DE KRUIK

DE TWINTIGSTE EEUW – NR. 80

Luigi Pirandello

De kruik

NOVELLEN VOOR EEN JAAR

Vertaald door
Tineke van Dijk, Marije de Jager, Jenny Tuin en Anthonie Kee

UITGEVERIJ ATLAS
AMSTERDAM /ANTWERPEN

Deze uitgave verschijnt in samenwerking met Coppens & Frenks, uitgevers, Amsterdam

Eerste druk, in een gebonden uitgave, oktober 1990
Tweede druk, oktober 1990
Derde druk, februari 2011

© 2010 Nederlandse vertaling: Tineke van Dijk, Marije de Jager, Jenny Tuin en Anthonie Kee

Omslagontwerp: Marjo Starink

Omslagillustratie: Homescreen, distributeur van de film Kaos en andere ver filmingen van werk van Pirandello op dvd, www.homescreen.nl

ISBN 978 90 450 2075 4
D/2011/0108/507
NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

De kruik

Ook olijven waren er in overvloed dat jaar. De sterke bomen, die het vorige jaar zwaarbeladen waren geweest, hadden allemaal weer vrucht gezet, ondanks de mist die ze tijdens de bloei had gehinderd.

Don Zirafa, die er aardig wat had op zijn landgoed Le Quote in Primosole, wist al van tevoren dat de olie van de nieuwe oogst te veel zou zijn voor de vijf oude kruiken van geglazuurd aardewerk die in zijn kelder stonden en had tijdig een zesde, grotere kruik besteld in San Stefano di Camastra, waar ze werden gemaakt: een kruik die een man tot de borst reikte, fraai gebuikt en statig, de grote zus van de andere vijf.

Onnodig te zeggen dat hij ook met de pottenbakker daar een woordenstrijd over had gehad. Met wie maakte hij geen ruzie, don Lollò Zirafa? Om elk wissewasje, zelfs om een steentje dat van de muur rond zijn erf viel, zelfs om een strootje, riep hij dat ze de muilezel moesten zadelen en reed hij naar de stad om een proces aan te spannen. En met al die officiële stukken en honoraria aan advocaten, door nu eens die, dan weer die voor het gerecht te slepen en altijd voor iedereen de kosten te betalen, had hij zich half geruïneerd.

Er werd gezegd dat zijn rechtskundig adviseur, die het beu was hem twee of drie keer per week te zien verschijnen, zich van hem afgemaakt had door hem een boekje te geven dat op een missaal leek: het wetboek, dan kon hij zelf uitzoeken wat de rechtsgronden waren van de zaken die hij aanhangig wilde maken.

Eerst riep iedereen met wie hij onenigheid had, om hem op de hak te nemen: ‘Zadel de muilezel!’ Maar nu was het: ‘Raadpleeg het boek!’

En don Lollò antwoordde: ‘Reken maar, en ik verpletter jullie allemaal, schooiers!’

De nieuwe kruik, waarvoor de lieve som van vier onze was betaald, werd zolang neergezet in het hok van de wijnpers, tot er in de kelder plaats voor ingeruimd zou zijn. Een kruik als deze had niemand ooit gezien. Ze stond er een beetje zielig bij, in dat hok waar de geur van most vermengd was met de zure, onaangename lucht die in afgesloten en donkere ruimten hangt.

Twee dagen geleden was een begin gemaakt met het afslaan van de olijven, en don Lollò was in alle staten omdat hij niet wist hoe hij zijn aandacht moest verdelen, of hij zich eerst moest bemoeien met de landarbeiders die de olijven afsloegen dan wel met de muilezeldrijvers die de vracht mest waarmee ze waren gekomen in hoopjes op de helling moesten deponeren voor de bonen van het volgende seizoen. En hij vloekte als een Turk en dreigde iedereen te verpletteren wanneer er ook maar één olijf ontbrak, alsof hij eerst nauwkeurig had geteld hoeveel er aan de bomen hingen, of wanneer de hoopjes mest niet allemaal precies even groot waren. Met zijn witte hoedje en zijn openhangende overhemd rende hij van hot naar haar, rood aangelopen en druipend van het zweet, terwijl zijn wolfsogen heen en weer schoten en hij driftig over zijn wangen streek, over zijn brutale baard die al haast weer opkwam terwijl hij zich stond te scheren.

Nu, aan het eind van de derde dag, gingen drie boeren na het werk in de olijfgaard de ladders en de stokken opbergen in het hok van de wijnpers, en toen ze binnenkwamen zagen ze tot hun schrik dat de mooie nieuwe kruik in tweeën was gebroken, alsof iemand met één houw over de volle omvang van de buik de hele voorkant eraf had geslagen.

‘O! Kijk!’

‘Wie heeft dat gedaan?’

‘O moeder! Wat zal don Lollò wel niet zeggen? De nieuwe kruik, wat zonde!’

De eerste, de bangste van allemaal, stelde voor meteen weer de deur dicht te doen, de ladders en de stokken buiten tegen de muur te laten staan en stilletjes weg te lopen. Maar de tweede zei: ‘Ben je gek? Bij don Lollò? Dan denkt hij nog dat wij het hebben gedaan. Blijf hier!’

Hij ging naar buiten en riep, met zijn handen als een toeter aan zijn mond: ‘Don Lollò! Hé, don Lolloooo!’

Daar was hij, onder aan de helling, bij de mannen die de mest hadden gebracht. Zoals altijd stond hij als een razende te gebaren en trok hij zo nu en dan met beide handen aan zijn hoedje; soms zat het op het laatst zo strak om zijn hoofd dat hij het niet meer af kreeg. Aan de hemel was de schemergloed al haast gedoofd, en in de rust die met het duister van de avond en de aangename koelte over het land kwam vielen de gebaren van die altijd doorzagende man onmiddellijk op.

‘Don Lollò! Hé, don Lollooo!’

Toen hij bovenkwam en de ravage zag, leek hij zijn verstand te verliezen. Eerst stortte hij zich op het drietal; hij greep een van de boeren bij de keel, drukte hem tegen de muur en schreeuwde: ‘Wel alle duivels, dat zet ik jullie betaald!’

De andere twee, asgrauw en met een woeste grijns, grepen op hun beurt don Lollò, wiens razernij zich nu tegen hemzelf keerde: hij smeet zijn hoedje op de grond, hamerde met zijn vuisten op zijn wangen, stampvoette en krijste als iemand die rouwt om een gestorven familielid: ‘Mijn nieuwe kruik! Een kruik van vier onze! Nog niet eens ingewijd!’

Hij wilde weten wie het gedaan had! Ze was toch niet vanzelf gebroken? Iemand moest het expres gedaan hebben, uit slechtheid of uit afgunst! Maar wanneer? Hoe? Er was geen spoor van geweld! Zou ze zijn afgeleverd met een barst erin? Kom nou! Ze klonk als een klok!

Zodra de boeren zagen dat de ergste woede was gezakt begonnen ze hem tot rede te brengen. De kruik kon best hersteld worden, ze was immers netjes in tweeën gebroken. Een goede ketellapper kon haar weer als nieuw maken. Zi’ Dima Licasi bijvoorbeeld, die had pas een wonderbaarlijke mastiek gevonden waarvan hij de samenstelling angstvallig geheim hield; een mastiek waar zelfs een hamer niet tegenop kon als hij eenmaal droog was. Dus als hij wilde, don Lollò, zou Zi’ Dima Licasi morgen langskomen, bij het aanbreken van de dag, en dan was de kruik in een ommezien weer heel, beter dan eerst.

Don Lollò zei nee, hij wilde niet naar rede luisteren: het had allemaal geen zin, er was toch niets meer aan te doen; maar ten slotte liet hij zich overtuigen en bij het aanbreken van de volgende dag, stipt op tijd, verscheen Zi’ Dima Licasi in Primosole met zijn gereedschapsmand op zijn rug.

Het was een krom oud mannetje met vergroeide, knobbelige gewrichten, als een oude Saraceense olijfboom. Je moest de woorden met een haak uit zijn mond trekken. Hooghartigheid of droefheid, geworteld in dat mismaakte lichaam; mogelijk ook het besef dat niemand zijn verdienste als nog niet erkende uitvinder goed kon beoordelen en begrijpen. Zi’ Dima Licasi wilde de feiten voor zichzelf laten spreken. Verder moest hij goed uitkijken dat zijn geheim hem niet werd ontstolen.

‘Laat me die mastiek zien,’ was het eerste dat don Lollò tegen hem zei, nadat hij hem een tijdje argwanend had opgenomen.

Zi’ Dima schudde zijn hoofd, waardig.

‘U kunt kijken als ik bezig ben.’

‘Maar komt het wel goed?’

Zi’ Dima zette zijn mand op de grond en haalde er een grote zakdoek van vaalrode katoen uit, die helemaal in elkaar gerold was; rustig begon hij hem los te wikkelen terwijl iedereen aandachtig, nieuwsgierig toekeek, en toen er ten slotte een bril tevoorschijn kwam waarvan het kapotte montuur in het midden en aan de zijkanten met touwtjes bijeen werd gehouden slaakte hij een zucht, en de anderen lachten. Zi’ Dima trok zich er niets van aan. Hij veegde zijn vingers af, pakte de bril, zette hem op en begon met grote ernst de kruik, die naar het erf was gesleept, te onderzoeken. Toen zei hij: ‘Het komt goed.’

‘Maar enkel mastiek vertrouw ik niet. Er moeten ook krammen in,’ stelde don Zirafa als voorwaarde.

‘Ik ga,’ antwoordde Zi’ Dima botweg, terwijl hij overeind kwam en de mand weer op zijn rug nam.

Don Lollò greep hem bij een arm.

‘Waar naartoe? Menéér en hondsvot, doet u zo zaken? Wat een pretenties, alsof hij Karel de Grote zelf is! Ellendige armoedzaaier en stomme ezel, mijn olie moet erin, daarin, en olie lekt door! Een barst van een kilometer, enkel met mastiek? Ik wil krammen. Mastiek en krammen. Doe wat ik zeg.’

Zi’ Dima sloot zijn ogen, klemde zijn lippen op elkaar en schudde zijn hoofd. Allemaal hetzelfde! Ze gunden hem niet het plezier om een net karwei te doen, gewetensvol uitgevoerd volgens de regels van de kunst, en om te bewijzen hoe goed zijn mastiek was.

‘Als de kruik niet weer klinkt als een klok...’ zei hij.

‘Ik heb geen oren,’ onderbrak don Lollò hem. ‘Krammen! Ik betaal voor mastiek en krammen. Hoeveel kost het?’

‘Als ik alleen mastiek...’

‘Verdomme, wat een stijfkop!’ riep don Zirafa uit. ‘Wat heb ik nou gezegd? Krammen wil ik. De betaling regelen we straks wel, ik heb nu geen tijd meer voor u.’

En hij ging weg om zijn mannen aan het werk te zetten.

Vol boosheid en wrok begon Zi’ Dima aan zijn taak. En zijn boosheid en wrok groeiden met elk gaatje dat hij in de kruik en in het afgebroken stuk maakte om er het ijzerdraad doorheen te trekken. Hij begeleidde het draaien van de boor met gegrom dat allengs vinniger en luider klonk, terwijl zijn gezicht steeds groener werd van de gal en zijn ogen steeds feller schitterden van ergernis. Toen hij klaar was met dit deel van het werk smeet hij de boor woedend in de mand; hij zette het afgebroken stuk tegen de kruik aan om te zien of de gaatjes op gelijke afstanden en recht tegenover elkaar zaten, knipte toen met zijn tang zoveel stukjes ijzerdraad af als hij nodig had en riep een van de boeren uit de olijfgaard te hulp.

‘Kop op, Zi’ Dima!’ zei deze, toen hij zijn vertrokken gezicht zag.

Zi’ Dima maakte een driftig gebaar met zijn hand. Hij opende het blikje waar de mastiek in zat en hield het omhoog, schuddend, alsof hij het aanbood aan God omdat de mensen niet wilden erkennen hoe goed zijn mastiek was. Met zijn vinger begon hij de randen van het afgebroken stuk en van de kruik in te smeren; vervolgens nam hij zijn tang en de stukjes ijzerdraad die hij tevoren had afgeknipt, kroop in de open buik van de kruik en beval de boer het stuk tegen de kruik aan te zetten, precies zoals hij het zelf daarnet had gedaan. Alvorens de krammen aan te brengen zei hij vanuit de kruik tegen de boer: ‘Trek! Trek zo hard je kan! Zie je dat het niet meer loslaat? Vervloekte ongelovige thomassen! En nou kloppen! Klinkt ze als een klok of niet, zelfs met mij erin? Vooruit, ga het je baas vertellen!’

‘De baas beschikt, Zi’ Dima,’ zuchtte de boer, ‘en de knecht slikt! Doe ze er nou maar in, die krammen.’

En Zi’ Dima begon de stukjes ijzerdraad elk door twee gaatjes te trekken, het ene links en het andere rechts van de naad, en met zijn tang draaide hij dan de uiteinden in elkaar. Hij had een uur nodig om alle krammen aan te brengen. Het zweet gutste van zijn lijf, in de kruik. Al werkend klaagde hij over zijn lot. En de boer, buiten, troostte hem.

‘Help me eruit,’ zei Zi’ Dima ten slotte.

Maar zo dik als haar buik was, zo smal was de hals van die kruik. In zijn kwaadheid had Zi’ Dima er niet op gelet. Wat hij ook probeerde, hij kon er niet meer uit. En in plaats van hem te helpen stond de boer daar voor hem, gierend van de lach. Hij zat vast, opgesloten in de kruik die hij zelf had hersteld en die nu – een andere oplossing was er niet – opnieuw en voorgoed moest worden gebroken om hem eruit te krijgen.

Op het gelach en het geschreeuw kwam don Lollò kijken. Zi’ Dima, in de kruik, leek wel een wilde kat.

‘Laat me eruit!’ brulde hij. ‘Godverju, ik wil eruit! Nu meteen! Help me!’

Don Lollò stond aanvankelijk als verdoofd te kijken. Hij kon het niet geloven.

‘Wat nou? Erin? Heeft hij zichzelf erin genaaid?’

Hij kwam naderbij en riep de oude man toe: ‘Helpen? Hoe dan? Ouwe stommeling, wat is dat nou? Had u niet eerst de maat moeten nemen? Kom, probeer het nog eens; eerst uw ene arm... zo ja, en nu uw hoofd... kom maar... voorzichtig!... Nee, terug... Wacht! Zo gaat het niet! Terug, terug... Hoe heeft u dat nou gedaan? En de kruik, wat moet ik nou? Kalm! Kalm! Kalm!’ begon hij de omstanders te bezweren, alsof niet hij maar zij hun kalmte dreigden te verliezen. ‘Mijn hoofd loopt om! Kalm! Dit is iets nieuws... De muilezel!’

Met zijn knokkels klopte hij op de kruik. Ze klonk echt als een klok.

‘Mooi! Zo goed als nieuw... Wacht!’ zei hij tegen de gevangene. ‘Ga de muilezel zadelen!’ beval hij de boer. En met al zijn vingers aan zijn voorhoofd krabbend vervolgde hij tegen zichzelf: ‘Wat ik nou toch weer meemaak! Dit is geen kruik! Dit is een streek van de duivel! Hou op! Hou op!’

En hij rende terug om de kruik, waarin de razende Zi’ Dima tekeerging als een beest in de val, overeind te houden.

‘Iets nieuws, mijn beste, een zaak voor de advocaat! Ik vertrouw het niet. De muilezel! Geduld, ik kom zo snel mogelijk terug! Het is in uw eigen belang... Blijf rustig intussen, kalm aan! Ik moet om mijn gezin denken. Maar allereerst, om mijn recht veilig te stellen, doe ik mijn plicht. Hier: ik betaal u voor uw werk, ik betaal u een dag loon. Vijf lire. Is dat genoeg?’

‘Ik wil niks!’ schreeuwde Zi’ Dima. ‘Ik wil eruit!’

‘U komt er ook uit. Maar ik betaal u nu vast. Hier, vijf lire.’

Hij haalde ze uit zijn vestzakje en gooide ze in de kruik. Toen vroeg hij gedienstig: ‘Heeft u al gegeten? Brood en beleg, vlug wat! Wilt u niet? Geef het maar aan de honden! Ik heb het u in elk geval gegeven.’

Hij liet het hem brengen; toen steeg hij op en vertrok in galop naar de stad. Wie hem zag dacht dat hij zich vrijwillig ging laten opsluiten in het gekkenhuis, zo druk en vreemd zat hij te gebaren.

Gelukkig hoefde hij op het kantoor van de advocaat niet te wachten, maar wel duurde het een hele poos voordat de advocaat was uitgelachen toen hij het geval uiteen had gezet. Zijn gelach maakte hem kwaad.

‘Neem me niet kwalijk, maar wat valt er te lachen? U zit er niet mee! Het is mijn kruik!’

Maar de ander bleef lachen en wilde nogmaals horen hoe het allemaal gegaan was, waarna hij opnieuw lachte. Hij zat er dus in? Zichzelf erin genaaid? En wat wilde hij nu, don Lollò? Hem er... erin... erin houden... ha ha ha... hi hi hi... hem erin houden om de kruik te sparen?

‘Wat anders?’ vroeg don Zirafa met gebalde vuisten. ‘De schade en de schande?’

‘Maar weet u hoe dat heet?’ zei de advocaat ten slotte. ‘Dat heet wederrechtelijke vrijheidsberoving!’

‘Vrijheidsberoving? En wie heeft hem van zijn vrijheid beroofd?’ riep don Zirafa uit. ‘Hijzelf! Daar heb ik toch geen schuld aan?’

De advocaat legde hem uit dat het om twee dingen ging. Enerzijds moest hij, don Lollò, de gevangene onmiddellijk bevrijden om niet aansprakelijk te zijn voor wederrechtelijke vrijheidsberoving; anderzijds was de ketellapper aansprakelijk voor de schade die hij had veroorzaakt door zijn onhandigheid of door zijn onnadenkendheid.

‘Aha!’ herademde don Zirafa. ‘Dus hij moet de kruik betalen!’

‘Ho ho!’ zei de advocaat. ‘Let wel, niet de nieuwprijs!’

‘Waarom niet?’

‘Omdat ze gebroken was natuurlijk!’

‘Gebroken? O nee. Nu is ze heel. Beter dan eerst, dat zegt hij zelf! En als ik haar nu weer breek kan ik haar niet meer laten herstellen. Dan ben ik die kruik kwijt, meneer de advocaat.’

De advocaat verzekerde hem dat daar rekening mee gehouden zou worden, dat Zi’ Dima zou moeten betalen wat ze waard was in de huidige staat.

‘U kunt haar ook eerst door hemzelf laten taxeren,’ raadde hij hem aan.

‘Ik groet u,’ zei don Lollò, en hij ging er weer snel vandoor.

Toen hij thuiskwam, tegen de avond, trof hij alle boeren in feestelijke stemming aan rond de bewoonde kruik. Zelfs de waakhond deelde in de feestvreugde, springend en blaffend. Zi’ Dima was bedaard, en dat niet alleen, hij zag nu ook de lol van zijn zonderlinge avontuur in en lachte erom met de kwaadaardige vrolijkheid van slechteriken.

Don Zirafa duwde iedereen opzij en boog voorover om in de kruik te kijken.

‘Zo! Zit je lekker?’

‘Prima. Lekker koel,’ antwoordde Zi’ Dima. ‘Beter dan bij mij thuis.’

‘Fijn. Laat ik je intussen vertellen dat deze kruik me vier onze heeft gekost, nieuw. Hoeveel zou ze nu kosten volgens jou?’

‘Met mij erin?’ vroeg Zi’ Dima.

De boeren lachten.

‘Stilte!’ schreeuwde don Zirafa. ‘Een van beide: of je mastiek is goed, of hij deugt niet. Als hij niet deugt ben je een oplichter; als hij goed is moet de kruik, zoals ze nu is, een zekere prijs hebben. Hoe hoog schat jij die prijs?’

Zi’ Dima dacht even na; toen zei hij: ‘Luister. Als u me de kruik had laten herstellen op mijn manier, alleen met mastiek, dan had ik er nu niet in gezeten en zou de prijs ongeveer net zo hoog als eerst zijn geweest. Maar zo, met die lelijke krammen die ik niet anders dan aan de binnenkant kon aanbrengen, wat zal ze nu nog waard zijn? Een derde van de oorspronkelijke prijs misschien.’

‘Een derde?’ vroeg don Zirafa. ‘Een onza drieëndertig?’

‘Misschien minder, niet meer.’

‘Goed,’ zei don Lollò. ‘Geef me je woord, en dan krijg ik een onza drieëndertig van je.’

‘Wat?’ zei Zi’ Dima, alsof hij het niet begrepen had.

‘Ik breek de kruik om je eruit te laten,’ antwoordde don Lollò, ‘en jij, zegt mijn advocaat, betaalt me wat ze volgens jou waard is, dus een onza drieëndertig.’

‘Ik betalen?’ grijnsde Zi’ Dima. ‘Laat me niet lachen! Ik kan het hier wel uithouden.’

Uit zijn zak haalde hij met enige moeite een aangeslagen pijpje tevoorschijn; hij stak het aan en begon te roken, de rook uitblazend door de hals van de kruik.

Don Lollò keek lelijk op zijn neus. De mogelijkheid dat Zi’ Dima niet meer uit de kruik wilde komen hadden ze niet voorzien, noch hijzelf noch de advocaat. Hoe moest hij dit nu weer oplossen? Bijna had hij opnieuw geroepen: ‘De muilezel!’ maar hij bedacht dat het al avond was.

‘O ja?’ zei hij. ‘Wil je in mijn kruik wonen? Iedereen hier is mijn getuige! Hij wil er niet uit komen, om niet te hoeven betalen, terwijl ik bereid ben de kruik te breken! En aangezien hij wil blijven zitten ga ik hem morgen aanklagen wegens illegale bewoning en omdat hij mij belet mijn kruik te gebruiken.’

Zi’ Dima blies eerst weer een rookwolk uit en antwoordde toen bedaard: ‘O nee. Ik belet u helemaal niks. Zit ik hier soms voor mijn lol? Laat me er maar uit, ik wil hier best weg. Maar betalen... ik peins er niet over, meneer!’

In een opwelling van woede tilde don Lollò een voet op om een trap tegen de kruik te geven; maar hij beheerste zich: in plaats daarvan greep hij haar met beide handen vast en schudde haar woest heen en weer.

‘Beste mastiek, ziet u wel?’ zei Zi’ Dima.

‘Stuk schorem!’ brieste don Zirafa. ‘Wie heeft het gedaan, jij of ik? En ik moet ervoor opdraaien? Sterf jij maar van de honger daar binnen! Eens zien wie er wint!’

En hij ging weg, vergetend dat hij die ochtend vijf lire in de kruik had gegooid. Daarvan wilde Zi’ Dima om te beginnen feestvieren die avond, samen met de boeren die door dat vreemde ongeluk toch al laat waren en de nacht nu maar buiten doorbrachten, op het erf. Een van hen ging naar een kroeg in de buurt om het nodige te kopen. En het was of de maan met opzet zo helder scheen dat het haast dag leek.

Don Lollò, die was gaan slapen, werd op een gegeven ogenblik wakker van een hels kabaal. Hij ging kijken op een balkon van het woonhuis en zag op het erf, in de maneschijn, een troep duivels: de dronken boeren, hand in hand dansend rond de kruik waarin Zi’ Dima luidkeels zat te zingen.

Ditmaal verloor don Lollò zijn zelfbeheersing: hij stoof er op af als een woedende stier, en voordat iemand hem kon tegenhouden stootte hij de kruik met zoveel kracht omver dat ze de helling af rolde. Begeleid door het gelach van de dronkaards rolde de kruik naar beneden, tot ze brak op een olijfboom.

Zi’ Dima had gewonnen.

(vertaald door Tineke van Dijk)

De ontvoering

Guarnotta volgde met zijn lichaam de schommelende gang van zijn ezeltje, alsof hij zelf ook liep; en het scheelde weinig of zijn benen, met de voeten los uit de stijgbeugels, sleepten werkelijk door het stof van de weg.

Hij kwam, zoals iedere dag om die tijd, terug van zijn stuk land bij de zee, aan de rand van de hoogvlakte. Nog vermoeider en verdrietiger dan hijzelf, was het oude ezeltje al een tijd aan het zwoegen op de laatste steile stukken van de eindeloze weg die zich met veel bochten om de heuvel slingerde, naar de top waar de vervallen huizen van het stadje dicht opeen lagen gestapeld.

Op dat uur waren alle boeren al terug van het land; de weg was verlaten. Als Guarnotta nog iemand tegenkwam, kon hij rekenen op diens groet. Want hij werd, godzijdank, door iedereen gerespecteerd.

Zo verlaten als die weg, was in zijn ogen de hele wereld; en asgrauw als het licht van de vallende avond was zijn leven. Wanneer hij keek naar de bladerloze takken van de bomen die boven de gebarsten muurtjes langs de weg uitstaken, naar de hoge, stoffige hagen van vijgcactussen en naar de hopen steengruis hier en daar die nooit eens door iemand over die weg vol groeven en geulen werden uitgespreid, alles onbeweeglijk, in die stilte en in die verlatenheid, dan leken ze hem net als hijzelf versomberd door een leeg, eindeloos verdriet. Dat gevoel van leegte werd nog versterkt doordat je niet eens het geluid hoorde van de vier hoeven van het ezeltje; het was alsof de stilte tot stof was geworden.

Hoeveel van dat stof op de weg bracht Guarnotta niet elke avond mee naar huis? Zijn vrouw, die zijn jasje ver van zich af in de lucht hield zodra hij het had uitgetrokken, wees het aan op de stoelen, op de kast, op het bed, het buffet, en barstte dan uit: ‘Kijk nou toch eens! Je kunt er met je vinger in schrijven.’

Als hij zich tenminste liet overreden om niet zijn zwarte, lakense pak te dragen op het land! Ze had er nog wel drie voor hem besteld – jazeker – drie – van bombazijn.

Guarnotta, in hemdsmouwen, had graag zijn tanden in die drie dikke vingers gezet waarmee zijn vrouw hem met dat woedende gebaar bijna de ogen uitstak. Maar, goedige lobbes als hij was, beperkte hij zich tot een stuurse, zijdelingse blik in haar richting en liet haar uitrazen. Vijftien jaar geleden, bij de dood van zijn enige zoon, had hij gezworen voor altijd zwart te dragen. Dus...

‘Maar ook op het land? Ik naai wel een rouwband om de mouw van je bombazijnen pakken. Een zwarte stropdas zou trouwens volstaan, na vijftien jaar!’

Hij liet haar razen. Was hij niet de hele godganse dag op zijn stukje grond aan de zee? In het dorp vertoonde hij zich al jaren niet meer. Dus...

‘Dus wat?’

Dus, als hij op het land geen rouw droeg voor zijn zoon, waar dan wel? Here God, denk even na voordat je je grote mond opendoet. In zijn hart, ja; nogal logisch! In zijn hart droeg hij rouw, natuurlijk! Maar hij wilde dat men het ook van buiten zag... Dat de bomen het zagen, ja! Of de vogels in de lucht; want ogen om zichzelf te zien, die had hij niet. En wat had zijn vrouw toch te mopperen? Moest ze soms zelf dat pak uitkloppen en schuieren, elke avond? Daar hadden ze toch dienstmeisjes voor? Drie, voor maar twee personen. Spaarzaamheid? Eén zwart pak per jaar: tachtig, negentig lire. Schei toch uit! Ze zou moeten inzien dat ze niet het recht had zo tekeer te gaan. Zijn tweede vrouw! En zijn gestorven zoon was uit zijn eerste huwelijk! Daar er geen andere verwanten waren, zelfs geen verre, zou bij zijn dood zijn hele bezit (en dat was niet gering) toevallen aan haar en aan haar neven en nichten. Ze kon dus maar beter verstandig zijn en haar mond houden... Maar ja, wat wil je? Als ze dat had begrepen dan zou ze niet de goede vrouw zijn geweest die ze was...

En daarom zat hij de hele dag op het land. In zijn eentje tussen de bomen en met de eindeloze uitgestrektheid van de zee voor ogen, alsof hij uit een onafzienbare verte, in het zachte, aanhoudende geruis van die bomen, in het doffe, trage gerommel van die zee de vergeefsheid hoorde van alle dingen en de beklemmende saaiheid van het leven.

Hij was nu minder dan een kilometer van het dorp verwijderd. Van het kerkje van de Moeder van Smarten op de heuveltop klonken zacht en langzaam de slagen van het Ave Maria toen plotseling, bij een scherpe bocht in de weg: ‘Liggen!’

En uit de schaduw kwamen drie gemaskerde overvallers op hem af springen, gewapend met een geweer. Een greep de ezel bij haar hoofdstel, de andere twee trokken hem in een oogwenk uit het zadel, op de grond, en terwijl de een hem, met zijn knie op zijn benen, de polsen vastbond, knoopte de ander een tot een band gevouwen zakdoek over zijn ogen.

Hij had nog net de tijd om te zeggen: ‘Jongens, tegen mij?’

Hij werd overeind gehesen, geduwd, getrokken, woest bij zijn armen van de weg gesleept, naar beneden langs de rotsige kust, de vallei in.

‘Jongens...’

‘Mond dicht, of je bent er geweest!’

Wat hem vooral angst inboezemde was niet het stompen en het sjorren maar het gehijg, dat gehijg waarmee die drie hun gewelddaad begingen. Als ze zo beestachtig hijgden moesten ze wel iets verschrikkelijks met hem van plan zijn.

Toch wilden ze hem waarschijnlijk niet doden, of althans niet meteen. Als ze hem in opdracht of uit wraak moesten doden dan zouden ze het daar hebben gedaan, op de weg, vanuit hun hinderlaag. Ze ontvoerden hem dus, voor losgeld.

‘Jongens...’

Met een ruk aan zijn armen, die nu nog steviger werden vastgegrepen, legden ze hem opnieuw het zwijgen op.

‘Maak dan ten minste die blinddoek wat losser! Hij knelt over mijn ogen... ik kan niet...’

‘Doorlopen!’

Eerst omlaag, toen omhoog, toen vooruit en weer terug; daarna weer omlaag, en vervolgens weer omhoog en omhoog en omhoog. Waar sleepten ze hem heen?

In de wirwar van gedachten en gevoelens en flitsen van onheilspellende beelden tijdens die afmattende, blinde tocht, voortgeduwd, springend over stenen en kreupelhout, zag hij de lichten (eigenaardig!), de eerste lichten die werden ontstoken in het nog met petroleum verlichte stadje op de heuveltop – lichten van de huizen, lichten van de straten – zoals hij ze had gezien voordat hij was overvallen en zoals hij ze zo dikwijls had gezien wanneer hij, altijd om die tijd, van zijn stukje land terugkeerde, ja hij zag ze nu, ondanks die knellende blinddoek over zijn ogen (wat eigenaardig toch!), heel duidelijk, alsof hij ze voor zich had en zijn ogen vrij waren. Daar ging hij, voortgedreven, struikelend, met doodsangst in zijn lijf, en hij droeg die rustige, treurige lichtjes met zich mee, voor zich uit, met heel de heuvel, met heel het stadje daar boven, waar niemand zich bewust was van het geweld dat hem op dat moment werd aangedaan en waar iedereen rustig en onbekommerd zijn gewone bezigheden verrichtte.

Na enige tijd hoorde hij ook het snelle hoefgetrappel van zijn ezeltje.

‘Och!’

Ook zijn oude, vermoeide ezeltje sleepten ze mee. Maar wat snapte dat arme beest ervan? Misschien merkte het iets van een ongewone woestheid, een ongewoon geweld, maar het ging waar het werd heen gevoerd zonder er iets van te snappen. Als ze een ogenblik hadden haltgehouden, als ze hem hadden laten praten, dan had hij heel kalm gezegd dat hij bereid was hun te geven wat ze maar wilden. Hij had niet lang meer te leven en het was het niet waard om voor dat beetje geld – dat hem toch geen enkele vreugde meer gaf – zoiets te moeten meemaken.

‘Jongens...’

‘Mond dicht, doorlopen!’

‘Ik kan niet meer! Waarom doen jullie me dit aan? Ik ben bereid...’

‘Stil! We praten straks wel... Doorlopen!’

Zo lieten ze hem doorlopen, een eeuwigheid. Op een gegeven moment was hij zo moe en zo versuft door die knellende zakdoek om zijn hoofd dat het hem zwart werd voor de ogen en hij zijn bewustzijn verloor.

De volgende ochtend kwam hij weer bij in een lage grot, gebroken, in een lucht van verrotting die leek te worden uitgewasemd door de grauwheid van het eerste daglicht.

Loodgrijs sijpelde het binnen, dat licht, moeizaam, door de grillige spleten in de leemachtige rots; het verdreef de nachtmerrie van het ondergane geweld, dat hem nu onwerkelijk leek; blind, bruut geweld, tegen zijn lichaam, dat in elkaar was gezakt, dat eerst bij de een en toen bij de ander op de schouders was gehesen, op de grond gegooid en voortgesleept of opgetild aan handen en voeten.

Waar was hij nu?

Hij spitste zijn oren. Buiten leek een hoge, ijle stilte te heersen. Een ogenblik lang had hij het gevoel of hij zweefde. Maar hij kon zich niet verroeren. Hij lag op de grond als een dood dier, aan handen en voeten gebonden. Zijn ledematen wogen zo zwaar dat het leek alsof ze van lood waren geworden; en zijn hoofd ook. Was hij gewond? Hadden ze hem daar voor lijk laten liggen?

Nee, hoor maar, ze zaten voor de grot met elkaar te overleggen. Zijn lot was dus nog niet bezegeld. Toch gaf de herinnering aan wat hem was overkomen hem niet het gevoel van een onheil dat hem bedreigde en dat hij nu moest trachten af te wenden. Nee. Hij wist dat hij dat niet kon, en hij wilde het ook haast niet meer. Het onheil was geschied, het was of het zich lang geleden voltrokken had in een ander leven, een leven dat hij misschien had kunnen en willen redden toen zijn ledematen nog niet zo zwaar waren en zijn hoofd niet zo zeer deed. Nu kon het hem niets meer schelen. Dat leven – ook ellendig – had hij daar beneden achtergelaten, ver, ver weg, waar ze hem ontvoerd hadden; hier heerste nu die stilte, zo hoog en ijl, zonder herinnering.

Ook als ze hem hadden vrijgelaten had hij niet meer de kracht en misschien niet eens meer het verlangen gehad om terug te gaan en dat leven van hem weer op te nemen.

Maar nee, wacht: een golf van ontroering, van zelfmedelijden, welde plotseling in hem op en trok als een huivering van angst door hem heen toen hij een van de drie op handen en voeten de grot zag binnenkomen, het gezicht verborgen achter een rode zakdoek met gaten op ooghoogte. Hij keek dadelijk naar zijn handen. Nee, geen wapen. Een nieuw potlood, eentje van een stuiver, nog niet geslepen. En in de andere hand, op de grond, een stuk ruw briefpapier, helemaal verfrommeld, met een envelop ertussen. Opgelucht, zonder het te willen, glimlachte hij; ondertussen kwamen de andere twee de grot binnen, ook op handen en voeten en gemaskerd. Een van hen kwam naar hem toe en maakte alleen zijn handen los. De eerste zei: ‘Geen grapjes. Schrijven!’

Hij meende zijn stem te herkennen. Natuurlijk, Manuzza, ’t Handje: zo werd hij genoemd omdat zijn ene arm korter was dan de andere. O, en dus... Maar was hij het echt? Hij keek naar zijn linkerarm. Ja, hij was het. Dan zou hij zeker ook de andere twee meteen herkennen, als ze hun masker af zouden doen. Hij kende de hele stad. Toen zei hij: ‘Ik, geen grapjes? En jullie dan, jongens? Wie willen jullie dat ik schrijf? Waarmee moet ik schrijven? Hiermee?’

En hij liet hun het potlood zien.

‘Hoezo? Is dat soms geen potlood?’

‘En of het een potlood is. Maar jullie weten niet eens hoe je dat gebruikt.’

‘Hoezo?’

‘Je moet het eerst slijpen.’

‘Slijpen?’

‘Met een pennenmes, ja, hier, aan de punt...’

‘Niks geen pennenmes!’

En Manuzza herhaalde: ‘Geen grapjes, verdomme!’

‘Natuurlijk, geen grapjes, beste Manuzza...’

‘Ah,’ riep deze. ‘Hebt u mij herkend?’

‘Wat wil je, als je je gezicht verbergt maar je arm onbedekt laat? Haal die doek van je gezicht en kijk me aan. Moet jij me nu zo behandelen?’

‘Genoeg gekletst,’ riep Manuzza, en hij trok met een woedend gebaar de doek van zijn gezicht. ‘Schrijven, heb ik gezegd! Schrijven, of u gaat eraan!’

‘Goed, goed, ik ben klaar,’ krabbelde Guarnotta terug. ‘Als jullie dit potlood hebben geslepen. Maar laat me even iets zeggen... Jullie willen geld, is het niet, jongens? Hoeveel?’

‘Drieduizend onze.’

‘Drieduizend? Dat is niet mis.’

‘U heeft het! Maak ons maar niks wijs!’

‘Drieduizend onze?’

‘Meer! Meer!’

‘Nog wel meer ook, ja. Maar niet thuis, in contanten. Ik zou er land en huizen voor moeten verkopen. En denken jullie dat dat zomaar gaat, van de ene dag op de andere, en zonder mij?’

‘Dan lenen ze het maar!’

‘Wie?’

‘Uw vrouw en uw neven en nichten!’

Guarnotta glimlachte bitter en probeerde op een elleboog overeind te komen.

‘Dat is precies wat ik jullie wilde zeggen,’ antwoordde hij. ‘Beste jongens, jullie hebben je vergist. Jullie rekenen op mijn vrouw en mijn neven en nichten? Als jullie me willen doodmaken, dan is het simpel: hier ben ik, maak me maar dood, en daarmee is de zaak afgedaan. Maar als jullie geld willen, dan kunnen jullie dat alleen van mij krijgen, en op voorwaarde dat jullie me naar huis laten gaan.’

‘Wat zegt u? Naar huis? U? We zouden wel gek zijn! U neemt ons in de maling!’

‘Nou, in dat geval...’ zuchtte Guarnotta.

Manuzza rukte boos het briefpapier uit de hand van zijn makker en herhaalde: ‘Genoeg gekletst, heb ik gezegd, schrijf op! Het potlood... O ja, dat moet geslepen... Hoe doe je dat?’

Guarnotta legde uit hoe het moest, waarop de drie, na elkaar te hebben aangekeken, de grot verlieten. Toen hij ze zo, op handen en voeten, als drie beesten naar buiten zag gaan, kon hij niet nalaten nogmaals te glimlachen. Hij stelde zich voor hoe ze daar nu met z’n drieën aan het slijpen zouden slaan en hoe ze het potlood, door het te snoeien als een boomtak, helemaal op zouden slijpen. Ja, daar kon hij nu wel om lachen, maar misschien hing zijn leven wel af van de bespottelijke moeite die het drietal zou hebben met deze voor hen nieuwe handeling. Wellicht zouden ze, in woede ontstoken door dat alsmaar korter wordende potlood, weer binnenkomen om hem te laten zien dat hun messen misschien niet deugden om een potlood te slijpen maar wel om hem van kant te maken. En hij had een onvergeeflijke fout begaan door tegen Manuzza te zeggen dat hij hem herkend had. Hoor: ze zaten daar buiten te harrewarren, te zuchten, te vloeken... Ze lieten nu zeker dat armzalige potlood van een stuiver, dat steeds korter werd, van hand tot hand gaan. Wie weet wat voor messen ze in die ruwe, kleiige knuisten hadden...

Daar kwamen ze een voor een de grot weer binnen, verslagen.

‘Slap hout,’ zei Manuzza. ‘Waardeloos! U kunt toch schrijven, heeft u niet toevallig een ander, mooi geslepen potlood op zak?’