met die slappe vatbaarheid voor indrukken die met de weidse naam ‘scheppend temperament’ aangeduid wordt – het was een ongemene aanleg om te blijven hopen, een bereidheid tot romantiek zoals ik nog nooit bij iemand anders tegengekomen ben en waarvan het niet waarschijnlijk is dat ik die ooit opnieuw zal tegenkomen. Nee – Gatsby bleek uiteindelijk een beste vent; het is wat aan Gatsby knaagde, het smerige stof dat in het kielzog van zijn dromen dreef dat tijdelijk een halt toeriep aan mijn belangstelling in het onvoldragen leed en de kortademige uitgelatenheid der mensen.

Ik kom uit een vooraanstaande, welgestelde familie die sinds drie generaties in deze stad in het Midwesten is gevestigd. De Carraways zijn een soort clan, en volgens de familie-overlevering stammen we van de hertogen van Buccleuch af, maar de tak waartoe ik behoor begint met de broer van mijn grootvader, die hier in eenenvijftig aankwam, een plaatsvervanger naar de burgeroorlog stuurde, en de groothandel in ijzerwaren opzette die mijn vader vandaag nog altijd drijft.

Ik heb deze oudoom nooit gezien, maar ze zeggen dat ik op hem lijk – en die gelijkenis geldt dan vooral het schilderij in vaders kantoor waarop hij er nogal stoer uitziet. Ik studeerde in 1915 af aan de Yale Universiteit in New Haven, precies een kwart eeuw na mijn vader, en niet lang daarna nam ik deel aan die uitgestelde Teutoonse volksverhuizing die als de Wereldoorlog bekend staat. Ik genoot zo intens van de tegenexpeditie dat ik rusteloos terugkwam. Het Midwesten leek mij nu, in plaats van het warme hart van de wereld, de uiterste rand van het heelal te zijn – dus besloot ik naar de oostkust te gaan en ervaring op te doen in de obligatiehandel. Iedereen die ik kende zat in de obligatiehandel, dus nam ik aan dat er nog wel een vrijgezel mee in zijn onderhoud zou kunnen voorzien. Al mijn tantes en ooms hadden het er met elkaar over alsof ze een kostschool voor me aan het uitzoeken waren, en zeiden ten slotte: ‘Wel – mm – jaa-aa,’ met zeer ernstige, aarzelende gezichten. Vader stemde erin toe mij een jaar lang financieel te steunen, en na allerlei vertragingen vertrok ik in het voorjaar van tweeëntwintig naar de oostkust – voorgoed, zo meende ik.

Het meest praktische was om kamers in de stad te zoeken, maar het was het warme seizoen en ik had net een landstreek van wijde gazons en vriendelijke bomen verlaten, zodat het voorstel van een jongeman op kantoor om samen een huis te huren in een voorstad me een uitstekend idee leek. Hij vond het huis, een verweerde bordkartonnen bungalow voor tachtig dollar per maand, maar op het laatste ogenblik stuurde de firma hem naar Washington, en ik ging op mijn eentje buiten wonen. Ik had een hond – tenminste ik had hem een paar dagen tot hij wegliep – en een oude Dodge en een Finse vrouw die mijn bed opmaakte en voor het ontbijt zorgde en Finse wijsheden voor zich heen mompelde over het elektrische fornuis.

Het was eenzaam voor een dag of wat tot op een ochtend een man, nog nieuwer dan ik in die contreien, me op straat aanhield.

‘Hoe kom je in West Egg-Dorp?’ vroeg hij hulpeloos.

Ik vertelde het hem. En toen ik doorliep, voelde ik me niet eenzaam meer. Ik was een gids, een baanbreker, een autochtoon. Hij had mij terloops het plaatselijk burgerrecht verleend.

En met het zonlicht en de grote massa’s bladeren die uit de bomen schoten, net zoals dingen in een versnelde film groeien, kreeg ik die bekende overtuiging dat het leven weer opnieuw begon met de zomer.

Er viel zoveel te lezen, bijvoorbeeld, en zoveel goede gezondheid uit de jonge levengevende lucht te puren. Ik kocht een tiental boeken over het bank- en kredietwezen en beleggingsfondsen, en ze stonden in rood en goud op mijn boe-kenplank als vers geld uit de Munt, met de belofte de glanzende geheimen te zullen openbaren die alleen Midas en Morgan en Maecenas kenden. En ik had het edele voornemen om ook nog heel veel andere boeken te lezen. Ik was nogal literair geweest toen ik op de universiteit zat – een jaar lang schreef ik een serie doodernstige en voor de hand liggende hoofdartikelen voor de Yale News – en nu zou ik al dat soort dingen in mijn leven terugbrengen en weer de meest beperkte van alle specialisten worden, de ‘man die van alle markten thuis is’. Dit is niet zomaar een puntig gezegde – men kan het leven per slot van rekening veel beter vanuit één enkel raam bekijken.

Het was een kwestie van toeval dat ik een huis moest huren in een van de vreemdste gemeenten in Noord-Amerika. Het lag op dat ranke weelderige eiland dat zich pal ten oosten van New York uitstrekt – en waar zich, bij alle natuurlijke merkwaardigheden, twee ongewone landformaties bevinden. Twintig mijl buiten de stad steken een paar reusachtige eieren, identiek van omtrek en louter voor de vorm door een baai gescheiden, uit in de meest tamme zoutwatermassa van het westelijk halfrond, het grote natte boerenerf van de Long Island Sound. Het zijn geen volmaakte ovalen – zoals het ei in het Columbusverhaal zijn ze allebei platgedrukt bij het raakpunt – maar hun fysieke gelijkenis moet een bron van eeuwigdurende verwondering zijn voor de meeuwen die eroverheen vliegen. Voor vleugellozen is het een interessanter verschijnsel dat ze zo verschillend zijn in ieder opzicht behalve hun vorm en grootte.

Ik woonde in West Egg, het – nou ja, het minst modieuze van de twee, hoewel dit een zeer oppervlakkig etiket is om uitdrukking te geven aan het bizarre en niet weinig sinistere contrast tussen die twee. Mijn huis stond precies aan het uit-einde van het ei, slechts vijfenveertig meter van de Sound, tussen twee kasten van huizen ingedrukt die twaalf- of vijftienduizend dollar aan huur per seizoen deden. Dat rechts van mij was een gigantisch geval volgens welke maatstaf ook – het was een daadwerkelijke kopie van het een of andere hôtel de ville in Normandië, met een toren aan één kant, spik-splinternieuw onder een doorzichtige baard van jonge klimop, en een marmeren zwembad en meer dan acht hectare grasveld en tuin. Het was Gatsby’s landhuis. Of liever gezegd, aangezien ik meneer Gatsby niet kende, het was een landhuis bewoond door een heer die zo heette. Mijn eigen huis was een belediging voor het oog, maar het was een kleine belediging voor het oog die over het hoofd was gezien, zodat ik uitzicht had op het water, op een gedeelte van het gazon van mijn buurman, plus de troostvolle nabijheid van miljonairs – en dat allemaal voor tachtig dollar in de maand.

Aan de overkant van de baai glinsterden de witte paleizen van het modieuze East Egg langs het water, en het verhaal van die zomer begint eigenlijk op een avond dat ik daar naartoe reed om met de heer en mevrouw Tom Buchanan te dineren. Daisy was een achter-achternicht van me, en Tom had ik op de universiteit leren kennen. En vlak na de oorlog had ik twee dagen bij hen in Chicago doorgebracht.

Haar echtgenoot was, naast andere lichamelijke prestaties, een van de sterkste vleugelspelers geweest die ooit voor New Haven rugby hadden gespeeld – een nationale figuur in zeker opzicht, een van die mannen die op hun eenentwintigste zo’n eenzame hoogte bereiken dat alles daarna op een anticlimax lijkt. Zijn familie was schatrijk – zelfs op de universiteit had zijn vrijelijk omspringen met geld aanleiding tot schimpscheuten gegeven – maar nu was hij uit Chicago weggegaan en naar de oostkust gekomen op een manier die je adem deed stokken: hij had, bijvoorbeeld, een stal polopaarden uit Lake Forest meegebracht. Je kon je moeilijk voorstellen dat een man van mijn leeftijd rijk genoeg was om dat te doen.

Waarom ze naar de oostkust waren gekomen weet ik niet. Ze hadden een jaar in Frankrijk doorgebracht zonder speciale reden, en toen rusteloos her en der rondgezworven, naar waar mensen polo speelden en samen rijk waren. Deze verhuizing was permanent, zei Daisy over de telefoon, maar ik geloofde het niet – ik had geen inzicht in Daisy’s hart, maar ik had het gevoel dat Tom eeuwig zou blijven rondzwerven, ietwat weemoedig op zoek naar de dramatische onstuimigheid van de een of andere onherroepelijk vervlogen rugbywedstrijd.

En zo kwam het dat ik op een warme winderige avond naar East Egg reed om twee oude vrienden op te zoeken die ik nauwelijks kende. Hun huis was zelfs nog grootser dan ik had verwacht, een vrolijk rood en wit koloniaal landhuis in achttiende-eeuwse Engelse stijl, met uitzicht op de baai. Het gazon begon bij het strand en strekte zich een halve kilometer uit tot aan de voordeur, springend over zonnewijzers en geplaveide paden en zinderende bloemperken – en uiteindelijk bij het huis aangekomen steeg het als het ware door de vaart van zijn loop als heldergroene klimplanten de zijgevel op. De voorgevel werd onderbroken door een rij hoge glazen deuren die nu gloeiden van weerglanzend goud en wijd open stonden in de warme winderige namiddag, en Tom Buchanan stond in rijkostuum wijdbeens op het bordes.

Hij was veranderd sinds zijn studententijd in New Haven. Nu was hij een stevige stroblonde man van dertig, met een tamelijk harde mond en een hautaine manier van doen. Twee glanzende arrogante ogen hadden de overhand gekregen in zijn gezicht en gaven hem het voorkomen van altijd agressief naar voren te hellen. Zelfs de verwijfde opzichtige chic van zijn rijkostuum kon de geweldige kracht van dat lichaam niet verhullen – hij scheen die glimmende laarzen zo te vullen dat de veters bovenaan op knappen stonden, en je zag een grote bundel spieren onder zijn dunne colbert verschuiven wanneer hij zijn schouders bewoog. Het was een lichaam dat tot immens machtsvertoon in staat was – een wreed lichaam.

Zijn spreekstem, een barse hese tenor, droeg bij tot de indruk van kribbigheid die hij wekte. Er klonk iets van vaderlijke minachting in, zelfs jegens mensen die hij mocht – en er waren mannen in New Haven geweest die hem niet hadden kunnen luchten.

‘Je moet niet denken dat mijn mening in deze kwestie beslissend is,’ leek hij te zeggen, ‘alleen maar omdat ik een sterkere en flinkere vent ben dan jij.’ We zaten in dezelfde ouderejaarsvereniging, en hoewel we nooit op vertrouwelijke voet met elkaar gestaan hadden, had ik altijd de indruk dat ik zijn goedkeuring wegdroeg en dat hij met een bepaalde, strenge, tartende weemoedigheid wilde dat ik hem aardig vond.

We praatten een paar minuten op het zonnige bordes.

‘Ik heb een aardig buiten hier,’ zei hij, en zijn ogen flitsten rusteloos rond.

Me bij mijn arm omdraaiend, liet hij een brede vlakke hand gaan over het uitzicht voor ons, een gebaar dat ook een lager gelegen Italiaanse tuin omvatte, zo’n tweeduizend vierkante meter van diep getinte, sterk geurende rozen, en een stompneuzige motorboot die vlak voor de kust tegen de stroom opklotste.

‘Het was het eigendom van Demaine, de olieman.’ Hij draaide me weer, beleefd en bruusk, om. ‘We gaan nu naar binnen.’

We liepen door een hoge hal een heldere, rozekleurige ruimte binnen, broos in het huis gevat door hoge glazen deuren aan weerskanten. De deuren stonden op een kier open en glansden wit af tegen het frisse gras dat een eindje het huis in leek te groeien. Een zoele wind woei door de kamer, blies de gordijnen aan het ene eind erin en aan het andere eind eruit als fletse vlaggen, ze opbollend tot aan de geglaceerde bruidstaart van het plafond, rimpelde vervolgens over het wijnkleurige tapijt en maakte er schaduwen op zoals de wind op het zeeoppervlak doet.

Het enige voorwerp in de kamer dat volkomen stil stond was een enorme sofa waarop twee jonge vrouwen drijvende gehouden werden als zaten ze op een verankerde ballon. Ze waren allebei in het wit, en hun jurken rimpelden en fladderden alsof ze net weer terug naar binnen waren geblazen na een korte vlucht om het huis. Ik moet daar een ogenblik of wat hebben staan luisteren naar het flapperen en klapperen van de gordijnen en het kreunen van een schilderij aan de muur. Toen klonk er een dreun terwijl Tom Buchanan de achterste deuren sloot en de gevangen wind stierf weg in de kamer, en de gordijnen en de tapijten en de twee jonge vrouwen streken langzaam op de grond neer.

De jongste van de twee was een onbekende voor mij. Ze lag languit gestrekt aan haar kant van de sofa, doodstil met haar kin iets omhoog alsof ze er iets op gebalanceerd hield dat best weleens zou kunnen vallen. Als ze mij vanuit haar ooghoeken zag dan liet ze daar niets van blijken – ja, ze bracht me er zelfs haast toe om mompelend mijn verontschuldigingen aan te bieden voor het feit dat ik haar gestoord had door binnen te komen.

Het andere meisje, Daisy, deed een poging op te staan – ze boog zich enigszins voorover met een consciëntieuze uitdrukking op haar gezicht – toen lachte ze, een absurd, charmant lachje, en ik lachte ook en liep verder de kamer in.

‘Ik ben ver-verlamd van vreugde.’

Ze lachte weer alsof ze iets heel geestigs had gezegd, en hield mijn hand even vast, waarbij ze mij in de ogen keek, me verzekerend dat er niemand anders ter wereld was die ze zo graag wilde zien. Dat was zo een maniertje van haar. Ze gaf me mompelend te verstaan dat het balancerende meisje Baker van haar achternaam heette. (Ik heb horen zeggen dat Daisy’s mompelen er alleen toe diende om mensen dichter naar haar toe te trekken; een niet ter zake doende aanmerking die geen afbreuk deed aan het charmante ervan.)

Hoe dan ook, juffrouw Bakers lippen bewogen even, ze knikte me haast onwaarneembaar toe, en kantelde toen snel haar hoofd weer naar achteren – het voorwerp dat ze in evenwicht hield begon klaarblijkelijk te wankelen en dat had haar enigszins doen schrikken. Opnieuw steeg er een verontschuldiging naar mijn lippen. Bijna ieder vertoon van totale zelfgenoegzaamheid ontlokt aan mij een verbluft huldebetoon.

Ik keek weer naar mijn nicht, die me met haar zachte, opwindende stem vragen begon te stellen. Het was het soort stem waaraan je een willig oor leent om haar in al haar toonaarden te volgen, alsof iedere woordenreeks een opeenvolging van tonen is die nooit meer ten gehore gebracht zullen worden. Haar gezicht was triest en lieflijk met heldere accenten, heldere ogen en een heldere hartstochtelijke mond, maar er klonk een zweem van opwinding in haar stem die mannen die om haar gegeven hadden niet licht vergaten: een onweerstaanbare zangerigheid, een gefluisterd ‘Luis-ter’, een belofte dat ze zo pas nog vrolijke, opwindende dingen gedaan had en dat er vrolijke, opwindende dingen in het komende uur in het verschiet lagen.

Ik vertelde haar dat ik onderweg naar de oostkust mijn reis een dag in Chicago onderbroken had, en dat een dozijn mensen haar liet groeten.

‘Missen ze me?’ riep ze opgetogen uit.

‘De hele stad is desolaat. Van alle auto’s is het linker achterwiel zwart geschilderd als een rouwkrans, en de hele nacht stijgt er een aanhoudend geweeklaag op langs de north shore.’

‘Wat heerlijk! Laten we teruggaan, Tom. Morgen meteen!’ Toen voegde ze er, niet ter zake doende, aan toe: ‘Je zou de baby ’s moeten zien.’

‘Ja, heel graag.’

‘Ze slaapt nu. Ze is drie jaar oud. Heb je haar nog nooit gezien?’

‘Nee, nooit.’

‘O, maar je moet haar zien. Ze is – ’

Tom Buchanan, die door de kamer had lopen ijsberen, bleef stilstaan en liet zijn hand op mijn schouder rusten.

‘Wat voer je eigenlijk uit, Nick?’

‘Ik zit in de obligatiehandel.’

‘Bij welke firma?’

Ik vertelde het hem.

‘Nooit van gehoord,’ zei hij gedecideerd.

Dit streek tegen mijn haren in.

‘Je zult er nog wel van horen,’ antwoordde ik kortaf. ‘Als je tenminste hier blijft wonen.’

‘O, ik blijf hier aan de oostkust, maak je maar geen zorgen,’ zei hij, zijn ogen even naar Daisy wendend en toen weer terug naar mij, alsof hij op meer bedacht was. ‘Ik zou een godvergeten dwaas zijn als ik ergens anders ging wonen.’

Op dat moment zei juffrouw Baker: ‘Absoluut!’ Het kwam zo onverwachts dat ik ervan schrok – het was het eerste woord dat ze uitte sinds ik de kamer was binnengekomen. Klaarblijkelijk was ze er net zo verbaasd over als ik, want ze gaapte en kwam met enkele vlugge, behendige bewegingen overeind.

‘Ik ben stijf,’ klaagde ze, ‘ik lig al zolang ik me kan herinneren op deze sofa.’

‘Daar moet je mij niet op aankijken,’ beet Daisy van zich af, ‘ik heb je al de hele middag naar New York proberen te krijgen.’

‘Nee, merci,’ zei juffrouw Baker tegen de vier cocktails die net uit de keuken kwamen. ‘Ik ben in absolute training.’

Haar gastheer keek haar ongelovig aan.

‘Werkelijk!’ Hij sloeg de inhoud van zijn glas naar binnen alsof het een laatste druppel op de bodem was. ‘Hoe jij ooit iets gedaan krijgt is me een raadsel.’

Ik keek naar juffrouw Baker en vroeg me af wat het was dat ze ‘gedaan kreeg’. Ik vond het prettig om naar haar te kijken. Ze was slank, met kleine borsten en een kaarsrechte houding die ze accentueerde door haar lichaam als een jonge cadet vanuit de schouders naar achteren te trekken. Haar grijze zon-vermoeide ogen keken me vanuit een flets, charmant en ontevreden gezicht aan met beleefde wederkerige nieuwsgierigheid. Het kwam bij me op dat ik haar, of een foto van haar, ergens al eens eerder had gezien.

‘U woont dus in West Egg,’ merkte ze smalend op. ‘Ik ken iemand daar.’

‘Ik ken er geen sterv – ’

‘U kent Gatsby toch zeker.’

‘Gatsby?’ vroeg Daisy. ‘Welke Gatsby?’

Voordat ik kon antwoorden dat hij mijn buurman was werd er gemeld dat we aan tafel konden gaan; zijn gespannen arm onder de mijne wringend, dreef Tom Buchanan mij de kamer uit alsof hij een damschijf naar een ander vakje schoof.

Gracieus en loom, met hun handen losjes op de heupen, gingen de twee jonge vrouwen ons voor naar een rozekleurige veranda, met uitzicht op de zonsondergang, waar vier kaarsen op de tafel flakkerden in de afgeflauwde wind.

‘Waarom káársen?’ wierp Daisy fronsend tegen. Ze doofde ze met haar vingers. ‘Over twee weken is het de langste dag van het jaar.’ Ze keek ons allemaal stralend aan. ‘Kijken jullie ook altijd naar de langste dag van het jaar uit om het dan toch weer glad te vergeten? Ik kijk altijd naar de langste dag van het jaar uit en vergeet het dan toch weer.’

‘We zouden iets moeten plannen,’ geeuwde juffrouw Baker, zich aan tafel zettend alsof ze in bed kroop.

‘Goed,’ zei Daisy. ‘Wat zullen we plannen?’ Ze wendde zich hulpeloos naar mij: ‘Wat plannen mensen eigenlijk?’

Voordat ik iets terug kon zeggen, vestigden haar ogen zich met ontzetting vervuld op haar pink.

‘Kijk eens!’ klaagde ze, ‘ik heb hem bezeerd.’

We keken allemaal – de knokkel was bont en blauw.

‘Jij hebt ’t gedaan, Tom,’ zei ze beschuldigend. ‘Ik weet dat je het niet met opzet gedaan hebt, maar je hebt ’t wel gedaan. Dat komt ervan als je met een bruut van een man trouwt, een grote, lompe bonk van een –’

‘Lomp, ik haat dat woord,’ protesteerde Tom gepikeerd, ‘zelfs uit gekheid.’

‘Lomp,’ hield Daisy vol.

Soms praatten juffrouw Baker en zij tegelijk, onopdrin-gerig en met een schertsende onbeduidendheid die nooit echt gebabbel werd, die zo koel was als hun witte japonnen en hun onpersoonlijke ogen waarin elk verlangen afwezig was. Ze waren hier, en ze aanvaardden Tom en mij en deden alleen een beleefde aangename poging om te vermaken of vermaakt te worden. Ze wisten dat de maaltijd spoedig voorbij zou zijn en dat even later ook de avond voorbij en terloops opzij gelegd zou zijn. Het was een groot verschil met het Westen, waar men haastje-repje het programma van een avond afwerkte, aansturend op het einde, in voortdurende teleurgestelde afwachting van, of anders met puur nerveuze angst voor het moment zelf.

‘Je geeft me het gevoel ongeciviliseerd te zijn, Daisy,’ bekende ik over mijn tweede glas naar kurk smakende maar niettemin imposante bordeaux. ‘Kun je het niet hebben over hoe de oogst erbij staat of zoiets?’

Ik bedoelde niets in het bijzonder met deze opmerking, maar er werd op onverwachte wijze op ingegaan.

‘De beschaving gaat naar de knoppen,’ viel Tom heftig uit. ‘Ik ben een verschrikkelijke pessimist geworden wat sommige dingen betreft. Heb je De opkomst van de heerschappij der gekleurde volkeren van die Goddard gelezen?’

‘Nee, hoe zo?’ antwoordde ik, nogal verrast door zijn toon.

‘Nou, het is een mooi boek, en iedereen zou het moeten lezen. Het uitgangspunt is dat, als we niet uitkijken, het blanke ras totaal – eh, verzwolgen zal worden. Het is allemaal heel wetenschappelijk; het is bewezen.’

‘Tom wordt steeds diepzinniger,’ zei Daisy, met een onwillekeurige droevige uitdrukking op haar gezicht. ‘Hij leest diepzinnige boeken waar lange woorden in staan. Wat was dat woord dat we –’

‘Nou, die boeken zijn allemaal heel wetenschappelijk,’ hield Tom vol, met ongeduld naar haar kijkend. ‘Die kerel heeft het van a tot z uitgewerkt. Wij, die het dominante ras zijn, moeten oppassen of anders zullen die andere rassen de lakens gaan uitdelen.’

‘We moeten ze onderdrukken,’ fluisterde Daisy, wild pinkogend tegen de vurige zon.

‘Je zou in Californië moeten wonen –’ begon juffrouw Baker, maar Tom onderbrak haar door lawaaierig op zijn stoel heen en weer te schuiven. ‘De gedachte is dat we noorderlingen zijn. Ik, en jij, en jij, en –’ Na een minuscule aarzeling begreep hij Daisy met een knikje er ook onder, en ze gaf me weer een knipoog. ‘En wij hebben al die dingen voortgebracht die samen beschaving vormen – zoals, o, wetenschap en kunst, en al dat soort dingen. Begrijp je?’

Zijn concentratie had iets pathetisch, als had hij niet genoeg meer aan zijn zelfvoldaanheid, die intenser was dan vroeger. Toen vrijwel onmiddellijk daarna binnen de telefoon ging en de butler de veranda verliet, greep Daisy deze kortstondige onderbreking aan en boog zich naar mij toe.

‘Ik zal je een familiegeheim vertellen,’ fluisterde ze enthousiast. ‘Het gaat over de neus van de butler. Wil je over de neus van de butler horen?’

‘Daar ben ik vanavond voor gekomen.’

‘Nou, weet je, hij is niet altijd butler geweest. Vroeger was hij zilverpoetser bij mensen in New York die een zilveren servies hadden voor tweehonderd personen. Hij moest het van ’s ochtends tot ’s avonds poetsen, tot het ten slotte zijn neus aantastte –’

‘Het ging steeds verder bergaf met hem,’ suggereerde juffrouw Baker.

‘Ja. Het ging steeds verder bergaf met hem, totdat hij ten slotte zijn betrekking moest opgeven.’

Heel even vielen de laatste zonnestralen met romantische tederheid op haar gloeiend gezicht; haar stem dwong me ademloos luisterend naar voren – toen verbleekte de gloed, waarbij elke straal haar met talmende spijt verliet, zoals kinderen een straat waar het fijn spelen is verlaten wanneer het donker wordt.

De butler kwam terug en fluisterde iets dicht bij Toms oor, waarop Tom fronste, zijn stoel achteruit schoof en zonder een woord te zeggen naar binnen ging. Alsof zijn afwezigheid iets binnenin haar opwekte, leunde Daisy weer voorover, haar stem gloeiend en zangerig.

‘Ik vind het fijn je aan mijn tafel te hebben, Nick. Je doet me denken aan een – aan een roos, een absolute roos. Vind je ook niet?’ Steun vragend wendde ze zich tot juffrouw Baker: ‘Een absolute roos?’

Het was onwaar. Ik lijk in de verste verte niet op een roos. Ze zei zo maar wat, maar er stroomde een opwekkende warmte uit haar, alsof haar hart toenadering tot je zocht, verborgen in een van die ademloze opwindende woorden. Toen gooide ze plotseling haar servet op tafel, excuseerde zich en ging naar binnen.

Juffrouw Baker en ik keken elkaar even aan, bewust juist niet veelbetekenend. Ik wilde net iets zeggen toen ze rechtop ging zitten en een waarschuwend ‘Sst!’ liet horen. Een gedempt gepassioneerd gemurmel was hoorbaar vanuit de aangrenzende kamer, en juffrouw Baker leunde schaamteloos naar voren en probeerde iets op te vangen. Het gemurmel oscilleerde op de grens van verstaanbaarheid, daalde, zwol opgewonden aan en verstomde toen geheel.

‘Die meneer Gatsby waar u het over had is mijn buurman –’ begon ik.

‘Stil. Ik wil horen wat er aan de hand is.’

‘Is er iets aan de hand?’ informeerde ik argeloos.

‘Wilt u beweren dat u het niet weet?’ zei juffrouw Baker echt verbaasd. ‘Ik dacht dat iedereen het wist.’

‘Ik niet.’

‘Nou,’ zei ze aarzelend. ‘Tom heeft de een of andere vrouw in New York.’

‘Heeft de een of andere vrouw?’ herhaalde ik toonloos.

Juffrouw Baker knikte.

‘Ze zou tenminste zo fatsoenlijk kunnen zijn om hem niet onder etenstijd te bellen. Vindt u ook niet?’

Nog voor ik de betekenis van haar woorden begreep, klonk er het ruisen van een japon en het kraken van leren laarzen, en Tom en Daisy waren weer terug aan tafel.

‘Er was niets aan te doen!’ riep Daisy gemaakt vrolijk.

Ze ging zitten, keek juffrouw Baker en mij even onderzoekend aan, en vervolgde: ‘Ik heb net naar buiten gekeken, en het is heel romantisch daar buiten. Er is een vogel op het grasveld, en ik geloof dat het een nachtegaal is die met de Cunard of White Star Line is overgekomen. Hij zingt erop los –’ En toen met zangerige stem: ‘Romantisch hè, vind je niet, Tom?’

‘Heel romantisch,’ zei hij, en toen mistroostig tegen mij: ‘Als het na het eten nog licht genoeg is, wil ik je nog even naar de stallen meenemen.’

De telefoon rinkelde weer binnen, op schrikwekkende wijze, en toen Daisy resoluut het hoofd schudde, vervloog het onderwerp van de stallen – welk onderwerp dan ook trouwens – in rook. Tussen de brokstukken van de laatste vijf minuten dat we aan tafel zaten herinner ik me dat de kaarsen zinloos weer aangestoken werden, en ik was me ervan bewust dat ik iedereen recht in de ogen wilde kijken en toch ook ieders blik wilde ontwijken. Ik kon Daisy’s en Toms gedachten niet raden, maar ik betwijfel of zelfs juffrouw Baker, die zich een zeker robuust scepticisme eigen gemaakt leek te hebben, in staat was om het schelle metaalachtige aandringen van deze vijfde gast totaal uit het hoofd te zetten. Deze situatie zou mensen met een bepaalde geaardheid misschien intrigerend toeschijnen – mijn eigen instinct was om onmiddellijk de politie te bellen.

De paarden, overbodig te zeggen, kwamen niet meer ter sprake. Met een meter of wat schemerlicht tussen hen in, kuierden Tom en juffrouw Baker terug naar de bibliotheek, als naar een nachtwake bij een volkomen tastbaar lijk, terwijl ik Daisy volgde door een aaneenschakeling van veranda’s naar de serre voor en me tegelijkertijd vriendelijk geïnteresseerd en een beetje doof probeerde te houden. In diepe duisternis zetten wij ons naast elkaar neer op een rotan bank.

Daisy nam haar gezicht in haar handen, alsof ze wilde voelen hoe mooi van vorm het was, en staarde voor zich uit in de fluwelen schemering. Ik zag dat ze erg van streek was, dus stelde ik haar een paar, mijns inziens, kalmerende vragen over haar dochtertje.

‘We kennen elkaar niet erg goed, Nick,’ zei ze plotseling. ‘Ook al zijn we neef en nicht. Je bent niet op mijn bruiloft gekomen.’

‘Ik was toen nog niet terug uit de oorlog.’

‘Dat is waar.’ Ze aarzelde. ‘Ik heb een erg nare tijd achter de rug, Nick, en ik zie alles door een vrij cynische bril.’

Klaarblijkelijk had ze er een goede reden voor. Ik wachtte maar ze zei verder niets, en na enkele ogenblikken kwam ik nogal zwakjes terug op het onderwerp van haar dochter.

‘Ik neem aan dat ze al praat, en – eet, en alles?’

‘O, ja hoor.’ Ze keek me met een afwezige blik aan. ‘Luis-ter, Nick; ik zal je vertellen wat ik zei toen ze geboren werd. Wil je het horen?’

‘Heel graag.’

‘Het zal je een beeld geven van hoe ik tegen de – dingen aan ben gaan kijken. Nou, ze was nog geen uur oud en Tom was God weet waar. Ik kwam bij uit de narcose met een gevoel van totaal verlaten te zijn, en vroeg de verpleegster meteen of het een jongen of een meisje was. Ze zei dat het een meisje was, en ik wendde mijn hoofd af en huilde. ‘‘Goed,” zei ik, ‘‘ik ben blij dat het een meisje is. En ik hoop dat ze een dom gansje zal zijn – dat is het beste wat een meisje kan zijn in deze wereld, een mooi dom gansje.”

‘Ik vind dat alles toch allemaal vreselijk is, zie je,’ ging ze op overtuigde toon verder. ‘Iedereen vindt dat – de meest vooruitstrevende mensen. En ik wéét het. Ik ben overal geweest en heb alles gezien en alles gedaan.’ Haar ogen glinsterden en ze keek uitdagend rond, zoals Tom dat kon doen, en ze lachte opwindend honend. ‘Mondain – mijn God, wat ben ik mondain!’