Opstandig land

Christopher de Bellaigue

Opstandig land

De vergeten volken van Turkije

Vertaald door Jan Braks

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Christopher de Bellaigue

© 2011 Nederlandse vertaling: Jan Braks

Oorspronkelijke titel: Rebel Land. Among Turkey’s Forgotten Peoples

Oorspronkelijke uitgave: Bloomsbury, 2009

Omslagontwerp: Gerco Hiddink

Omslagillustratie: Armeense vrouwen sluiten zich aan bij de strijdkrachten,

© Bettmann/CORBIS

ISBN 978 90 450 2086 0

D/2011/0108/519

NUR 302

www.uitgeverijatlas.nl

Dramatis personae

Abdulhamit II – Ottomaans sultan van 1876 tot 1909, aanstichter van diverse pogroms tegen de Armeniërs

Abdullah – sjeik, Koerdische nationalistische bevelhebber tijdens de opstand van 1925

Akbal, Nilufer – Koerdische popster

Aktas, Ercan – ondernemer, parlementskandidaat, zoon van Kadir Aktas

Aktas, Kadir – ondernemer, enige tijd waarnemend burgemeester van Varto, beruchte informant

Atatürk, Mustafa Kemal – stichter van de Turkse Republiek

Balikkaya, Lutfu – in Duitsland levende Koerdische nationalist

Bayar, Celal – president namens de Democratische Partij van 1950 tot 1960, afgezet bij de staatsgreep van 1960

Besikci, Ismail – pro-Koerdische Turkse socioloog

Bingol, Ceylan – dochter van Mehmet Serif Firat

Cakar, Salahettin en Sukran – in Duitsland levend Armeens echtpaar

Celik, Demir – alevitische burgemeester van Varto

Cicek, Yakub – nu in Duitsland levende Koerdische nationalist

Darbinian, Meguerditch – Armeense jongen uit het dorp Baskan

Demirel, Süleyman – centrumrechtse oud-politicus

Dikmen, Ali Haydar – vooraanstaande aleviet uit Varto, leider van de Feron-clan

Dikmen, Ekin – parlementslid namens de Republikeinse Volkspartij, zoon van Ali Haydar Dikmen

Dink, Hrant – Armeense krantenuitgever in Istanbul

Ecevit, Bülent – lang dienende linkse politicus

Erdogan, Kamer – boer uit het dorp Emeran, lid van de Feron-clan van Mehmet Serif Firat

Erdogan, Gulseren – tapijtweefster uit Emeran, zus van Kamer Erdogan

Ergun – agent in burger

Evren, generaal Kenan – leider van de junta die in 1980 de macht greep, president van 1982 tot 1989

Firat, Mehmet Serif – aleviet uit het dorp Kasman, vooraanstaand lid van de Feron-clan, schrijver van de Geschiedenis van Varto en de oostelijke provincies

Gezmis, Deniz – Turkse revolutionair, in 1972 terechtgesteld

Gürsel, Cemal – leider van de militaire junta die bij de staatsgreep in 1960 de macht greep, schrijver van een beroemde inleiding bij de Geschiedenis van Varto en de oostelijke provincies van Mehmet Serif Firat

Halit Bei van de Cibrans – Ottomaans soldaat die een Koerdische nationalistische leider werd

Han, Abdulbari – soennitische oud-burgemeester van Varto, plaatselijke vertegenwoordiger van de islamistische Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling

Han, Ismail – hoofd van de afdeling van de Sultan Pir Abdul Vereniging in Varto, neef van Nazim Han

Han, Nazim – bijgenaamd Oom Nazim, eerste alevitische burgemeester van Varto, vooraanstaand lid van de Avdalanstam (geen familie van Abdulbari Han)

Haydar (codenaam) – PKK-commandant, zwager van Demir Celik Inönü, Ismet – staatsman en opvolger van Atatürk als president van de Turkse Republiek

Karayilan, Murat – waarnemend leider van de PKK

Kasim – majoor, uit Kulan, neef van de Koerdische nationalistische leider Halit van de Cibrans

Menderes, Adnan – premier namens de Democratische Partij van 1950 tot 1960, na de staatsgreep van 1960 terechtgesteld

Noel, majoor E.M. – Britse inlichtingenofficier, na de Eerste Wereldoorlog actief in Koerdistan

Öcalan, Abdullah, bijgenaamd Apo – leider van de verboden Koerdische Arbeiderspartij (PKK)

Osman, Nuri Pasja – Turkse militaire commandant die in 1925 Varto heroverde voor de regering

Pamuk, Orhan – Turkse romanschrijver, winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 2006

Sait, sjeik – leider van de Koerdische nationalistische opstand in 1925

Serif, sjeik – Koerdische nationalistische commandant die tijdens de opstand van 1925 Harput innam voor de opstandelingen

Tas, Nizamettin – soenniet uit Alangoz die opklom tot een hoge PKK-commandant

Xenofon – Athener die in 401 v.Chr. een verslagen Grieks leger door het oosten van Klein-Azië leidde en zijn ervaringen beschreef in het beroemde boek de Anabasis, ofwel ‘De tocht door het hooggelegen binnenland’

Yüce, Mehmet Can – voormalig hooggeplaatst lid van de PKK die nu in Duitsland leeft

Zeynel – alevitische hoofdman en bandiet in de Ottomaanse tijd

Ziya, Yusuf – Koerdische nationalistische leider en kameraad van Haydar van de Cibrans

Noot van de schrijver:

De benamingen Bei, Aga en Efendi zijn onder Turken en Koerden gangbare eretitels uit de Ottomaanse tijd.

Inleiding

De spiegel

Ik sta in een hotelkamer in Mus in een spiegel te kijken. Ik ben net binnengekomen na gevlucht te zijn voor een stortbui, en de spiegel heeft me halt doen houden. Het is een vuile spiegel waar stukjes van afgebroken zijn, en hij toont een beeld van een ergens tussen jeugd en middelbare leeftijd bevroren man met haar dat in natte arabesken op een glimmend voorhoofd geplakt zit. Het is geen mooi beeld. Van mijn neus lopen troosteloze lenteregendruppels, en de damp die van mijn rode, afgetobde gezicht slaat omfloerst het tafereel met een grijs aureool. Wat mij zorgen baart, is niet dat ik totaal doorweekt ben of de vermoeidheid in mijn ogen, wat te verhelpen is met een handdoek, een droog stel kleren en een nacht goed slapen, maar dat het beeld in de spiegel heel anders is dan het beeld dat ik van mijzelf heb. Slechts zes jaar scheiden me van de laatste keer dat ik in deze zelfde smoezelige kamer in dit muffe hotel voor deze spiegel stond, maar in die zes jaar heb ik, zo lijkt het nu, een onmogelijk aantal overgangsriten en nederlagen samengepropt die het begin van de rijpe leeftijd markeren. Turend door de waas naar mijn rood aangelopen, opgeblazen, met regenwater bespatte gezicht, zie ik met een schok de veroudering die de mensen buiten op straat in Mus waarschijnlijk ook zien.

De laatste keer dat ik hier in kamer 205 verbleef, de kamer die ze aan buitenlanders geven, was ik een voorlijke jongeman. Ik was buitenlandcorrespondent, wat iets anders is dan journalist, dat wil zeggen, eerder weetgierig dan geïnteresseerd in opzienbarend nieuws, en een beetje een romanticus die zich af en toe te buiten ging aan een uitspatting. Ik was in Turkije namens The Economist, de arbiter van de Britse liberale opinie – een mooie, aantrekkelijke post; de last der verwachtingen schudde ik, staande op mijn voetstuk van onafhankelijkheid en pijnloze armoede als expat, onbekommerd van me af. Nu ben ik, zeggen mijn gedachten me, een echtgenoot en vader met een hypotheek. Maar de meest onaangename verrassing hier is dat ik niet langer een Turk ben.

Ik droog mijn haar. Er wordt op de deur geklopt, zo zacht dat mijn hart een sprongetje maakt. Wie kan dat zijn? ‘Uw thee,’ zegt de kamerjongen, een stugge, magere kerel. Hij heeft voor me gezorgd sinds mijn aankomst vanmorgen en me dingen gevraagd die hij van iemand anders aan mij moet vragen. ‘Ik zal u laten zien hoe uw tv werkt,’ mompelt hij en loopt ongevraagd naar binnen. Onze blikken gaan naar de spullen die op de tafel liggen: een camera, mijn notitieboekjes en een paar pennen; een mobieltje; de contouren van een laptop. Hij laat de tv, die hij als vanzelfsprekend heeft afgestemd op cnn, aanstaan en gaat dan naar de badkamer, waar hij me vertelt dat rood koud is en blauw warm. Vervolgens posteert hij zich bij de deur. ‘Verder nog iets, meneer?’ Ik zet de tv uit, doorzoek mijn tas en geef hem met tegenzin een paar lira. Op de vloer in de badkamer zit een zwarte vlek van zijn schoenen, maar de thee die hij heeft gebracht is lekker en warm.

In 1995 was ik door een liefdesrelatie in Turkije terechtgekomen, vanuit India, waar ik mijn journalistieke carrière was begonnen als reporter van een Indiaas tijdschrift; aan de liefdesrelatie kwam een eind, maar Turkije fascineerde me. Turkije – islamitisch, modern en bijkans democratisch – bood de mogelijkheid om het axioma te toetsen dat conflicten tussen moslimlanden en het Westen onvermijdelijk waren. Het land wankelde van de ene crisis naar de andere; de generaals, de hoeders van de seculiere orde, dwongen een islamitische regering tot aftreden; de waarde van de lira zakte als een baksteen; in het zuidoosten heerste grote onrust door gevechten met separatisten; Turkije dacht dat het Europees was. Dit waren belangwekkende ontwikkelingen, maar er waren niet genoeg correspondenten om er goed en gedegen verslag van te doen. Ik was er trots op het jongste lid van het buitenlandperskorps te zijn, op gelijke voet te praten met de minister van Buitenlandse Zaken. In de saaie, vlekkeloos schoongeboende hoofdstad Ankara, de plaats waar ik gestationeerd was, zocht ik naar smoezen om Istanbul te bezoeken – de louche, intrigerende stad die straalde wanneer de avondzon de Bosporus bestreek en de helmkoepels van de moskeeen van Sinan in een gouden gloed zette terwijl de meeuwen optornden tegen de wind en spiralen van afval door de Istiklal-straat wervelden. Het was een stad van oude mannen die sigaretten rookten en met een klap backgammonschijven neerlegden, en van aanvallige, goedkoop geklede jonge vrouwen in de huwbare leeftijd – een verademing vergeleken met de stijve carrièremakers in Londen. In de nachttrein vanuit Ankara, met te veel arak op in een van rook vergeven restauratiewagen, feliciteerde ik mezelf dat ik in een ruw, weerbarstig en eindeloos boeiend land woonde, een gedeukt oosters schild van Achilles, en dat ik zo bevoorrecht was er ruimer toegang toe te hebben gekregen dan veel anderen.

Afgezien van de aangeboren vriendelijkheid en gastvrijheid van de Turken bezat ik een sleutel van onschatbare waarde. Ik had de Turkse taal geleerd, eerst uit liefde, daarna uit zuinigheid om geen gebruik te hoeven maken van een tolk zoals andere correspondenten, en ten slotte uit waarachtige, diepe genegenheid voor mijn tweede vaderland. Na een jaar was mijn Turks meer dan goed; na drie jaar dachten mensen dat ik een Turk was, totdat een ongelukkig gekozen woord, en daarbij mijn blonde haar en blauwe ogen, voor hen aanleiding waren de vraag te stellen: ‘Ben je maar voor de helft Turks, of ben je een Turk die is opgegroeid in het buitenland?’ Geen van beide klopte. Ik was goed in talen, goed in het nadoen van accenten en in beide opzichten een fanatieke leerling. Ik was er trots op anders te zijn dan de andere correspondenten, die zich overal lieten begeleiden door chauffeurs en tolken. Dankzij mijn enthousiasme voor deze uitbundige, genoeglijke taal was het me gelukt te assimileren. Het beeld dat me destijds aanstaarde was helder en scherp; het was het beeld van een man die hield van het land waarin hij leefde en hield van zijn werk.

Ik leefde in een klein stuk van Turkije, het westelijke deel van de rechthoekige landmassa die onze grootouders Klein-Azië noemden en die wij tegenwoordig Anatolië noemen. Mijn Turkse vrienden uit ditzelfde gebied wensten hun leven als participanten in de mars van de natie naar moderne beschaving niet te beperken tot dit westelijke deel. Ze vierden vakantie in de meest westelijk gelegen strook, het Egeïsche kustgebied, en namen het vliegtuig naar steden in het westen: Rome, Parijs, New York. Wij reporters waren een uitzondering omdat we trips in tegengestelde richting maakten, naar het binnenland en het zuidoosten, waar de Koerdische Arbeiderspartij, ofwel de PKK, dienstplichtige soldaten neerschoot en ageerde voor onafhankelijkheid; maar dit waren zogeheten werktrips. Van mijn Turkse vrienden waren er maar weinig die er iets in zagen om naar Midden-Turkije te gaan. Waarom verkommeren op het benedendek van een grote lijnboot die naar het westen voer wanneer de zonovergoten brug voor iedereen toegankelijk was? Neem een comfortabele nachtbus vanuit Ankara en word de volgende morgen wakker aan de kust om bij je ontbijt dikke room op te likken, de Griekse overblijfselen te bekijken en richting Griekenland te dobberen. Waar was te midden van je medezonnebaders de PKK, waar waren de in het zwart geklede islamistische vrouwen – ‘tweepotige kakkerlakken’ in het hatelijke woordgebruik van de secularisten? In een ander land, was het niet geheel onjuiste antwoord, een land zo ver verwijderd van de hors d’oeuvres en de naar jasmijn geurende nachten dat het volkomen en zalig irrelevant was.

Het Turkije waar ik woonde was onmiskenbaar het Turkije van Kemal Atatürk. Hij creëerde in 1923 de republiek uit de restanten van het Ottomaanse Rijk en stierf vijftien jaar later. Hij was ook zestig jaar na zijn dood nog de meest invloedrijke politicus van het land. Hij was overal: op enorme, digitaal weergegeven foto’s op de wand van een warenhuis; in een hoek van het tv-scherm, waar zijn silhouet heen en weer golfde op een Turkse vlag; in eindeloze hypothetische vragen (‘Wat zou Atatürk gedaan hebben?’) en de larmoyante, kritiekloze eerbied die mijn vrienden hem toedroegen. Ik stond lankmoedig tegenover de verering van Atatürk, deels om mijn vrienden niet voor het hoofd te stoten, deels omdat zijn op rationalisme en agnosticisme gestoelde waarden leken aan te sluiten bij de mijne. Atatürk en zijn nalatenschap, zeiden mijn vrienden tegen me, waren het enige dat Turkije vrijwaarde van het soort islamitische revolutie dat van buurland Iran een van de achterlijkste landen ter wereld had gemaakt. De door hem gepropageerde Turkse identiteit had voorkomen dat ontevreden bevolkingsgroepen zoals de Koerden zich hadden afgesplitst en een eigen staat hadden opgericht. God verhoede dat Turkije een tweede Iran of een tweede Joegoslavië zou worden!

Terug in Ankara ging ik, als ik verder niets omhanden had, in mijn eentje op bedevaart naar het mausoleum van de grote man, waar ik rondlummelde in een zaal met zijn persoonlijke bezittingen, genoot van de frisheid van zijn chique overhemden en zakdoeken, zijn verrassend sierlijke schoenen, zijn manchetknopen en spelden en de gesigneerde foto’s die getuigden van zijn aanzien onder de koningen en dictators in de wereld. Hij was een herderlijke autoritaire man geweest, maar voor iemand die op een Engelse particuliere kostschool had gezeten was er niets mis met autoritaire herderlijkheid.

Uiteindelijk verhuisde ik naar Istanbul. Ik dwaalde jarenlang met mijn hoofd in mijn nek door het Europese deel, op zoek naar een appartement met uitzicht op zee, en ten slotte vond ik er een dat naar mijn zin was. Het was een chambre de bonne, boven aan vijf bijzonder steile trappen van een negentiende-eeuws flatgebouw, pal aan de tweede bocht in de Faik Pasja-straat, misschien de meest pittoreske straat van Istanbul. Twee verpauperde gezinnen wilden weg. Achtentwintigduizend dollar later was het van mij. Ik was meer kwijt aan dingen die gerepareerd en opgeknapt moesten worden. Op het kluswerk was nogal wat aan te merken, maar dat maakte niet uit. Het uitzicht was mijn Lamborghini. Vanaf mijn balkon zag je de Aya Sophia, de Blauwe Moskee, het Aquaduct van Valens, een paar Byzantijnse kerken, heel wat meer moskeeën en een paar achterbuurten. Als je op je tenen ging staan, zag je een stuk van de Gouden Hoorn – mijn zeezicht. Bezoekers die bekaf van de klim bovenkwamen zeiden ‘wauw!’

Op warme ziltige zomeravonden kwam van nabije balkons de geur van gegrild vlees aandrijven, wedijverden de rauwe geluiden van tv-soaps met de schrille kreten van de meeuwen en gooiden de kinderen van mijn buren stenen op mijn dak. Het oude vrouwtje aan de overkant van de straat rookte de ene sigaret na de andere, bad en deed boodschappen door een mand te laten zakken naar de rondtrekkende verkoper beneden op straat. Op een aanpalend stuk grond werden zigeunerbruiloften gehouden. Een uitgelaten, in goud uitgedoste bruid zong een met trillers gelardeerd lied. Ik zag een meisje een paar deuren verderop in de loop van één zomer veranderen in een vrouw; in de herfst hinkelde ze niet langer op straat, maar wiegde ze als een volleerde dame met haar heupen. Op de heuvel cruisten de travestieten door de Istiklal-straat, uit de bars en restaurants steeg kabaal op en in de lucht hing de stank van afval. De Faik Pasja-straat was precies het beetje rauwheid waarvan ik had gedroomd, maar het kwam te laat. Net als het meisje verderop in de straat was ik aan het veranderen. In de herfst zou ook ik vertrokken zijn.

Het was niet bij me opgekomen om uit te zoeken wie er, en in wat voor omstandigheden, hadden gewoond in de huizen in de Faik Pasja-straat voordat in de jaren zestig de grote trek van Turken van het platteland naar de stad op gang kwam – een enorme stroom binnenlandse migranten die nog steeds niet gestopt is. Grieken, Armeniërs, Joden en andere minderheden, dat wist ik nog wel, maar niet veel meer. Istanbul was in de Ottomaanse tijd een kosmopolitische stad, en in dat opzicht misschien ongeëvenaard. Maar daaraan kwam in het eerste kwart van de twintigste eeuw een eind toen de Armeniërs werden gedeporteerd en om het leven gebracht en de meeste Grieken werden uitgeruild voor moslims in Griekenland – en later toen de Joden vertrokken naar Israël en de resterende Grieken het land ontvluchtten vanwege een pogrom. Er was duidelijk een verschil tussen het pluralisme in de Ottomaanse tijd en de onbuigzame Turksheid die Atatürk tot de kern van zijn nieuwe republiek maakte, maar ik nam niet de moeite dit nader te onderzoeken. Evenmin zette ik serieuze vraagtekens bij de Turkse overtuiging dat het Ottomaanse Rijk in zijn laatste jaren slachtoffer van imperialisme was geweest, laat staan dat ik twijfels uitte over de verdraagzaamheid die door de Turken reflexmatig werd toegedicht aan hun voorouders. Ik slikte de bewering dat de door de Ottomaanse Turken aangerichte bloedbaden onder Armeniërs in de Eerste Wereldoorlog nu bewust werden overdreven door een wraakzuchtige Armeense lobby en de vrienden van die lobby in Europa en Amerika – xenofoben en racisten. Ik was verheugd over de successen van Atatürk tegen de geallieerden, die Turkije na die oorlog binnenvielen, en dat het hem was gelukt uit de brokstukken van het rijk een levensvatbare natiestaat op te bouwen. En bovenal steunde ik van ganser harte de opvatting, die binnen de politieke klasse gold als een axioma en ondubbelzinnig werd gedeeld door mijn vrienden, dat de Turken van nu Europeanen waren en daarom een plek verdienden in de Europese Unie. Ik was, zou je kunnen zeggen, een kemalist.

Die laatste zomer in de Faik Pasja-straat schreef ik voor The New York Review of Books een artikel over de geschiedenis van Turkije van het eind van de negentiende eeuw tot de dood van Atatürk, waarbij ik gebruikmaakte van een aantal recent verschenen boeken in het Engels en Turks. Ik besprak daarin de aarzelende, defensieve hervormingspogingen van de Ottomanen en Atatürks daadkrachtige programma om het land bij de tijd te brengen – zijn beroep op republicanisme en rationalisme en zijn afkeer van monarchie en de islam bij het gestalte geven aan een nieuw Turkije. Ik bedacht een ontmoeting tussen Atatürk en Abdulhamit II, de langst zittende sultan van de latere Ottomaanse heersers, om te laten zien hoe groot de verschillen tussen de twee waren. En ik citeerde met in-stemming de bewering van de oriëntalist Bernard Lewis dat de revolutie van Atatürk, door stem te geven aan het Turkse nationale bewustzijn, had geleid tot de ‘bevrijding van het laatste onderworpen volk van het Ottomaanse Rijk’.

De publicatie werd uitgesteld; mijn artikel verscheen pas verscheidene maanden later. Bijna meteen daarna kreeg ik een reactie op het artikel doorgestuurd die Robert Silvers, mijn redacteur, had ontvangen van James Russell, hoogleraar Armeense Studies aan Harvard, en wilde publiceren. Het was geen vriendelijke brief.

‘Christopher de Bellaigue,’ zo begon Russell, ‘verdonkeremaant het verleden van Turkije met de volgende twee opmerkingen over de Armeniërs: “Ten tijde van de heerschappij van [Abdulhamit II] stierven duizenden Anatolische Armeniërs toen ze tussen 1890 en 1900 in rellen verwikkeld waren met Ottomaanse moslims.” De feiten: in 1895-1896 werden er tweehonderdduizend Armeniërs (geen van allen relschoppers) systematisch om het leven gebracht. En ten tweede: “Er was een Turkse identiteit ontstaan als gevolg van het etnische conflict, met name het conflict tussen de Turken en de Armeniërs, van wie er ongeveer een half miljoen stierven tijdens de deportaties en bloedbaden in 1915.” Er werden er drie keer zoveel vermoord in een van tevoren beraamde genocide. Door het merkwaardige taalgebruik van De Bellaigue, “Anatolische Armeniërs”, lijkt het alsof ze van elders kwamen. Dat laatste geldt voor de Turken, de Armeniërs zijn de autochtone bewoners.’

Russell herhaalde het Armeense standpunt dat de Ottomaanse moordpartijen onder Armeniërs van tevoren beraamd waren en niet, zoals de Turken beweerden, geïsoleerde gevallen van veronachtzaming en nalatigheid waren. Vervolgens richtte hij zijn pijlen op The New York Review: ‘Als een recensent zou schrijven dat slechts een derde van het werkelijke aantal Joodse slachtoffers van de Holocaust was omgekomen, of dat hun dood toe te schrijven was aan het feit dat ze rellen hadden geschopt, of dat ze hadden besloten met geweld in opstand te komen tegen de Duitse staat, zou u dit dan afdrukken? Nee. Maar als de nazi’s niet waren verslagen en met succes hun vervalste versie van de Holocaust hadden gepropageerd, zou je misschien op deze manier met een onbezwaard geweten over deze misdaad tegen de Joden kunnen schrijven. De grote leugen wordt zonder omwegen geslikt... de Armeniërs en hun medestanders steken hun energie nu niet meer in het bestrijden van de ontkenning van de massaslachtingen, maar in het krijgen van hun recht. Turkije huilt alsof zijn wereld – een op een leugen gefundeerd bouwsel – te gronde wordt gericht. En misschien is dat ook wel zo.’

Ik had allerminst een onbezwaard geweten. Ik was verbijsterd, niet alleen door de toon van de brief van Russell, maar ook door de mogelijkheid dat ik ernstige fouten had gemaakt. Bij het doornemen van mijn aantekeningen ontdekte ik tot mijn ontzetting dat ik mijn informatie over Abdulhamit II en de Armeense massamoord in 1915 slechts had ontleend aan Turkse of pro-Turkse auteurs. Deze auteurs hadden zich in allerlei bochten gewrongen om de Turken vrij te pleiten van moorddadige bedoelingen, wat onder meer inhield dat ze het aantal Armeense doden sterk bagatelliseerden. Ik belde Silvers. Veel lezers hadden de indruk, zei hij kwaad, dat ik me had opgeworpen als verdediger van de Turken. Nu was ík woedend.

Afgaand op de vijandigheid van Russell en op de berichten die ik kreeg over andere brieven die naar The Review waren gestuurd, was me duidelijk dat ik zonder erg een controversieel onderwerp had aangeroerd. Hoe had ik na vijf jaar in Turkije gewoond te hebben blind kunnen zijn voor de gevolgen van zo’n oppervlakkige uiteenzetting van dit thema? Ik wist natuurlijk van de steeds succesvollere pogingen van de Armeniërs om parlementen over de hele wereld zover te krijgen dat ze erkenden dat de gebeurtenissen van 1915 beschouwd dienden te worden als genocide, en van de spanningen tussen Turkije en de Republiek Armenië, het buurland in het oosten, maar op dat moment werd door weinigen in Turkije bevroed dat de genocidekwestie weldra in het middelpunt van de belangstelling zou komen te staan. In mijn tijd als correspondent had ik geen enkel artikel over de bloedbaden in 1915 en de contemporaine betekenis ervan geschreven, en was me dat ook niet gevraagd. Geen enkele buitenlandse diplomaat met wie ik had gesproken had ze bestempeld als een belangrijke factor in de externe betrekkingen van Turkije. Ik had me laten betoveren door de Turken en misschien laten intimideren door hun vierkante stilzwijgen. Russell had een punt. Ik had geholpen het verleden van Turkije verborgen te houden.

Ik wist niet hoe ik moest reageren en of ik überhaupt moest reageren. Op het moment dat mijn artikel verscheen, had mijn leven een andere wending genomen. Ik had in het kader van een journalistieke opdracht voor het eerst de Islamitische Republiek Iran bezocht en was totaal tegen mijn verwachting diep onder de indruk geraakt van het land. ‘Pas op dat je niet terugkomt als een fundo!’ hadden mijn Turkse vrienden me van tevoren plagerig voorgehouden. Maar drie weken in de mondaine en zelfbewuste stad Teheran hadden niet alleen mijn denkbeelden over Iran omver gekegeld, maar ook over de westerse oriëntatie van Turkije, waardoor die oppervlakkig en niet oorspronkelijk was gaan lijken. Vanwege de immense cultuur van Iran en de pogingen van veel Iraniërs om er een eigentijdse invulling aan te geven had de stad gezinderd van een creatieve spanning die ik niet had waargenomen in Turkije. De tweepotige kakkerlakken waarvoor ik was gewaarschuwd, bleken fascinerende mensen te zijn – of althans sommigen van hen. Maar het belangrijkste was dat ik op slag verliefd was geworden op een afstandelijke en mooie Iraanse vrouw, een kunstenares en patriot. Na die eerste trip naar Teheran was ik verkocht. Ik keerde nog wel terug naar Istanbul, maar nog geen jaar later had ik het appartement in de Faik Pasja-straat verhuurd, was ik getrouwd met Bita en was ik correspondent voor The Economist in Teheran.

Om te beginnen miste ik Turkije heel erg. Ik stemde uit heimwee af op de Turkse zenders; Bita en ik gingen op vakantie in Istanbul. Geleidelijk aan werd het heimwee echter minder en begon ik in Iran, ja zelfs de Islamitische Republiek, alternatieven te zien voor de harde en na-aperige verboden van het kemalisme. Wanneer ik terug was in Turkije, begon het me steeds sterker op te vallen hoe alomtegenwoordig Atatürk was en groeide mijn ergernis wanneer mijn Turkse vrienden zich in hun onwetendheid minachtend uitlieten over Iran. Maar het belangrijkste was dat ik mijn betrouwbare sleutel, de Turkse taal, begon te verliezen. Turks praten ging me niet langer gemakkelijk af. Voorbij was de tijd waarin ik werd aangezien voor een Turk. Ik was inmiddels helemaal weg van het Perzisch, en er slopen steeds meer Perzische woorden in mijn Turks. Mijn lijst van Turkse vrienden werd korter, totdat er nog maar een paar over waren. Mijn banden met Turkije, die ooit zo sterk waren geweest dat ik had overwogen er voorgoed te blijven, leken te verschrompelen.

Of nee, ze verschrompelden niet, ze veranderden. Ik liet opnieuw mijn gedachten gaan over de brief van James Russell en de gevoelens van gepikeerdheid en nieuwsgierigheid die daardoor in mij waren wakker geschud. Ik begon meer te lezen over de Armeniers, veel meer dan toen ik nog in Turkije woonde, en over de andere minderheden die de kemalisten een doorn in het oog waren: de Koerden; de alevieten, een groep heterodoxe moslims die door velen binnen de soennitische meerderheid werden verfoeid; de Grieken. Sommige minderheden waren inmiddels qua aantal verwaarloosbaar klein; het voortbestaan van andere, zoals de Grieken, was voornamelijk te danken aan hun fysieke nalatenschap. Maar ze ondermijnden stuk voor stuk de aanspraken op etnische en religieuze uniformiteit, en op Turkijes historische rechten op Klein-Azië, die de grondslagen van de republiek vormden. Ik heroverwoog de stelling van Lewis dat de Turken als laatste onderworpen volk binnen het Ottomaanse Rijk waren bevrijd en kwam tot de conclusie dat die stelling belachelijk was. Het Ottomaanse Rijk was bestuurd en gedomineerd door Turkssprekende moslims, de groep die daarna ook de republiek had gesticht. Vervolgens herinnerde ik me Russells onthutsende opmerking dat de ‘wereld’ van Turkije ‘een op een leugen gefundeerd bouwsel’ was. Harder kun je een land bijna niet beledigen; het is hetzelfde als zeggen: ‘Moreel gezien hebben jullie geen enkel recht van bestaan.’ Wat een haat!

Toen ik in Turkije woonde, had ik slechts in het voorbijgaan stilgestaan bij de bestaande anti-Turkse gevoelens, die ik relateerde aan de Koerden, die hun eisen met zoveel geweld kracht bijzetten dat ze niet te negeren waren. Inmiddels waren er andere minderheden, of de spoken van andere minderheden, die hun plaats binnen de ‘wereld’ van Turkije opeisten. De problemen bij de Turkse pogingen om lid van de eu te worden en de sympathie van de eu voor de rechten van minderheden hadden meer groepen ertoe gebracht eisen te stellen en grieven te uiten: de alevieten, die niet langer gediscrimineerd wilden worden en eisten dat het lijden van hun geloofsgemeenschap officieel erkend werd; de Koerden, die er kennelijk van overtuigd waren dat niet onafhankelijkheid, maar lidmaatschap van de eu, de remedie was voor hun narigheid. Tegelijkertijd was er sprake van een groeiend Turks nationalisme waarin de trekken van een lynchmentaliteit te bespeuren waren. Maar de nieuwe stemmen werden serieus genomen, zowel door de eu als door een kleine maar luidruchtige groep Turkse liberalen die werkzaam waren in de universitaire wereld, de media en diverse ngo’s. Deze liberalen stelden dat Turkije, wilde het zich ontwikkelen tot een volwassen en volwaardige democratie en uit de schaduw van de generaals treden, zou moeten ‘leren leven’ met zijn verleden. Deze aantrekkelijke maar vage formulering hield in dat Turkije er goed aan deed zijn stichtingsmythen overboord te zetten en onder ogen te zien hoe Klein-Azië van misschien het meest chaotisch kosmopolitische gebied op aarde was veranderd in een manifest homogene natiestaat, en tot welke ellende dat had geleid en wat dat had gekost. De mythen dienden gedeconstrueerd te worden, de slachtoffers erkenning te krijgen en de misdadigers retorisch ter verantwoording geroepen te worden.

In de loop van verscheidene jaren kwam ik langzaam tot het besluit om dit verhaal te vertellen, maar niet op een conventionele manier. Ik zou me niet gaan verdiepen in boeken in bibliotheken en universiteiten. Ik zou geen hulp vragen van de Koerdische en de Armeense lobby en evenmin te rade gaan bij de politieke vertegenwoordigers van de alevieten in Ankara en Istanbul. Ik zou mijn oor te luisteren leggen bij de vergeten volken zélf. Hun verhaal wilde ik horen, grofkorrelig en ongefilterd, het verhaal van hun liefdes, verliezen en zonden.

In het voorjaar van 2005 zat ik met een oude vriend, een Koerdische aleviet, te eten op het terras van een van de oudste restaurants in Ankara. Terwijl we op ons gemak genoten van een stel ongeëvenaard lekkere mezes, vertelde ik hem over mijn plan en vroeg hem wat in Oost-Turkije volgens hem de beste plaats was om dit verhaal op te tekenen.

‘Als je een plaats kiest waar gevochten wordt, zul je niet kunnen werken. Ze zullen je dat onmogelijk maken. Je kunt dus beter naar een plaats ergens buiten het oorlogsgebied gaan, in de buurt van de Iraakse grens. Eens kijken...’ We richtten ons weer op de bordjes voor ons, onschuldige planten en vissen die fraai contrasteerden met de sterke, lichtelijk misleidende smaak van de arak. ‘Daarginds heb je dit niet, weet je!’ zei mijn vriend. ‘Je zult eraan moeten wennen brood en kaas te eten!’

Toen daarna de mezes van tafel werden genomen en de kalfslever arriveerde, begon mijn vriend te vertellen over Varto. Het was een kleine plaats in het zuidoosten, maar niet zo ver in het zuiden dat er regelmatig gevochten werd, en belangrijker dan je op grond van de grootte zou vermoeden. Het stadje lag iets ten noorden van het grote Armeense Surp Karapet-klooster; ja, het had te maken gehad met de gruwelen van 1915. Later had Varto de Koerdische opstandeling Halit van de Cibrans voortgebracht, de architect van de grote opstand van 1925. Verder had Varto Halits neef Kasim voortgebracht, die was overgelopen en de opstandelingen had verraden aan Atatürk. ‘Wij Koerden,’ glimlachte mijn vriend, ‘hebben veel beroemde vrijheidsstrijders en bijna net zoveel verraders.’

Mijn vriend had Varto leren kennen via zijn vrouw, ook een aleviet, die er familie had wonen. De alevieten van Varto spraken over het algemeen Zaza, zei hij, en de soennieten Kurmanji, allebei Koerdische talen. ‘Maar wees gerust: bijna iedereen spreekt er Turks.’ Vervolgens vertelde hij me over het alevitisch-soennitische conflict dat lange tijd een stempel had gedrukt op het leven in Varto, en dat de staat het conflict had uitgebuit om de eigen positie te versterken.

‘Weet je,’ zei hij, ‘de alevieten van Varto gaan gebukt onder een typische existentiële angst. Ze zijn verdeeld over de vraag of ze Turken of Koerden zijn.’

‘Hoezo?’

‘De Koerdische nationalisten zeggen dat ze Koerden zijn. De regering zegt dat ze Turken zijn en beloont alevieten die in de pas lopen. Mehmet Serif Firat is een goed voorbeeld. Heb je van hem gehoord?’ Ik schudde mijn hoofd. ‘Hij was een regeringsgetrouwe aleviet die aan de Turkse kant tegen de Koerdische nationalisten vocht en daarna een boek schreef waarin hij stelde dat er niet zoiets bestaat als een Koerd – dat de Koerden niet eens bestaan! Je kunt je voorstellen hoeveel vijanden hem dat opleverde, midden in Koerdistan! Uiteindelijk werd hij vermoord. Het was een moord om persoonlijke redenen, geen politieke moord. Hij werd om het leven gebracht door een oom van hem. Maar dat weerhield de staat er niet van om te beweren dat hij was vermoord om politieke redenen, en hem tot martelaar uit te roepen.’

Tegen de tijd dat ik mijn vis ophad, had ik besloten te gaan schrijven over Varto, die curieuze plaats met een naam als van een schoonmaakmiddel. ‘En de PKK?’ vroeg ik. ‘Sloten mensen uit Varto zich daarbij aan?’ Mijn vriend knikte driftig. ‘Varto telt naar verluidt de meeste PKK-leden van alle districten in Turkije. Ken je Nizamettin Tas?’ Ik schudde mijn hoofd. ‘Hij komt uit Varto. Hij was een van de topmensen van de PKK, totdat hij overliep en tot verrader werd verklaard.’ Mijn vriend glimlachte. ‘De zoveelste verrader.’

Toen ik die avond het restaurant verliet, door Ankara naar mijn hotel liep en vanwege de nieuwe gebouwen die er stonden een paar keer de weg kwijtraakte, was ik opgetogen dat ik mijn thema had gevonden, mijn opstandelingengebied. Maar mijn blijdschap werd getemperd door een droevige gedachte. Veel Turken in deze stad en elders, besefte ik, zouden mijn publicatie over Varto beschouwen als een oorlogsverklaring, het definitieve einde van een tanende vriendschap. Het Turkije van Ankara en de Faik Pasja-straat en Atatürk en de Egeïsche Zee, het Turkije dat me zoveel had gegeven en me had gemaakt tot wat ik was, dat Turkije zou ik nu de rug toekeren en verraden.

1

Een eindeloos aantal gedaanten

Astghik, de godin van de liefde, schoonheid en de sterren, had de gewoonte om ’s avonds te baden in de wateren van de rivier de Aradzani, die door de Turken de Murat wordt genoemd. De plaatselijke jongens kregen er weet van en ontstaken op een avond grote vuren op de omringende bergtoppen om haar gade te slaan. Maar Astghik was niet alleen mooi maar ook vindingrijk en hulde zich onmiddellijk in nevel, wat in het Armeens meshoush wordt genoemd, en zo komt de provincie Mus, waarin het district Varto ligt, aan haar naam.

Het regende hard op de eerste dag, en ook op de tweede dag. Boven het terrein van het oude kasteel met zijn vervallen muren en stukken metselwerk en andere overblijfselen van voor de bloedbaden hing een dicht wolkendek. In de hoofdstraat sprongen beambten van het kantoor van de gouverneur, in een op de schouders en achter op de broekspijpen nat pak, vlug van deur naar deur met een krant of aktetas boven hun hoofd. Vrouwen met hoofddoeken en in olijfgroene jassen staarden naar buiten door het raam van een supermarkt. Maar een paar mensen hadden een paraplu opgestoken, wat vreemd was, want Mus is niet droog en dor, geen plaats waar het maar af en toe onverwacht regent. Het ligt schuin op een heuvel, als een schip dat er lang over doet om te zinken, en het regenwater gutst in stromen door de greppels naar de beneden gelegen zwarte vlakte.

Mus ligt midden in het oostelijke deel van Anatolië en is de hoofdstad van een gelijknamige provincie. De correcte uitspraak van de naam is ‘moesj’, een zacht weifelend woord dat doet denken aan sponzige aarde en bruine rivieren met permanent afbrokkelende oevers. Het weer hier, de regen en de laaghangende wolken en de modder, zijn handlangers in het verbergen van dingen. Ze wassen het geweld van het verleden weg en dekken de schande van het heden toe. Toch komt je heel af en toe een geheim ter ore. Ik hoorde op een keer van zo’n geheim van een plaatselijke bewoner, die in de jaren tachtig als schooljongen een aantal medeleerlingen had zien voetballen met een mensenschedel die ze hadden gevonden in een door een stortbui blootgelegd massagraf. Het was een schedel van een Armeniër, hadden de jongens uitgelegd, de schedel van een ongelovige, en dus was het oké om ermee te voetballen.

Als je er op weg naar elders doorheen komt en niet erg geïnteresseerd bent in geschiedenis, doe je misschien de indruk op dat Mus een door moslim-Turken bevolkt stadje is, en dat dit al heel lang zo is. Wanneer je je in een plaatselijk restaurant te goed doet aan lamskebab en smakelijke pasteitjes, hoor je zelden een andere taal dan het Turks. Als je praat met lokale bewoners, krijg je waarschijnlijk van hen te horen dat ze ‘zuivere Muslu’ zijn, dat wil zeggen, mensen die geboren en getogen zijn in Mus, een betekenisloos etiket dat wordt gebruikt om dingen te verdoezelen. Het is onwaarschijnlijk dat ze zullen zeggen dat ze, net als tegenwoordig de overgrote meerderheid van de Muslu’s, Koerden zijn, want dat zou grievend zijn voor de Republiek Turkije, waarvan velen van hen, als bewoner en ambtenaar, afhankelijk zijn. Ze zullen met geen woord reppen over de laatste in een reeks revoltes tegen de Turkse staat, de opstand die in 1984 werd ontketend door de PKK en tot de dag van vandaag voortduurt. En ze zullen zwijgen over de duizenden Armeniërs die nog geen eeuw geleden in Mus woonden. Wat is er gebeurd met de kerken? Met de huizen en de boomgaarden? Het komt niet bij je op om deze vragen te stellen. Je stapt opgelucht in je minibus en gaat naar een aardigere plaats.

Ook ik ga opgelucht verder naar een andere bestemming. Deze zuivere Muslu’s zijn niet erg aardig tegen buitenlanders. Maar gisteravond was er in het restaurant van een ander hotel, het enige in dit rechtschapen moslimstadje dat alcohol serveert, een hoop commotie terwijl ik me zat te vermaken met Lynch. Een grote groep vreemdelingen met lijvige cameratassen en een spilzieke houding ten aanzien van de Turkse lira kwam binnen, geheel opgaand in hun camaraderie en het plezier van onderweg zijn, ging zitten en zette het luidruchtig op een drinken. Armeniërs! Armeense Amerikanen om precies te zijn, dertig man sterk, en ze waren helemaal uit Los Angeles via Istanbul hierheen gekomen om in de regen een rondtoer te maken door Oost-Turkije. Een van hen kwam naar mij toe en wierp een blik op mijn boek. ‘Lynch,’ zei hij goedkeurend. ‘Wat zegt hij over Mus?’

Het is dankzij de Armeniërs en hun offsetherdrukken dat Armenia: Travels and Studies van H.F.B. Lynch ook nu nog goedkoop en overal verkrijgbaar is. Lynch maakte tussen 1890 en 1900 twee reizen waarbij hij van de Zwarte Zeekust in Anatolië, het hart van het Ottomaanse Rijk, naar Russisch Armenië in het oosten trok en met een lus in zuidelijke richting weer terugkeerde naar Ottomaans Anatolië. Zijn verslag van deze twee reizen is een rijke bron van beschrijvingen van plaatsen en mensen, kaarten en foto’s. Hij schrijft met de eruditie en morele eenduidigheid van een zelfverzekerde, welbespraakte liberale imperialist aan het eind van het victoriaanse tijdperk en peilt het moreel van de provinciebestuurders, geheim agenten en vrijbuiters die, ver van hun respectieve hoofdsteden, het beheer voeren over twee van de meest afgetakelde rijken ter wereld. Hij schetst de verschrikkelijke tweestrijd waarin de Armeniërs verkeren, spitst zijn oren in de veelzeggende stilte. Het land van de voorouders van de Armeniërs, dat al is opgedeeld tussen de tsaar en de sultan, zal weldra opnieuw van gedaante veranderen, en in Mus komt Lynch het dichtst bij het voorzien van de dreigende holocaust.

In dit miserabele, smerige stadje, waar de politiecommissaris Lynch en zijn metgezellen verbiedt om vrijuit te praten met mensen, hangt ‘angst, een allerakeligste angst’ in de lucht. De angst zit ‘in de atmosfeer om ons heen – een allesverterend gevoel zoals jaloezie – een rondwarend, mat makend spook dat als een ziekte het leven beheerst. Zo’n onwrikbare toestand van angst is een van de meest afschuwelijke menselijke verschijnselen. De lucht is zwanger van spoken, alle vreugde is dood; de zon is zwart, de mond uitgedroogd, de geest verscheurd en aan flarden.’

De volgende morgen ging ik weer naar het hotel van de Armeniers en stapten we in hun toerbus. We verlieten Mus aan de noordkant en reden de vlakte in, een kweektuin voor tabak en zoete kolen die zo groot waren als tractorbanden, bespikkeld met dorpjes en schapen- en geitenkuddes waarop toezicht werd gehouden door jongens met een sigaret in hun mond en stevige honden aan hun voeten. De Armeniërs waren opgewekt, en sommigen van hen zongen, had ik de indruk, patriottische liedjes. Een paar kilometer buiten Mus stopten we bij een oude brug en gingen de Armeniërs de bus uit om er foto’s van te maken. Hier was in 1907, vertelde een bejaarde man uit de groep ons, de befaamde Armeense guerrillastrijder Kevork gesneuveld tegen de Turken. Maar je kon nu niet de brug over. Hij was tijdens de PKK-opstand vernield met explosieven. Na nog een patriottisch lied stapten we weer in de bus.

Bij een dorp een eindje verderop was een controlepost. Onze paspoorten werden ingenomen om te kijken of de persoonsgegevens klopten met de namenlijst die de toergids aan de autoriteiten had gegeven. We gingen een verboden gebied in, waarvoor de Armeniërs bij hoge uitzondering toestemming hadden gekregen. Niemand merkte dat er een extra persoon aan boord was. Vervolgens begonnen we, geëscorteerd door een gepantserde landrover en de bijbehorende bemanning, naar een plateau hoog boven de vlakte te klimmen.

Dit was mijn eerste klim naar het hooggelegen tafelland dat de vlakte van Mus scheidt van de veel kleinere vallei een beetje naar het noorden waaraan ik in de drie jaar daarna een groot deel van mijn leven zou wijden. De berghelling was bedekt met rotsblokken en stekelig gras waarlangs de kuddes hun weg zochten. We passeerden tegen de rotsen aan gebouwde hutten met dikke muren die waren gemaakt van keien en steengruis. Ze hadden een door populierstammen geschraagd dak van aarde waarop bosjes groen groeiden. Eerst dacht ik dat het stallen of overkapte kooien waren. Toen zag ik er rook uit opstijgen, die zich vermengde met de nevel en damp die van het aarden dak wasemde, en realiseerde ik me dat het huizen waren, of althans voor een deel. Later kreeg ik te horen dat er in deze huizen vaak een valse binnenmuur met daarachter een geheime ruimte zit om vee in te verstoppen als er een belastinginspecteur langskomt. Daarna kon de bus niet verder vanwege de modder en moesten we uitstappen.

De Armeniërs gingen in hun speciale wandelschoenen vrolijk naar buiten en stapten rond in de zuigende modder. Bij de ingang naar het dorp, dat bestond uit dezelfde tegen de rotsen aan gebouwde huizen, die waren opgetrokken op terrassen vanwaar je kon uitkijken over de vlakte, stond een buffel. De dorpelingen kwamen naar buiten om een kijkje te nemen, de vrouwen uit hun huizen en de kinderen uit de eenvoudige, stevig gebouwde school, het enige overheidsgebouw dat er te bekennen was. De vrouwen droegen een losse hoofddoek, een vest en een met een patroon versierde hangbroek. Ze bleven staan langs de kant van de weg, met een baby op de arm en een gelooide hand boven hun ogen tegen het zwakke, horizontaal invallende zonlicht. De kinderen sloegen ons gade met een verlegen blik, sommigen van hen in een vies hemelsblauw schooluniform, of tegen hun moeder aan gedrukt. Er waren nauwelijks mannen. De rijke, zelfverzekerde Armeniërs maakten vriendelijk contact. Ze zeiden ‘merhaba’, de gebruikelijke Turkse groet. De Koerden antwoordden met ‘merhaba’ en de kinderen bleven maar ‘merhaba!’ roepen.

We liepen het dorp in en de Armeniërs wezen naar stenen met Armeens-cyrillische inscripties die waren ingepast in de muren van huizen. In sommige gevallen lagen de stenen op hun kop, zodat onze gids zich bijna dubbel moest vouwen om te lezen wat er stond. Een eindje verderop kwamen we bij het bolronde fundament van een bakstenen muur waarvan het bovengedeelte verwoest was; het lag nu als een hoop hout op de grond. We liepen naar de andere, holronde kant, die hoger lag, en plots realiseerde ik me dat dit een apsis was geweest. De Armeniërs verzamelden zich op het hogere gedeelte tegenover de plek waar waarschijnlijk het altaar had gestaan, en de bejaarde man die ons bij de brug had verteld over Kevork ging voor in enkele gebeden en lofzangen. Rond de Armeniërs stonden de Koerdische dorpelingen, die nieuwsgierig toekeken, maar niet zo nieuwsgierig dat je het idee kreeg dat dit de eerste groep Armeense toeristen was die hun dorp aandeed. En achter hen in de laatste cirkel stonden de acht Turkse soldaten met hun geweren, zich afvragend wat er zich te midden van de hoop hout afspeelde.

Tot 1915 had hier het Armeense klooster van Surp Karapet, ofwel Johannes de Doper, gestaan, dat aan het begin van de vierde eeuw was gesticht door Gregorius de Verlichter, de Kappadociër die Armenië kerstende. Volgens een overlevering was Surp Karapet de eerste kerk, de ‘moederkerk’, van Armenië. Het ontving belangrijke relikwieën, zoals enkele beenderen van Johannes de Doper, en de bibliotheek herbergde teksten die waren vertaald en getranscribeerd door de vermaarde Mesrop Masjtots, een lokale asceet die het Armeens-cyrillische alfabet ontwierp en een groot corpus van christelijke literatuur in het Armeens overzette.

Het Surp Karapet-klooster dat Lynch zag maakte geen deel uit van een dorp, maar stond op een eenzame plaats en had nog het meest geleken op een vesting, waarvan de grimmige contouren waren verzacht door de koepels van een klokkentoren en twee kapellen. Onder zijn voeten had Lynch overal stenen platen gevonden, de laatste rustplaatsen van vorsten en strijders, ‘over wie we lezen in de geschriften van Armeense historici’. Maar in die tijd, aan het eind van de negentiende eeuw, had Surp Karapet er onttakeld en ontluisterd bij gelegen. Mannen van Koerdische stammen hadden de kostbaarheden geroofd. De nieuwe gebouwen, die waren ontworpen om er een drukpers te huisvesten, stonden leeg vanwege instructies van de overheid. Van de schamele kloostergemeenschap van twaalf monniken waren er zes afwezig en ‘zat er één in een Turkse gevangenis’.

Nu ligt er een hoop hout. Van het grote klooster van Surp Karapet, de som van vijftien eeuwen arbeid, uitbreidingen, aanpassingen en reparaties, resten nog slechts afzonderlijke delen. Een zwarte steen, gladgeschuurd door de eeuwen, ingepast in het fundament van een hut; een relikwie, gestolen en verkocht, misschien aan een Armeniër duizenden kilometers ver weg; een verscheurd boek; een aan een vrouw gegeven superplie, in stukken geknipt om te dienen als opzetstuk voor kapotte knieën en ellebogen. En de vorsten en strijders – wat was er in 1915 met hen gebeurd nadat het klooster was leeggehaald en de monniken waren verjaagd, gedood en verbannen, en de straatarme Koerden er waren ingetrokken om de vernietiging te formaliseren? Zijn ze nog steeds hier, onder onze voeten, terwijl de Armeniërs zingen en de soldaten toekijken?

Een aantal rijke westerlingen verricht een plechtigheid bij een verwoest fragment, omringd door een veel groter aantal arme mensen, moslims – en, een stukje daarachter, door soldaten met geweren. Er zijn drie afzonderlijke kringen in dit tafereel, en toch is er iets in de blik, of in de stoïcijnse, bezitterige manier van staan, dat ze allen gemeen hebben.

Dit is van mij, zegt de Turkse soldaat, politiek gezien van mij. Ik ben hier de baas.

Dit is van mij, zegt de Koerdische dorpsbewoonster van wie de man de wapens heeft opgenomen tegen de Turkse staat en nu wegkwijnt in een gevangenis, en die in de meest basale zin eigenaar is van deze grond omdat ze erop woont en leeft.

Dit is van mij, zegt de man in het midden die voorgaat in gebed, en uit het feit dat ik de moeite heb genomen om met mijn Amerikaanse paspoort hierheen te komen en hier in mijn taal mijn gebeden te zeggen, moge duidelijk zijn dat ik mijn morele aanspraken niet opgeef.

En dan ben ik er nog, een nieuwsgierige buitenstaander die met een vroom gezicht tussen de Armeniërs staat om te voorkomen dat de Turkse sergeant zich gaat afvragen wie die kerel is.

We kunnen allemaal bezit verwerven. Zoiets wordt vastgelegd in een akte, een notaris zet er een stempel op en dan is het officieel van jou. Vervolgens stijgen of dalen de marktprijzen of heb je geld nodig en verkoop je je bezit aan iemand anders. Maar eigenaar zijn, zoals hier door mij geschetst, van Surp Karapet is in Oost-Turkije niet zozeer een juridische als wel een emotionele term. Eigenaar zijn betekent niet slechts dat je het recht hebt om ergens gebruik van te maken. Het betekent ook dat je de verantwoordelijkheid hebt om te bouwen, planten, herstellen en bewaken. Bezit maakt primitieve emoties los. Wanneer drie mensen zeggen dat ze eigenaar zijn van hetzelfde stuk grond, zoals het stuk waar ik nu op sta, krijg je drie kringen, en kringen hebben de neiging om samen te trekken en nauwer te worden.

Daar lag het op de kaart: Varto, vijfenvijftig kilometer ten noorden van Mus. Varto was een district in de provincie Mus. Het stadje in het midden ervan, het districtscentrum, heette ook Varto.

Met een minibus van Mus naar Varto rijden was voorheen een gevaarlijke onderneming. Over het algemeen staan Muslu’s nog steeds vijandig tegenover Vartolu’s, en dat komt doordat de mensen in Mus, een door orthodoxe soennitische moslims gedomineerde stad, Varto kennen als een district van alevieten, de Kizilbashi’s, ofwel Roodkoppen, zo genoemd vanwege de rode doek die hun voorouders, aldus historici, om hun hoofd wonden. Het is niet dat Varto louter wordt bevolkt door alevieten, want er wonen net zoveel, zo niet meer, soennieten, maar in Mus, waar geen alevieten zijn, staat Varto synoniem met hen. Zoals iedere goede soenniet weet, zijn alevieten verraders en ketters. Het zijn absoluut geen moslims. Ze beledigen, in elkaar slaan en zelfs vermoorden, dat soort dingen zijn God welgevallig, zo werd beweerd.

Dat was de situatie tot twintig, dertig jaar geleden. Muslu’s moeten nog steeds niets hebben van Vartolu’s, maar sinds het begin van de Koerdische opstand in de jaren tachtig is de sektarische vijandigheid minder geworden. Toen ik op het minibusstation vertelde dat ik van plan was naar Varto te gaan, keken de mensen daar niet geschokt en probeerden ze me dat niet af te raden. De minibus arriveerde nagenoeg leeg, de chauffeur gaf gas en de politieman in burger die me sinds mijn terugkeer uit Surp Karapet had gevolgd maakte zich uit de voeten, zonder twijfel opgelucht dat zijn werk erop zat.

We reden in noordwestelijke richting Mus uit, alsof we naar Surp Karapet gingen, maar sloegen algauw af naar rechts en staken een van de bovenloopse zijrivieren van de Eufraat over, de Karasu, waarna we de brede, eenzame bedding van een andere zijrivier volgden, de Murat. Er was aan weerszijden weinig landbouw. Mijn ogen begonnen de telkens terugkerende kenmerken van dit deel van de wereld te herkennen: de groepjes dwergeiken op de steile berghellingen; wilgen met smalle, vezelige bladeren waar het licht doorheen sijpelde; overal stukken met aangeplante populieren, glanzend als zilver. En de kuddes die her en der door het zachtgroene landschap trokken, en de dienstplichtige soldaten bij controleposten.

Na een tijdje staken we de Murat over en begonnen we aan de klim over het Serafettin-gebergte, de barrière tussen Mus en Varto, waar in oktober de eerste sneeuw valt. Nu waren de bergen bedekt met mals gras en was het er warm. De minibus sleepte zich omhoog, denderde omlaag, rondde met een sukkelgang de bochten.

Ik was onderweg van ergens naar ergens anders. Anderen hadden dezelfde route gevolgd, maar slechts weinigen hadden er veel aandacht aan geschonken. Je had de victorianen Brant, Ainsworth en Lynch. De Ottomaan Evliya was, op weg naar Perzië aan het eind van de zeventiende eeuw, hier in de buurt langsgekomen, net als zijn Franse tijdgenoot Tavernier, die een route verder naar het noorden had genomen. De onverschrokken Burnaby had te paard een gebied verder naar het oosten doorkruist, en Lehmann-Haupt en Hoffmeister, die in de negentiende eeuw een aangename tocht door de regio maakten, zagen in de Ottomaanse knoeiboel niet de edele contouren van de Oudheid. En heel ver terug in de tijd was er nog Xenofon, de Athener die in 401 voor Christus een leger van tienduizend Griekse rouwdouwers door dit gebied had geleid. Van deze mars, misschien de grootste terugtocht van een krijgsmacht in de geschiedenis, had Xenofon verslag gedaan in zijn beroemde Anabasis, ‘De tocht door het hooggelegen binnenland’.

De tienduizend waren huursoldaten. Ze hadden Xenofon, een vriend van Sokrates, amateurfilosoof en hagiograaf, aangewezen als aanvoerder om hen naar hun thuisland te brengen toen ze in Mesopotamië waren verslagen door de koning van Perzië. Ze trokken door de vlakte van Mus naar het noorden, naar de dichtstbijzijnde plaats waar ze veilig waren, de Griekse stad Trapezos aan de Zwarte Zee. Stel je de ontzetting en paniek van de bewoners voor, Armeniërs en andere vergeten volken, op het moment dat de tienduizend opdoken en hun dorpen en hutten binnendrongen om hun primitieve behoeften bot te vieren. Stel je daarnaast de ongewisheid van zo’n tocht voor, door gebieden die toebehoorden aan de koning van Perzië, maar waar hij geen heer en meester was, en het omslaande weer.

We kwamen boven op de top van het Serafettin-gebergte. In de verte lagen grijze rotshellingen, het Bingol-gebergte, en ervoor een lichtelijk hol lopende, glanzende vallei waarin het smeltwater was uitgestroomd. Dichterbij, aan het eind van de weg waarop we zaten, bevond zich een wirwar van populieren en lage gebouwen met schuine daken, het stadje Varto. In het westen, achter een opvallend blauw vierkant pand (de Ustrukan-staatskostschool, zou ik ontdekken), voorbij de hoofdweg die langs grote, op vlakke bodem gebouwde dorpen liep, was een tweede rij dorpen te zien, die hoger lagen dan de dorpen langs de hoofdweg en aanwreven tegen de uitlopers van de bergen waar de zomerweiden waren.

Toen ik in oostelijke richting keek, realiseerde ik me dat er drie hoofdwegen waren die als de spaken van een wiel het stadje Varto uit liepen – naar het zuiden (waar ik vandaan was gekomen), naar het noordwesten en naar het noordoosten. Ik zag verder dat de politieke grenzen van dit district een natuurlijke, door de bergen gevormde lijn volgden. Ik was in een kleine republiek met 41 000 inwoners, op een hoogte en met een klimaat die lichtelijk verschilden van die van de naburige districten; dit zou van invloed zijn op de geaardheid van de bewoners. Je zag hoe de winter het effect zou hebben dat een gebied zoals dit zich in zichzelf keerde, dat gebeurtenissen geconserveerd bleven onder de sneeuw.

Ik moest op dat moment denken aan mijn vriend in Ankara en aan de avond een maand eerder waarop we hadden gegeten in een restaurant. Mijn vriend had me veel verteld over Varto, maar was vergeten de ongelofelijke schoonheid ervan te vermelden. In Iran had ik me de gewoonte eigen gemaakt me voor te stellen hoe de elementen het aanzien van een landschap bepalen – kostbaar water dat een droge, rotsige vlakte tot leven wekt, de zon die sombere bergpieken verblindend wit, paars en mauve kleurt. Hier in het Varto-dal zag ik een landschap met meesterlijk en ongezeglijk water dat zijn eigen weg zocht en oevers van eigen makelij kapotsloeg. En bovenal was er die enorme, prikkelende rotsmassa die oprijst boven het dal. De flank van het Bingol-plateau zet een mens niet aan tot achteroverleunen, zoals de bossen in het Egeïsche gebied, of tot dichten, zoals de oasen van Iran, maar tot actie. Ik was blij dat het lot me hierheen had gevoerd, naar Varto.

Voor ik het goed en wel in de gaten had, stond ik met mijn tassen om me heen vrij open en bloot bij een kruispunt in wat zo te zien het centrum van het stadje was. Ik had gehoopt onopvallend Varto binnen te komen, maar die wens bleek al snel ijdel. Er stond een oude witte Renault, een auto die ik goed zou leren kennen. Tegen de motorkap stonden twee mannen geleund die me belangstellend gadesloegen. ‘Welkom in Varto!’ zei een van hen.

Terugkijkend op het moment dat ik voor het eerst in de bovenbazaar was en werd begroet door Ergun, de agent met wie ik een stroeve relatie zou onderhouden, en de grote kale, voel ik drie dingen. Affectie, vanwege de tijd die ik zou doorbrengen in het gezelschap van de mensen van Varto, waarin ik kaarten en boeken bestudeerde, notities maakte, schreef en transcribeerde en me deze plaats eigen maakte. Triomf, omdat ik het langer uithield dan de staatsfunctionarissen die, hoewel ze beleefd bleven, hun best deden me tegen te werken of om de tuin te leiden. (Ergun, de lange kale, de districtsgouverneur, de commandant van de gendarmerie – allemaal werden ze overgeplaatst ver voordat ik mijn research had afgerond.) En ten slotte spijt, omdat de Vartolu’s me niet één keer uitnodigden om een kijkje te nemen in hun leven of onder zorgvuldig door hen neergelegde stenen.

De functionarissen, bij wie ik zwaaiend met een eerder boek en een introductiebrief een beleefdheidsbezoekje aflegde, vroegen: waarom Varto? Ik schrijf over kleine dingen, antwoordde ik. Verder is Varto – ik liet me al snel meeslepen door mijn onderwerp – divers. Er wonen soennieten en alevieten en nog steeds Armeniërs, de kinderen en kleinkinderen van de mensen die zich in de tijd van de moordpartijen bekeerden tot de islam. Er wonen een paar moslims uit de Kaukasus, Tsjerkessen, die de Ottomanen hier in de negentiende eeuw een woonplek hebben gegeven. En je hebt de Turken, de overheidsdienaren (hoewel ik dat niet zei) die hier opgescheept zitten met een klerepost en, bijna zonder uitzondering, zo vlug mogelijk weg willen.

Een ander interessant gegeven in verband met Varto is dat je de naam, ook al is het een kleine plaats in een verloren uithoek, overal in de wereld tegenkomt. In West-Turkije, de Republiek Armenië, Duitsland, Frankrijk, België, de Verenigde Staten en Irak wonen tienduizenden mensen die afkomstig zijn uit Varto. Van hoeveel plaatsen die zo klein en op het oog zo onbeduidend zijn kan dat gezegd worden? Ik wil het verhaal van Varto vertellen, zei ik tegen hen, schrijven over het gebied, de identiteit ervan en de manier waarop mensen tegen hun verleden aankijken. Wilt u me helpen?

Sommigen besloten me te helpen, anderen me te dwarsbomen. Sommigen wilden me wel helpen, maar waren bang in de problemen te komen als ze dat deden, en anderen waren coöperatiever dan ze aanvankelijk van plan waren geweest. Ik vind het prachtig om rond te snuffelen en dingen los te wurmen en uit momenten van woede, hebzucht en liefde een beeld samen te stellen. Maar het heeft ook iets verachtelijks en onbetamelijks. Je bent voortdurend bezig mensen te verleiden tot een gesprek en daarin aan te sturen op gevoelige en pijnlijke onderwerpen. Waarom slapende honden wakker maken? Waarom die arme vrouw lastigvallen, waarom haar herinneringen bovenhalen? En dan begint het uitspansel van je beeld vorm te krijgen, en het lijkt een prachtig uitspansel, met lessen voor ons allen, en begerig ga je verder.

Het is niet voor niets dat Oost-Turkije, alias West-Armenië, alias Noord-Koerdistan, nooit onderwerp van serieus onderzoek is geweest. Het was in het verleden een gebied dat in het bezit van Turkse heersers was, waar Armeense koningen en Koerdische vorsten zetelden, een land ver van de pausen en kaliefen, waar islamitische en christelijke ketterse stromingen bloeiden, en de plaats waar de Armeense bevolking tijdens de Eerste Wereldoorlog massaal werd gedeporteerd en om het leven gebracht; de moderne geschiedenis bestaat hier niet uit vaste feiten. Er is geen betrouwbare studie uitgevoerd naar de diverse bewoners van de regio. Zelfs de basiselementen van de identiteit van de mensen – etnische afkomst, religieuze banden – zijn slechts losjes en hapsnap in kaart gebracht. De wetenschap der geschiedenis, zou je kunnen zeggen, is hier zo misbruikt en veronachtzaamd dat die vrijwel non-existent is.

Veel documentatie is verloren gegaan bij gevechten en branden. Een groot deel van wat er nog wel is wordt angstvallig bewaard in magazijnen met hoge muren. Je kunt in Ankara niet zomaar het parlementaire archief binnenlopen en een verzoek tot inzage in gevoelige documenten over de Koerdische opstand van 1925 indienen. De documenten zijn niet toegankelijk, zelfs niet voor Turkse geleerden. Hetzelfde geldt voor veel van de verslagen van de Turkse generale staf betreffende confrontaties met de PKK van 1984 tot nu. Je mag gerust documenten over de deportaties van Armeniërs in 1915 doorpluizen, maar dan word je verwezen naar documenten waarin de Turken in een gunstig daglicht worden gesteld.

De Turken hebben opmerkelijk weinig geschreven over de moderne geschiedenis van dit deel van hun land. Dat komt doordat de periode vanaf het eind van de negentiende eeuw niet wordt beschouwd als geschiedenis maar als politiek, en iemand met een klein beetje verstand blijft uit de buurt van politiek. Het terrein wordt overgelaten aan mensen, onder wie veel vervalsers en parttimers, die geschiedenis niet zien als een onmisbaar hulpmiddel voor lessen op school of om verbetering te brengen in de relatie tussen mensen, maar als bastion tegen bepaalde moderne gevaren – mensen met een agenda. Als je meer wilt weten over het recente verleden, heeft het geen zin om een bibliotheek binnen te stappen waar de schappen zijn gevuld met hun boeken, want die geven een flink verknipt beeld van wat er is gebeurd, zodat je maakt dat je wegkomt, naar buiten, de frisse lucht in.

Maar zelfs daar, ontdekte ik algauw, waren valkuilen. Toen ik naar Varto ging, had ik erop gerekend dat de Turkse staat bedenkingen zou hebben tegen mijn komst, maar ook dat de bevolking waarover ik wilde schrijven graag en zelfs enthousiast medewerking zou verlenen. De Koerden, alevieten en Armeniërs verklaarden dat ze slachtoffers waren. Nou, hier was ik dan, popelend om hun verhalen op te tekenen. Ik had gedacht dat ze me dankbaar zouden zijn, maar kreeg in plaats daarvan te maken met het soort reacties – wantrouwen, verwarring, zelfs hilariteit – dat onvermijdelijk is wanneer een Engelsman opduikt in een Turks stadje in een uithoek van de wereld.

Wat kwam die Engelsman – iemand die Turks sprak en nota bene in Iran woonde! – hier doen? Een boek schrijven? Historisch onderzoek doen? O ja? Hij at in restaurants en liet zich overal in een taxi naartoe rijden en had dus geld te verteren. Waar had hij dat geld vandaan? Van de staat natuurlijk! Welke staat? Waarschijnlijk Groot-Brittannië. Wat als de Engelsman Iraniër met de Iraniërs was geworden en nu werkte voor de fundo’s? En tot slot was er nog de mogelijkheid dat hij hierheen was gestuurd door de Turkse overheid, en dan was het helemaal oppassen. Een rare en mogelijk gevaarlijke figuur. Wees in elk geval beleefd tegen hem, maar vertel hem niets!

Al bijna meteen in het begin van mijn verblijf stak Ergun, de agent in burger, over naar de bovenbazaar om me met een kus op beide wangen te begroeten en me vervolgens te dwingen samen met hem, arm in arm, de Atatürk-straat af te wandelen. Ik verafschuwde Ergun daarom.

Daarna werd ik – nog erger – voorgesteld aan de bekendste Armeniër van Varto, een welgestelde distributeur van koelkasten en airconditioners, wiens grootvader zich had bekeerd tot de islam om te voorkomen dat hij zou belanden in de statistieken van de massamoorden in 1915. We zaten in een kantoorruimte tijdens een stroomstoring en zagen de voorwerpen op de tafel voor ons veranderen in donkere vlekken, en niet één keer tijdens ons vlakke gesprek nam hij de woorden in de mond die ik, wist hij, graag wilde horen: ‘Ik ben een Armeniër. Wil je daarover praten?’

Toen we elkaar ten slotte amper nog konden zien, stelde hij voor dat we vertrokken alvorens het pikdonker werd en we het risico liepen ons ergens aan te bezeren.

De gebruikelijke verklaring voor de herkomst van de naam Varto is dat het een verbastering is van Vartan, de voornaam van een Armeense vorst, Vartan Mantagounian, die hier naar verluidt de eerste nederzetting heeft gesticht. Volgens deze theorie veranderde Vartan onder invloed van de Koerden, bij wie de eigennamen vaak op een ‘o’ eindigen, in Varto. Maar deze verklaring heeft terrein verloren sinds de Armeniërs uit de weg zijn geruimd en er niemand meer is om die te verdedigen. Sommige alevieten in Varto, sprekers van het Zaza, beweren dat het een verbastering is van ‘war-e-to’, een Zaza-woord dat ‘je zomerweide’ betekent. Mehmet Serif Firat oppert in zijn Geschiedenis van Varto en de oostelijke provincies dat de naam wellicht is terug te voeren op de Urartiërs, die halverwege het eerste millennium voor Christus heersten over een groot deel van Oost-Anatolië.

Verder is er de omstreden oorsprong van een tweede naam, Gimgim, ook wel gespeld als Gumgum, zoals Varto vroeger werd genoemd – een van de oudere wijken van de stad heet nog steeds zo. Sommige alevieten zeggen dat de naam is ontleend aan de trommels waarop een alevitische heilige man sloeg wanneer pelgrims naderden om hem eer te betuigen. Anderen beweren dat het staat voor het kabaal dat een in de verte opmarcherend leger maakt. Gumgum is misschien van Armeense oorsprong en zou dan ‘nip-nip’ betekenen, maar dat lijkt gezien de overvloed aan water in het gebied onwaarschijnlijk. Volgens anderen is Gumgum het geluid dat de aarde hier maakt aan het begin van een aardbeving.

Varto ligt op een lage heuvelketen die zacht glooiend oploopt in de richting van het Bingol-gebergte. Langs een van de hellingen stort zich een beek naar beneden, de Xorsan, die, na Varto onderlangs te zijn gepasseerd, uitmondt in het dal en zich daar samenvoegt met een andere beek, de Goskar, waarna ze gezamenlijk uitstromen in het riviertje de Varto, dat op zijn beurt uitstroomt in de Murat.

De stad kan verdeeld worden in twee verschillende commerciële en bestuurlijke gedeelten, de bovenbazaar en de benedenbazaar, en hun respectieve woonwijken. De bovenbazaar bestaat uit één brede straat, de Atatürk-straat, die van het noordoosten naar het zuidwesten loopt, en hier komen de alevieten bijeen om te winkelen, thee te drinken, de middagmaaltijd te gebruiken en ’s avonds bier te drinken. In het hellende gedeelte boven de Atatürk-straat staan veel huizen zonder bovenverdieping en een paar eenvoudige flatgebouwen, waarvan het merendeel wordt bewoond door alevieten. De soennieten wonen in de benedenbazaar, het oudste deel van de stad, dat zich van noord naar zuid uitstrekt langs de Mus-weg. Deze weg kruist de Atatürk-straat vlak bij Hotel Berlin en tegenover een smerig winkelcomplex van twee verdiepingen.

De belangrijkste overheidsgebouwen staan in de bovenbazaar, misschien omdat dit gedeelte later dan de benedenbazaar een woonwijk werd. Aan de noordoostkant – bij de begraafplaats waar, behalve gewone mensen, de lichamen van drie ongeïdentificeerde PKK-strijders begraven liggen die in het voorjaar van 1999 doodgevroren werden aangetroffen – staat het vierkante gemeentehuis met een wapperende Turkse vlag en binnen een galerij met foto’s van burgemeesters uit de tijd van de republiek. Als je vanaf dat punt de straat door loopt, passeer je rechts de politiesociëteit en het politiebureau. Een klein eindje verderop ligt, in de noordhoek van de kruising van de Atatürk-straat en de Mus-weg, het lerarenpension, waar ongetrouwde leraren die van elders naar Varto zijn gekomen meestal wonen. Ergun, de politieagent in burger, het officiele gezicht dat de buitenstaander te zien krijgt wanneer hij voor het eerst in Varto aankomt, beveelt het lerarenpension aan als een redelijk en centraal gelegen logeeradres.

De slaapvertrekken in het lerarenpension zijn stoffig, en de ramen zijn, na de hele winter dicht te hebben gezeten, moeilijk open te krijgen, althans in de maand mei. In de douches en de wc’s, die er niet bepaald uitnodigend uitzien, is het koud, er is slechts af en toe warm water, en in de slaapvertrekken wordt flink gesnurkt en ruikt het naar stinkvoeten. Na een paar dagen in het lerarenpension voelt een nieuweling zich moe en vies en is hij ten prooi aan constipatie.

Het lerarenpension is er niet alleen om te slapen. Het is ook een club die in de weekends volloopt wanneer de leraren van de basisscholen in de omliggende dorpen naar Varto komen om e-mails te versturen, het haar te laten knippen en thee te drinken met hun vrienden. De grote gemeenschappelijke zaal, waar twintig kaarttafels, een samowar en een tv staan, vult zich dan met het geroezemoes van pratende mensen, het geklikklak van dominostenen, gedempte vuistslagen op tafelbladen en sigarettenrook. Om tegemoet te komen aan niet-rokers heeft de manager de tv in een niet-rookgedeelte neergezet, maar de scheidingswand is zo laag dat het er net zo rokerig is als in de zaal.