PETERSBURG

DE TWINTIGSTE EEUW – NR. 67

Andrej Bely

Petersburg

Vertaald en van een nawoord
voorzien door Charles B. Timmer

UITGEVERIJ ATLAS
AMSTERDAM/ANTWERPEN

De eerste druk van deze vertaling verscheen bij uitgeverij
de Arbeiderspers, Amsterdam

Eerste druk 1978
Tweede druk 2008

© 1978, 2008 Nederlandse vertaling: Erven Charles B. Timmer
© 1978, 2008 Nawoord: Erven Charles B. Timmer
Oorspronkelijke titel: Peterboerg
Oorspronkelijke uitgave: Epocha, Berlijn, 1922

Omslagontwerp: Marjo Starink
Omslagillustratie: Ivan Kljoen, Voorbijtrekkend landschap (1914-1915)

ISBN 97890 450 20730
D/2008/0108/598
NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

DEEL EEN

Proloog

Excellenties, hoogedelachtbaren, edelachtbaren, burgers!

Wat is ons Russische Keizerrijk?

Ons Russische Keizerrijk is een geografische eenheid, hetgeen betekent: een deel van de bekende planeet. En het Russische Keizerrijk omvat: ten eerste, het grote, kleine, witte en rode Rusland; ten tweede de Georgische, Poolse, Kazanse en Astrachanse rijken; ten derde omvat het... Enfin, enzovoort, enzovoort, enzovoort.

Ons Russische Keizerrijk bestaat uit een groot aantal steden: hoofdsteden, gouvernements- en districtssteden, autonome steden en verder uit de aartskeizerlijke residentie en de moeder der Russische steden.

De aartskeizerlijke residentie is Moskou; en de moeder der Russische steden is Kiev.

Petersburg, of Sint-Petersburg, of Piter (wat hetzelfde is) hoort wezenlijk tot het Russische Keizerrijk. En de tsarenstad, Konstantinograd (of, zoals men zegt, Konstantinopel) behoort er rechtens herediteit toe. Maar hierover willen wij niet uitweiden.

Wij weiden wat meer uit over Petersburg: er bestaat een Petersburg, of Sint-Petersburg, of Piter (wat hetzelfde is). Op grond van dezelfde redenering is de Nevski Prospekt hetzelfde als de Peters-burgse Prospekt.

De Nevski Prospekt bezit een opvallende eigenschap: hij bevat ruimte voor het straatverkeer; hij wordt begrensd door genummerde huizen, de nummering is in de volgorde van de huizen, hetgeen het zoeken naar een bepaald huis aanzienlijk vergemakkelijkt. De Nevski Prospekt is, net als iedere andere boulevard, een publiek toegankelijke boulevard; dat wil zeggen: een Prospekt ter circulatie van het publiek (en niet voor luchtcirculatie of zo); de huizen die zijn flanken vormen zijn – hm... enfin, voor het publiek. De Nevski Prospekt wordt ’s avonds elektrisch verlicht. Overdag niet, dan heeft de Nevski Prospekt namelijk geen verlichting nodig.

De Nevski Prospekt is rechtlijnig (onder ons gezegd), omdat hij een Europese boulevard is; iedere Europese boulevard is niet zomaar een boulevard, maar (zoals ik reeds heb betoogd) een Europese boulevard, omdat... nou ja...

Daarom is de Nevski Prospekt een rechtlijnige boulevard.

De Nevski Prospekt is in de onderhavige niet-Russische (residentie)stad een niet onbelangrijke boulevard. De overige Russische steden hebben niet veel meer te bieden dan een hoop houten huisjes.

Daarvan nu onderscheidt Petersburg zich opvallend.

Indien gij doorgaat de allerdomste legende in stand te houden – het bestaan van een Moskouse bevolking van anderhalf miljoen – dan moet worden toegeven, dat de hoofdstad Moskou zal zijn, aangezien slechts hoofdsteden er een bevolking van anderhalf miljoen op na houden; gouvernementssteden kennen immers geen bevolking van anderhalf miljoen, die is er nooit geweest en zal er nooit zijn. Volgens de domme legende zou dus blijken dat de hoofdstad niet Petersburg is.

Maar als Petersburg de hoofdstad niet is, dan... dan bestaat Petersburg niet. Dan lijkt het alleen maar zo dat hij bestaat.

Hoe dit ook zij, Petersburg is voor ons niet alleen schijn, maar tevens een verschijning op de landkaarten, in de vorm van twee concentrische cirkels met een zwarte stip in het midden. En uit die mathematische stip, die geen dimensie bezit, geeft hij energiek te kennen dat hij bestaat: daarvandaan, van dat punt uit verspreidt zich in stromen de zwerm van het gedrukte boek; uit die onzichtbare stip verspreiden zich onstuimig de circulaires.

Hoofdstuk een

waarin verhaald wordt
van een waardig personage,
zijn intellectuele spelletjes
en de vergankelijkheid
van het bestaan

Het waren ontzettende tijden,
de herinnering leeft eraan voort.
En dááraan wil ik nu wijden
het verhaal dat ik heb gehoord.

Treurig zal het klinken, vrienden...

A.S. POESJKIN

1  APOLLON APOLLONOVITSJ ABLEOECHOV

Apollon Apollonovitsj Ableoechov stamde uit een eerbiedwaardig geslacht: zijn voorvader was Adam. En dat is het voornaamste nog niet: belangrijker is dat een telg uit dat eerbiedwaardige geslacht Sem was: stamvader van de Semitische, Hessitische volkeren en van de roodhuiden.

Doch laat ons overgaan tot voorvaderen uit een niet zo ver weg liggend verleden.

Zij leefden in de Kirgies-Kajsatse horde, waaruit de mirza Ab-Lai tijdens de regering van keizerin Anna Ioannovna vermetel in Russische staatsdienst trad. En hij was de overgrootvader van de senator. Bij zijn christelijke doop ontving hij de naam Andrej en de toenaam Oechov. Voor de beknoptheid hebben ze Ab-Lai-Oechov naderhand gewoon in Ableoechov veranderd.

Deze overgrootvader nu was de stamhouder van het geslacht.

Een grijze lakei met gouden tressen stofte met een plumeau het schrijfbureau af; door de open deur gluurde een koksmuts.

‘Hij is, weet je, uit zichzelf opgestaan...’

‘Wrijft zich met eau de cologne in en vraagt zo meteen om zijn koffie...’

‘Vanochtend zei de postbode dat er een briefje voor mijnheer zou zijn, uit Hispania, met een Hispaanse postzegel.’

‘Ik wil wel opmerken dat je je neus wat minder in die brieven moet steken...’

Het hoofd van de kok verdween plotseling. Apollon Apollonovitsj Ableoechov betrad zijn studeervertrek.

Een op tafel liggend potlood trok de aandacht van Apollon Apollonovitsj. Apollon Apollonovitsj nam zich voor aan de punt van het potlood een welgeslepen vorm te geven. Hij liep snelnaar het schrijfbureau en pakte... een presse-papier op die hij geruime tijd in diep gepeins om en om draaide.

Zijn verstrooidheid sproot daaruit voort dat hem net op dit ogenblik een diepe gedachte was ingevallen die zich op dit ongelegen tijdstip onmiddellijk tot een voortvluchtige gedachtegang ontwikkelde.

Schielijk begon Apollon Apollonovitsj de zich ontvouwende gedachtegang op papier te zetten; toen hij zijn inval had neergeschreven, bedacht Apollon Apollonovitsj: tijd om naar het bureau te gaan. En hij liep naar de eetkamer om zijn koffie te nuttigen.

Allereerst begon hij de oude kamerdienaar nadrukkelijk te ondervragen: ‘Is Nikolaj Apollonovitsj opgestaan?’

‘Zeker niet. Hij is nog niet op...’

Apollon Apollonovitsj wreef zich ontevreden langs de rug van zijn neus.

‘Wat... zeg me: wanneer hij dan... zeg me... Nikolaj Apollonovitsj, zo te zeggen...’

En zonder antwoord af te wachten schreed hij met een blik op de klok regelrecht op zijn koffie toe.

Het was precies halftien.

Iedere ochtend informeerde de senator naar het uur van ontwaken. En iedere ochtend fronste hij zijn wenkbrauwen.

Nikolaj Apollonovitsj was de zoon van de senator.

2  KORTOM, HIJ WAS HOOFD VAN HET DEPARTEMENT...

Wat was de maatschappelijke positie van het hier uit het niets opgerezen personage?

Ik vind de vraag tamelijk misplaatst: heel Rusland kende senator Ableoechov door de onberispelijke wijdlopigheid van de door hem uitgesproken redevoeringen; uit die redevoeringen stroomden geluidloos zekere gifstoffen, met als resultaat dat in bepaalde gevallen een motie van de tegenpartij werd verworpen.

Als gevolg van Ableoechovs aanstelling op deze verantwoordelijke post was Departement IX verlamd. Met dat Departement voerde Apollon Apollonovitsj een hardnekkige woordenstrijd, zowel op papier als, waar nodig, in redevoeringen over de bevordering van de import in Rusland van Amerikaanse schovenbinders. (Departement IX stond niet achter die import.)

Apollon Apollonovitsj Ableoechov was hoofd van Departement... kom, van... hoe heet het ook weer?

Vergelijk ik het schrale, volstrekt onaanzienlijke figuurtje van mijn achtenswaardige man met het onmetelijke aantal der door hem bestuurde mechanismen, dan kan ik me daar in mijn naïviteit lang over verbazen; dit neemt niet weg dat letterlijk iedereen perplex stond over de uitbarstingen van intellectuele kracht die deze hersenpan heel Rusland ten spijt teweeg wist te brengen.

Mijn senator was juist achtenzestig jaar geworden, en zijn bloedeloze gezicht deed zowel aan de grijze presse-papier denken (op een plechtig ogenblik) als aan papier-maché (op een moment van ontspanning); de stenen senatorogen zagen er, onderlijnd door zwartgroene zakken, op ogenblikken van vermoeidheid blauwer uit en leken dan groter.

Uit naam van onszelf verklaren wij hier nog bij: Apollon Apollonovitsj trok er zich hoegenaamd niets van aan, wanneer hij zijn volmaakt groene en monsterlijk uitgedijde oren tegen de bloedrode achtergrond van het brandende Rusland zag. Zo hadden ze hem onlangs op de titelpagina van een humoristisch boulevardblaadje uitgebeeld, in een van die jodenblaadjes waarvan de bloederige kaftjes zich in die dagen met een verbluffende snelheid op de van mensen wemelende boulevards vermenigvuldigden...

3  NOORDOOST

In de eikenhouten eetkamer koekoekte de wandklok al.

Apollon Apollonovitsj nam voor zijn porseleinen kopje plaats en brak een warme broodkorst af; zelfs, ja zelfs onder het koffiedrinken maakte hij nog grapjes: ‘Wie vind je van alle mensen de meest achtenswaardige, Semjonytsj?’

‘De meest achtenswaardige, Apollon Apollonovitsj, da’s geloof ik een actieve geheimraad.’

Apollon Apollonovitsj glimlachte alleen met zijn lippen.

‘Niks hoor. De schoorsteenveger...’

De kamerdienaar kende het einde van de geestigheid al, maar liet niets blijken.

‘Hoezo, als ik u vragen mag?’

‘Voor een actieve geheimraad, Semjonytsj, gaan de mensen op-zij...’

‘Ja, dat geloof ik graag...’

‘Maar voor een schoorsteenveger... gaat zelfs een actieve geheimraad opzij: de schoorsteenveger zou hem anders vuil kunnen maken, weet je...’

‘Ach, bedoelt u het zo!’

‘Ja, maar er bestaat een nog edeler beroep.’ En hij ging onmiddellijk verder: ‘De schoonmaker van de waterclosetten...’

‘Pffff...’

En een slokje koffie.

‘Tja, Apollon Apollonovitsj, zo was het hier toen nog, toen Anna Petrovna...’

Bij de woorden ‘Anna Petrovna’ stokte de oude kamerdienaar.

‘Uw grijze jas, mijnheer?’

‘De grijze...’

‘En welke handschoenen, mijnheer?’

‘De peau de suède...’

‘Als u even wilt wachten, excellentie, de handschoenen liggen in de linnenkast, plank B-noordwest.’

Apollon Apollonovitsj had slechts eenmaal daadwerkelijk in de kleine beslommeringen van het leven ingegrepen: hij had de inventaris geïnspecteerd; de inventaris was geregistreerd en in systeem gebracht en er was een nomenclatuur van alle planken en plankjes opgesteld; er waren plankjes onder de letters A, B, C, en de zijschotten gaven de vier windstreken aan.

Wanneer Apollon Apollonovitsj zijn bril opborg, noteerde hij in een klein, kraaltjesachtig handschrift in zijn register: ‘bril – plank B/NO’, hetgeen wil zeggen: noordoost; de kamerdienaar kreeg een kopie van het register.

In het gepolitoerde huis drongen de levensstormen geluidloos naar binnen; dit nam niet weg dat die levensstormen er verwoestend in huishielden.

4  EEN GRAAF EN GRAVEN

Op tafel verrees een langbenig bronzen beeld; de lampenkap glansde met zijn ragfijne beschildering niet meer violetroze: het geheim van die kleur is in onze eeuw verloren gegaan; de tijd heeft het glas en ook het fijne patroon donkerder gemaakt.

De gouden penantspiegels slokten met de groenige vlakken van hun spiegelruiten de ontvangkamer op; zij waren bekroond met het vleugeltje van een goudwangige cupido; er fonkelde een tafeltje van parelmoer.

Apollon Apollonovitsj liet zijn hand op het geslepen kristal van de deurknop rusten en trok de deur met een ruk open; zijn voetstappen klopten op de glimmende panelen van het parket; van alle kanten stortten zich etagères met porseleinen snuisterijen op hem; de snuisterijen hadden ze uit Venetië meegebracht, hij en Anna Petrovna, zo’n dertig jaar geleden. Op dit ongelegen ogenblik flitste door het brein van de senator de herinnering aan een nevelige lagune, een gondel en een aria die het in de verte uitsnikte.

Prompt richtte hij zijn ogen op de vleugel. Op de geel gelakte klep schitterden de blaadjes van een bronzen incrustatie; en weer (dat lastige geheugen!) herinnerde Apollon Apollonovitsj zich: een witte nacht in Sint-Petersburg; in de ramen stroomde de rivier; de maan scheen en er dreunde een roulade van Chopin. Hij zag het duidelijk voor zich: Anna Petrovna die Chopin speelde (niet Schumann)...

De blaadjes van de incrustatie glinsterden aan alle kanten in parelmoer en brons op doosjes en plankjes tegen de muur. Apollon Apollonovitsj liet zich in een empirefauteuil zakken; op het bleek azuren satijn van de zitting verstrengelden zich kransjes; van een Chinees dienblad pakte hij een stapeltje ongeopende brieven op; zijn kale schedel boog zich over de enveloppen.

En hij scheurde de envelopjes open: een gewoon poststuk, de postzegel er scheef opgeplakt.

‘Zo, nou, mij best, zo...’

‘Een verzoekschrift...’

‘Een verzoekschrift, nog een verzoekschrift...’

‘Te zijner tijd, later, als het zo uitkomt...’

Een enveloppe van dik en stevig papier, met een monogram en een lakzegel.

‘Hm... Graaf Doeblve...* Wat is dat?’

‘Hm...’

Graaf Doeblve was de chef van het IX de Departement.

Verder... Een bleekroze miniatuurenvelopje; de hand van de senator trilde; hij had het handschrift herkend. Hij bekeek de Spaanse postzegel, maar opende de brief niet: ‘Het geld was toch verstuurd?’

‘Geld kan ze krijgen!’

En Apollon Apollonovitsj trok, in de mening dat het een potlood was, een ivoren nagelborsteltje uit zijn vestzak en stond op het punt daar een notitie mee te maken...

‘Hè?’

‘De equipage staat voor, excellentie.’

Apollon Apollonovitsj hief zijn kale hoofd op en liep de kamer uit.

Boven de vleugel hing een verkleinde kopie van het schilderij Distribution des aigles par Napoléon premier van David.

Het schilderstuk beeldde de grote keizer uit met een lauwerkrans en in purper en hermelijn.

De praal van de salon deed koud aan door het volledig ontbreken van tapijten. Het parket glom; was er een enkele zonnestraal op gevallen, dan zou je onwillekeurig je ogen hebben dichtgeknepen.

Maar senator Ableoechov had kilheid tot een principe verheven. Het drukte zijn stempel op de heer des huizes zelf, op de beeldhouwwerkjes, op de lakeien, zelfs op de tijgerachtig donkere buldog, die ergens in de buurt van de keuken rondzwierf; in dit huis waren allen voor het parket, de schilderijen en beeldhouwwerken gezwicht en de kluts kwijtgeraakt; iedereen deed verlegen en slikte zijn woorden in; allen knipmesten en wrongen zich de koude vingers in uitbard stingen van steriele dienstvaardigheid.

Met het vertrek van Anna Petrovna waren alle geluiden in de salon verstomd; de klep van de vleugel bleef neer, er dreunde geen roulade meer.

Toen Apollon Apollonovitsj de trap naar de vestibule af liep, keek zijn grijze kamerdienaar die achter hem aan kwam naar twee eerbiedwaardige oren en hield in zijn hand een tabaksdoos vast, een geschenk van de minister.

Apollon Apollonovitsj bleef op de trap staan. Apollon Apollonovitsj zocht naar het passende woord: ‘Wat doet... ja... over het algemeen, wat doet...’

‘?’

‘Nikolaj Apollonovitsj?’

‘Niks bijzonders, maakt het goed...’

‘En verder?’

‘Hij sluit zich op en leest boeken.’

‘Boeken?’

‘Hij loopt door zijn kamers...’

‘Door de kamers, hè? En? Hoe?’

‘In zijn kamerjas, mijnheer!’

‘Zo, en verder?’

‘Gisteren verwachtte hij...’

‘Wie?’

‘Zijn kostuummaker...’

‘Wat voor een kostuummaker?’

‘Een of andere kleermaker, mijnheer...’

Apollon Apollonovitsj wreef zich langs de rug van zijn neus. Zijn gezicht klaarde op en was plotseling het gezicht van een oude man: ‘Jullie zijn eigenlijk ook van adel, weet je.’

‘?’

‘Of heb je soms geen graven in je familie?’

‘Mijn ouders ja, die wel.’

‘Nou dan, en dan zeg je nog...’

5  DE KOETS STOOF DE MIST IN

Er lag rijp op de straten en boulevards, op de trottoirs en de daken.

De rijp bedekte de voorbijgangers en beloonde hen met griep; samen met de stuivende regen kropen influenza en griep onder de opgeslagen jaskragen, van de scholier, van de student, van de ambtenaar, van de officier, van een zeker individu. Het individu keek treurig om zich heen, tuurde naar de boulevard, zwierf zonder gemor door de eindeloosheid der boulevards – in een stroom van zijns gelijken, te midden van gejaag en geraas en met in zijn oren de stem van de roulade der automobielen.

En het individu struikelde over de kade, waar alles ophield, zowel de stem van de roulade als het individu. Heel ver weg, verder eigenlijk dan normaal was, lagen verschrikt en vernederd weggezonken de Eilanden met hun gebouwen; het water hoefde maar te zakken, leek het, of de diepte en de groenige droesem zouden zich over hen uitstorten. En boven die groenige droesem dreunde en trilde in de mist de Nikolaasbrug.

Op dat sombere ochtenduur gingen de deuren van het gele huis wijd open. Het huis zag met zijn ramen op de Neva uit; een lakei met tressen snelde naar buiten om de koetsier een paar aanwijzingen te geven. De grijze paarden sprongen met een ruk naar voren en reden de koets voor, waarop een wapen was afgebeeld: een eenhoorn die een ridder op zijn hoorn nam.

Een struise politiecommissaris liep langs het bordes, werd plotseling stompzinnig en bleef kaarsrecht in de houding staan toen Apollon Apollonovitsj Ableoechov in zijn grijze overjas en met een zwarte hogehoed, met een stenen gezicht dat aan een presse-papier deed denken, snel de voordeur uit kwam, nog sneller op de trede van de koets toe liep en onder het lopen een zwarte peau de suède handschoen aantrok.

Apollon Apollonovitsj Ableoechov wierp een vluchtige, verwarde blik op de politiecommissaris, de koets, de koetsier, de grote zwarte brug, de ruimte van de Neva, waarachter zich de nevelige verten met hun vele schoorstenen vaal aftekenden en waaruit het Vasili-eiland je verschrikt aankeek.

De grijze lakei klapte haastig het portier dicht. De koets stoof onstuimig de mist in en de toevallige politiecommissaris tuurde over zijn schouder in de groezelige nevel, waarin de koets zo onstuimig was weggestoven, hij zuchtte en liep verder; ook de lakei had die kant op gekeken: naar de uitgestrektheid van de Neva, waar de verten met hun vele schoorstenen zich zo vaal aftekenden en waaruit het Vasili-eiland je verschrikt aankeek.

Hier, direct aan het begin, moet ik de draad van mijn verhaal afbreken om de lezer bekend te maken met de plaats waar zich een zeker drama heeft afgespeeld.

6  KWADRATEN, PARALLELLEPIPEDUMS, KUBUSSEN

Daar, waar slechts klamme nevel hing, tekende de groezelige, zwartgrijze Isaakkathedraal zich eerst dof af en begon toen uit de lucht op aarde neer te dalen; het ruiterstandbeeld van keizer Nikolaas kreeg een steeds vaster silhouet en aan het voetstuk stak nu een grenadier van Nikolaas zijn ruige muts uit de nevel op.

De koets snelde de Nevski Prospekt op.

Apollon Apollonovitsj Ableoechov wiegde op de satijnen kussens van de zitting; vier loodrechte schotten scheidden hem van het straatvuil; zo was hij ook van de mensen geïsoleerd en tevens van de doorweekte rode kaften der blaadjes, die daarginds op een kruispunt te koop lagen.

De planmatigheid en symmetrie kalmeerden de zenuwen van de senator, die zowel door de schokken van zijn huiselijke leven als door de hulpeloze rotatie van ons staatswiel in de war waren geraakt. Zijn smaak blonk uit door harmonische eenvoud. Het meest van alles hield hij van de rechtlijnige prospekt, die hem aan het tijdsverloop tussen twee levenspunten deed denken.

Daar schaarden de huizen zich door hun kubussen aaneen tot een planmatige reeks van vier verdiepingen; de reeks onderscheidde zich gunstig van de levenslijn, immers, bij hoeveel hoogwaardigheidsbekleders bleek voor de drager van briljanten onderscheidingen het midden van de levensomzwervingen niet tegelijk het einde van de weg te zijn.

De senator raakte in vervoering toen zijn gepolitoerde kubus de lijn van de Nevski Prospekt doorsneed: hier kon je de huisnummers lezen en circuleerde het verkeer; op heldere dagen schitterde heel uit de verte nu eens hier, dan weer daar een verblindend licht: een gouden naald, wolken, een rode straal van de zonsondergang, en op nevelige dagen zag je hier noch daar ook maar iets of iemand.

Maar er bestonden zekere lijnen: de Neva, de Eilanden. Zo moest het in die verre dagen zijn geweest, toen uit de mossige moerassen zowel hoge daken als masten en torenspitsen opschoten, die met hun naalden de klamme, groenige mist in prikten: ... op schimmige zeilen kwam uit de loden ruimten van de Baltische en Duitse zeeën de Vliegende Hollander naar Petersburg gevlogen om hier door list en bedrog zijn nevellanden op te bouwen en de golf van opstuwende wolken de naam ‘Eilanden’ te geven.

Apollon Apollonovitsj had een hekel aan de Eilanden: wat daar woonde was grof fabrieksvolk; een duizendkoppige menigte zwermt er ’s ochtends uit naar de fabrieken met hun vele schoorstenen; maar de Eilandbewoners hoorden nu eenmaal bij de bevolking van het Keizerrijk: de algemene volkstelling heeft ook onder hen plaatsgehad.

Apollon Apollonovitsj wilde niet verder denken. De Eilanden – vermorzel ze, smeed ze vast door het ijzer van de enorme brug, doorboor ze met de pijlen der boulevards...

Terwijl de staatsman dromerig naar de eindeloosheid van de nevels keek, trad hij plotseling aan alle kanten uit de zwarte kubus van zijn koets naar buiten en werd erbovenuit getild: de koets moest voorwaarts stuiven, de boulevards moesten hem tegemoet vliegen – de ene boulevard na de andere, heel het sferische oppervlak van de planeet moest als in de greep van een slang door zwartig grauwe kubussen van huizen worden ingeklemd, de hele in boulevards vast-geknelde aarde moest door de lijn van zijn kosmische vlucht de oneindigheidmet zijn rechtlijnige wet doorsnijden, het netwerk van parallel lopende prospekten, doorkruist door een netwerk van andere prospekten, moest zich door zijn vlakken van kwadraten en kubussen tot een wereldafgrond verbreden: één kwadraat per inwoner, zodat...

Na de rechte lijn was het de figuur van het kwadraat, die hem van alle symmetrieën het meest kalmeerde. Soms kon hij zich geruime tijd aan een gedachteloze beschouwing van piramides en driehoeken overgeven, van parallellepipedums, kubussen, trapeziums.

In het centrum van een zwarte, volmaakte en met atlas beklede kubus genoot Apollon Apollonovitsj lange tijd van de vierhoekige wanden: Apollon Apollonovitsj was geboren voor eenzame opsluiting; alleen zijn liefde voor de planimetrie van de staat had hem met de vele facetten van een verantwoordelijke functie bekleed.

De natte, glibberige boulevard werd in een hoek van negentig graden door een andere natte boulevard doorsneden, en op het snijpunt stond een politieagent...

En weer rezen er net zulke huizen op en snelden er net zulke grauwe mensenstromen voorbij en hing er net zo’n groengele nevel.

Maar parallel aan de voortsnellende boulevard liep een andere voortsnellende boulevard met dezelfde rijen van dozen, dezelfde nummering, dezelfde wolken.

Er is een oneindigheid van voortsnellende boulevards, samen met een oneindigheid van voortsnellende en elkaar snijdende schaduwen. Heel Petersburg is de oneindigheid van een tot de n’de macht verheven boulevard.

Achter Petersburg is er niets.

7  DE BEWONERS DER EILANDEN
DOEN U VERSTELD STAAN

Het was de laatste dag van september. Op het Vasili-eiland keek een enorm, grijs huizenblok uit de mist in de diepte van de Zeventiende Lijnbaan; een smerige trap leidde naar de bovenverdiepingen. Er waren deuren en nog eens deuren; een ervan ging open.

En op de drempel verscheen een onbekende met een gitzwart snorretje.

In zijn hand schommelde ritmisch een niet direct kleine, maar ook niet erg grote bundel, bijeengeknoopt in een vuil servet met een rode rand van verbleekte fazanten.

De zwarte trap lag bezaaid met komkommerschillen en vertrapte koolbladeren. De onbekende gleed erover uit.

Hij greep zich met een hand aan de trapleuning vast; zijn andere hand (met de bundel) beschreef een zigzaglijn; de onbekende wilde de bundel kennelijk voor een jammerlijke eventualiteit behoeden – voor een val op de stenen traptrede, want de beweging van zijn elleboog verried de behendigheid van een acrobaat.

Toen hij de conciërge tegenkwam die met een armvol espenbrandhout de trap op klom, begon de onbekende zich nog meer te bekommeren om het lot van de bundel, die wel eens aan een stuk brandhout kon blijven haken.

Toen de onbekende beneden kwam, kruiste vlak voor zijn voeten een zwarte kat met de staart omhoog zijn weg en liet vlak voor de voeten van de onbekende de ingewanden van een kip vallen; en zijn gezicht vertrok in een krampachtige grimas.

Een typisch gebaar voor jongedames.

Maar net zulke gebaren kenmerken bijwijlen sommige door slapeloosheid uitgeputte tijdgenoten. De onbekende leed aan slapeloosheid: de rooklucht in zijn kamer wees erop; de blauwige teint van zijn gezichtshuid getuigde ervan.

De onbekende stond op het vierkante, geheel geasfalteerde binnenplaatsje dat aan alle kanten door een vier etages hoge kolos met talloze ramen was ingeklemd. Midden op de binnenplaats stonden stapels vochtig espenbrandhout. En door de poort zag je een stuk van de Zeventiende Lijnbaan, waar de wind door floot.

O, jullie Lijnbanen...

Jullie hebben de herinnering bewaard aan het petrinische Petersburg.

Die parallelle lijnen had Peter op een goede dag laten trekken; en nu waren zij hier met graniet begroeid, daar met stenen muren of houten schuttingen overwoekerd; de door Peter getrokken lijn was toen de lijn van een volgend tijdperk geworden: de ronde curve van Katherina, in een formatie van zuilengalerijen.

Tussen de kolossen stonden her en der nog kleine petrinische huisjes: hier een van houten balken, daar een groen, even verder een blauw huis zonder verdieping met een helderrood uithangbord RESTAURANT; er stijgen je alle mogelijke geuren regelrecht in de neusgaten, het ruikt er naar het zilt van de zee, naar haring, naar kabeltouw, naar leren wambuizen en pijpen en naar de dekzeilen van de kade.

O, die Lijnbanen... Hoe zijn ze veranderd, hoe hebben de grimmige dagen onder hen huisgehouden!

De onbekende herinnerde zich hoe op een zomeravond in een van die glanzende huisjes een oud vrouwtje op haar lippen had zitten bijten; van augustus af was het raampje op de grendel gebleven; in september was er een doodkist binnengedragen...

Het leven werd steeds duurder, vond hij; het arbeidersvolk heeft het moeilijk en van de overkant dringt Petersburg op met de pijlen van zijn boulevards en de horde van zijn stenen reuzen.

Vandaar is Petersburg opgestaan; uit een golf van wolken zijn er gebouwen opgevlamd; daar leek een boosaardig koud wezen te broeien dat van die kant af met een stenen blik uit de galmende chaos staarde, met een schedel en oren die zich duidelijk uit de mist losmaakten.

Over al die dingen dacht de onbekende na; hij balde in zijn zak een vuist, en toen herinnerde hij zich dat de bladeren vielen.

Hij kende alles vanbuiten. Hij wist voor hoevelen die vallende bladeren de laatste waren. Hij bleef staan – een blauwachtige schaduw.

Uit eigen naam voegen wij hieraan toe: o Russen, o Russen! Laat de massa dier schaduwen niet van de Eilanden ontsnappen! Over de wateren van de Lethe zijn reeds zwarte en grauwe bruggen geslagen. Zij dienen gesloopt te worden!

Te laat... En de schaduwen storten zich over de brug en de donkere schaduw van de onbekende is onder hen.

In zijn hand schommelt ritmisch een niet kleine, maar ook niet erg grote bundel.

8  EN TOEN ZIJ ZAGEN, GINGEN ZIJ WIJD OPEN
EN FONKELDEN EN SCHITTERDEN...

Met de voortstuwende massa stond de stokoude senator door middel van draden in verbinding (telegraaf- en telefoondraden), de schaduwstroom vloeide als een kalm kabbelend wereldbericht voorwaarts. Apollon Apollonovitsj dacht aan sterren; wiegelend op zijn zwarte kussens berekende hij de lichtsterkte van Saturnus.

Plotseling...

... verwrong zijn gezicht zich in een tic, de ogen rolden krampachtig, blauw omlijnd; zijn polsen schoten naar zijn borst omhoog. Zijn lichaam helde achterover, zijn hogehoed botste tegen het achterschot en viel op zijn schoot...

De onbeheerstheid van die beweging tart iedere verklaring; het wetboek der gedragsregels voor senatoren had niet voorzien dat...

Bij het kijken naar de voortstuwende silhouetten had Apollon Apollonovitsj hen met glinsterende punten vereenzelvigd; een van die punten had zich uit zijn baan losgemaakt, was met een duizelingwekkende vaart op hem toe gevlogen en had daarbij de vorm van een enorme, vuurrode bal aangenomen. Onder alle bolhoeden had hij op een straathoek een paar ogen ontwaard en die ogen drukten iets ontoelaatbaars uit: zij hadden de senator herkend en, toen zij hem herkend hadden, sperden zij zich wijd open en begonnen vertoornd te fonkelen, te schitteren...

Toen Apollon Apollonovitsj zich later in de details van de situatie verdiepte, was het niet zozeer een herinnering, als wel een blote veronderstelling van hem dat die dakloze een bundel in zijn hand had gedragen. Vastgeklemd in een stroom van huurrijtuigen was de koets op een kruispunt blijven steken; om de wagen van de senator verdrong zich een menigte van dergelijke dakloze zwervers en dit deed de illusie teniet dat hij, Apollon Apollonovitsj, terwijl hij over de Nevski Prospekt voortstoof, miljarden kilometers van de menselijke duizendpoot wegvloog; verontrust was Apollon Apollonovitsj wat dichter naar het raampje toe geschoven; daar had hij zo’n dakloze ontdekt en later had hij zich het gezicht herinnerd, en de moeilijkheid het in welke bestaande categorie ook in te delen had hem verbijsterd.

Dat was het ogenblik geweest waarop de ogen van de onbekende zich hadden opengesperd en fonkelden en schitterden.

In slierten groezelige rook had hij, Apollon Apollonovitsj, achterover tegen de wand van de koets geleund, alles precies gezien; zijn hart was gaan bonzen, had zich uitgezet, en in zijn borst was de gewaarwording ontstaan van een vuurrode bol op het punt van ontploffen.

Apollon Apollonovitsj leed immers aan een verwijding van de bloedvaten.

Werktuiglijk zette Apollon Apollonovitsj zijn hogehoed weer op, drukte zijn hand tegen zijn bonzende hart en gaf zich opnieuw aan zijn geliefde beschouwing van kubussen over om zich in alle rust van het gebeurde rekenschap te geven.

De paarden bleven staan. De politieagent salueerde. Achter de ruit van de voordeur zag Apollon Apollonovitsj onder een bebaarde kariatide die een stenen balkonnetje torste weer alle vertrouwde dingen: de glimmende koperen knots, de donkere driekante steek (die op een schouder was weggegleden); de tachtigjarige conciërge, die over de Beurscourant zat te knikkebollen – precies zoals hij daar eergisteren en gisteren had geknikkebold. Zo had de man vijf volle jaren geslapen... Zo zal hij door alles heen slapen...

Sinds de dag dat Apollon Apollonovitsj voor het eerst als chef van het Departement naar zijn bureau was gereden, waren er meer dan vijf jaren verlopen. En er was het een en ander gebeurd: China had het hoofd opgestoken, Port Arthur was gevallen.

De deur ging wijd open: de koperen knots had geklopt. Apollon Apollonovitsj richtte uit het raampje van zijn koets een blik op de voordeur.

‘Excellentie... gaat u toch zitten... Kijk nou eens, hoe u hijgt...’

‘Al dat geren en gevlieg, als een kleine jongen...’

‘Misschien... een glaasje water?’

Maar het gezicht van het aanzienlijke personage was een en al rimpel: ‘Zeg me eens, alstublieft: waar gaat de gravin naartoe?’

‘Welke, als ik vragen mag?’

‘Nee, gewoon een gravin?’

‘?’

‘Ze gaat het graf-in...’

‘Hè-hè-hè-hè...’

9  VAN TWEE SJOFEL GEKLEDE SCHOOLMEISJES...

Op de langzame stroom van de menigte dreef de onbekende mee; juister gezegd, hij dreef in volslagen consternatie van het kruispunt weg, waar ze hem tegen een koets hadden gedrukt, waaruit hem een oor, een hogehoed hadden aangestaard.

Dat oor kende hij!

Hij sloeg op de vlucht.

Terwijlhij kolommen van gesprekken doorkliefde, ving hij er fragmenten van op en er vormden zich zinnen: ‘Weten jullie?’ klonk het ergens van rechts – en weg was het. Maar het dook weer op.

‘Ze zijn van plan...’

‘...te gooien...’

Achter hem werd gelispeld: ‘Op wie?’

En een donker paar zei: ‘AbldAbl...’

Het paar was voorbij.

‘Op Ableoechov?!’

Het paar maakte ergens in de verte de zin af: ‘Ab... mij... isla... probeer...’

En het paar tikte.

Maar, verpletterd door al het gehoorde, was de onbekende blijven staan: ‘Zijn ze van plan...’

‘Gooien ze...’

‘Het wordt tijd... bravo!’

De onbekende verstond niet ‘bravo’, maar ‘provo’ en voltooidezelf: ‘Pro-vocatie?!’

Er wandelde een provocatie op de Nevski Prospekt. De provocatie veranderde de zin van de opgevangen woorden.

Hij had er gewoon uit zichzelf het voorvoegsel ‘pro’ aangeplakt: door de toevoeging van de lettergreep pro- was een onschuldig woordfragment in een combinatie met een verschrikkelijke betekenis omgezet; en, wat de hoofdzaak was: degeen die het voorvoegsel had aangebracht was... de onbekende geweest.

De provocatie zat derhalve in hemzelf.

O, Russen!

Jullie maken jezelf tot de schaduwen van de voortjagende kluwens van nevel die sinds onheuglijke tijden uit de loodgrijze verten van de kolkende Baltische zee komen aangevlogen; op die nevels zijn jullie kanonnen gericht.

Om twaalf uur vulde een dof kanonschot Petersburg, de luisterrijke hoofdstad van het Keizerrijk, plechtig met zijn gebulder; de nevels scheurden open, de schaduwen verstrooiden zich.

Slechts een schaduw – van een jongeman – wankelde niet en viel door het schot niet uiteen, maar volbracht onbelemmerd zijn vlucht tot aan de Neva.

Plotseling werd hij de spiedende oogjes gewaar van twee sjofel geklede schoolmeisjes die hem strak aankeken...

10  MAAR ZWIJGT U TOCH!

‘U zou...’

Maar het klonk als: ‘Au – zau...’

En het gezelschap van broodmagere colbertjes begon te brullen: ‘A-cha-ach-cha, aha-cha!’

Een Petersburgse straat dringt in de herfst dwars door je heen, bevriest het merg in je beenderen en kietelt je; wanneer je van de straat ergens binnenkomt, blijft de straat je als een koorts door de aderen stromen.

Dit alles ervoer de onbekende toen hij de bezwete en benauwde garderobe binnenstapte, waar het eivol was: zwarte, grijze, gele overjassen, mutsen met oorkleppen en een grote sortering overschoenen; de damp van pannenkoekenlucht sloeg hem tegemoet: ‘Aaa!’

Het eetlokaal bestond uit een viezig vertrekje; de vloer was met boenwas ingewreven; de wanden waren door de hand van een huisschilder gedecoreerd en beeldden de overblijfselen uit van een flottielje, met ergens erboven Peter die op het uitspansel wees.

‘U een met augurkjes?’

‘Nee, zonder!’

Bij zichzelf dacht hij: waarom had de man zo verschrikt gekeken, achter het glas van zijn koets; de ogen puilden uit, ze bevroren, gingen dicht; het hoofd wiegelde heen en weer en had zich toen verstopt; de hand trilde machteloos; geen hand... nee, een handje...

En op het buffet lagen worstjes en andere voorgerechten te verdrogen en wat verflenste blaadjes met een stapel rottende koteletten te verzuren.

In een verre hoek zat al een hele poos een uitbundig zwetend heerschap met een koetsiersbaard; hij droeg een blauwe kiel en ingevette laarzen. Hij wipte het ene glaasje na het andere door zijn keelgat; telkens riep hij de kelner: ‘Breng me nog es wat...’

‘Een meloentje, meneer?’

‘Zeep met suiker, da’s je meloentje...’

‘Een banaantje, meneer?’

‘Een onfatsoenlijke fruitsoort...’

Driemaal heeft mijn onbekende het wrange vergif al doorgeslikt. En het bewustzijn maakte zich van het lichaam los als het handvat van een machine-hefboom en begon om zijn organisme heen te cirkelen.

Een ogenblik lang klaarde het bewustzijn van de onbekende op: o ja, waar was de bundel? Hier is-ie, naast me, hier...

De ontmoeting op de Nevski Prospekt had zijn geheugen ietwat ontwricht.

‘Een watermeloentje, meneer?’

‘Donder op met je watermeloentje, dat knarst maar onder je tan-den; en in je mond...’

‘Nou, dan een wodka...’

‘U ook een glaasje?’

De uitbundig zwetende baardaap knipoogde: ‘Zou je wel, meneertje?’

‘Ik heb al gedronken...’

‘Pak d’r liever gezellig eentje met mijn...’

Mijn onbekende begon iets te begrijpen: hij keek argwanend om zich heen en greep naar het vochtige bundeltje, onder een pamfletje (krantenlectuur) waarmee hij het bundeltje had toegedekt.

‘U komt wel uit Toela?’

‘Niks niet uit Toela!’

Hij dacht na en – nee, de gedachten dachten zelf en ze onthulden een tafereel: dekzeilen, kabeltouwen, haring; ergens mee volgestamp-te balen; tussen de balen een in de zwartste huid gehulde arbeider, die telkens weer een baal op zijn rug wentelde en zich in de mist van voortvliegende vlakken duidelijk aftekende; en de kiel klotste dof tegen de met balken overbeladen schuit; ondertussen stond de arbeider (de bekende) boven de balen en trok een pijpje uit zijn zak.

‘U bent hier voor zaken?’

(O, God bewaar me!)

‘Nee!’

‘Kijkes aan: en wij benne koetsiers...’

‘Mijn zwager, die is koetsier bij Kistintin Kistintinovitsj...’

‘Nou, en wat zou dat?’

‘Wat dat zou? Niks zou het!’

Plotseling – maar plotseling, dat komt later.

11  ER STOND EEN SCHRIJFBUREAU

Apollon Apollonovitsj verdiepte zich in de lopende zaken; en de rapporten van de vorige dag kwamen tot leven – op zijn bureau spreidde hij al zijn paperassen uit met hun rangnummer en de door hem in potlood gemaakte aantekeningen: blauw was ‘ter afhandeling’ (met een staartje aan de g), rood –‘nadere informatie’ (met een krulletje aan de a).

Onderweg van het trappenhuis van het Departement naar de deur van zijn kabinet had Apollon Apollonovitsj door zijn wil het centrum van zijn bewustzijn verplaatst: het hersenspel trok zich als de goorwitte patronen van het behang naar de rand van zijn gezichtsveld terug, een stapeltje netjes naast elkaar gerangschikte stukken schoof als een portret naar het centrum van zijn gezichtsveld.

Als een portret? Inderdaad: Hij is niet meer – Rusland heeft hij verlaten...

Wie? De senator? Hij? Apollon Apollonovitsj Ableoechov? Welnee, Vjatsjeslav Konstantinovitsj...* Maar hij dan, Apollon Apollonovitsj?

Ik weet, mijn beurt is nu gekomen,
Mijn goede Delvig roept mij aan...

Mijn beurt... beurt: ieder op zijn beurt.

Het wolkendek is stukgescheurd
en de orkaan...

Een stapel dossiers sprong naar het oppervlak van het bewustzijn: Apollon Apollonovitsj concentreerde zich op de lopende zaken.

‘German Germanovitsj, wilt u ervoor zorgen dat het voor mij klaarligt – u weet wel, hoe heet-ie...’

‘Het dossier van de koster Zrakov!’

Toen herinnerde hij het zich weer (hij was het helemaal vergeten): ja, die ogen, ze hadden verbaasd gekeken, gebelgd... En waarvoor die zigzagbeweging? Hoogst onaangenaam. En hij meende die dakloze al eens eerder gezien te hebben; of misschien ook niet, nee, nooit...

Apollon Apollonovitsj opende de deur van zijn kabinet.

Er stond een schrijfbureau. En in de open haard knetterden blokken brandhout; Apollon Apollonovitsj verwarmde zijn verkleumde handen bij de haard en het hersenspel ging ondertussen verder met het bouwen van nevelachtige vlakken.

‘Nikolaj Apollonovitsj...’

Daarmee wilde Apollon Apollonovitsj...

‘?’

Apollon Apollonovitsj bleef bij de deur staan.

Het onschuldige hersenspel schoof zich eigengereid weer in zijn brein, dat wil zeggen, tussen een stapel paperassen en verzoekschriften; Apollon Apollonovitsj leek dit hersenspel als het behang van de kamer te beschouwen, maar het vlak schoof af en toe opzij en liet dan in het centrum van het intellectuele leven een verrassing binnen.

Apollon Apollonovitsj herinnerde zich: Hij had de dakloze al een keer eerder gezien en – stel je voor: in zijn eigen huis!

Toen hij op een keer de trap af kwam, had Nikolaj Apollonovitsj over de trapleuning gebogen met iemand staan... Maar de staatsman vond dat hij het recht niet had naar de kennissen van zijn zoon te informeren; een gevoel van tact had hem er eenvoudigweg van weerhouden de vraag te stellen: ‘Vertel eens, Kolenjka, wie had je daar bij je, beste jongen?’

Nikolaj Apollonovitsj zou dan zijn ogen hebben neergeslagen: ‘Ach, zo maar iemand, papa, die komt wel eens bij me langs...’

Om die reden had Apollon Apollonovitsj helemaal geen belangstelling getoond voor de persoon van de dakloze die met zijn jas aan uit de vestibule had opgekeken; de onbekende had hetzelfde snorretje gedragen, hij had dezelfde opvallende ogen (zulke ogen kon je ’s nachts in de Moskouse kapel van de Martelaar Pantelejmon tegenkomen, aan de Nikolskipoort; of op een portret in de biografie van een groot man; of ten slotte: in een neuropathologische kliniek).

Ook toen hadden de ogen zich opengesperd, waren gaan fonkelen en schitteren, dat wil zeggen: dat wat eenmaal is geweest, kan zich best herhalen.

Apollon Apollonovitsj wierp plotseling een blik door de deur: schrijftafels, schrijftafels! Stapels dossiers! En gebogen hoofden! Welk een ziedende en machtige papieren productie!

Het hersenspel van de drager van briljanten onderscheidingen kenmerkte zich door een aantal zonderlinge, hoogst zonderlinge, uiterst zonderlinge eigenschappen; zijn hersenpan was de vergaarbak van denkbeelden die in deze schimmige wereld ogenblikkelijk werkelijkheden werden.

O, het was beter geweest als Apollon Apollonovitsj geen enkele ijdele gedachte uit zijn brein had losgelaten, maar ze alle in zijn hoofd had opgepot, aangezien iedere gedachte zich hardnekkig in een ruimtelijk-tijdelijke vorm omzette en ongecontroleerd bleef doorwerken – buiten het hoofd van de senator om.

Apollon Apollonovitsj was als Zeus: uit zijn hoofd ontsproten godinnen en geniën; een zo’n genius (de onbekende met het zwarte snorretje) was zich direct na zijn ontstaan als vorm in de gelige ruimten gaan laten gelden met de verzekering dat hij van elders kwam en niet uit het hoofd van de senator; diens ijdele gedachten bleken in die onbekende te steken en bezaten alle dezelfde eigenschappen.

Zij namen de vlucht en stabiliseerden zich.

Een zo’n weggevluchte gedachte was dat de onbekende echt bestond. En die gedachte kwam nu naar het brein van de senator teruggesneld. Zo had zich de kring gesloten.

Apollon Apollonovitsj was als Zeus: ternauwernood was uit zijn hoofd de Onbekende – Pallas Athene – geboren, of er maakte zich een andere, geheel identieke Pallas los.

Die Pallas was het huis van de senator.

De lakei klom de trap op. O, welk een prachtige staatsietrap! En de treden: zacht als hersenkronkels, waarover meer dan eens ministers naar boven waren gegaan; de lakei is al in de salon... En ook die salon weer – prachtig! Met zijn ramen en wanden, ietwat aan de koude kant...

Geleid door de symbolische betekenis die de senator gewoonlijk aan alle dingen hechtte, hebben wij een blik in het woonvertrek geworpen.

Dus...wanneer Apollon Apollonovitsj in de bloeiende schoot van de natuur vertoefde, zag hij altijd ‘de bloeiende schoot van de natuur’; voor ons viel de schoot ogenblikkelijk in tekens uiteen: viooltjes, boterbloemen, anjelieren. De senator echter voegde de apartheden weer tot een eenheid tezamen; wij zouden natuurlijk zeggen: ‘Kijk, een boterbloem! Kijk, een vergeet-me-nietje!’ Maar Apollon Apollonovitsj zei simpelweg: ‘Kijk, een bloem!’

Onder ons gezegd: voor Apollon Apollonovitsj waren alle bloemen zonder onderscheid, om duistere redenen ‘grasklokjes’.

Met dezelfde laconieke beknoptheid zou hij ook zijn eigen huis beschreven hebben als iets dat voor hem uit wanden bestond (die kwadraten en kubussen vormden), uit erin uitgesneden vensters, uit parketvloeren, tafels; de rest was een kwestie van details...

Maar het kan geen kwaad ons te realiseren dat alles wat aan hem voorbijflitste (schilderijen, vleugel, spiegel, parelmoer, het inlegwerk van de tafeltjes), – dat alles wat voorbijflitste niets anders dan een prikkeling van het hersenvlies was, tenzij het om een aandoening van de kleine hersenen ging.

In zijn geest bouwde zich een illusie van een kamer op; en die vloog daarna spoorloos ergens naartoe; maar wanneer er in het galmende gangetje deuren dichtsloegen, klopte het alleen maar aan zijn slapen.

Achter de dichtgeslagen deur bleek geen salon te liggen, maar een hersenholte: kronkels, grauwe en witte materie, een knobbelachtige klier. En de zware wanden van parelende spatten (door de congestie geconditioneerd) waren de loodzware en pijnlijke gewaarwording van beenderen in nek, voorhoofd, slapen en kruin.

Apollon Apollonovitsj zat aan zijn schrijfbureau over zijn dossiers gebogen met de gewaarwording dat zijn hoofd zesmaal groter was dan normaal en twaalfmaal zwaarder dan normaal.

12  ONZE ROL

De Petersburgse straten bezitten een eigenschap die niet de geringste twijfel toelaat: zij veranderen de voorbijgangers in schaduwen.

Wij hebben dit reeds aan het voorbeeld van de geheimzinnige onbekende kunnen constateren.

Hij was als een gedachte opgekomen, had zich om een bepaalde reden met het huis van de senator verstrengeld, en dook toen in ons verhaal op de Nevski Prospekt op, de senator op de hielen zittend.

Vanaf het kruispunt tot aan het eethuisje aan de Millionnaja hebben wij hulpvaardig de weg van de onbekende beschreven, totdat het beruchte woord plotseling alles afbrak.

Laten wij zijn ziel onderzoeken, maar eerst het eethuisje en zelfs de omgeving van het eethuisje; daar bestaat aanleiding toe.

In de natuurlijke speurtocht die wij op ons hebben genomen, zijn wij de wens van senator Ableoechov slechts voor geweest: dat een agent van de veiligheidsdienst de onbekende ononderbroken op de voet zou volgen; maar zolang die lichtzinnige agent op zijn afdeling zijn tijd zit te verklungelen, zullen wijzelf als die agent moeten optreden.

Alleen – hebben wij ons niet zelf bij de neus laten nemen? Wat stellen wij eigenlijk voor als agent? De man bestaat. En hij zit niet te dommelen, om de dooie dood niet.

Toen de onbekende door de deur van het eethuisje naar binnen was geglipt, draaiden wij ons om en wat zagen wij? Twee silhouetten die de mist doorsneden; een was zowel dik als groot van postuur, maar zijn gezicht konden wij niet onderscheiden (silhouetten hebben immers geen gezicht); een paar dingen hebben wij overigens wel opgemerkt: een geopende paraplu, overschoenen en een seal-skin-muts met oorkleppen.

Het armzalige figuurtje van een al heel erg klein heertje was de voornaamste substantie van het tweede silhouet; zijn gezicht was te zien; alleen hadden wij de tijd niet het te bekijken, omdat de enorme omvang van een wrat ons compleet verblufte; op die manier werd de gezichtssubstantie door een brutale accidentie verdrongen (zijn functie in de wereld der schaduwen).

Wij deden net of wij naar de wolken keken en lieten het donkere paar passeren; voor de deur van het restaurant bleef het paar staan.

‘Hm?’

‘Hier...’

‘Dacht ik al.’

‘Welke maatregelen hebt u genomen?’

‘Ik heb daar, in het eethuisje, een man neergezet.’

‘Hm... dan moet ik... hm! ... u succes toewensen...’

De onderneming was als een uurwerk gelijkgezet.

‘Hm?’

‘Wat?’

‘Die vervloekte verkoudheid!’

‘Luister eens: u had salaris moeten aanpakken...’

‘Nee, u begrijpt mij niet!’

‘Jawel, u komt beslist zakdoeken tekort.’

‘Wat?’

‘Die verkoudheid immers!’

‘Ik werk niet voor salaris, ik ben een artiest!’

‘In zijn soort...’

‘Wat?’

‘Ik maak me altijd met kaarsvet beter.’

Het figuurtje haalde voor de zoveelste maal zijn drijfnatte zakdoek tevoorschijn.

‘Geeft u dus aan ze door: Nikolaj Apollonovitsj heeft de belofte gegeven...’

‘Kaarsvet, dat helpt reuze goed!’

‘Vertelt u ze alles!’

‘Je smeert er ’s avonds je neusgaten mee in; de volgende ochtend is het helemaal over.’

Onder de wrat kwam het zakdoekje weer in actie. De twee schaduwen waren al door de troebele droesem opgeslokt. Kort erna dook de schaduw van de dikke weer uit de mist op en keek verstrooid naar de torenspits van de Petrus en Paulusvesting. Toen liep hij het eethuisje binnen.

13  EN DAARBIJ GLOM ZIJN GEZICHT

De letters van plotseling zijn je bekend. Waarom verstop je je dus als een struisvogel bij het naderen van het onvermijdelijke plotseling?

‘Het’ besluipt je achter je rug; soms kondigt het zich voor zijn verschijning in de kamer aan; je bent verschrikkelijk verontrust; in je rug huivert een gewaarwording, alsof een horde onzichtbaren als door een deur je rug is binnengestormd; je keert je om en vraagt aan de waardin: ‘Ach mevrouwtje, mag ik de deur niet dichtdoen? Ik krijg er zo’n zenuwachtig gevoel van; ik kan het niet verdragen met mijn rug naar de deur te zitten.’

Ze lachen. Zelf lach je mee: alsof dat plotseling niet bestond.

‘Het’ voedt zich met hersenspel; alle de gedachten aanklevende smerigheden slokt ‘het’ gretig naar binnen en hoe meer het opzwelt, des te meer smelt jij weg als een kaars; plotseling, die volgevreten, maar onzichtbare hond, begint het zich aan te kondigen en brengt dan bij een waarnemer de indruk teweeg dat er tussen jou en je blik het gordijn van een onzichtbare wolk hangt; dat is dan jouw plotseling.

Wij hebben de onbekende in het eethuisje achtergelaten. Plotseling draaide hij zich om; hij had het gevoel gekregen dat er iets slijmerigs achter zijn boordje was gedrongen en omlaag liep; hij draaide zich om; er stond niemand achter zijn rug: maar vanbuiten stortte zich het onzichtbare door de deur naar binnen.

Nauwelijks had mijn onbekende zich van de deur afgewend, of de onaangename dikzak kwam binnen. En toen hij op de onbekende toeliep, kraakten de planken onder zijn voeten; zijn gelige, gladgeschoren, ietwat zijwaarts gebogen gezicht dreef drassig op zijn tweede onderkin. En glom daarbij ook nog.

Hierop draaide de onbekende zich weer om: het personage wuifde hem met zijn sealskin-muts met de oorkleppen toe: ‘Aleksandr Ivanovitsj...’

‘Lippantsjenko!’

Het personage had om zijn boord een das gestrikt – schreeuwend rood van kleur, doorboord met een dasspeld met een grote valse diamant; hij droeg een gestreept, donkergeel pak. Zijn gele schoenen blonken van de lak.

Het personage nam aan het tafeltje van de onbekende plaats en riep uit: ‘Koffie! En hoor es, de cognac; daar staat mijn fles, ik heb...’

En om hen heen klonk het: ‘Heb je gedronken?’

‘Ja...’

‘Gegeten?’

‘Ja, ook...’

‘Wat een zwijn ben je dan, met permissie gezegd!’

‘Pas op!’ riep de onbekende; de dikkerd, door de onbekende met Lippantsjenko aangesproken, wilde zijn donkergele elleboog op de krant laten rusten die het bundeltje toedekte.

‘Wat?’ Lippantsjenko trok de krant weg, zag het bundeltje en zijn lippen trilden.

‘Dat... dat... is het dus?’

Zijn lippen bleven trillen en deden aan stukjes uitgesneden zalm denken – niet de oranjerode soort, maar de vettige, gele.

‘Maar Aleksandr Ivanovitsj, wat bent u toch roekeloos!’

Lippantsjenko strekte zijn plompe vingers naar de bundel uit, de vingers glinsterden van de ringen met valse stenen en waren opgezwollen, met afgebeten nagels (aan de nagels glommen donkere sporen van een bruine kleur, dezelfde kleur als zijn haar; een opmerkzame waarnemer kon dus feilloos concluderen: het personage verfde zijn haar).

‘Nog één enkele beweging (ik hoef er mijn elleboog maar op te leggen), en er had een... een ramp van kunnen komen...’

En met uitzonderlijke omzichtigheid verlegde het personage de bundel naar een stoel.

‘Ja, dan waren wij er allebei geweest...’ schertste de onbekende onaangenaam.

En rondom klonken stemmen: ‘Je hoeft me niet voor varken uit te schelden!’

‘Ik scheld toch niet.’

‘Jawel. Je werpt me voor de voeten dat jij moest betalen...’

‘Eet nou maar... da’s beter...’

‘Zo, Aleksandr Ivanovitsj, zo, mijn waarde, dat bundeltje daar’– en Lippantsjenko loenste ernaar, –‘dat brengt u nu als de bliksem naar Nikolaj Apollonovitsj.’

‘Maar luister even: ik kan het bundeltje toch ook bij mij houden...’

‘Dat deugt niet: u kunt gearresteerd worden; maar daar is het veid lig.’

En de dikke fluisterde hem voorovergebogen iets in het oor: ‘Bzz-bzz-bzz...’

‘Ableoechov?’

‘Bzz...’

‘Aan Ableoechov?’

‘Bzz...’

‘Met Ableoechov?’

‘Ja, niet met de senator, met zijn zoon. En geef hem dan tegelijk met de bundel dit briefje; hier is het...’

Lippantsjenko boog zich met zijn lage voorhoofd tot vlak bij het gezicht van de onbekende; de onderzoekende oogjes loensten gemeen, zijn lip trilde even en zoog zich vast; de onbekende luisterde naar het gelispel van de dikke heer en probeerde de inhoud aandachtig in zich op te nemen, maar het stemgedruis in het restaurant overstemde het gefluister en gelispel uit die weerzinwekkende lippen (een geritsel van mierenpootjes over een omgespitte mierenhoop); en het gefluister leek een verschrikkelijke inhoud te hebben, alsof hier over werelden en planetenstelsels werd gefluisterd; maar je hoefde je oor maar te luisteren te leggen, of de verschrikkelijke inhoud van het gefluister viel in dagelijkse taal uiteen: ‘Geef hem de brief.’

Rondom klonken stemmen: ‘Wat is weten?’

‘Weten is eten.’

‘Snap ik...’

‘Als je het snapt, pakdan je bord en eet...’

Lippantsjenko’s pak deed de onbekende denken aan de kleur van het gele behang in zijn woning op Vasili-eiland – een kleur die met slapeloosheid te maken had; een slapeloosheid die in zijn herinnering een noodlottig gezicht opriep met heel smalle Mongoolse oogjes; het gezicht keek hem honderdvoudig van het behang af aan. Als hij de plaats overdag onderzocht, zag hij alleen maar een vochtige plek, waar een pissebed over kroop. Om zich van de herinnering aan de kwellende hallucinatie te bevrijden werd hij tot zijn eigen verbazing babbelzuchtig: ‘Luister nou eens naar dat spektakel...’

‘Een behoorlijke keet.’

‘Lawaai heeft een ie-klank, maar hier hoor je aldoor een korte “i”...’

Lippantsjenko zat versuft in zijn eigen gedachten verzonken.

‘In de korte “i” klinkt iets stompzinnigs en glibberigs... Of vergis ik me?’

‘O nee, nee...’ en Lippantsjenko rukte zich uit zijn gedachten los.

‘Alle woorden met een korte “i” zijn op het monsterlijke af triviaal; heel iets anders is het met de “ie”: ie-ie-ie – dat is het hemelgewelf, de gedachte, kristal; de klank “ie-ie-ie” roept bij mij de voorstelling van de gebogen snavel van een adelaar op; maar woorden met een korte “i” zijn triviaal, zoals het woord “vis”, luister maar: “vi-vi-vi-vis”, dat is iets met koud bloed. Hetzelfde met “mist”: “mi-mi-mist”, iets ongrijpbaar glads; of: “pitten”, iets vormeloos; een “dis”– een tafel vol uitspattingen...’

De onbekende brak zijn rede af. Lippantsjenko zat als een compleet vormeloze pit voor hem; en de rook van zijn sigaret hing als een ongrijpbare mist in de atmosfeer; Lippantsjenko zat in een wolk; de onbekende keek naar hem en dacht: ‘Bah, wat een vuiligheid, wat een Tataars gedoe...’ Tegenover hem zat doodgewoon een of andere korte i...

Aan het tafeltje ernaast begon iemand te hikken en riep toen uit: ‘Stik jij, stik... hik...’

‘Neem me niet kwalijk, Lippantsjenko: u bent toch geen Mongool?’

‘Waarom vraagt u zoiets geks?’

‘Alle Russen hebben Mongools bloed in hun aderen.’

14  WAT VOOR EEN COSTUMIER?

Het appartement van Nikolaj Apollonovitsj bestond uit een slaapkamer, een studeerkamer en een zitkamer.

Een enorm bed vulde de hele slaapkamer; er lag een deken over in een satijnen overtrek.

Langs de wanden van het studeervertrek stonden eikenhouten rekken, volgepropt met boeken; langs de planken schoof op kleine wieltjes een zijden gordijn dat rijen leren banden onthulde.

De meubels van de studeerkamer waren met donkergroen trijp overtrokken; zeer fraai was een buste van... uiteraard, Kant.

De laatste twee jaren stond Nikolaj Apollonovitsj nooit voor het middaguur op. Maar daarvoor, nu tweeënhalf jaar geleden, was hij altijd om negen uur ontwaakt om dan in zijn nauwsluitend studentenuniform aan de ontbijttafel te verschijnen.

Toen slenterde hij binnenshuis nog niet in een Boechara-kamer-jas rond; geen kalotje zette toen luister bij aan zijn oosterse salon; tweeënhalf jaar geleden had zijn moeder, Anna Petrovna, de echtgenote van Apollon Apollonovitsj, de huiselijke haard verlaten, onder de bekoring geraakt van een Italiaanse artiest; na haar vlucht met de artiest was Nikolaj Apollonovitsj zich in een Boechara-kamerjas op de parketvloeren van de huiselijke haard gaan vertonen; aan de dagelijkse ontmoetingen bij het ontbijt was vanzelf een einde gekomen.

De senator dronk zijn koffie nu veel eerder dan zijn zoon.

Nikolaj Apollonovitsj was aan zijn kamerjas gewend geraakt; hij had een paar Tataarse muilen aangeschaft; het kalotje had zijn intrede gedaan. Zo had een veelbelovende student zich in een oosterling omgetoverd.

Nikolaj Apollonovitsj had zojuist een brief in een hem onbekend handschrift ontvangen: een jammerlijk gerijmel met de opvallende ondertekening: ‘Een vlammende ziel’. Nikolaj Apollonovitsj ijsbeerde door zijn kamer, zocht naar zijn bril en verlegde boeken, pennen en penhouders.

‘A-a...’

‘Verduiveld...’

Net als Apollon Apollonovitsj voerde Nikolaj Apollonovitsj gesprekken met zichzelf.

Zijn bewegingen waren al even onstuimig als die van papaatje: net als Apollon Apollonovitsj viel hij op door de onaanzienlijkheid van zijn gestalte en door de schichtige blik op zijn gezicht na een glimlach; gaf hij zich aan ernstige bespiegelingen over, dan verstarde die blik: dor, precies en koud traden de lij nen van een volstrekt wit gelaat naar voren, als dat van een heiligenbeeld; een fijn geciseleerd voorhoofd met gezwollen aderen onthulde de adel in het gezicht, het kloppen in die aderen aan de slapen wees op sclerose. De blauwachtige adertjes vloeiden ineen met de kringen onder zijn enorme ogen die donker-korenblauw van kleur waren (als hij zich opwond, verwijdden de pupillen zich en werden de ogen zwart).

Nikolaj Apollonovitsj droeg een Tataars kalotje; wanneer hij dat afzette, kwam er een kapje van doorschijnend wit, vlasachtig haar tevoorschijn dat het koude en strenge uiterlijk, waarop het stempel van eigenzinnigheid stond, wat verzachtte; haar van die kleur trof je bij een volwassene niet dikwijls aan, meestal zag je die tint alleen bij kleine kinderen en dan vooral in Wit-Rusland.

Hier, in zijn kamer, was Nikolaj Apollonovitsj inderdaad uitgegroeid tot het centrum waar hij voor zichzelf aanspraak op maakte, tot een reeks vanuit dat centrum voortvloeiende logische premissen die het denken, de ziel en die tafel daar bepaalden: hij vertegenwoordigde hier het enige centrum van het heelal, het denkbare zowel als het ondenkbare.

Dit centrum was een logische gevolgtrekking uit zijn denken.

Maar ternauwernood was het Nikolaj Apollonovitsj gelukt de kleinigheden van het leven en de maalstroom der onkenbaarheden die wereld en leven heette van zich af te zetten, of het onkenbare drong zich alweer bij hem op.

Nikolaj Apollonovitsj rukte zich los uit zijn boek.

‘Wat?’

Er klonk een klankloze, eerbiedige stem: ‘Iemand die naar u vraagt, mijnheer...’

Met zijn deur op slot zat Nikolaj Apollonovitsj de stellingen van zijn stap voor stap tot een eenheid gebrachte systeem te doordenken en dan voelde hij hoe zijn lichaam in het ‘alles’ uitstroomde; zijn hoofd verplaatste zich daarbij naar het ronde, glazen hoofdje van een gloeilamp.

En die verplaatsing bewerkstelligde dat Nikolaj Apollonovitsj een waarlijk scheppend wezen werd. Hij hield ervan zich af te sluiten: ieder geritsel, iedere voetstap van een buitenstaander bracht een breuk in zijn bewustzijn aan. Zo ook nu.

‘Wat is er?’

Maar uit de verte achter de deur klonk ten antwoord een stem: ‘Er is iemand voor u...’

Toen kreeg het gezicht van Nikolaj Apollonovitsj een tevreden uitdrukking: ‘Aha, dat moet van de costumier zijn; hij brengt me mijn kostuum...’

Hij tilde de zoom van zijn kamerjas op en deed een paar stappen naar de deur; hij boog zich over de trapleuning en riep: ‘Bent u het? De costumier?’

Hoezo, de costumier?

In de kamer van Nikolaj Apollonovitsj verscheen een kartonnen doos; Nikolaj Apollonovitsj deed zijn deur op slot; omstandig sneed hij de touwtjes door, hij tilde het deksel op en haalde uit de kartonnen doos een klein masker met een zwarte krulbaard van kant en na het masker een prachtige, helderrode domino die in de plissés ritselde.

Even later stond hij voor de spiegel – van top tot teen satijn en karmozijn; daarna hield hij het miniatuurmasker voor zijn gezicht; het zwarte kantwerk van de baard viel opzij, vlijde zich op zijn schouders en vormde links en rechts een fantastische vleugel. Na deze maskerade legde Nikolaj Apollonovitsj met een uitermate tevreden gezicht eerst de rode domino en daarna het zwarte maskertje in de kartonnen doos terug.

15  EEN NATTE HERFST

Als een groenige zwerm dreven slierten van wolken langs de hemel. Een zo’n groenige zwerm steeg gestaag boven de uitzichtloze verte van de Nevakaden omhoog; van de Petersburgse kant af zocht een torenspits zijn toevlucht in die groenige zwerm van wolken.

Een donkere streep, een streep van roet kronkelde uit een schoorsteen op, beschreef een treurboog in de lucht en streek met zijn staart op het water neer. De Neva kolkte en schreeuwde met de sirene van een fluitend stoombootje, sloeg stalen scheepsplaten tegen brugpijlers en likte aan het graniet.

En tegen deze allersomberste achtergrond van in flarden neerhangend roet boven het klamme steen der kademuren, tekende zich duidelijk het silhouet van Nikolaj Apollonovitsj af, starend over het troebele, met bacillen besmette water van de Neva.

Bij de grote, zwarte brug bleef hij staan.

Er trok een onaangename glimlach over zijn gezicht: de herinnering aan een ongelukkige liefde had zich van hem meester gemaakt. Nikolaj Apollonovitsj herinnerde zich een mistige nacht; in die nacht had hij zich over de kademuur gebogen, zich omgedraaid, zijn been opgetild en het been met de glibberige overschoen boven de balustrade gebracht; het had er alle schijn van dat er verdere dingen moesten volgen, maar... Nikolaj Apollonovitsj had zijn been weer omlaag getrokken.

En omdat Nikolaj Apollonovitsj zich die mislukte poging nu herinnerde, glimlachte hij op een alleronaangenaamste manier, waardoor hij een tamelijk belachelijke aanblik bood; in zijn cape gewikkeld leek hij op een gebochelde man zonder armen met een lange, in de wind wapperende vleugel van bont.

‘Wat een knappe man,’ klonk het gewoonlijk om Nikolaj Apollonovitsj heen.

‘Een antiek masker...’

‘Ach, de bleekheid van dat gelaat...’

‘Dat marmeren profiel...’

Maar als de dames Nikolaj Apollonovitsj zo hadden zien lachen, zouden zij gezegd hebben: ‘Wat een monster...’

Daar, waar bij de oprit van de brug twee leeuwen een poot spottend op het grijze graniet van de andere poot legden, bleef hij staan toen hij de rug van een langskomende officier ontwaarde die zich in de plooien van zijn pelsjas had verward. Hij haalde de officier in en riep: ‘Sergej Sergejevitsj?’

Eén seconde lang trok over het gezicht van de officier de schaduw van een gedachte; de trillende lippen verrieden dat de officier weifelde: herkennen of niet herkennen?

‘Ach, goedendag...’

‘Waar gaat u heen?’ vroeg Nikolaj Apollonovitsj, die graag met de officier langs de Mojka wilde oplopen.

‘Naar huis.’

‘Ik moet ook net die kant op...’

Boven hun hoofd hing tussen de ramen van een geel gebouw een rij van leeuwenkoppen ter bekroning van een door een stenen guirlande omkranst wapenschild.

Beiden schenen hun best te doen een zeker verleden niet aan te roeren en begonnen, elkaar in de rede vallend, over de sensaties van de laatste weken te praten die hun neerslag in de filosofische arbeid van Nikolaj Apollonovitsj hadden gevonden.

Tussen de ramen van het gele regeringsgebouw hing boven hun hoofd een rij van leeuwenkoppen ter bekroning van een door een stenen guirlande omkranst wapenschild.

Daar was de Mojka. En daar stond weer dat lichte gebouw van twee verdiepingen en de vijf pilaren met in strepen boven de verdiepingen een ornamentaal pleisterwerk: de ene cirkel na de andere; in iedere cirkel een Romeinse helm op twee gekruiste zwaarden; en zij waren het gebouw al voorbij en daar stond dan het huis, daar waren de vensters...

‘Tot ziens... u moet zeker verder?’

Het hart van Nikolaj Apollonovitsj bonsde; hij had aldoor iets willen vragen, maar nee, hij had de vraag niet over zijn lippen gekregen; en daar stond hij nu alleen voor een dichtgeslagen deur, in de ban van zijn herinneringen aan een ongelukkige liefde, of liever, aan een sentimentele bevlieging.

En weer dat lichte gebouw met zijn vijf pilaren en de streep van ornamentaal pleisterwerk: in een cirkel een Romeinse helm op twee gekruiste zwaarden.

’s Avonds wordt de Nevski Prospekt overspoeld door een vlammende uitbundigheid van licht. In het midden hangen op gelijke afstanden de peren van de elektrische lampen. Aan de zijkanten speelt hun wisselvallige schittering in de uithangborden: hier flitsen plotseling vlammende robijnen op, daar smaragden. Even later zie je de robijnen daarginds, de smaragden hier.

Nikolaj Apollonovitsj had geen oog voor de Nevski Pro spekt; hij zag alleen dat huis, de vensters, de schaduwen achter de ramen, hoorde vrolijke stemmen, wellicht van de gele kurassier, baron Ommau-Ommergau en haar – haar stem...

16  APOLLON APOLLONOVITSJ HERINNERDE ZICH...

Jawel, Apollon Apollonovitsj Ableoechov herinnerde het zich: onlangs had hij een onschuldig grapje van de ambtenaren over hem afgeluisterd: ‘Hij zingt maar één liedje: minachting...’

Er hadden zich verdedigers in gemengd: ‘Heren, dat komt van de aambeien...’

Toen ging de deur open: Apollon Apollonovitsj was binnengekomen.

Het grapje was afgekapt en weg (als een muisje dat vliegensvlug zijn hol is in geglipt). Apollon Apollonovitsj voelde zich door de kwinkslag niet op zijn teentjes getrapt.

Apollon Apollonovitsj was meteen op het raam toegelopen; twee hoofdjes aan de overkant werden achter de vensterruit de gezichts-vlek van een onbekend oud mannetje gewaar.

Hier, in de werkkamer op een belangrijk Departement was Apollon Apollonovitsj tot een centrum van staatsinstellingen en groene tafels uitgegroeid. Hij was hier het kracht uitstralende punt, een snijpunt, een impuls, een kracht in de zin van Newton; en de kracht in de zin van Newton is een occulte kracht.

Zijn bewustzijn maakte zich van zijn persoonlijkheid los, werd onwaarschijnlijk lucide en concentreerde zich op één bepaald punt (tussen ogen en voorhoofd): een vlammetje dat tussen ogen en voorhoofd opflitste en garven van bliksems om zich heen wierp – de bliksems schoten als slangen van zijn kale schedel weg; een helderziende zou zonder twijfel het hoofd van de Gorgo Medusa voor zich hebben gezien.

Zijn bewustzijn maakte zich van zijn persoonlijkheid los; zijn persoonlijkheid was in de ogen van de senator een hersenpan, een leeggeschud omhulsel.

Uit die leunstoel kapte hij, door zijn bewustzijn, zijn leven af; circulaires doorsneden vanuit die plek de verbindingslijn met het kleinburgerlijke bestaan dat hij met geslachtelijke, plantaardige en andere behoeften in verband bracht.

Slechts van hieruit steeg hij omhoog, zweefde hij als van zijn zinnen beroofd boven Rusland en riep bij zijn vijanden een noodlottige vergelijking op (met een dwergvleermuis).

Apollon Apollonovitsj was vandaag bijzonder op zijn qui-vive; geen enkele maal zat hij over het rapport voor hem te knikkebollen. De hemel mag weten waarom, maar Apollon Apollonovitsj Ableoechov was tot de conclusie gekomen dat zijn bloedeigen zoon, Nikolaj Apollonovitsj, een schurk was.

Uit zijn raam kon hij de kariatide bij de voordeur zien. De stenen baardman verhief zich boven het straatrumoer en boven de jaargetijden: het jaar 1812 had hem uit de steigers bevrijd. Het jaar 1825 had onder hem in samenscholingen geraasd en getierd; en ook nu, in 1905, waren de massa’s onder hem voorbijgetrokken.* Reeds vijf jaren lang kijkt Apollon Apollonovitsj dagelijks uit zijn raam naar een in steen gebeeldhouwde glimlach, waar de tand des tijds aan knaagt. In die vijf jaren was er veel gebeurd: AnnaPetrovna woonde in Spanje; Vjatsjeslav Konstantinovitsj was niet meer; gele hielen hadden vermetel de bergketens van Port Arthur betreden; China was in beweging gekomen en Port Arthur was gevallen.

De deur ging open; de secretaris, een jongeman met een op en neer wippende bescheiden ridderorde, stoof op het hoge personage toe na met de overdadig gesteven rand van zijn manchet eerbiedig een krakend geluidje te hebben voortgebracht. En op zijn schuchtere vraag bulderde Apollon Apollonovitsj: ‘Nee, nee! U doet wat ik u heb gezegd... En weet-je...’– zei Apollon Apollonovitsj, hield op, verbeterde zichzelf: –‘Tje-tju...’

Hij had willen zeggen: ‘weet-u’, maar het kwam eruit als: ‘Weet-je... tje-tju...’

Over zijn verstrooidheid deden tal van legenden de ronde.

17  KOUDE VINGERS

Apollon Apollonovitsj Ableoechov liep in een grijze overjas, met een zwarte hogehoed op en met een stenen gezicht dat aan een presse-papier deed denken, snel van het rijtuig naar de stoep van de voordeur en trok onder het lopen een handschoen uit.

Hij betrad de vestibule. Hij gaf zijn hogehoed aan een lakei.

‘Vertel me eens, komt hier dikwijls... een jongeman?’

‘Of er hier jonge mensen komen, excellentie?’

‘Ja, ja, en ook een met een snorretje?’

‘Met een snorretje, mijnheer?’

‘Jawel, en in een overjas...’

De huisknecht ging ineens een licht op.

‘Zo een is d’r wel geweest... ja, bij de jonge mijnheer...’

‘Met een snorretje?’

‘Precies, mijnheer!’

Apollon Apollonovitsj bleef even staan en liep toen plotseling verder.

De trap was met een grijze pluchen loper bedekt; eenzelfde grijs tapijt bekleedde de wanden. Aan de wanden glansden ornamenten van antiek wapentuig: onder een roestgroen schild schitterde een Litouws hoofddeksel; daarnaast fonkelde het gevest van een ridderzwaard; hier hingen zwaarden aan de muur te roesten, daar bogen zich hellebaarden voorover, even verder een pistool met een maarschalksstaf.

De trap eindigde boven bij een balustrade; daar hief op een glansloos piëdestal een verstarde Niobe haar albasten ogen op naar het verdriet.

Apollon Apollonovitsj liet zijn knokige hand op de geslepen deurknop rusten en trok toen vastberaden de deur wijd open.

18  ZO IS HET ALTIJD

Een fosforescerende vlek dreef nevelig en doods langs de hemel; fosforescerend lag de hoogste plek in mist gehuld, en hier en daar glansde even een ijzeren dak of een schoorsteenpijp. Hier stroomde het water van de Mojka voorbij, met aan de ene kant het bewuste gebouw van twee verdiepingen dat met zijn uitsteeksels uit de mist opdoemde.

Weggedoken in zijn bontcape slenterde Nikolaj Apollonovitsj langs de Mojka; zijn hoofd was in zijn bontkraag verdwenen; in zijn ziel roerden zich naamloze angsten: iets ontzettends, iets zoets...

Hij dacht: is dan dít ook liefde? Hij herinnerde zich... Hij rilde. Er schoot een garf van licht langs hem heen, er snelde een zwarte hofkoets voorbij; in de holten van zijn raampjes sleepte de koets als met bloed gevulde straatlantaarns met zich mee; zij huppelden en weerkaatsten in de zwarte stroom van de Mojka; de spookachtige lijn van een driekante steek en de omtrekken van fladderende jaspanden joegen samen met het licht uit een nevel in een nevel.

Nikolaj Apollonovitsj bleef voor het huis staan; hij treuzelde een poosje en glipte toen onverwachts door de poortdeur naar binnen.

De poortdeur ging wijd voor hem open en sloeg hem met het geluid van een klap in de rug; het duister omvatte hem; alles scheen te zijn weggevallen (zo is het vermoedelijk het eerste ogenblik na de dood); Nikolaj Apollonovitsj dacht nu niet aan de dood; hij dacht aan zijn eigen houding, en zijn optreden in het donker kreeg een fantastisch karakter: hij zeeg bij de huisdeur op een koude traptrede neer, liet zijn hoofd in het bont zinken en luisterde naar het bonzen van zijn hart.

Zo zat Nikolaj Apollonovitsj daar in het donker.

De stenen boog over het Winterkanaal onthulde een druilerige ruimte; in de verte tornde de Neva tegen de natte wind op; geluidloos glinsterden rondvliegende vlakken van water; de zijwanden van een drie verdiepingen hoog paleis blonken in het maanlicht.

Er is geen mens, niets en niemand.

Alleen het kanaaltje, dat het water opstuwt... en holt daar niet die vrouwelijke schaduw het bruggetje op om zich omlaag te storten? Van Liza?* Nee, het was zo maar een of andere Petersburgse vrouw die het Winterkanaal overstak en zich snel van het gele huis aan de Gagarinkade verwijderde, waar zij iedere avond door het raam een hele poos naar binnen stond te kijken. Het plein voor hem begon al breder te worden; aan alle kanten verrezen groenige, bronzen standbeelden, een Hercules en een Poseidon die beiden hetzelfde zagen; achter de Neva verhief zich een donkere massa, de omtrekken van eilanden en huizen; de donkere massa keek met ogen van barnsteen in de nevel en leek te huilen.

In hogere regionen strekten zekere vage silhouetten hun vlokkerige handen ombekommerd in de hemel uit; zwerm na zwerm stegen zij in hun jacht naar het zenit boven de golven van de Neva op, en zodra zij het zenit aanraakten, werden zij uit de hemel in een woedende aanval door de fosforescerende vlek bekogeld.

Met het gezicht achter een mof verborgen haastte zich een vrouwelijke schaduw langs de Mojka naar dezelfde poortdeur terug, waar zij eerder op de avond uit placht weg te glippen en waar nu op een koude traptrede bij de huisdeur Nikolaj Apollonovitsj zat; de poort slokte haar op, de poortdeur sloeg achter haar dicht; het duister omhulde haar, het was of alles achter haar was afgebrokkeld, het zwarte dametje dacht bij haar huisdeur aan dagelijkse en aardse beslommeringen, zij strekte haar hand reeds naar de bel uit, en toen viel haar oog op een bepaald silhouet, een masker leek het, dat vlak voor haar van een traptrede oprees.

Maar toen de deur openging en een garf licht heel even het duister verdreef, bevestigde de kreet van het verschrikte dienstmeisje haar alles, immers, nauwelijks waren in de deuropening een schort en een zwaar gesteven huifje verschenen, of zij sprongen ontzet van de deur terug. De lichtflits had een onbeschrijflijk zonderling tafereel onthuld, en het zwarte silhouet van het dametje stortte zich door de open deur naar binnen.

Achter haar rug was plotseling uit het duister een ritselende clown in een sidderend masker met een baard opgedoken. Het duister verried alles: een bontcape, die geluidloos en langzaam van de schouders omlaaggleed; twee rode armen, die zich naar de deur uitstrekten... Maar de deur sloeg dicht, sneed de garve licht af en wierp de ingang tot het huis in het pikzwarte donker terug.

Een seconde later was Nikolaj Apollonovitsj de straat op gerend; onder de panden van zijn pels bengelde een stuk rode zijde; met zijn neus in het bont weggedrukt snelde hij weg in de richting van de brug.

Op de ijzeren brug draaide hij zich om; maar hij zag niets: boven de klamme brugleuning, boven het van bacillen krioelende groenige water vlogen door de tochtwind uit de Neva slechts een bolhoed, een wandelstok, een overjas, oren, een neus en een snor voorbij.

19  U ZULT HEM NOOIT VERGETEN!

Wij hebben in dit hoofdstuk de senator Ableoechov gadegeslagen, tevens hebben wij de ijdele gedachten van de senator in verband met het huis van de senator leren kennen, ook in verband met de zoon van de senator, in wiens hoofd al even ijdele gedachten rondwaarden; wij hebben ten slotte nog een ijdele schaduw waargenomen – van de onbekende.