Een zeer uitgebreide keuze uit de dagboeken van misschien wel de meest invloedrijke schrijfster van deze eeuw. Een levendig, onthullend portret van de jaren twintig en dertig en een unieke kijk op een complexe persoonlijkheid en de manier waarop die tot literatuur wordt verwerkt. Virginia Woolf (1882-1941) heeft grote invloed op de feministische beweging gehad met haar essay A Room of one’s own. Verder schreef zij onder andere de romans Orlando, To the Light house, The Waves.

DE TWINTIGSTE EEUW–NR. 4

Virginia Woolf

Schrijversdagboek

EEN KEUZE UIT HET DAGBOEK VAN VIRGINIA WOOLF SAMENGESTELD DOOR LEONARD WOOLF

Vertaald door Joop van Helmond

UITGEVERIJ ATLAS CONTACT
AMSTERDAM/ANTWERPEN

Deze vertaling verscheen eerder in 1976 bij uitgeverij De Arbeiderspers B.V.

© 1953, 1999 Quentin Bell & Angelica Garnett

© 1976, 1999 Nederlandse vertaling: Joop van Helmond

Oorspronkelijke titel: A Writer’s Diary

Oorspronkelijke uitgave: The Hogarth Press, Londen

Omslagontwerp: Marjo Starink

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 9789045020662

NUR 301

www.atlastcontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 1e druk, 1999, ISBN 978 90 450 0377 1

Inhoud

Overzicht van namen en afkortingen

Voorwoord van Leonard Woolf

Schrijversdagboek 1918-1932

Schrijversdagboek 1933-1941

Noten

Chronologische bibliografie 1882-1941

Register

Overzicht van namen en afkortingen

Angelica, A., Angelica Bell, dochter van Vanessa en Clive Bell, later getrouwd met David Garnett.

Asheham, Asheham House in de buurt van Lewes, waarvoor Virginia en Leonard van 1913 tot en met 1918 een huurcontract hadden lopen. Ze gebruikten het in de weekeinden en tijdens vakanties.

Bob (T.), R.C. Trevelyan.

Bunny, David Garnett.

Charleston, huis in de buurt van Lewes, bewoond door Clive en Vanessa, ongeveer vijftien kilometer van Monk’s House, Rodmell.

Clive, Clive Bell, echtgenoot van Vanessa.

Dadie, G.W. Rylands, medewerker van de Hogarth Press.

Desmond, Desmond MacCarthy.

Duncan, Duncan Grant.

Goldie, G. Lowes Dickinson.

Gordon Square, 46, het huis op nr. 46, waar Clive en Vanessa woonden.

Harold, Harold Nicolson, echtgenoot van Vita Sackville-West.

Hugh, Hugh Walpole.

Hyde Park Gate, H.P.G., 22, het huis op nr. 22, waar Virginia is geboren en tot haar zeventiende jaar heeft gewoond.

James, James Strachey.

John, John Lehmann, medewerker van de Hogarth Press.

Julian, Julian Bell, zoon van Vanessa en Clive Bell, omgekomen in Spanje.

Katherine, K.M., Katherine Mansfield, echtgenote van John Middleton Murry.

L., Leonard Woolf.

Lytton, Lytton Strachey.

Maynard, John Maynard (later lord) Keynes.

Meck (S.), 37, het huis op Mecklenburgh Square nr. 37, dat tijdens de oorlog ernstig werd beschadigd.

Monk’s House, Monk, M.H., huis in de buurt van Lewes in Rodmell dat Virginia en Leonard in 1919 hebben gekocht.

Morgan, E.M. Forster.

Murry, John Middleton Murry, echtgenoot van Katherine Mansfield.

Nessa, Vanessa Bell (geb. Stephen), zuster van Virginia Woolf.

Ottoline, Ott, lady Ottoline Morrell, echtgenote van Philip Morrell.

Quentin, Q., Quentin Bell, zoon van Vanessa en Clive Bell.

Ralph, Ralph Partridge, vriend van Lytton Strachey, echtgenoot van Dora Carrington, medewerker van de Hogarth Press.

Roger, Roger Fry.

Sibyl, lady Colefax.

Sydney, sir Sydney Waterlow.

Tavistock (Square), 52, het huis op Tavistock Square nr. 52, dat tijdens de oorlog met de grond gelijk is gemaakt.

Thoby, Thoby Stephen, broer van Virginia, overleden in 1906.

Tilton, huis in de buurt van Lewes, ongeveer 15 kilometer van Monk’s House, Rodmell, bewoond door Maynard en Lydia Keynes.

Tom, T. S. Eliot.

Violet, Violet Dickinson, vriendin van Virginia die zij al vanaf haar jeugd kende.

Vita, Vita Sackville-West, echtgenote van Harold Nicolson.

Voorwoord

In 1915 is Virginia Woolf begonnen met het schrijven van een regelmatig bijgehouden dagboek. Zij heeft dat volgehouden tot 1941 en de laatste notitie is gedateerd vier dagen voor haar dood. Zij schreef niet met de regelmaat van de dag. Soms legde ze gedurende enkele dagen iedere dag iets vast; vaker sloeg ze echter een paar dagen over, waarop soms ook een stilzwijgen volgt van een week of twee. Niettemin vormt het dagboek een doorlopend verslag van wat ze in zevenentwintig jaar heeft gedaan, de mensen die ze heeft ontmoet en vooral wat ze van deze mensen vond, hoe ze over zich zelf dacht, over het leven, over de boeken waaraan ze bezig was of die ze nog op stapel had staan. Ze schreef haar dagboek op blanco vellen papier (in vakjargon, groot post kwarto). Aanvankelijk werden de vellen bij elkaar gehouden in een ringband, maar alle latere dagboeken zijn gebonden. We lieten de vellen meestal binden in een kartonnen omslag, waarvan de kaft vrijwel altijd van hetzelfde gemarmerde Italiaanse papier was dat we ook gebruikten voor dichtbundels die we bij de Hogarth Press uitgaven, en waarop ze erg was gesteld. Doorgaans lieten we de vellen inbinden zodra we ze gekocht hadden, zodat de boeken voor gebruik gereed waren. Ook haar romans schreef ze in dergelijke boeken. Toen ze stierf liet ze zesentwintig banden dagboeknotities na, die met de hand in zulke boeken waren opgetekend.

Het dagboek is te persoonlijk om integraal te laten verschijnen, nu veel mensen die erin ter sprake komen nog in leven zijn. Het is mijns inziens vrijwel altijd een vergissing om uit dagboeken of brieven fragmenten te publiceren, vooral wanneer coupures worden aangebracht teneinde de gevoelens en de reputatie van de levenden te ontzien. Door weglatingen wordt de ware aard van de schrijver van het dagboek of de brieven vrijwel altijd vertekend of versluierd, met als gevolg dat zijn of haar karakter overkomt als een academisch schilderij, ontdaan van rimpels, wratten, ongerechtigheden en scherpe kantjes. In het beste geval, zelfs in een onverkorte versie, geeft een dagboek een eenzijdig beeld van de schrijver, omdat men, zoals Virginia Woolf zelf ergens in deze dagboeken opmerkt, geneigd is één bepaalde stemming vast te leggen – bijvoorbeeld ergernis of neerslachtigheid – en het dagboek niet te voorschijn te halen als men zich tegenovergesteld voelt. Het beeld is derhalve van meet af aan al onevenwichtig, en als met opzet ook nog andere eigenschappen worden weggelaten, loopt men grote kans dat er niet meer dan een karikatuur overblijft.

Niettemin is dit boek een keuze uit de dagboeken van Virginia Woolf. Zij gebruikte haar dagboek deels zoals elke dagboekschrijver en legde erin vast wat ze deed en wat ze dacht over mensen, het leven en het universum. Maar ze gebruikte het daarnaast op een heel eigen manier als schrijver en kunstenaar. In het dagboek sprak zij met zich zelf over de boeken die ze onder handen had, of over de boeken die ze in de toekomst nog wilde schrijven. Ze neemt de dagelijks terugkerende problemen van intrige en vorm, van karakterbeschrijving en uiteenzetting door, waarop ze in elk boek stuit tijdens de opzet, het schrijven en het herzien. Haar kunstenaarschap en de kwaliteit van haar werk zijn nog lang niet boven twijfel verheven en geen zinnig mens zal willen beweren dat hij haarzuiver kan beoordelen welke plaats een tijdgenoot in het pantheon der letteren zal innemen. Bepaalde recensenten kunnen niet overweg met haar latere romans en ook vele minder onderlegde lezers weten er niet goed raad mee. Maar niemand zal ontkennen dat ze een serieus schrijver was, en met professor Bernard Blackstone zijn er velen die er geen ogenblik aan twijfelen dat zij ‘een groot kunstenaar’ was, dat ‘zij er op voortreffelijke wijze in is geslaagd te doen waaraan geen ander zich eerder heeft gewaagd’, en dat ‘haar wereld zal blijven voortbestaan, zoals ook het kristal onder de druk van verpletterende rotsmassa’s niet zal vergaan’. (Virginia Woolf, door Bernard Blackstone, bladzijden 36, 37 en 38, British Council & Longmans, Green & Co, 1952). Verder is het binnen het kader van wat ik in dit voorwoord wil betogen van betekenis dat veel mensen die haar romans onbegrijpelijk, onverteerbaar of belachelijk vinden, het erover eens zijn dat zij zich in The Common Reader en andere essay-bundels een zeer opmerkelijk literatuurcriticus heeft betoond.

Met zorg heb ik de zesentwintig delen van haar dagboek doorgenomen en daaruit vrijwel alles gekozen en in dit boek laten verschijnen wat betrekking heeft op haar eigen werk. Daarnaast heb ik nog drie categorieën fragmenten opgenomen. Allereerst koos ik een aantal passages waarin ze haar dagboek duidelijk gebruikt als een mogelijkheid om zich in de kunst van het schrijven te bekwamen of om iets uit te proberen. Ten tweede een aantal passages die weliswaar niet direct of indirect met haar schrijven in verband staan, maar die ik opzettelijk heb uitgekozen omdat ze de lezer een idee geven van de directheid waarmee beelden en personen, met andere woorden de grondstoffen voor haar kunst, op haar inwerkten. Ten derde heb ik een aantal passages opgenomen waarin zij nader ingaat op de boeken die ze op dat moment leest.

Dit boek verduidelijkt wat Virginia Woolf als schrijver voor ogen heeft gestaan, wat ze met haar boeken voorhad en welke werkwijze ze volgde. Het geeft van binnenuit een verrassende psychologische kijk op werk en aanpak van een kunstenaar. De waarde en het belang ervan hangt uiteraard ten nauwste samen met de waarde en het belang dat men hecht aan het resultaat van de kunst van Virginia Woolf. Zo ik het niet met professor Blackstone eens ware, dan zou ik dit boek nooit hebben samengesteld en uitgegeven. Zij was, mijns inziens, een serieus kunstenaar en al haar boeken verdienen het als serieuze kunstwerken te worden beschouwd. Uit de dagboeken blijkt onomstotelijk met welke uitzonderlijke inzet, vasthoudendheid en concentratie zij zich aan de kunst van het schrijven heeft gewijd en hoe onveranderlijk consciëntieus zij haar boeken schreef, herschreef en andermaal herschreef. The Waves is volgens mij een kunstwerk van de eerste orde, een boek dat met kop en schouders uitsteekt boven de andere. To the Lighthouse en Between the Acts hebben eveneens bijzondere kwaliteiten, terwijl haar overige werk, weliswaar van een lager gehalte, als gezegd met volle inzet is geschreven en steeds de moeite waard gelezen en bestudeerd te worden. Ik breng deze mening naar voren, niet omdat ze zo belangrijk zou zijn, maar als verklaring voor het uitgeven van dit boek.

Bij het redigeren van dit boek heb ik in dubio gestaan of ik zou aangeven waar ik dingen heb weggelaten. Uiteindelijk heb ik besloten om dat in de regel niet te doen. De weglatingen en de beletseltekens zouden zo veelvuldig voorkomen dat ze voor de lezer hinderlijk zouden worden. Waarmee ik terug ben bij mijn uitgangspunt. De lezer moet steeds beseffen dat wat in dit boek bijeen is gebracht, slechts een zeer klein onderdeel vormt van de dagboeken, en dat deze fragmenten zijn gelicht uit een overdaad aan materiaal dat niets uitstaande heeft met Virginia Woolfs schrijfkunst. Wil dit boek geen ernstig vertekend beeld van haar leven en haar karakter geven, dan is het zaak om dat steeds goed voor ogen te houden.

Virginia Woolf geeft lang niet altijd in haar dagboek aan waar zij zich bevindt op het moment dat ze schrijft, en zelden heeft de lezer er belang bij dat te weten. De volgende gegevens zullen waarschijnlijk mogelijke verwarring die kan ontstaan opheffen. Vanaf 1915 tot maart 1924 hebben wij in Hogarth House in Richmond gewoond. In het dagboek wordt naar dit huis kortweg verwezen met ‘Hogarth’. Gelijktijdig liep een huurcontract voor Asheham House, in de buurt van Lewes in Sussex, dat in het dagboek gemakshalve wordt aangeduid met ‘Asheham’. We gebruikten Asheham doorgaans alleen in de weekeinden en tijdens vakanties. In 1919 liep het huurcontract voor Asheham House af en hebben we in Rodmell, in de buurt van Lewes, Monk’s House gekocht, waar we in september 1919 zijn ingetrokken. In 1924 hebben we Hogarth House van de hand gedaan en Tavistock Square nr. 52, WC I, gehuurd, dat in het dagboek wordt aangeduid met ‘Tavistock’. Daar hebben we gewoond vanaf maart 1924 tot augustus 1939, toen we zijn verhuisd naar Mecklenburgh Square nr. 37, WC I. In 1940 werd het huis op Mecklenburgh Square tijdens een bombardement zo zwaar gehavend dat al ons meubilair moest worden verhuisd, en wij tot aan de dood van Virginia Woolf hebben gewoond in Monk’s House.

De lijst van namen die in het dagboek voorkomen, zal de lezer helpen te begrijpen wie er in bepaalde gevallen wordt bedoeld.

Leonard Woolf,

1 januari 1953

1918

Maandag 5 augustus

Laat ik, zolang de aanschaf van een boek waarin ik mijn indrukken van Christina Rossetti en vervolgens Byron kan vastleggen nog wat moet wachten, ze maar vast hierin opschrijven. Ik ben onder meer haast door mijn geld heen omdat ik me aan boeken van Leconte de Lisle te buiten ben gegaan. Christina onderscheidt zich vooral door haar aangeboren dichttalent, waarvan ze zich zelf trouwens terdege bewust schijnt te zijn geweest. Mocht het echter ooit zo ver komen dat ik God voor het gerecht daag, is zij de eerste die ik als getuige zou oproepen. Het is uiterst zwaarmoedige lectuur. In de eerste plaats ontzegde zij zich de liefde, wat gelijk stond met het leven; en vervolgens ook de poëzie, uit ontzag voor wat zij meende dat haar geloofsovertuiging van haar vroeg. Twee goede kandidaten hebben om haar hand gedongen. De eerste, het moet gezegd, had zo zijn eigenaardige kanten. Zo was hij onder meer gewetensvol. Zij kon slechts huwen met een christen van uitgesproken allooi. Hij bleek niet in staat langer dan enkele maanden achtereen aan deze legering te voldoen. Uiteindelijk ging hij over op het rooms-katholieke geloof en was voorgoed verloren. Nog treuriger was het geval van de heer Collins – voorwaar een verrukkelijk soort kamergeleerde – een wereldvreemd kluizenaar – eenkennig aanbidder van Christina die onder geen beding in de schoot der Kerk wilde worden opgenomen. Wat haar derhalve restte waren genegenheidsbezoekjes op zijn huurkamer, die ze tot het einde van haar leven bij hem is blijven afleggen. Ook haar poëzie werd ontmand. Zo stelde zij zich tot taak de psalmen te berijmen; en haar dichtkunst dienstbaar te maken aan christelijke leerstellingen. Daarmee heeft ze volgens mij een bijzonder gaaf en oorspronkelijk talent tot starre schraalheid laten wegkwijnen, dat zonder keurslijf tot veel verfijnder hoogte had kunnen uitgroeien dan bijvoorbeeld dat van mevrouw Browning¹, om maar iemand te noemen. Ze schreef met het grootste gemak; ik stel me zo voor dat ze schreef op de spontane ongekunstelde manier die natuurtalenten doorgaans eigen is; nog ongeschoold. Zij bezit de aangeboren zingende kracht. Bovendien gebruikt ze haar hersens. Ze heeft fantasie. Werelds genoeg ingesteld kan men achter de façade een opstandig en geestig schrijfster vermoeden. En als beloning voor al haar ontberingen stierf zij in grote gewetensnood, onzeker van het eeuwige leven. Ik moet overigens wel bekennen dat ik haar poëzie slechts vluchtig heb doorgebladerd om onvermijdelijk uit te komen bij gedichten die ik al kende.

Woensdag 7 augustus

Het dagboek van Asheham slokt al mijn nauwgezette beschouwingen over bloemen, wolken, torren en de eierprijs op; en aangezien ik alleen ben valt er verder niets schokkends te melden. Tragisch was de aanblik van een vertrapte rups; opwindend de terugkeer van de bedienden die naar Lewes waren geweest en gebukt gingen onder L.’s oorlogsboeken en voor mij The English Review met een stuk van Brailsford over een Volkenbond en Katherine Mansfield over Bliss. Ik heb Bliss aan de kant gesmeten met de uitroep ‘Ze is verkocht!’ Ik zie werkelijk niet in hoe iemand na zo’n verhaal nog iets in haar als vrouw en schrijfster kan blijven zien. Ik vrees dat ik me erbij zal moeten neerleggen dat haar geest bestaat uit niet meer dan een halve decimeter vruchtbare aarde op volkomen schrale rotsbodem. Bliss is immers lang genoeg om haar de kans te geven wat dieper te graven. Zij neemt echter genoegen met wat oppervlakkige pedanterie; bovendien is de hele opzet pover, goedkoop en verraadt bepaald niet de visie, hoe onvolkomen ook, van een belangwekkende geest. Ze schrijft ook miserabel. Met als gevolg, nogmaals, dat het mij een beeld gaf van hoe gevoelloos en bikkelhard ze als mens eigenlijk is. Ik zal het nog eens lezen, maar verander waarschijnlijk niet van gedachte. Ze zal dit soort dingen wel blijven schrijven, tot volle tevredenheid van haar zelf en van Murry. Ik ben maar blij dat ze niet zijn langs gekomen. Of is het belachelijk om alle aanmerkingen op haar persoonlijk uit een verhaal te halen?

Maar goed, ik was erg blij dat ik Byron nog had liggen waarmee ik door kon gaan. Hij bezit tenminste de deugden van een echte man. Ik vind het zelfs leuk te ontdekken dat ik me heel goed kan voorstellen hoe hij op vrouwen overkwam – vooral op nogal domme en onontwikkelde vrouwen die niet tegen hem opgewassen waren. Ook waren er zo veel bij die hem maar wat graag aan banden wilden leggen. Al van kindsbeen (zou Gertler² zeggen, als moest daaruit blijken dat men met een uitgesproken markante persoonlijkheid van doen heeft) heb ik de gewoonte helemaal op te gaan in de levensloop van iemand van wie ik me een vaag beeld heb gevormd, dat ik wil opbouwen met de minste of geringste wetenswaardigheid die ik over hem kan achterhalen. Tijdens zo’n rage scheen de naam van Cowper of Byron, of wie de eer te beurt mocht vallen, op de meest onwaarschijnlijke bladzijden op te duiken. Waarna het beeld ineens weer vervaagt en de persoon zich weer schaart in de rij van gewone stervelingen. Ik ben achterovergeslagen van het abominabele peil van Byrons poëzie – tenminste van die welke Moore met nagenoeg sprakeloze bewondering citeert. Waarom vond iedereen dat Album-spul toch zo’n ongekend vurige poëzie? Het leest niet veel beter dan L.E.L. of Ella Wheeler Wilcox. En ze hebben hem afgeraden zich te wagen aan datgene waarvan hij zelf wist dat hij het in zijn vingers had, namelijk het schrijven van satire. Hij keerde terug uit het Oosten met een koffer vol satires (persiflages op Horatius) en Childe Harold. Hij heeft zich laten aanpraten dat Childe Harold het beste gedicht aller tijden was. Maar toen hij nog jong was heeft hij zelf nooit in zijn poëzie geloofd; waarmee is aangetoond dat het hem, die alleen zelfvertrouwen en dogmatisme kende, aan talent ontbrak. Mensen als Wordsworth en Keats waren nergens zo zeker van als van hun talent. Zijn persoon doet me vaak een beetje aan Rupert Brooke³ denken, hoewel ik Rupert daarmee te kort doe. Wat Byron in elk geval wel had was zeggingskracht; dat blijkt uit zijn brieven. Ook had hij in veel opzichten een erg goed karakter; hoewel hij meer op Horace Cole ging lijken dan men zou wensen, omdat niemand zijn aanstellerij op de hak nam. Alleen een vrouw zou door hem uit te lachen effect hebben kunnen sorteren, maar vrouwen lagen altijd aan zijn voeten. Aan lady Byron ben ik nog niet toegekomen, maar ik neem aan dat zij in plaats van te lachen slechts haar neus optrok. Geen wonder dat zijn naam onverbrekelijk is verbonden met het begrip blasé.

Vrijdag 9 augustus

Bij ontstentenis van mensen die je aandacht afleiden, waardoor rust en tevredenheid over ons komen, kan ik net zo goed Byron maar weer ter hand nemen. Nu ik te kennen heb gegeven dat ik een eeuw na zijn dood alsnog voor Byron zou kunnen vallen, veronderstel ik dat mijn oordeel over Don Juan wel eens aan objectiviteit te wensen over zou kunnen laten. Voor een gedicht van deze lengte is het voor zover ik weet het meest leesbare dat ooit is geschreven: een eigenschap die het ten dele dankt aan de springerige vrijblijvende lukrake onbeteugelde aanpak. Deze werkwijze op zich is al een vondst. Iets waarnaar je lang tevergeefs hebt gezocht. Een rekbare vorm die alles kan bevatten wat men erin wil stoppen. Dat stelde hem in staat te schrijven al naar de luim ingaf; hij kon alles kwijt wat in zijn hoofd opkwam. Hij hoefde niet noodgedwongen dichterlijk te zijn; en zo ontkwam hij aan zijn kwade genius die hem tot valse romantiek en voze beeldtaal zou kunnen aanzetten. Als hij ernstig is, is hij oprecht; en hij kan naar believen elk onderwerp aansnijden. Hij schrijft zestien canto’s zonder zich ook maar één keer te hoeven opzwepen. Klaarblijkelijk bezat hij de esprit van wat mijn vader, sir Leslie, een door en door mannelijke inborst zou hebben genoemd. Ik blijf erbij dat dergelijke boeken, waarin alle regels met voeten worden getreden, veel interessanter zijn dan het deugdelijke soort dat met een eerbiedige boog illusies omzeilt. Toch lijkt het me geen voorbeeld dat makkelijk na te volgen is; en zoals met alle ongebonden en ongekunstelde dingen vraagt het groot vakmanschap en veel ervaring om zo iets tot een goed einde te brengen. Maar Byron zat dan ook berstens vol ideeën – een eigenschap die zijn verzen een geladenheid geeft waardoor ik mijn lectuur eenvoudig moet afbreken om buiten of in de kamer mijn vertrouwde omgeving te hervinden. En vanavond kan ik hem gelukkig uitlezen – al ontgaat me de reden van het genoegen als ik bedenk dat ik bij vrijwel elke strofe aan zijn lippen heb gehangen. Maar zo gaat dat nou eenmaal altijd, of het boek nu goed of slecht is. Zo heeft Maynard Keynes me eens toevertrouwd dat hij met een hand de aanprijzingen voor andere boeken achterin bij elkaar houdt terwijl hij leest, zodat hij precies weet wat hij nog voor de boeg heeft.

Maandag 19 augustus

Overigens heb ik Electra van Sophocles nu eindelijk ook doorgeworsteld, al bleek het achteraf toch niet zo vreselijk moeilijk te zijn. Waar ik steeds opnieuw weer van onder de indruk kom, is het hoogstaande peil van het verhaal. Het lijkt vrijwel uitgesloten om er géén goede opvoering van te geven. Misschien komt dat omdat het is opgebouwd uit traditionele verwikkelingen, ontstaan en verbeterd en van overbodigheden ontdaan doordat ontelbare acteurs, schrijvers en critici eraan schaven tot een door de zee glad gepolijste klomp glas ontstaat. Bovendien komen, als de toeschouwers al de loop der gebeurtenissen kennen, diepere en subtielere trekjes beter over het voetlicht en kan men met minder woorden volstaan. Al heb ik altijd het gevoel dat men nooit nauwkeurig genoeg kan lezen of voldoende waarde hechten aan elke regel of verwijzing; en dat de in het oog springende soberheid slechts uiterlijke schijn is. Probleem blijft dat je in de tekst verkeerde emoties leest. Doorgaans voel ik me beschaamd als ik merk hoeveel Jebb⁴ eruit weet te halen; mijn enige twijfel is echter of hij er niet te veel in legt – wat volgens mij, als je ervoor gaat zitten, vrij eenvoudig te doen zou zijn met een slecht modern Engels toneelstuk. Tot slot nog dit, de uitzonderlijke bekoring van het Grieks blijft even sterk en onverklaarbaar als altijd. Je voelt de onmetelijke afstand tussen de oorspronkelijke tekst en de vertaling al bij de eerste woorden. De heldhaftige vrouw uit Griekenland zou men in Engeland ook kunnen vinden. Ze lijkt in haar soort op Emily Brontë. Clytaemnestra en Electra zijn onmiskenbaar moeder en dochter en zouden derhalve meer begrip voor elkaar op moeten kunnen brengen, al kan sympathie die spaak loopt felle haat kweken. E. is het soort vrouw dat het gezin boven alles stelt; de vaderfiguur. Ze heeft meer respect voor traditie dan de zonen des huizes; heeft het gevoel dat ze voortspruit uit het geslacht van haar vader, niet dat van haar moeder. Het is vreemd dat de conventies weliswaar absoluut niet stroken met ware gevoelens en volkomen absurd zijn, maar nergens zo bekrompen en lachwekkend overkomen als onze Engelse conventies altijd worden afgeschilderd. Electra leidde een veel ingekapselder leven dan vrouwen op het hoogtepunt van de Victoriaanse tijd, maar dat heeft geen invloed op haar, behalve dat het haar hard en onversaagd maakt. Ze kon nooit alleen de deur uit; bij ons zou er met een dienstmeid en een rijtuigje geen enkele belemmering meer zijn geweest.

Donderdag 10 september

Al ben ik niet de enige in Sussex die Milton leest, toch wil ik mijn indrukken van Paradise Lost opschrijven nu ik eraan bezig ben. Indrukken is een redelijke omschrijving voor wat ervan bij mij is blijven hangen. Over veel raadsels heb ik heen gelezen. Ik heb het te vluchtig doorgenomen om het volle aroma te proeven. Ik zie echter wel in en ben bereid tot op zekere hoogte aan te nemen dat het genot van dit volle aroma alleen voor de knapste koppen is weggelegd. Wat me opvalt is het enorme verschil tussen dit gedicht en een willekeurig ander gedicht. Dat zit hem denk ik in de verheven afstandelijkheid en het onpersoonlijke van de gevoelens. Ik heb Cowper nog nooit op de sofa gelezen, maar ik kan me voorstellen dat je voor Paradise Lost wat minder schamel moet tronen. Miltons werk is voornamelijk opgebouwd uit sprookjesachtige, fraaie en meesterlijke beschrijvingen van de lichamen van engelen, veldslagen, hemelse scharen, verblijfplaatsen. Wat hem bezighoudt is gruwel en onmetelijkheid en laagheid en verhevenheid, maar nooit de roerselen van de menselijke ziel. Is er één gedicht van dit formaat dat ooit zo weinig licht heeft laten schijnen op de vreugde en het verdriet van de lezer zelf? Er wordt niets in aangedragen waardoor ik me een beter oordeel over het leven kan vormen; ik krijg door weinig het gevoel dat Milton heeft geleefd of mannen en vrouwen heeft gekend; behalve door de kleinzielige stekeligheden over huwelijk en de plichten van de vrouw. Hij was de eerste die zich op zijn mannelijkheid liet voorstaan, maar zijn geringschatting spruit voort uit zijn eigen ongeluk en krijgt zelfs iets van een steek onder water als laatste woord in zijn echtelijke ruzies. Maar wat is het allemaal glad, krachtig en bloemrijk! Wat een poëzie? Ik kan me zo voorstellen dat zelfs Shakespeare na Milton een wat warhoofdige, eigengereide, heetgebakerde en stuntelige indruk achterlaat. Ik kan me voorstellen dat dit de essentie moet zijn waarvan vrijwel alle andere poëzie een aftreksel is. De onbeschrijfelijke verfijning van zijn stijl waarin men de ene na de andere nuance kan ontdekken is op zich al voldoende om je erin te blijven verdiepen lang nadat de oppervlakkige inhoud heeft afgedaan. Daaronder ontwaar je tot op grote diepte steeds nieuwe samenhangen, verwerpingen, rake beschrijvingen en meesterlijke trekjes. Bovendien, al heeft het niets wat het haalt bij lady Macbeth’s doodsangst en Hamlets hartenkreet en is het gespeend van erbarmen of medeleven of gevoelsmatigheid, de figuren hebben vorstelijke allure; in hen is veel samengevat wat de mens dacht van onze plaats in het universum, van onze plicht tegenover God, onze geloofsovertuiging.

1919

Maandag 20 januari

Ik wil dit allemaal nog uitschrijven zodra ik een boek kan kopen, dus ik laat het geijkte gepreludeer op het nieuwe jaar maar achterwege. Dit keer ontbreekt het me niet aan het nodige geld, maar na veertien dagen het bed te hebben moeten houden mis ik de fut om de tocht naar Fleet Street te ondernemen. Zelfs de spieren van mijn rechterhand voelen aan zoals ik me voorstel dat de hand van een dienstbode moet aanvoelen. Vreemd genoeg bevangt me eenzelfde stijfheid bij het spelen met zinnen, hoewel ik daarvoor nu geestelijk toch beter toegerust zou moeten zijn dan een maand geleden. Die twee weken in bed waren het gevolg van een getrokken kies en een vermoeidheid die zwaar genoeg was om er flink hoofdpijn van te krijgen – een langdurige slepende toestand die afzakte en weer op kwam zetten zoals een mist dat op een dag in januari kan doen. Meer dan een uurtje schrijven per dag is me voor de komende paar weken niet vergund; en aangezien ik mijn rantsoen vanochtend heb opgespaard kan ik er nu vast wel een gedeelte van afknabbelen, want L. is toch de deur uit en ik ben met de maand januari nogal achterop geraakt. Ik stel echter bij deze vast dat het bijhouden van mijn dagboek niet geldt als schrijven, want ik heb zojuist het dagboek van vorig jaar nog eens doorgenomen en ben nogal geschrokken van de jachtige, onsamenhangende manier waarop ik doordraaf en soms zelfs ongehoord over de kleine steentjes jakker. Maar goed, als het niet op zijn minst sneller wordt geschreven dan wat ik in mijn hoogste tempo uit de schrijfmachine kan laten rollen, als ik zou stokken en zou gaan nadenken, zou het helemaal nooit op papier komen; en het voordeel van deze methode is dat er ongewild een paar zijdelingse zaken worden bijgesleept die ik zou laten vallen als ik me zou bedenken, maar die juist de diamanten op de vuilnisbelt vormen. Als Virginia Woolf op haar vijftigste aan haar schrijftafel gaat zitten om uit deze boeken haar memoires samen te stellen en niet in staat blijkt ook maar één zin behoorlijk op poten te zetten kan ik haar slechts mijn deelneming betuigen en herinneren aan het bestaan van de open haard waarin ze met mijn welnemen deze bladzijden mag verbranden tot een hoop zwarte flinters met rode ogen erin. Maar ik kan niet zeggen hoe zeer ik haar de taak benijd waarvoor ik hierin de voorbereidingen tref! Er is niets wat ik liever zou doen. Mijn zevenendertigste verjaardag op aanstaande zaterdag verliest bij de gedachte alleen al iets van zijn afschrikwekkendheid. Deels ten behoeve van deze dame op leeftijd (tegen die tijd zal ik er niet meer omheen kunnen: vijftig is ‘op leeftijd’, al voorzie ik van haar kant protest en moet ik toegeven dat het nog niet echt oud is) en deels om het jaar een deugdelijke ondergrond te geven, wil ik de avonden van deze week, waarop ik aan huis gekluisterd ben, gebruiken om een overzicht te geven van mijn vriendschappen, hoe ze er voorstaan, met daarnaast een summiere schets van het karakter van ieder; ook een waardeoordeel over hun werk moet eraan worden toegevoegd en een vooruitblik op wat ze in de toekomst zullen schrijven. De dame van vijftig kan tegen die tijd vaststellen hoe dicht ik bij de waarheid zit; maar voor vanavond heb ik genoeg geschreven (in nog geen vijftien minuten, zie ik).

Woensdag 5 maart

Net terug na vier dagen in Asheham en een in Charleston. Ik zit op Leonard te wachten met een brein waarin het gedender van de treinwielen nog voortdreunt, waardoor lezen onmogelijk is. En ik moet nog een schrikbarende hoop lezen! Het volledige oeuvre van James Joyce, Wyndham Lewis, Ezra Pound om het te kunnen vergelijken met het volledige oeuvre van Dickens en mevrouw Gaskell; verder ook nog George Eliot; en tot slot Hardy. En zo juist heb ik een niet al te kritisch stuk over tante Anny⁵ geschreven. Ja, nadat ik de laatste keer mijn dagboek heb bijgehouden is ze, vandaag op de kop af een week geleden, in Freshwater overleden en gisteren in Hampstead begraven, op de plek waar we zes of zeven jaar geleden Richmond in een gele mist ter aarde hebben zien bestellen. Ik neem aan dat mijn gevoelens voor haar voor de helft op niets zijn gestoeld; of liever gezegd voor de helft afgeleid van andere gevoelens. Vader had erg veel met haar op; zij is vrijwel de laatste die heengaat van het oude negentiende-eeuwse Hyde-Park-Gate-wereldje. In tegenstelling tot de meeste oude dames was er haar klaarblijkelijk weinig aan gelegen of je haar kwam opzoeken; ze vond het geloof ik wel eens pijnlijk om ons te zien, alsof we ver waren afgedwaald en herinneringen aan ongelukkige dagen opriepen, waar ze maar liever niet meer bij stilstond. Ook was ze, in tegenstelling tot de meeste oude tantes, snugger genoeg om aan te voelen hoe schril het contrast was in onze meningen over kwesties die in deze tijd spelen; en dat gaf haar misschien een binnen haar vertrouwde kring nauwelijks bestaand gevoel dat ze oud, aftands en uit de tijd was. Ze had wat dat aangaat van mij niets te vrezen, want ik heb haar altijd oprecht bewonderd; maar het valt niet te ontkennen dat onze beide generaties volkomen verschillend tegen de dingen aankijken. Twee, misschien wel drie jaar geleden zijn L. en ik eens bij haar op bezoek geweest; ze was veel kleiner van stuk geworden zoals ze daar in haar eentje zat met een boa om, in een salon die, zij het op kleinere schaal, vrijwel identiek was aan de oude salon; er hing dezelfde ingetogen aangename achttiende-eeuwse sfeer compleet met oude portretten en oud porselein. Ze had de thee al klaar staan. Ze was een beetje afwezig en meer dan zo maar een beetje weemoedig. Ik heb haar naar vader gevraagd en ze vertelde hoe die jongemannen op een ‘gulle melancholieke manier’ lachten en hoe intens gelukkig, maar wel egoïstisch haar generatie was geweest; en dat onze generatie haar ook best aardig leek maar wel schrikbarend; maar wij kenden dan ook geen schrijvers zoals zij. ‘Er zijn er een paar die misschien net aan dat peil kunnen tippen; Bernard Shaw bijvoorbeeld; maar niet overtuigend. Het plezierige was hen als gewone mannen te hebben gekend en niet als grote namen.’ En toen kwam ze met een verhaal over Carlyle en vader; Carlyle die gezegd zou hebben dat hij nog liever zijn gezicht in een modderpoel zou wassen dan voor de krant schrijven. Ik weet nog dat ze haar hand in een tas of een doos naast de haard liet glijden en zei dat ze daar een roman bewaarde die voor driekwart was voltooid, maar die ze niet af kon krijgen. Ik neem ook niet aan dat hij ooit af gekomen is; maar goed, in The Times van morgen heb ik alles gezegd wat er te zeggen valt, hier en daar wat opgesmukt. Ik heb Hester geschreven, maar ik twijfel aan de oprechtheid van mijn gevoelens.

Woensdag 19 maart

Het leven stapelt zich in zo’n ijltempo op dat ik geen tijd vind de gelijkelijk groeiende berg overdenkingen op te schrijven waarvan ik altijd een kattebelletje maak zodra ze bij me opkomen om ze dan later hierin op te nemen. Ik had me voorgenomen iets te schrijven over de Barnetts en vooral de weerzinwekkendheid van hen die, gespeend van zelfkritiek, met hun vingers in andermans zielen poelen. De Barnetts zaten er op zijn minst tot aan hun ellebogen in; ze laten zich als notoire filantropen zo in de kaart kijken dat ze een schoolvoorbeeld vormen; ze geven zich met hun karakteristiek gebrek aan twijfel en inleving wel zo ongenadig bloot dat mijn nuchter kritisch vermogen bijna met me op de loop gaat. Is het vooral intellectualistisch snobisme waardoor ik zo’n afkeer van ze heb? Is het snobisme om uit je vel te springen wanneer ze dingen zegt als ‘Toen stond ik vlak voor de Poorten des Hemels’ – of bedenkt dat God = goed, Satan = kwaad. Gaat deze grofkorrelige wijze van denken noodzakelijkerwijs samen met dienstbaarheid aan de medemens? En dan die uitgestreken voortvarendheid van hun eigendunk! Geen moment vragen ze zich af met welk recht ze handelen – ze stomen bijna mechanisch door totdat al hun goede werken onvermijdelijk gigantische vormen aannemen en verpletterend vrucht afwerpen. Bovendien, welke vrouw met een greintje gevoel of zelfkennis durft dergelijke loftuitingen op haar genialiteit aan te halen? Misschien wortelt het wel in de pluimstrijkerij van de ongeletterden en het gemak waarmee de armen zich alles laten gezeggen. Meer en meer bekruipt me een intense walging als ik zie dat de een de ander zijn wil oplegt, zijn macht laat gelden, domineert. Ten slotte kan ik als letterkundige hels worden van de gladde manier waarop ze ervoor zorgt dat het verhaal zal uitgroeien tot een volwaardige schouderklop, als een onmatige pioen. Maar ik raak slechts aan de oppervlakte van wat ik in wezen van deze twee kloeke banden⁶ denk.

Donderdag 27 maart

... Night and Day dat L. de afgelopen twee ochtenden en avonden heeft zitten lezen. Ik geef toe dat ik met zijn oordeel dat hij vanochtend uiteindelijk heeft uitgesproken erg blij ben; in hoeverre je erop moet afdingen weet ik niet. Volgens mij is N. & D. een veel rijper, afgeronder en bevredigender boek dan The Voyage Out; wat ook wel zou dienen. Ik neem aan dat ik me blootstel aan de beschuldiging mijn tijd te verdoen met onbelangrijke gevoelens. Ik voorzie dan ook beslist geen twee drukken. En toch kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat ik qua originaliteit en oprechtheid in de huidige Engelse romanschrijverij niet slecht afsteek bij de meeste modernen. L. vindt de denkwereld knap zwaarmoedig. Het komt maar al te veel overeen met wat hij gisteren zei. En toch, als men binnen een ruim kader over mensen wil schrijven en wil zeggen wat men denkt, hoe kun je dan aan zwaarmoedigheid ontkomen? Waarmee ik niet wil zeggen dat ik de hoop heb opgegeven: maar wat zich op het schouwtoneel afspeelt komt me zo uitermate vreemd voor; en aangezien de geijkte antwoorden niet voldoen moet men naarstig op zoek naar nieuwe, en het proces van het overboord gooien van het oude terwijl men nog op geen stukken na weet wat ervoor in de plaats moet komen is niet verheffend. Maar wat stellen Arnold Belmett of Thackeray er bijvoorbeeld voor in de plaats, als je het op de keper beschouwt? Is hun antwoord zo opwekkend – zijn hun oplossingen bevredigend – stellen ze er iets tegenover waarop men volmondig ja zou kunnen zeggen als men ook maar een greintje zelfrespect had? Ik heb nu het laatste stuk afschuwelijk tikwerk achter de rug en als ik deze bladzijde heb vol gepend zal ik een brief schrijven en voorstellen om maandag met Gerald⁷ te gaan lunchen. Ik geloof niet dat ik ooit met meer plezier heb geschreven dan aan de laatste helft van Night and Day. Niet één keer is het me zo zwaar gevallen als The Voyage Out; en als je mag afgaan op het gemak en het animo waarmee je er zelf aan hebt gewerkt, zou ik hoop kunnen koesteren dat er tenminste een paar mensen zijn die er plezier aan zullen beleven. Ik vraag me af of ik het zelf ooit nog eens zal lezen. Zal de tijd ooit aanbreken dat ik het kan opbrengen mijn eigen werk te lezen zonder te blozen – te huiveren en weg te willen kruipen?

Woensdag 2 april

Gisteren heb ik Night and Day bij Gerald afgegeven en heb op zijn kantoor een onderhoud met hem gehad, deels over huiselijke aangelegenheden en deels over het vak. Ik heb een hekel aan de zakelijke kijk van de stereotiepe soosloper op literatuur. Ik krijg er onweerstaanbaar de neiging door om te gaan opscheppen: ik heb van Nessa en Clive en Leonard hoog opgegeven; en benadrukt hoeveel geld ze wel niet verdienen. Daarna hebben we het pak opengemaakt en de titel beviel hem wel, maar hij was erachter gekomen dat Maud Annesley een boek heeft geschreven dat Nights and Days heet – waardoor ze bij Mudie wel eens in de war zouden kunnen komen. Maar hij verzekerde me dat hij het in elk geval zal uitgeven; en al met al waren we erg hartelijk tegen elkaar; en het viel me op dat elk sprietje van zijn haar wit is en ertussen de sprietjes enige ruimte is; een zeer krenterig ingezaaide akker. Op Gordon Square heb ik thee gedronken.

Zaterdag 12 april

Deze tien minuten zijn van Moll Flanders afgepikt, dat ik uitgaande van mijn tijdschema gisteren niet heb uit gekregen omdat ik ben gezwicht voor de drang om het boek weg te leggen en naar Londen te gaan. Maar ik heb Londen door zijn ogen gezien, met name het uitzicht op witte kerken en paleizen vanaf Hungerford Bridge. Ik heb met zijn ogen de lucifers ventende vrouw gezien; en het straatslijpende, slonzige kind dat ik op St. James’ Square zag rondhangen leek me zo weggelopen uit Roxana of Moll Flanders. Het moet wel een groot schrijver zijn als hij me na 200 jaar nog zo in de ban weet te houden. Een groot schrijver – en Forster heeft niet een van zijn boeken gelezen! Forster wenkte me vanuit de Bibliotheek toen ik kwam aanlopen. We hebben elkaar warm de hand geschud; en toch voel ik steeds weer hoe hij terugdeinst voor me, als vrouw, als intelligente vrouw, als vrouw van deze tijd. Ik voelde het ook nu weer en heb hem toen Defoe warm aanbevolen en ben ervandoor gegaan om nog meer van Defoe in huis te halen en heb onderweg bij Bickers een boek van hem gekocht.

Donderdag 17 april

Hoezeer men ook op de Stracheys kan afgeven, hun geest blijft van begin tot eind een bron van genoegen; zo sprankelend, scherp en adrem. Moet ik daar nog aan toevoegen dat ik de eigenschappen die ik het meest bewonder bewaar voor mensen die geen Strachey heten? Het is zo lang geleden dat ik Lytton heb gezien dat ik mijn beeld van hem te veel levendig houd met wat ik van hem lees en zijn artikel over Hester Stanhope behoort beslist niet tot zijn beste. Ik zou deze bladzijde kunnen vullen met roddel over stukken die mensen in de Athenaeum⁸ hebben geschreven; gisteren ben ik namelijk bij Katherine op de thee geweest en Murry zat er maar een beetje stom en met een vies gezicht bij en leefde pas op als het gesprek in zijn straatje kwam. Hij bezit nu al de afgunstige vooringenomenheid van een ouder voor zijn kroost. Ik heb geprobeerd om eerlijk te zijn, alsof eerlijkheid deel uitmaakt van mijn filosofie, en gezegd dat ik aan Grantorto in zijn stuk over zangvogels weinig aan vond en dat Lytton me tegenviel en zo. De leefwereld van mannen werkt op mij verwarrend. Wantrouwen ze ons? Verachten ze ons? En zo ja, waarom blijven ze er dan de hele tijd bij zitten als je op bezoek bent? Waar het op neerkomt is dat als Murry over Eliot bijvoorbeeld met iets orthodox mannelijks komt aandragen en me kleineert omdat ik zo benieuwd ben te horen wat hij van me heeft gezegd, ik geen duimbreed toegeef; ik bedenk alleen dat de intelligentie van de man door een stijle afgrond wordt doorkliefd en hoezeer ze prat gaan op een standpunt dat veel weg heeft van achterlijkheid. Ik vind het veel gemakkelijker om met Katherine te praten; in haar beamen of verweren is ze helemaal zoals ik het van haar verwacht; we kunnen in veel kortere tijd veel meer afwerken; maar ik respecteer Murry wel. Steeds hoop ik dat wat ik doe hem zal bevallen. Heinemann heeft K.M.’s verhalen afgewezen; ze was vreemd genoeg gepikeerd dat Roger haar niet op zijn feest had uitgenodigd. Haar onverstoorbaarheid blijkt niet erg diep te gaan.

Paaszondag 20 april

In de leegte die op elk lang artikel volgt, en Defoe is deze maand al het tweede hoofdartikel, heb ik dit dagboek te voorschijn gehaald en ben, zoals altijd als je iets van je zelf leest, met een soort schuldbewuste intensiteit aan het lezen geslagen. Ik geef toe dat ik nogal geschrokken ben van de wilde warrige stijl die grammaticaal vaak niet deugt en soms schreeuwt om ander woordgebruik. Ik probeer de nog onbekende Virginia die dit later zal lezen voor te houden dat ik het veel beter kan; en hier maar niet bij stil te blijven staan; en het onder geen beding aan de openbaarheid prijs te geven. Een complimentje kan ik er nu wel aan toevoegen en dat is dat het uit de losse pols en met verve is geschreven waardoor soms een onverwacht schot in de roos wordt gelost. Meer ter zake doende is mijn overtuiging dat deze gewoonte om alleen voor me zelf te schrijven een goede oefening is. Het houdt de gewrichten soepel. Het maakt niet uit of ik de plank wel eens missla of uitglij. Door de snelheid waarmee ik schrijf is het zaak mijn onderwerp zo rechtstreeks en ondoordacht mogelijk onder vuur te nemen; vandaar dat ik naar een stel woorden moet grijpen, een keus moet maken en ze afvuren met minder bedenktijd dan nodig is om mijn pen in de inkt te dopen. Ik geloof dat ik in de loop van vorig jaar in wat ik als schrijfster heb gedaan een grotere losheid kan bespeuren, die ik toeschrijf aan de ongeregelde halfuurtjes die ik na de thee aan mijn dagboek besteed. Bovendien doemt een schaduw voor me op van een bepaalde vorm die een dagboek zou kunnen aannemen. Misschien leer ik te zijner tijd nog wel eens wat je van dit losse, doelloze levensmateriaal kunt brouwen; om er een andere toepassing voor te vinden dan ik er nu, zo veel doordachter en omzichtiger, in mijn boeken aan geef. Hoe zou ik mijn dagboek graag willen zien? Als een los en toch niet slordig weefsel, zo rekbaar dat ik er alles wat in mijn brein opkomt, of het nu zwaarwichtig, onbeduidend of mooi is, in kwijt kan. Ik zou graag willen dat het iets kreeg van een kolossaal oud schrijfbureau, of een bodemloze rommelkist waarin je een schat aan ongeregeld goed gooit zonder te kijken of het de moeite van het bewaren waard is. Daar zou ik dan na een jaar of twee weer op terug willen komen om te ontdekken dat de verzameling zich heeft gerangschikt en gelouterd en, zoals in zo’n vergaarbak ongemerkt gebeurt, is versmolten tot een stof, transparant genoeg om het licht van ons leven door te laten, en die toch bestaat uit onvergankelijke en verstilde bestanddelen met de onaantastbaarheid van een kunstwerk. Nu ik mijn oude dagboeken herlees, is volgens mij een eerste vereiste me niet de rol van censor aan te meten, maar te schrijven zoals ik me voel of over alles wat ik maar kwijt wil; wat me immers het meest aansprak waren dingen die ik te hooi en te gras heb ingevoegd en eerst nu een betekenis krijgen die ik toentertijd niet heb gezien. Maar uit een losse pols ga je al gauw slordig schrijven. Je moet er moeite voor doen om stil te staan bij een persoon of voorval waarvan je per se een aantekening wilt maken. Je kunt je pen niet zo maar de vrije loop geven; anders vrees ik dat je even laks en rommelig gaat schrijven als Vernon Lee. Háár gewrichten zitten me een beetje al te los.

Maandag 12 mei

We zitten tot over onze oren in de voorjaarsaanbieding van de uitgeverij; sinds vanmorgen zijn Murry, Eliot en ik overgeleverd aan het lezerspubliek. Dat is misschien de reden dat ik me een weinig maar onmiskenbaar terneergeslagen voel. Ik heb een gebonden uitgave van Kew Gardens doorgelezen; nadat ik deze boze taak had uitgesteld tot alles rond was. Het eindresultaat is vaag. Het komt me onbenullig en kort voor; ik begrijp niet dat L. er zo van onder de indruk was. Volgens hem is het tot dusver het beste korte stuk dat ik heb geschreven; en zijn oordeel heeft me ertoe gebracht The Mark on the Wall te lezen waarop ik aardig wat heb aan te merken. Zoals Sydney Waterlow eens heeft gezegd, het ergste van schrijven is dat men zich zo ophangt aan lovende woorden. Ik weet bijna zeker dat ik die voor dit verhaal niet zal krijgen; en dat zal niet helemaal langs mijn koude kleren gaan. Als ik het zonder moet stellen kan ik ’s morgens maar met moeite aan het schrijven komen; maar de neerslachtigheid duurt niet langer dan een half uurtje en zodra ik eenmaal weer aan de gang ben vergeet ik het helemaal. Je moet serieus proberen om je over voor- en tegenspoed niet druk te maken; hier een complimentje, daar stilzwijgen; Murry en Eliot worden volop besteld en ik niet; maar het feit waar alles om draait blijft onwrikbaar overeind, namelijk dat ik zelf plezier beleef aan mijn kunst. En deze geestelijke nevelen hebben andere oorzaken, vermoed ik; ofschoon ze diep verborgen liggen. Er is sprake van eb en vloed in het levensgetij die er debet aan zijn; al weet ik niet precies wat eb en wat vloed teweegbrengt.

Dinsdag 10 juni

Ik moet de vijftien minuten die nog resten voor het eten gebruiken en doorschrijven om het hiaat op te vullen. We zijn net terug van de Club⁹; hebben bij de Pelican Press een herdruk van Mark on the Wall besteld; en bij James thee gedronken. Zijn nieuwtje is dat Maynard uit verbolgenheid over de vredesvoorwaarden zijn ontslag heeft genomen, het kantoorstof heeft afgeklopt en nu academicus in Cambridge is geworden. Maar ik moet eigenlijk mijn eigen lof zingen, want ik ben gestopt op het punt dat we terugkwamen uit Asheham en zagen dat de tafel in de vestibule volgepakt, bezaaid lag met bestellingen voor Kew Gardens. De hele sofa werd erdoor bedolven en we zijn steeds van tafel gelopen om ze open te maken en hebben, moet ik tot mijn spijt bekennen, ruzie gemaakt, omdat we allebei opgetogen waren en we ons lieten meeslepen door tegenstrijdige golven van emotie die tot schuimkoppen werden opgezweept door de springvloed in Charleston.¹⁰ Al deze bestellingen – rond de 150 van boekhandelaren en particulieren – zijn het gevolg van een bespreking in het Lit. Sup., waarschijnlijk door Logan¹¹, waarin het met de lof wordt ontvangen waarvan ik in alle bescheidenheid vind dat hij me toekomt. En tien dagen geleden nog heb ik met stoïcijnse kalmte mijn afgang onder ogen gezien! Het plezier van dit succes werd danig verstoord, allereerst door onze ruzie en ten tweede door de noodzaak een kleine negentig exemplaren verzendklaar te maken, omslagen snijden, etiketten drukken, ruggen lijmen en ten slotte verzenden, waarmee al onze vrije en deels onze onmisbare tijd tot nu toe is heengegaan. Maar het succes heeft zich in de afgelopen dagen werkelijk over ons uit gestort! Als toegift kreeg ik een brief van Macmillan uit New York, waar ze zo onder de indruk zijn van The Voyage Out dat ze Night and Day ook willen lezen. Ik denk dat dit gelukzalige gevoel gauw zal zijn afgestompt. Ik nip ervan maar wat roem werkelijk inhoudt moet men rustig op zich laten inwerken. Ik neem aan dat je vrienden de jus eraf halen. Zaterdag heeft Lytton samen met de Webbs hier geluncht en toen ik hem van al mijn wapenfeiten vertelde meende ik hem even te zien betrekken en hoewel hij onmiddellijk weer opklaarde was de zon die mijn blozende vrucht deed stralen al achter de wolken verdwenen. Maar goed, op zijn wapenfeiten heb ik vrijwel eender gereageerd. Ik voel niet de minste voldoening als hij omstandig uitweidt over een exemplaar van Eminent Victorian’s, ingenaaid en van het initiaal ‘M’ of ‘H’ voorzien door mijnheer of mevrouw Asquith. Toch geeft de gedachte eraan hem klaarblijkelijk een heerlijk warm gevoel. De lunch was geslaagd. We hebben in de tuin gegeten en Lytton voerde met voorkomendheid, en toch meer zelfvertrouwen dan vroeger, de boventoon tijdens de gesprekken. ‘Maar ik stel helemaal geen belang in Ierland...’

Zaterdag 19 juli

Ik neem aan dat het gepast is iets te zeggen over de dag waarop het vredesverdrag wordt getekend, hoewel ik niet weet of het zin heeft om daarvoor een nieuwe kroontjespen in te zetten. Ik zit in het raam waardoor de gestadig druppelende regen, die op de bladeren tikkelt, bijna op mijn hoofd terecht komt. Over een minuut of tien begint hier in Richmond de optocht. Ik vrees dat er weinig mensen zullen zijn om de gemeenteraadsleden die waardig opgedoft door de straten zullen marcheren toe te juichen. Ik zit met een gevoel dat je krijgt in een kamer waar de stoelen met lakens zijn afgedekt; alsof ik alleen ben achtergebleven en iedereen naar buiten is getrokken. Ik voel me miserabel, mistig en mistroostig. We hebben de optocht in de stad uiteraard niet gezien. Alleen de afvalbakken aan de rand van de route. De regen is tot een half uur geleden uitgebleven. De bedienden hebben vanochtend de ervaring van hun leven gehad. Ze hadden een plekje op Vauxhall Bridge weten te bemachtigen en niets gemist. Generaals en soldaten en tanks en verpleegsters en fanfares trokken in een twee uur durende stoet voorbij. Volgens hen hadden ze hun hele leven nog nooit zo iets schitterends gezien. Samen met de zeppelinaanval zal de optocht een belangrijke plaats innemen in de annalen van het gezin Boxall. Ach, ik weet het niet hoor – voor mij is het een feest voor het personeel; iets dat op touw is gezet om de ‘mensen’ zoet te houden en stroop om de mond te smeren – en nu bederft de regen de pret. Ik denk dat ik daarom zo mistroostig ben. Mij zijn deze festiviteiten rond de tekening van het vredesverdrag te berekenend, politiek en onoprecht. Bovendien zijn ze gespeend van enige luister en is de spontaniteit ver te zoeken. Her en der hangen vlaggen uit; ook bij ons, omdat de bedienden, ik neem aan uit snobisme, erop hebben gestaan er een aan te schaffen om ons te verrassen. Gisteren kropen in Londen weer de gebruikelijke, klittende, kleurloze mensenkluiten, slaperig en sloom als een horde verzopen bijen over Trafalgar Square en slingerden in slierten over de trottoirs in de directe omgeving. Het enige dat een opmonterende aanblik bood was niet te danken aan versierkunst maar eerder aan het briesje dat er stond; een paar tongvormige wimpels die aan de zuil van Nelson waren bevestigd likten de lucht, rolden zich op en weer uit als gigantische drakentongen, met een trage, slangachtige schoonheid. Verder waren schouwburgen en muziektheaters rijkelijk benopt met forse glazen speldenkussens die nogal vroegtijdig van binnenuit helemaal straalden – men had de feestverlichting toch wel wat beter tot zijn recht kunnen laten komen. Overigens was de avond zoel en luisterrijk en geruime tijd nadat we naar bed waren gegaan werden we uit de slaap gehouden door vuurpijlen die afgingen en een seconde onze kamer verlichtten. (En nu luiden, onder het grauwe pallium van regen, de klokken van Richmond – terwijl kerkklokken slechts doen denken aan trouwerijen en christelijke kerkdiensten.) Ik kan niet ontkennen dat ik me door zo luguber te schrijven een beetje kleinzielig voel; we worden immers allemaal verondersteld onze stand op te houden en te doen of we vrolijk zijn en ons uitstekend vermaken. Zo was het vroeger op verjaardagen, als er om een of andere reden iets scheef was gegaan, een erezaak om in de kinderkamer de schijn op te houden. Jaren nadien kon je toegeven dat je het afschuwelijke verlakkerij had gevonden; en als deze slaafse kuddes er jaren later voor uit zullen komen dat ze door de schone schijn heen zagen en hun buik ervan vol hebben – nou en – is dat een reden om nu minder zwart te kijken? Ik geloof dat het diner op de 1917 Club en de toespraak van mevrouw Besant zo mogelijk het laatste greintje plezier hebben gesmoord. Hobson was sardonisch. Zij – een zeer gevulde oude dame met zure trekken maar niettemin een formidabel hoofd bedekt met dik krullend wit haar – begon met een vergelijking te trekken tussen het verlichte en feestvierende Londen en Lahore. En daarna gaf ze ons een veeg uit de pan omdat we India zo slecht behandeld hadden, waarbij ze zich zelf klaarblijkelijk tot de ‘anderen’ rekende en niet tot ‘ons’. Ik geloof echter niet dat haar betoog steekhoudend was al klonk het allemaal erg geloofwaardig en bracht de 1917 Club met instemming de handen op elkaar. Als ik naar iemand zit te luisteren komt het onwillekeurig op me over als een geschreven tekst waardoor de stijlbloemen, waarmee ze af en toe uitbundig zwaaide, erg veel weg hadden van kunstbloemen. Steeds duidelijker staat me voor ogen dat alleen kunstenaars eerlijke mensen zijn en dat deze maatschappijhervormers en filantropen zich zo laten meeslepen en onder de dekmantel van de naastenliefde zo veel laaghartige begeerten verbergen dat er als puntje bij paaltje komt meer op hen dan op ons aan te merken valt. Maar wat zou ik doen als ik een van ‘hen’ was?

Zondag 20 juli

Misschien maak ik het verslag van de vredesfestiviteiten toch maar af. Wat zijn we als het erop aankomt toch kuddedieren! – zelfs de verstoktste zwartkijkers. Hoe dan ook, nadat ik onbewogen de optocht en het gebeier had uitgezeten, kreeg ik na het eten toch het gevoel dat als er iets gaande was we er misschien maar beter bij konden zijn. Ik heb Leonard, de ziel, opgepord en Walpole waarin ik aan het lezen was aan de kant gesmeten. Nadat we eerst een stel lampen hadden ontstoken en vastgesteld dat de regen was opgehouden, zijn we kort voor de thee de deur uit gegaan. Al enige tijd hadden knallen aangekondigd dat ons een vuurwerk te wachten stond. De deuren van het café op de hoek stonden open en het was er stampvol; walsende paartjes; liederen die met onvaste stem werden gegalmd alsof zingen zonder dronken te zijn niet mogelijk is. Een troep jongetjes met lantarens paradeerde op het gras en ze sloegen met stokken de maat. Niet veel winkels hadden het ervoor overgehad om elektrisch licht aan te steken. Een vrouw uit de upper-classes werd stomdronken door twee benevelde mannen ondersteund. We liepen met een kleine stroom mensen mee naar Richmond Hill. Halverwege was de verlichting vrijwel nihil, maar we zijn doorgelopen tot op het hoogste punt in het park. Daar kregen we wat te zien – niet veel bijzonders overigens, want al het vocht had het kruit zijn kracht ontnomen. Rode en groene en gele en blauwe bollen stegen langzaam op, spatten uiteen, ontloken tot een ovaal licht dat in kleine deeltjes naar beneden viel en doofde. Op verscheidene plaatsen waren lichtschijnsels te zien. Het was prachtig de pijlen tussen de bomen boven de Theems te zien opstijgen. De gezichten van de mensen werden onnatuurlijk verlicht; en dan was er natuurlijk die grauwe mist die alles dempte en het vuur zijn gloed ontnam. Een treurig gezicht waren de ongeneeslijke soldaten in de Star and Garter die, van ons afgewend, in bed lagen, rookten en wachtten tot het lawaai zou verstommen. Wij waren kinderen die zoet gehouden moesten worden. Om elf uur zijn we dan ook weer naar huis gegaan en konden vanuit mijn werkkamer zien hoe Ealing uitbundig zijn best deed feest te vieren en een vuurballon steeg zelfs zo hoog dat L. dacht dat het een ster was; maar toen waren het er ineens negen. Vandaag laat de regen er geen twijfel over bestaan dat alle overige festiviteiten volledig in het water zullen vallen.

Dinsdag 21 oktober

Vandaag wordt de slag bij Trafalgar herdacht en gisteren was een gedenkwaardige dag omdat Night and Day is uitgekomen. Vanochtend kreeg ik mijn zes presentexemplaren waarvan er inmiddels al weer vijf de deur uit zijn, zodat ik me nu voorstel hoe vijf van mijn vrienden zich als aasgieren te goed doen. Ben ik gespannen? Vreemd genoeg niet zo erg; eerder opgetogen en blij dan zenuwachtig. Het belangrijkste is dat het boek bestaat, dat het onherroepelijk uit is; vervolgens heb ik er wat in gelezen en het beviel me wel; bovendien voel ik een soort berusting, dat de mensen aan wier oordeel ik waarde hecht het waarschijnlijk goed zullen vinden, die enorm wordt versterkt door de wetenschap dat ik zelfs als dat niet het geval mocht zijn, op eigen kracht weer een nieuw verhaal onder handen zal nemen. Als Morgan en Lytton en de anderen enthousiast zijn zal mijn gevoel van eigenwaarde uiteraard toenemen. Het wordt pas vervelend als mensen de geijkte dingen gaan zeggen. Maar al met al staat me duidelijk voor ogen waar ik heen wil; ik voel dat ik dit keer alle kansen heb gekregen en mijn best heb gedaan; zodat ik me erbij kan neerleggen en de verantwoordelijkheid afschuiven op God.

Donderdag 23 oktober

De eerste vruchten van Night and Day moet ik optekenen. ‘Zonder twijfel een boek van de eerste orde’ Clive Bell. Maar goed, voor hetzelfde geld was het bij hem niet in de smaak gevallen. Op The Voyage Out had hij van alles aan te merken. Ik geef toe dat het me plezier doet, maar ben niet overtuigd dat het waar is wat hij zegt. Er blijkt echter wel uit dat ik er terecht niet over inzit. De mensen voor wier oordeel ik ontzag heb zullen vast niet zo onverdeeld enthousiast zijn als hij, maar uiteindelijk zijn standpunt toch wel delen, denk ik.

Donderdag 30 oktober

Als excuus dat ik zo weinig schrijf heb ik reumatiek en afgezien van de reumatiek is mijn hand het schrijven beu. Als ik me zelf beroepsmatig zou kunnen behandelen als een onderwerp voor analyse, zou ik een interessant verhaal kunnen samenstellen over de afgelopen paar dagen, over mijn wisselvallige gevoelens omtrent N. & D. Nadat Clive had geschreven volgde een brief van Nessa – onvoorwaardelijke lof; daar bovenop de brief van Lytton – enthousiaste loftuitingen; een groots wapenfeit; een klassiek boek; enzovoort; daarna kwam Violets ophemelende brief; en toen volgde gisterenochtend deze regel van Morgan: ‘Ik vind het minder goed dan The Voyage Out.’ Hij sprak weliswaar ook over grote waardering en had het in grote haast gelezen en zich voorgenomen het te herlezen, maar zette ermee toch een domper op de reacties van de anderen. Goed, maar het verhaal is nog niet af. Bij drieën in de middag voelde ik me door zijn bedenkingen beter en minder bezwaard dan door de lovende woorden van de anderen – alsof ik weer tussen de mensen was beland na een gelukzalige buiteling over gummiachtige wolken en kussenzachte heuvels. Ik geloof dat ik toch aan geen mening meer waarde hecht dan aan de zijne. Verder staat er vanochtend een kolommetje in The Times; lof alom; en zinnig geschreven; er wordt onder meer in gezegd dat N. and D. weliswaar op het eerste gezicht minder briljant is maar wel meer diepgang heeft dan het andere; daarmee ben ik het eens. Ik hoop dat ik deze week heelhuids door de recensies kom; daarna zou ik graag een paar intelligente brieven ontvangen; maar ik wil ook graag korte verhaaltjes gaan schrijven; alles bij elkaar voel ik me wel opgelucht.

Donderdag 6 november

Gisterenavond hebben Sydney en Morgan bij ons gegeten. Achteraf ben ik blij dat ik er een concert voor heb laten schieten. De twijfel over Morgan en N. and D. is uit de weg geruimd. Ik begrijp waarom hij het vindt onderdoen voor V.O.; en nu ik het begrijp zie ik ook in dat het geen ontmoedigende kritiek is. Misschien is intelligente kritiek dat wel nooit. Niettemin deins ik ervoor terug om het op te schrijven omdat ik zelf zo veel kritiek lever. Wat hij zei kwam hierop neer: N. and D. is een strikt formeel boek dat volgens de klassieke regels is geschreven; daarom vraagt het, of vraagt hij, een grotere mate van inlevingsmogelijkheid bij de karakters dan in een boek als V.O., dat vaag en universeel is. Niet één van de personages in N. and D. wekt sympathie op. Het kon hem niet schelen hoe het hen verging. Hij had ook niet veel op met de mensen in V.O., maar had dat niet als een gemis gevoeld. Voor het overige had hij vrijwel alleen bewondering; zijn bedenking houdt niet in dat N. and D. van een lagere orde zou zijn dan ’t andere. O ja, en aan schoonheid ontbreekt het waarachtig niet. In wezen zie ik geen reden me door hem neerslachtig te voelen. Sydney zei dat hij er volledig van ondersteboven was en meende dat het boek dit keer ‘helemaal uit de verf is gekomen’. Maar ik begin eentonig te worden! O ja zeker, de bejaarde Virginia zal hier later het nodige van overslaan; maar voor het ogenblik lijkt het belangrijk. Cambridge Magazine herhaalt wat Morgan heeft gezegd over de aversie voor de mensen in het boek; desondanks heb ik een plaats veroverd in de voorste regionen van de eigentijdse literatuur. Ik behandel mijn karakters met cynisme, beweert men; vervolgens treden ze onmiddellijk in detail en Morgan, die – gezeten bij de gashaard – de recensie las, begon tegen te sputteren. Zo gaat dat, de critici verschillen op bepaalde punten van mening en de betreurenswaardige auteur die ze probeert bij te benen wordt in stukken gereten. Voor het eerst in al die jaren heb ik tussen tien en elf langs de oever van de rivier gewandeld. Ja, het is hier net als in het leegstaande huis waarmee ik het eens heb vergeleken de kamer met stofhoezen over de stoelen. De vissers zijn er zo vroeg nog niet; een leeg pad; maar wel liet een groot vliegtuig zich horen. We hebben nauwelijks gepraat, wat bewijst dat we (ik tenminste) stiltes niet schuwen. Morgan heeft de geest van een kunstenaar. Hij komt op de proppen met eenvoudige dingen die je van blaaskaken niet hoort; juist om die reden vind ik hem de beste criticus. Ineens komt hij aandragen met voor de hand liggende dingen die je zelf over het hoofd hebt gezien. Hij zit met een roman waar hij zelf aan bezig is, waarvoor hij op zoek naar de juiste toon de toetsen bevingert, maar vooralsnog alleen dissonanten voortbrengt.

Vrijdag 5 december

Weer zo’n reuzensprong, maar ik geloof dat dit dagboek gestadig, zij het traag, adem zal blijven halen. Ik bedenk me dat ik sinds we terug zijn niet één Grieks boek heb opgeslagen; haast niets anders heb gelezen dan wat ik moet recenseren, waaruit blijkt dat ik de tijd voor schrijven absoluut niet in eigen hand heb gehad. De schrik slaat me een beetje om het hart als ik merk hoezeer ik maar met één ding tegelijk bezig kan zijn. Mijn geest heeft zich door ongedurigheid, of om een andere reden van het maagdelijk papier waarop ik heb zitten staren afgewend en is als een verdoold kind – dat door het huis dwaalt en op de onderste traptrede gaat zitten om te huilen. Night and Day fladdert nog om me heen en is er oorzaak van dat ik veel tijd verdoe. George Eliot weigerde altijd recensies te lezen omdat gepraat over haar boeken haar in het schrijven belemmerde. Ik begin te begrijpen wat ze bedoelde. Ik trek me lof of afkeuring niet bovenmatig aan, maar ze werken verstorend, nopen tot terugblikken en voeden de wens nader uitleg te geven of dingen na te slaan. Vorige week werd in Wayfarer een venijnige alinea aan me gewijd; deze week zorgt Olive Heseltine voor een pleister op de wonde. Maar ik schrijf liever op mijn eigen manier over Four Passionate Snails dan, zoals K.M. beweert dat ik ben, een tweede Jane Austen te zijn.

1920

Maandag 26 januari

De dag na mijn verjaardag; ik ben nu achtendertig, best, ik weet zonder meer zeker dat ik nu aanzienlijk gelukkiger ben dan toen ik achtentwintig was; en vandaag gelukkiger dan gisteren omdat ik vanmiddag enig idee heb gekregen hoe ik een nieuwe vorm aan mijn nieuwe boek kan geven. Denk eens in dat het een uit het ander voortspruit – zoals in An Unwritten Novel – alleen niet tien bladzijden maar zo’n tweehonderd bladzijden lang – zou dat niet de losse en luchtige trant opleveren waarnaar ik zoek; komt dat er niet dichter bij met behoud van vorm en vaart en toch alles, alles omvattend? Wat ik niet weet is in hoeverre het menselijk hart erin vervat zal zijn – heb ik dialoog voldoende onder de knie om het daarin te kunnen strikken? Mij staat dit keer namelijk een volkomen andere benadering voor ogen; zonder steigerwerk; zonder dat je bouwstenen kunt onderscheiden; alles schemerig, maar het hart, de gedrevenheid, de geestesgesteldheid, dat alles even lichtend als vuur in een nevel. Op die manier blijft er ruimte voor van alles en nog wat – een vrolijke noot – een ongerijmdheid – energiek en onbekommerd gaan en staan waar ik wil. Waar ik nog aan twijfel is of ik alles voldoende in de hand heb; maar denk je eens in (?) Mark on the Wall, K.G. en Unwritten Novel die lichtvoetig tot een eenheid versmelten. Welke vorm die eenheid moet krijgen staat nog te bezien; het thema is nog een open vraag; maar ik zie ongekende mogelijkheden in de vorm die ik twee weken geleden min of meer bij toeval voor me zag. Ik neem aan dat het vervloekte egoïstische ik wel een gevaar zal vormen; dat naar mijn idee Joyce en Richardson de das om heeft gedaan: ben je voldoende flexibel en rijk genoeg geschakeerd om tussen het boek en het ik een muur op te trekken zonder het vernauwende en beperkende effect dat het op Joyce en Richardson heeft gehad? Ik hoop maar dat ik mijn vak inmiddels voldoende versta om lezers op allerlei manieren te kunnen boeien. Ik moet hoe dan ook blijven aftasten en uitproberen, maar vanmiddag was er een straaltje licht. Ik geloof beslist dat ik uit het gemak waarmee ik An Unwritten Novel op stapel zet mag afleiden dat ervoor mij in die richting een weg open ligt.

Woensdag 4 februari

Mijn ochtenden besteed ik van twaalf tot een aan het lezen van The Voyage Out. Sinds juli 1913 heb ik het niet meer ingekeken. En als je me vraagt wat ik ervan vind dan moet ik daarop antwoorden dat ik het niet weet – het is ook zo’n harlekinade – zo’n lappendeken – soms sober en streng – soms oppervlakkig en nietszeggend – soms als Gods waarheid zelf – soms zo krachtig en vloeiend als ik maar zou kunnen wensen. Wat ik ervan moet denken mag de hemel weten. De misstappen zijn afgrijselijk genoeg om me het schaamrood op de kaken te brengen – waarna dan ineens weer een zinswending volgt, een snelle blik op de toekomst, die me op een ande-re manier doet gloeien. Door de bank genomen spreekt de geest van deze jonge vrouw me enorm aan. Ze neemt voortvarend alle hindernissen – en voorwaar, ze hanteert pen en inkt met talent! Veel beter dan dit is niet voor me weggelegd en ik ben gedoemd de geschiedenis in te gaan als de schrijfster die zich bedient van goedkope spitsvondigheid, gladde satire en soms heb ik wel eens het gevoel van een botte bijl – of eigenlijk een huisbakken stijltje – waarvoor ik me zelfs in mijn graf nog zal blijven omdraaien. En toch kan ik me indenken dat er mensen zijn die het beter vinden dan N. and D. Ik zeg niet er meer bewondering voor hebben, maar het gevoel iets stijlvollers, iets inspirerenders voorgeschoteld te krijgen.

Dinsdag 9 maart

In weerwil van enig angst en vrezen denk ik dat ik voorlopig maar doorga met dit dagboek. Soms denk ik wel eens dat het stijlfineer dat er zo goed bij paste is versleten – de stijl die aansloot bij het aangename onbekommerde uurtje na de thee; en dat de ondergrond waarop ik nu ben gestoten minder meegeeft. Doet er niet toe; ik stel me zo voor dat de oude Virginia, als ze haar bril opzet om te lezen wat maart 1920 te bieden had, met alle geweld zal willen dat ik doorga. Gegroet! lieve geest van me; en bedenk, ik vind vijftig nog geen bijster hoge leeftijd. Je kunt best nog ettelijke boeken schrijven; en zie hier de bouwstenen voor een gave roman. Maar om terug te keren naar de huidige drager van die naam, zondag ben ik naar Campden Hill geweest om het kwintet van Schubert te beluisteren – het huis van George Booth te bekijken – aantekeningen te maken voor mijn verhaal – me omgeven te voelen door rechtschapen burgers – om die redenen ben ik erheen gegaan en voor slechts zeven en een halve shilling werden al mijn wensen vervuld.

Ik waag te betwijfelen dat mensen hun eigen vertrekken met dezelfde vernietigende helderheid zien als waarmee ik ze zie, na een keer voor een uurtje te zijn binnen gelaten. Kille oppervlakkige welvoeglijkheid; dun als een maarts ijsvliesje op een plas. Een soort gezapige koopmanssfeer. Paardenhaar en mahonie verraden de ware aard; de witte lambrisering, de reproducties van Vermeer, de Omega tafel¹² en veelkleurige gordijnen zijn eigenlijk niet meer dan een snobistische maskerade. Nietszeggender kamers kan men zich niet indenken; het compromis; hoewel dat natuurlijk ook iets zegt. De gezinsconstellatie stuitte me tegen de borst. De oude mevrouw Booth tronend op een soort stilletje in de uitmonstering van een weduwe; geflankeerd door toegewijde dochters; met kleinkinderen als een soort symbolische cherubijnen. Van die nette saaie jongetjes en meisjes. Daar zaten we dan allemaal in bont en met witte handschoenen.

Zaterdag 10 april

Ik heb me voorgenomen om, als het meezit, volgende week aan Jacob’s Room te beginnen. (Dit is voor het eerst dat ik dat opschrijf.) Ik wil de lente graag beschrijven; en alleen dit even kwijt – dat je haast niet merkt dat de bladeren weer aan de bomen zitten, omdat het lijkt alsof ze er helemaal niet af zijn geweest – geen moment hebben we tegen het ijzerachtige zwart van de kale kastanjestammen aangekeken – ze bleven steeds zacht en getint; ik kan me niet heugen het ooit zo te hebben meegemaakt. Eigenlijk hebben we een winter overgeslagen; we hebben een soort midzomernachtsseizoen achter de rug en keren nu opnieuw terug naar het volle daglicht. Daarom valt het me haast niet op dat de kastanjes weer uitlopen – dat aan de boom voor ons raam de parasolletjes zich weer ontvouwen; en het gras op het kerkhof als groen water over de verweerde zerken vloeit.

Donderdag 15 april

Mijn handschrift lijkt nergens meer op. Misschien verwar ik het wel met mijn schrijven. Heb ik al gezegd dat Richmond¹³ zeer over mijn artikel over James te spraken was? Welnu, twee dagen geleden heeft die kleine aftakelende Walkley het in The Times aangevallen en gezegd dat ik was vervallen in H.J.’s kwalijkste maniërisme – door het leven getekende ‘figuren’ – en insinueerde dat ik een sentimentele vriendin was. Percy Lubbock werd er ook bij gesleept; maar terecht of ten onrechte ik ban het artikel beschaamd blozend uit mijn gedachten en zie ineens al mijn werk in een zo ongunstig mogelijk licht. Ik neem aan dat het als vanouds te maken heeft met ‘opgesmukte woordenstroom’ – ongetwijfeld kritiek die steek houdt, hoewel de kwaal uit me zelf voortkomt en ik niet door H.J. ben besmet, als dat tenminste een troost mag heten. Ik moet er anders wel op letten. Het sfeertje van The Times lokt het ook uit; ik moet als ik daar voor schrijf in elk geval formeel blijven, vooral waar het H.J. betreft en van daaruit een artikel opzetten als een soort gedetailleerde werktekening die vraagt om versiering. Desmond sprak echter ongevraagd zijn bewondering uit. Ik zou willen dat er een stelregel bestond voor lovende en slechte reacties. Ik voorspel dat ik onvermijdelijk in mindere of meerdere mate bedenkingen zal blijven oproepen. Ik spring nogal in het oog; en het zijn vooral de wat oudere heren die mij niet kunnen zetten. Men zal vast en zeker afgeven op An Unwritten Novel: ik kan vooraf alleen niet zeggen voor welke aanpak ze dit keer zullen kiezen. Deels schiet mensen het ‘goed schrijven’ in het verkeerde keelgat en dat is neem ik aan altijd zo geweest, men doet het af met ‘Pretentieus’; en dan nog wel een vrouw die goed schrijft en tot overmaat van ramp in The Times – dat is zo’n beetje het stramien. Dat weerhoudt me enigszins om aan Jacob’s Room te beginnen. Maar ik waardeer op- en aanmerkingen wel. Ze werken stimulerend, ook al zijn ze van Walkley afkomstig; die (ik heb het eens uitgezocht) vijfenzestig is, en bovendien vuige roddels rondstrooit en tot mijn genoegen zelfs door Desmond in de maling wordt genomen. Maar vergeet vooral niet dat er een kern van waarheid zit in wat hij zegt; meer dan alleen een kern als hij me verwijt dat ik in The Times op het verfoeilijke af fijnzinnig ben; fijnzinnig en gemoedelijk; ik geloof niet dat het gemakkelijk is om dat te verhelpen; immers, voor ik aan het artikel over H.J. begon had ik me voorgenomen te zullen zeggen wat ik dacht en het op mijn eigen manier te zeggen. Ik heb deze hele pagina nu wel vol geschreven, maar nog niet uitgemaakt hoe ik me zelf in toom moet houden als Unwritten Novel uitkomt.

Dinsdag 11 mei

Het is de moeite waard, ook voor de toekomst, om hier te vermelden dat de scheppende krachten die zo aangenaam borrelen als je met een boek begint, na verloop van tijd bedaren en je gelijkmatiger verder gaat. Twijfel steekt de kop op. Vervolgens geef je je over. Hardnekkig weigeren er de brui aan te geven en het gevoel dat de vorm uit de verf begint te komen maken vóór alles dat het boek je niet meer loslaat. Ik zit er een beetje over in. Hoe moet ik deze opzet van de grond krijgen? Zodra je aan de slag gaat voel je je als een wandelaar die het landschap er onder deze lichtval al eerder zo bij heeft zien liggen. Ik wil in dit boek niets schrijven waaraan ik geen plezier beleef. Maar schrijven is nu eenmaal altijd moeilijk.

Woensdag 23 juni

Ik heb toen met me zelf geworsteld over de vraag of ik er rond voor uit zou komen dat ik Conrads laatste boek niet goed vind. Ik ben ermee voor de draad gekomen. Het is (een beetje) pijnlijk om aanmerkingen te hebben op iemand waar je vrijwel uitsluitend naar opziet. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de waarheid schuilt in het feit dat hij nooit iemand tegen het lijf loopt die een goed boek van een slecht kan onderscheiden, waar nog bij komt dat hij buitenlander is, gebroken Engels spreekt, getrouwd is met een stompzinnig wezen, en zich meer en meer terugtrekt in wat hij vroeger uitstekend beheerste, maar dat hij er nu zo duimendik bovenop legt dat het resultaat niet anders dan als melodramatisch te bestempelen valt. Ik zou niet graag Virginia Woolf onder The Rescue zetten. Maar zal iemand mijn mening delen? Maakt niet uit, niets brengt me in mijn mening over een bepaald boek aan het wankelen. Niets – niets. Misschien alleen als het over een boek van een jonge schrijver gaat – of van een vriend – nee, zelfs dan vind ik me zelf onfeilbaar. Heb ik onlangs Murry’s toneelstuk niet afgekraakt en K’s verhaal op juiste waarde weten te schatten en met Aldous Huxley afgerekend; en kwetst het me niet in mijn oordeelkundigheid als ik hoor hoe Roger deze strikte maatstaven door het slijk haalt?

Donderdag 5 augustus

Laat ik eens proberen uitdrukking te geven aan wat erdoor me heen gaat als ik Don Quichotte na het eten lees – Allereerst dat schrijven neerkwam op het vertellen van een verhaal om de mensen, gezeten rond het vuur, aangenaam bezig te houden toen men het nog moest stellen zonder de middelen die wij hebben om ons te vermaken. Je ziet ze voor je, vrouwen die zitten te spinnen, mannen in gepeins verzonken, en het vrolijke fantastische, sappige verhaal wordt hun voorgelezen als waren het volwassen kinderen. Dat is volgens mij het meest in het oog springende motief voor D.Q.: ons koste wat het kost bezighouden. Voor zover ik kan beoordelen zijn de schoonheid en diepzinnigheid er onbewust ingeslopen: Cervantes was zich vrijwel niet bewust van een diepere zin en zag D.Q. door heel andere ogen dan wij. Daar ligt mijn probleem – de droefgeestigheid, de satire, in hoeverre is dat iets wat wij er zelf inleggen, niet zo bedoeld. Of bestaan deze grote figuren het om te veranderen met elke nieuwe generatie die naar hen kijkt? Ik geef toe dat de vertelling voor een groot stuk nogal saai is – niet erg, een beetje maar aan het einde van het eerste deel, dat als verhaal kennelijk alleen is bedoeld om ons zoet te houden. Zo weinig wordt ronduit gezegd, zoveel wordt achtergehouden, alsof hij die kant van de zaak liever niet wilde uitdiepen – de beschrijving van de marcherende galeislaven is een voorbeeld van wat ik bedoel. Heeft C. daarvan ten volle de schoonheid en droefgeestigheid aangevoeld zoals ik dat doe? Ik heb nu al twee keer het woord ‘droefgeestigheid’ in de mond genomen.

Is het dat wat ten grondslag ligt aan de moderne instelling? Toch blijft het een verademing om, met volle zeilen, je te laten meevoeren op de windvlaag der grootse vertelkunst zoals in het hele eerste deel. Ik neem aan dat het Fernando-Cardino-Lucinda verhaal bedoeld was als hoofse episode in de stijl van die dagen, in elk geval vind ik het saai. Ik ben ook bezig met Ghoa le Simple – helder, raak, boeiend, maar wel dor en opgepoetst. Bij Cervantes vind je alles; niet in pure vorm, maar wel diepgeworteld, sfeerbepalend, levende mensen die strakke schaduwen werpen, kleurrijk als in het dagelijks leven. De Egyptenaren laten je daarentegen net als de meeste Franse schrijvers proeven waar het wezenlijk om gaat, veel indringender en doeltreffender, maar op geen stukken na zo meeslepend en weids. Mijn god! Wat voor rommel schrijf ik nu weer op! Altijd maar weer die beelden. Ik schrijf nu iedere ochtend aan Jacob, waarbij elke werkdag op me afkomt als een hindernis die ik moet nemen, met mijn hart in mijn keel tot ik er heelhuids overheen ben of de lat heb afgestoten. (Alweer een beeld, zonder erbij na te denken. Ik moet Humes essays maar eens voor de dag halen en me zelf zuiveren.)

Zondag 26 september

Maar ik geloof dat het me meer dwars zat dan ik wilde toegeven; want om een of andere reden is Jacob tot stilstand gekomen en nog wel midden in het feest dat ik met zo veel plezier heb beschreven. Doordat Eliot langs kwam na een lange aaneengesloten periode van het schrijven aan een roman (twee maanden zonder onderbreking) is de fut eruit; hij heeft twijfel gezaaid; en als de geest zich met fictie bezighoudt zijn voortvarendheid en zelfvertrouwen een vereiste. Hij heeft geen woord gezegd – maar ik heb bedacht dat wat ik onder handen heb waarschijnlijk beter aan James Joyce kan worden overgelaten. Vervolgens ben ik me gaan afvragen wat ik eigenlijk aan het doen ben; en bekroop me het gevoel, dat in zo’n geval doorgaans opkomt, dat ik mijn opzet niet afstandelijk genoeg heb overdacht – wat resulteert in verwatering, gepriegel en aarzeling – en dan ben je verloren. Maar ik geloof dat het vooral komt doordat ik twee maanden aan het werk ben geweest, want ik merk dat ik de steven wend naar Evelyn en zelfs een artikel uitbroed over vrouwen, als een felle aanval op Arnold Bennett en zijn tegendraadse visie die in de krant heeft gestaan. Twee weken geleden was ik tijdens mijn wandelingen nog voortdurend met Jacob bezig. Vreemd ding toch, de menselijke geest! zo wispelturig, onstandvastig en eindeloos schimmen ontwijkend. Misschien heb ik ver weg wel het gevoel dat L. in alles op me voor ligt.

Maandag 25 oktober (de eerste winterse dag)

Waarom is het leven zo tragisch; waarom heeft het zo veel weg van een smalle strook plaveisel over een afgrond. Ik kijk naar beneden; het duizelt me; ik vraag me af hoe ik ooit het einde zal halen. Maar waarom voel ik dat: nu ik het uitspreek voel ik het al niet meer. De haard brandt; we gaan luisteren naar de Driestuiversopera. Maar het loert overal; ik kan mijn ogen niet gesloten houden. Het is een gevoel van machteloosheid; dat je geen zoden aan de dijk zet. Hier zit ik dan, in Richmond, en als een lantaren die midden in een weiland is geplaatst wordt mijn licht door het duister verzwolgen. Zwaarmoedigheid neemt af als ik schrijf. Waarom schrijf ik het dan niet vaker van me af? Dat verbiedt de ijdelheid nu eenmaal. Zelfs voor me zelf wil ik geslaagd zijn. Toch raak ik hiermee niet de kern. Waar het hem in zit is dat ik geen kinderen heb, ver weg woon van vrienden, niet bij machte ben behoorlijk te schrijven, te veel tijd verdoe met eten en oud worden. Ik houd me te veel bezig met het waarom en waarvoor; te veel met me zelf. Ik hou er niet van om ruim in mijn tijd te zitten. Ga dan aan het werk. Allemaal goed en wel, maar ik ben het werken snel beu – meer dan een stukje lezen, breng ik niet op, na een uur aan één stuk schrijven is voor mij de maat al vol. Hier loopt niemand zo maar even aan om op aangename wijze tijd te verdoen. Als het wel gebeurt ben ik nijdig. Het is zo’n gedoe om helemaal naar Londen te gaan. Nessa’s kinderen worden groter en ik kan ze niet op de thee vragen of meenemen naar de dierentuin. Met mijn zakgeld spring ik niet ver. Toch wil men mij doen geloven dat dit onbelangrijke zaken zijn; het is het leven zelf, denk ik wel eens, voor onze generatie die zo van tragiek is doortrokken – geen krantenkop zonder hartenkreet. Vanmiddag was het McSwiney en geweld in Ierland; of het is de staking. Droefenis alom; voor je eigen deur; of stupiditeit, wat nog erger is. Toch ruim ik zo de distels niet uit de weg. Als ik maar weer aan Jacob’s Room kan gaan zitten dan zullen denk ik mijn vezels wel nieuw leven worden ingeblazen. Mijn stuk over Evelyn verschijnt binnen een paar dagen; maar wat ik schrijf bevalt me niet. En al met al ben ik toch best gelukkig – ware het niet dat ik het gevoel heb dat we een smalle strook plaveisel over een afgrond belopen.

1921

Dinsdag 1 maart

Het wil er bij mij niet in dat dit boek in gezonde staat verkeert. Stel dat een van mijn talloze stijlveranderingen niet strookt met het materiaal? of blijft mijn stijl onveranderd? Ik heb de indruk dat hij zich steeds wijzigt. Maar het valt geen mens op. Zelf kan ik het ook geen naam geven. De waarheid schuilt in het feit dat bij mij een automatische prioriteitenschaal is ingebouwd, die bepaalt hoe ik mijn tijd het beste kan besteden. Die schrijft voor, ‘dit half uur moet aan Russisch worden besteed’. ‘Deze tijd moet je aan Wordsworth wijden.’ Of ‘Nu kan ik het best mijn bruine kousen stoppen.’ Hoe ik aan die waardecode kom weet ik niet. Misschien is het de erfenis van puriteinse voorouders. Of vind ik genoegen een weinig suspect. God mag het weten. En bovendien moet je, zelfs als je in dit boek schrijft, je brein de duimschroeven aanzetten – niet zo strak als bij het Russisch, maar wel beschouwd zit ik de halve tijd dat ik Russisch studeer in het vuur te staren en te bedenken wat ik morgen zal schrijven. Mevrouw Flanders is in de boomgaard. Toen ik in Rodmell was had ik het wandelend over de laagveengebieden moeten uitdenken, dan zou ik nu in puike schrijfconditie zijn. Maar het is ook geen wonder, Ralph, Carrington¹⁴ en Brett¹⁵ zijn net de deur uit; ik ben afwezig; straks gaan we eten en daarna naar de Guild. Ik ben op het ogenblik niet in staat een beetje rustig na te denken over mevrouw Flanders in de bongerd.

Zondag 6 maart

Nessa is over Monday or Tuesday te spreken – godlof; en haalt het in mijn ogen zo nog een beetje op. Maar ik begin me nu wel af te vragen wat de recensenten ervan zullen vinden. Over een maand rond deze tijd zal ik het weten. Laat ik me eens aan een voorspelling wagen. Daar gaat-ie; The Times zal beminnelijk maar terughoudend reageren. Mevrouw Woolf, zullen ze zeggen, moet zich wachten voor hoogstandjes. Ze moet zich wachten voor ondoorzichtigheid. Haar grote aangeboren gaven enz... Ze is op haar best in de eenvoudige lyrische stukken of in Kew Gardens. An Unwritten Novel komt vrijwel niet uit de verf. En wat A Society aangaat, weliswaar geïnspireerd maar te eenzijdig. Met dat al blijft mevrouw Woolf altijd een genoegen om te lezen. Vervolgens zal ik in Westminster, Pall Mall en andere gedegen avondbladen zeer kort en stekelig worden afgehandeld. De algehele strekking zal zijn dat ik te zeer gesteld begin te raken op het geluid van mijn eigen stem, niet erg opga in wat ik schrijf; schaamteloos opgelegd; een onaangenaam mens. Het zal er denk ik wel op neerkomen dat er weinig woorden aan me vuil worden gemaakt. Toch begin ik behoorlijk bekendheid te krijgen.

Vrijdagochtend 8 april, tien minuten voor elf v.m.

Eigenlijk zou ik aan Jacob’s Room moeten schrijven; maar dat lukt me niet en in plaats daarvan zal ik de reden opschrijven voor mijn tekortkoming – dit dagboek is immers vanouds een goedhartige anonieme vertrouwelinge. Je moet weten dat ik als schrijver een mislukking ben. Niet bij de tijd; oud; beter word ik niet: ik heb er de hersens niet voor: overal is het lente: mijn boek is (voortijdig) uit en in de kiem gesmoord, als nat vuurwerk. Onomstotelijk staat vast dat Ralph mijn boek voor bespreking naar The Times heeft gestuurd zonder de datum van verschijning te vermelden. Derhalve wordt snel een stukje in elkaar geflanst dat ‘uiterlijk maandag’ moet worden geplaatst, en op een onbeduidende plaats terecht komt, nogal rammelt, best complimenteus is maar volkomen gespeend van inzicht. Ik bedoel daarmee dat ze niet eens zien dat ik op zoek ben naar iets belangwekkends. Waardoor ik dan weer vrees dat ik wind najaag. En daarom kan ik niet verder aan Jacob. O, en Lyttons boek is ook uit, waaraan drie kolommen worden gewijd; ik geloof dat het een lovende recensie is. Ik neem maar niet de moeite om dit allemaal een beetje ordelijk uiteen te zetten; of aan te geven hoe gestadig mijn humeur bleef zakken tot ik een half uur geleden ongekend neerslachtig was. Ik bedoel dat ik er zelfs aan heb gedacht nooit meer een pen op papier te zetten – behalve voor boekbesprekingen. Tot overmaat van ramp was er een feestelijke bijeenkomst op nr. 41 belegd: om Lytton te feliciteren; die helemaal als vanouds verliep, maar waarop hij met geen woord over mijn boek heeft gerept, waarvan ik toch aanneem dat hij het heeft gelezen; en voor het eerst kan ik niet op zijn goedkeuring bogen. Als ik nu door het Lit. Sup. was begroet als een mysterie – een raadsel, zou ik het allemaal zo erg niet vinden; want Lytton zou dat niet op prijs weten te stellen, maar als ik niet meer ben dan een open boek, en dus te verwaarlozen?

Maar goed, ik moet dit probleem van waardering en roem onder ogen zien. (Ik vergat nog te zeggen dat Doran het boek in Amerika heeft geweigerd.) Maar wat maakt populariteit nu eigenlijk voor verschil? (Na een onderbreking waarin Lotti melk heeft gebracht en de zon zich niet langer eclipseert, stel ik bij deze duidelijk dat ik een hoop onzin schrijf.) Men wil, zoals Roger gisteren zeer terecht zei, op peil blijven; dat het publiek geïnteresseerd is en je werk in de gaten houdt. Wat me mismoedigt is de gedachte dat men geen belang meer in me stelt juist op het ogenblik dat ik, dankzij onze eigen pers, dacht dat ik meer me zelf begon te worden. Ik zit helemaal niet te wachten op een gevestigde reputatie, waarheen ik geloof ik aardig op weg was, als een van onze toonaangevende vrouwelijke romanciers. Alle kritiek uit eigen kring moet natuurlijk nog komen, dat is de ware graadmeter. Als ik die heb afgewogen zal ik kunnen zeggen of ik ‘de moeite waard’ of ‘uit de tijd’ ben. Hoe het zij, ik ben spits genoeg om te weten of ik moet stoppen, mocht ik uit de tijd blijken te zijn. Ik zal niet verworden tot een machine, tenzij een die artikelen produceert. Nu ik zit te schrijven komt bij mij dat eigenaardige en bijzonder aangename besef boven dat er iets is wat ik wil schrijven; mijn eigen standpunt. Ik vraag me overigens wel af of het gevoel dat ik voor een man of zes schrijf in plaats van zo’n 1500 mij daarin niet van het rechte spoor zal brengen – tot een buitenissige tante zal maken – nee, ik geloof van niet. Maar ik zei het al, je moet vooral niet de laaghartige ijdelheid uit het oog verliezen die ten grondslag ligt aan al dit kleinzielig geknibbel. Ik denk dat voor mij de enige remedie is me met duizend-en-een dingen bezig te houden; om als een ervan klappen te verduren krijgt me onmiddellijk op het Russisch te storten, of het Grieks, of op de tuin, of mensen, of in elk geval een bezigheid die niets met mijn schrijven uitstaande heeft.

Zondag 9 april

Ik moet de symptomen van de kwaal vastleggen zodat ik ze de volgende keer kan onderkennen. De eerste dag voel je je ellendig; de tweede blij. In de New Statesman stond een stukje van de Affable Hawk¹⁶ over mij waardoor ik me in elk geval belangrijk voelde (en daar draait het toch maar om) en Simpkin Marshall heeft gebeld en gevraagd of hij nog eens vijftig exemplaren kon krijgen. Dus verkopen doet het wel. Nu moet ik al het gehak en gevit van de kritiek uit eigen kring nog over me heen laten komen en daar zie ik bepaald niet naar uit. Morgen komt Roger bijvoorbeeld al. Wat is het toch allemaal vervelend – en dan zou je ineens weer willen dat je andere verhalen wel had opgenomen en Haunted House had laten vallen, maar misschien is dat sentimentele flauwekul.

Dinsdag 12 april