Atatürk

KLAUS KREISER

Atatürk

Een biografie

Vertaald door Jan Bert Kanon

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Verlag C.H. Beck oHG, München

© 2011 Nederlandse vertaling: Jan Bert Kanon

Oorspronkelijke titel: Atatürk. Eine Biographie

Oorspronkelijke uitgave: Verlag C.H. Beck oHG, München, 2008

Omslagontwerp: Gerco Hiddink

Omslagillustratie: Popperfoto/Getty Images

Kaarten: C-O Graphics, Wijk bij Duurstede, Gerrit van Omme

ISBN 9789045020921

D/2011/0108/514

NUR 320

www.uitgeverijatlas.nl

Opmerking vooraf over transcriptie en namen

Voor de weergave van het Turks vóór de latinisering in 1928 heb ik afgezien van de in de wetenschap gebruikelijke speciale tekens. Bij persoonsnamen gaat mijn voorkeur in navolging van de oudere schrijfwijze uit naar een spelling van ‘Ahmed’ of ‘Mehmed’ en niet, zoals tegenwoordig gebruikelijk, ‘Ahmet’ of ‘Mehmet’. Personen die in 1935 een familienaam hebben gekregen, worden de eerste keer in de regel met hun naam en biografische gegevens genoemd. In het personenregister wordt verwezen van de gebruikelijke eigennamen naar de latere familienamen (bijvoorbeeld van ‘nönü’ naar ‘smet nönü’). Met behulp van het geografisch register kunnen door verwijzingen gemakkelijk oudere stadsnamen worden gevonden (zoals Manastir, het huidige Bitola).

Voorwoord

Mustafa Kemal Atatürk is de hoofdpersoon van dit boek. Hij beheerste het politieke toneel in het drama van het in verval rakende Osmaanse Rijk en de nieuwe Turkse Republiek. Maar het was niet een stuk voor één acteur. Vele medestrijders en tegenstanders omringden hem. Daarom moeten in dit boek tegen het decor van Saloniki, Bitola, stanbul, Ankara en veel andere plaatsen ook zijn familie, vrienden, kameraden en tegenstanders voor het voetlicht treden. Atatürk zelf was aanwezig in verschillende rollen, eerst als soldaat en politicus, die zichzelf beschouwde als de belichaming van de wil van de natie, verder als contrarevolutionair die religie en recht, het beeld van de geschiedenis en de taal, kleding en muziek ingrijpend wilde veranderen. Hier wordt daarom ook de weg geschetst van de leergierige officier naar de vormgever van de Turkse moderne tijd.

Veel bronnen over Atatürk zijn tot op heden slechts in aanzet geanalyseerd. De meeste teksten worden hier voor het eerst in Nederlandse vertaling toegankelijk gemaakt. Ik heb geprobeerd om door citaten van Atatürk en zijn tijdgenoten de weergave ervan zo aanschouwelijk mogelijk te maken.

Ik ga er niet van uit dat mijn lezers over kennis van de Turkse cultuur en geschiedenis beschikken, maar bied hun op sommige momenten een kijkje in de wetenschappelijke discussie. De studies over Atatürk hebben de laatste jaren sterke impulsen gekregen van auteurs die het bekende bronnenmateriaal nogmaals hebben doorgespit en kritisch tegen het licht hebben gehouden. Ik heb vooral op basis van affirmatieve maar ook revisionistische uitgangspunten veel geleerd. Al met al was mijn werk eenvoudiger dan dat van veel Turkse biografen, wier persoonlijke betrokkenheid bij de conflicten van het heden hun zienswijze beïnvloedt. Mijn doel was de lezer uiteindelijk zelf de keuze te laten met welk beeld van Atatürk hij instemt en welk beeld hij verwerpt.

Dankbaar heb ik gebruikgemaakt van tips van vrienden en collega’s. In het bijzonder noem ik hier Semih Tezcan (Bamberg/Ankara), Winfried Riesterer (München) en Erik-Jan Zürcher (Leiden). Ik wil hier ook graag de Nederlandse vertaler bedanken, door wiens oplettendheid een aantal fouten in de tekst kon worden verbeterd.

Berlijn en stanbul, mei 2008/januari 2011

Klaus Kreiser

De man met de vele namen

Mustafa? Kemal? Gazi? Paa? Atatürk? Wat is nou zijn ‘echte’ naam? De lezer van een biografie van Atatürk heeft recht op een lesje naamkunde en een verklaring van de verschillende titels. Aangezien Mustafa Kemal pas in 1934 de burgerlijke familienaam Atatürk aannam, kan geen boek voorbijgaan aan de unieke naam van deze ongewone man. De namen, rangen en titels die hij tijdens zijn leven kreeg toegekend, kwamen niet gewoon na elkaar, maar bleven lange tijd naast elkaar bestaan. Blader je in de aantekenboekjes van zijn strijdmakker smet (nönü), dan vind je in de notities uit 1937 nog de naam gazi, ook al schrijft hij vanaf 1935 soms Atatürk. In nönü’s aantekeningen van voor 1922 stuit je bovendien op de term ‘opperbevelhebber’ (bakumandan), maar het vaakst kom je eerst nog de titels gazi of gazi paa tegen. Ook zijn schoolkameraad Ali Fuad (Cebesoy) heeft het in zijn herinneringen steeds over gazi of gazi paa. Deze voorbeelden, die je naar believen kunt uitbreiden, zijn opvallend omdat Atatürk zelf bij wet de beide Osmaanse titels afschafte.

Atatürk signeerde zijn officiële portret met de uitgeschreven titel gazi en de zwierig afgekorte naam Mustafa Kemal. Het werd enkele jaren voor de latinisering van het Osmaanse schrift in 1928 verspreid.

De hoogstwaarschijnlijk in de winter van 1880-1881 of in het voorjaar van 1881 in de Osmaanse provinciehoofdstad Saloniki (Turks: Selanik) geboren knaap was het vierde kind van Ali Riza Efendi en zijn vrouw Zübeyde. Volgens Turks gebruik kreeg hij bij het doorknippen van de navelstreng de göbek adı (navelnaam) Mustafa: een bijnaam van de profeet Mohammed, die voor Turkse moslims zonder kennis van het Arabisch de betekenis ‘Uitverkorene’ heeft. Nog altijd is het een van de meest voorkomende mannelijke roepnamen in Turkije en in andere delen van de islamitische wereld.

De ouders hadden geluk met de jongen, want anders dan zijn jong gestorven zusje en broers Fatma, Ahmed en Ömer overleefde hij zijn kindertijd. Zijn vader, die eerst als kleine belastingambtenaar en later als brandstoffenhandelaar het hoofd boven water hield, overleed al rond 1888, op z’n zevenenveertigste. Zijn moeder, die pas in 1923 stierf toen ze ongeveer tweeënzeventig was, was nog getuige van de opkomst van haar zoon als leider van het nieuwe Turkije. Alle ons bekende familieleden droegen namen met Arabische wortels, die voornamelijk teruggingen op personen uit de omgeving van de Profeet. Zübeyde is echter een maar zelden voorkomende vrouwennaam, die je bijvoorbeeld maar eenmaal in de Osmaanse sultansfamilie aantreft.

Van Atatürks moeder Zübeyde bestaan maar een paar opnamen. Deze werd kort voor haar dood gemaakt in zmir (1923). De foto van haar beroemde zoon siert de wand.

Aangezien Mustafa’s ouders in bescheiden omstandigheden leefden, zie je ook nergens een ‘sibbenaam’ – zoals grote Osmaanse families met eeuwenoude stambomen droegen – die op ‘-zoon’ of ‘-zonen’ eindigde (Perzisch: -zâde, Turks: -oulları). Mustafa’s vrouw Latife daarentegen, afkomstig uit een middenklassefamilie in West-Anatolië, droeg de sibbenaam Helvaci-Zâde, die ze na 1935 inwisselde voor Uaki-Zâde. De vader en oudoom van Latife, destijds al doorgewinterde kooplieden, waren vanuit de tapijtstad Uak naar zmir gekomen.

Naar eigen zeggen kreeg Mustafa in 1894 of 1895 door zijn goede prestaties bij wiskunde op de militaire voorbereidingsschool in Saloniki de bijnaam ‘Kemâl’ om hem te onderscheiden van zijn leraar, die alleen Mustafa heette. Kemâl betekent, zo wist destijds iedereen die onderwijs had genoten, ‘volmaaktheid’, ‘perfectie’. Het voeren van dubbele namen was regel in de Osmaanse elite, en de frequentie van geboortenamen als Mehmed of Ahmed en dus ook Mustafa maakte een dergelijke toevoeging in het dagelijks leven ook gewoon noodzakelijk. De Atatürk-onderzoekers zijn het er niet over eens of dit verhaal uit de mond van hun held helemaal klopt. Was het echt de bedoeling een niet erg voor de hand liggende verwisseling met zijn leraar uit te sluiten? Of was er soms een leerling met dezelfde naam? Sommige auteurs denken dat Mustafa de naam zelf heeft aangenomen vanwege zijn grenzeloze verering van de eerste Turkse ‘nationale dichter’ Namık Kemal (1840-1888). Op de staatsscholen behielp men zich voor de rest met nadere aanduidingen zoals de naam van de geboorteplaats (Selanikli Mustafa: Mustafa uit Saloniki) of simpele rangtelwoorden.

In Manastir, het huidige Bitola, het volgende station in het leven van de jonge Mustafa Kemal, kreeg de leerling van de militaire school in 1896 het apolet (schouderklepnummer, van het Franse épaulette) 7348. De leerlingen van de voorbereidende klassen van de cadettenopleiding hadden nog geen rangen; ze golden net als de groentjes op kantoor als leerjongens (agirdân). Pas op de militaire school in stanbul werden de agirdân aangesproken met efendi (heer). Bij zijn toelating werd Mustafa Kemal op ı maart 1899 met de volgende woorden in het register opgenomen:

De zoon van de overleden douanebeambte Ali Riza Efendi uit Saloniki, wonende in de wijk Koca Kasım, Mustafa Kemâl, fors van gestalte, lichte gelaatskleur, [geboren] in Saloniki [in het Osmaanse zonnejaar] 1296 [1880/1881].

In elk geval was Mustafa door de toevoeging ‘Kemâl’, hoe die ook ontstaan mag zijn, gemakkelijker te identificeren. De bijnaam werd al snel prominent. De intieme brieven aan chère Corinne, van wie nog vaker sprake zal zijn, zijn de ene keer ondertekend met ‘Kémal’, de andere keer met ‘M. Kémal’. In een brief die hij in 1916 vanaf het front aan Corinne schreef en waarin hij enigszins lichtzinnig de draak stak met een hoge bevelhebber, gebruikte hij het pseudoniem ‘M. Noury’. ‘Nûrî’ wordt van oudsher vertaald met ‘de Verlichte’ en was een bijnaam van kalief Osman; waarschijnlijk wilde hij daarmee laten zien dat hij niet van de straat was. In het vervolg zou hij doorgaans met ‘M. Kemal’ signeren, in zijn laatste jaren tekende hij met ‘K. Atatürk’ en liet daarbij de voornaam Mustafa weg. Dit heeft de aanduiding van zijn ideeën en principes als ‘kemalisme’ vergemakkelijkt, want van ‘Mustafa’ laat zich niet zo snel een -isme maken.

Het zich hervormende Osmaanse leger kende een op de Europese strijdkrachten gestoelde hiërarchie die Mustafa Kemal doorliep, van onderofficier (çavu) via alle officiersrangen tot brigadegeneraal en veldmaarschalk. Toen hij de militaire academie in stanbul in 1905 als vier na beste als onderluitenant verliet, zou hij de volgende militaire rangen nog doorlopen: kapitein (1905), kolaasi (ondermajoor 1907), majoor (1911), kolonel (1915) en – in het jaar na de historische verdediging van de Dardanellen – brigadegeneraal (1916), bevelhebber van het tweede leger en het zevende leger tot de capitulatie van het Osmaanse Rijk op 30 oktober 1918. Bovendien voerden officieren tot en met de rang van kolonel de titel ‘bei’ (of ‘bey’, heer).

Na tien jaar van voortdurende bevorderingen had Kemal Bey dus in 1916 de rangen van veldofficier achter zich gelaten en werd hij een pasja. De oorsprong van dit woord – afgeleid van het Iraanse padiâh (heerser) – is in de mist van de geschiedenis verdwenen. In ieder geval is de militaire titel in alle denkbare oriëntaalse en Zuidoost-Europese talen verspreid. In het Osmaanse Rijk werd de titel vanaf de negentiende eeuw ook verleend aan hoge ambtenaren en gouverneurs van provincies en zelfs aan buitenlanders in Osmaanse en Egyptische dienst. In dit boek zullen we in de delen over de Eerste Wereldoorlog nog Duitse bevelhebbers als Goltz Paa en Liman von Sanders Paa tegenkomen.

Na de ineenstorting van het regime in stanbul in 1922 noemde men alleen de generaals nog ‘pasja’. Het wettelijke verbod van de titel in november 1934 veranderde niets aan de nog altijd voortdurende populariteit van het woord. Hoe dan ook, voor de latere Atatürk bleef tussen 1916 en 1934 ‘Mustafa Kemal Paa’ of, steeds vaker, alleen ‘Kemal Paa’ de meest gebruikelijke en neutrale benaming. Buitenlandse verslaggevers schreven tijdens de bevrijdingsoorlog (1919-1922) en daarna overwegend over ‘Kemal’ en dus ook over zijn aanhangers als ‘kemalisten’. Dit associeerde men in eerste instantie niet met een progressieve, op het Westen georiënteerde beweging. Onder kemalisten verstonden de mensen in Oriënt en Occident vooral de macht die zich in Anatolië tegen de capitulatiepolitiek van de sultansregering verzette. Bevreemdend voor Turkse oren was de onjuiste positie van ‘pasja’ vóór de naam, zoals te lezen valt in een bericht in The Times: ‘Pasha Mustapha Kemal’.

Op 9 augustus 1919 werd Mustafa Kemal door een oekaze van de sultan als legerinspecteur afgezet en als generaal ontslagen. Bij deze gelegenheid raakte hij niet alleen de talrijke ordetekenen en medailles kwijt waarmee hij was gedecoreerd, maar ook de titel ‘ereadjudant van Zijne Majesteit de Sultan’ (Yâver-i Hazret-i ehriyâr). Die had hij net een jaar eerder gekregen, en hij hechtte er vermoedelijk niet al te veel waarde aan.

In september 1921, enkele dagen nadat de aanval van het Griekse invasieleger bij de rivier de Sakarya werd afgeslagen, onderscheidde de Grote Nationale Vergadering in Ankara haar president en opperbevelhebber Mustafa Kemal met de titel gazi. Deze Arabische naam voor een islamitische krijger is al in de tijd van de profeet Mohammed gedocumenteerd en werd bij de Osmanen gebruikt voor heersers die actief en zegevierend aan veldtochten deelnamen. Later noemde men ook individuele veldheren gazi. Op het laatst maakten zelfs sultans als Abdülhamid II en Mehmed v aanspraak op de titel gazi nadat hun leger een veldslag had gewonnen.

Tegelijkertijd werd Mustafa Kemal tot veldmaarschalk (Osmaans: müir, later mareal) benoemd. De Turkse geschiedenis kent maar één andere generaal aan wie de maarschalkstitel werd verleend: de man die jarenlang met Mustafa Kemal optrok, Fevzi (Çakmak). De Franstalige krant Stamboul gebruikte op 3 november 1923 de naam ‘Maréchal Mustafa Kemal Pacha’. In dezelfde uitgave werd kalief Abdülmecid in een notitie over zijn gang naar het vrijdaggebed (selamlık) met S(a) M(ajesté) aangeduid. Van deze opwaardering was men in Ankara minder gecharmeerd, want de stad was destijds al enkele maanden de hoofdstad van Turkije en Mustafa Kemal de eerste president van de republiek.

Een ware inflatie onderging, sinds het begin van de jaren dertig, het woord ef (Chef) of Büyük ef (Grote Chef), dat als leenvertaling van re’is ((staats)hoofd) moet worden gezien. Premier Celal Bayar gebruikte het in zijn regeringsverklaring van 1 november 1937 maar liefst negenendertig keer. Nog in het bericht van Atatürks dood op 10 november 1938 zeggen artsen dat onze grote chef het leven in een diepe coma heeft verlaten.

Hoewel ook andere succesvolle Turkse veldheren actief aan de bevrijdingsoorlog deelnamen, bleef de toch vooral islamitisch-traditionele gazi-titel tot Mustafa Kemal beperkt. Het moet gezegd dat met gazi ook alle eenvoudige Turkse soldaten werden bedoeld die deelnamen aan een zegerijke oorlog, zonder dat de afzonderlijke veteranen gazi als titel konden voeren. In de officiële correspondentie lezen we Gazi Hazretleri of Gazi Paa Hazretleri, dat wil zeggen ‘Zijne Excellentie de Gazi (pasja)’. Een nog sterkere religieuze grondbetekenis heeft de benaming mücâhid, ‘geloofsstrijder’, ‘voorvechter in de godsdienstoorlog [cihâd]’, waarmee Mustafa Kemal door de voorman van het Comité voor de Verdediging van de Rechten van de Oostelijke Provincies in juli 1919 werd toegesproken.

Toen hij op 2 oktober 1922 met de trein uit zmir in Ankara aankwam, werd Mustafa Kemal op het station verwelkomd door een grote menigte met spandoeken: Bin yaa, Gazi Paa (Moogt gij duizend jaren leven, Gazi pasja). De kaart van Klein-Azië moest vanaf dat moment opnieuw worden getekend. Het Griekse invasieleger was verslagen, zmir was sinds 9 september weer in handen van de Turken, de laatste vijandelijke troepen hadden via Çeme het land verlaten en hun bevelhebber, generaal Nikolaos Trikoupos, was als gevangene naar Ankara afgevoerd. Enkele dagen later, op 11 oktober, werd in Mudanya de wapenstilstand met Griekenland getekend.

De gazi-titel werd bovendien met het woord ‘redder’, ‘bevrijder’ verbonden. Op een aanplakbiljet uit de jaren twintig werden onder de kop ‘De redders van de islam’ portretmedaillons van Mustafa Kemal en dertien andere commandanten afgebeeld. In het midden was de gestalte van een jonge vrouw te zien die als allegorie gold voor het Nationale Pact (Misâk-i Millî) van 28 januari 1920 dat de grenzen van het naoorlogse Turkije langs de demarcatielijnen zou vastleggen. Een dergelijk groot aantal ‘redders’ (halâskâr) was na 1925 met de overgang naar de ‘dictatuur van de Volkspartij’ niet meer voorstelbaar. Er was voortaan maar één bevrijder en verlosser. Ook het in het naoorlogse Frankrijk ontstane concept van de ‘onbekende soldaat’ werd uiteindelijk verworpen. Zonder het genie van de gazi hadden de oorlogen niet gewonnen kunnen worden, verklaarden zijn volgelingen.

Op 15 december 1923 drukte de stanbulse krant Vakit teksten van Mustafa Kemal Paa in facsimile af en bestempelde hem als de ‘grote redder’ (büyük münci). Deze tegenwoordig volledig vergeten eretitel verscheen zelfs als aanspreektitel in brieven. Latife gebruikte het woord in een liefdesbrief van 25 oktober 1922 aan de pasja. In een bericht van Aaolu Ahmed Bey (1869-1939), een Azerbeidzjaanse intellectueel die in Turkse dienst was getreden, stond in 1926 te lezen: ‘Aan Zijne Excellentie, onze redder, de grote Gazi Mustafa Paa.’ Münci is verwant met het woord necât in de betekenis ‘verlossing’, ‘bevrijding’. Beide begrippen gaan terug op een gemeenschappelijke Arabische wortel. Mustafa Kemal gebruikte de term necât in een korte rede in Erzurum (op 1 augustus 1919) toen hij sprak over de ‘hoop op verlossing van onze natie’, welteverstaan op een tijdstip dat hij nog niet voor münci kon doorgaan. Het weekblad Asri Hafta (Moderne Week) zette – het typeert de onderdanige pers van die jaren – onder de foto op de voorpagina van 7 november 1926 ‘Zijne Excellentie, Mustafa Kemal Paa, onze redder en verlosser, onze roemrijke en grote gazi’. Ook andere pasja’s hadden op verschillende fronten aan de bevrijding van het land bijgedragen, maar alleen Mustafa Kemal werd geassocieerd met de vervulling van deze heilsverwachting.

‘Redder’ (halâskâr) heeft in tegenstelling tot het messiaanse ‘münci’ vooral een nuchtere, politieke betekenis. Alleen het frequente gebruik van het meervoud wijst erop dat we nog van doen hebben met een in de geschiedenis unieke, welhaast naar eschatologische dimensies verwijzende verlosser. Bij de opening van de tweede zittingsperiode van de Nationale Vergadering (Millet Meclisi) op 11 augustus 1923 hield de parlementsvoorzitter, oudste in rang en laatste Osmaanse rijkshistoricus Abdurrahman eref Bey (1853-1925), een toespraak waarin hij de eerste Nationale Vergadering van 1920 de ‘redder van het vaderland’ noemde. De plicht van deze tweede Meclis was de vorming van een nieuw staatsbestel. Nadrukkelijk sprak Abdurrahman eref niet over Mustafa Kemal als ‘redder’, maar beklemtoonde hij de rol van de afgevaardigden onder het dak van een instituut, de Nationale Vergadering.

De titel ‘hoofdonderwijzer’ (bamuallim) is het waard om even bij stil te staan. Het gaat hier niet om een devote of zelfs ironisch bedoelde benaming voor de propagandist van de hervorming van het Turkse schrift. Het parlement bekleedde Mustafa Kemal in 1928 formeel met het ambt van ‘hoofdonderwijzer van de nationale scholen’ die kennis van het lezen en schrijven breed onder de bevolking wilde verspreiden.

Vanaf 1934 verleende Atatürk familienamen aan een groot aantal (genoemd worden soms wel tweehonderd personen) medestrijders en prominente tijdgenoten, als ware het een ridderslag, in een voor het overige egalitaire republikeinse maatschappij, zonder zich te bekreunen om de vraag of dit autoritaire peetoomschap verenigbaar was met de gewoonten van ‘moderne en beschaafde Europese landen’ die hij voortdurend als voorbeeld aanhaalde. Slechts enkele hooggeplaatste, zelfbewuste slachtoffers van deze voorliefde, zoals Fevzi (Çakmak), konden het zich permitteren de voorstellen voor een nieuwe naam van de grote leider af te wijzen. Zijn naaste vertrouweling Fethi moest daarentegen zijn reeds gekozen familienaam door het door Atatürk gedicteerde ‘Okyar’ vervangen. Per decreet werd bepaald dat de naam Atatürk (Vader der Turken) was voorbehouden aan Mustafa Kemal zelf. Op dat tijdstip was het niet meer aannemelijk dat hij nog nakomelingen zou krijgen, en zijn adoptiekinderen werd het verboden de naam aan te nemen.

Kemal Paa’s behoefte aan nieuwe naamgeving beperkte zich niet tot personen. De huidige namen van hele provincies (zoals Hatay) en steden (zoals Diyarbakir) zijn het resultaat van een passie die serieuze taalkundigen tegen de borst stuit. Een oud en eerbiedwaardig instituut als de Mekteb-i Mülkiye (Bestuursacademie, de École Nationale d’Administration van Turkije) wijzigde zijn naam onmiddellijk in Siyasal Bilgiler Okulasi toen Atatürk een gelukstelegram met deze kennelijk puur Turkse naam liet versturen.

Na de ‘verlening’ van de familienaam Atatürk ging de president zich tot het einde van zijn leven steeds intensiever met taalwetenschappelijke speculaties bezighouden. Ontevreden met de vorm van zijn als scholier aangenomen voornaam decreteerde hij een naamswijziging van Kemâl in Kamal. In woordenboeken van het Kirgizisch en Jakoets en andere buiten het kerngebied gesproken Turkse talen duikt het woord kamal op in de betekenis ‘vesting’, maar ook ‘belegering’ of ‘rots’. Deze betekenissen inspireerden Atatürk tot de keuze van een nieuwe voornaam die, anders dan kemâl, overeenkwam met de Turkse vocaalharmonie die binnen een woord alleen doffe of heldere klinkers samenvoegt. Hiermee was nog een signaal gegeven voor het afzweren van alles wat Osmaans was, en dat gold ook voor een progressief-patriottische exponent als Nâmik Kemâl. De partij-ideologen wisten niet hoe snel ze hun beweging Kamalizm moesten noemen.

Na invoering van de wet op de familienamen in 1934 kreeg Mustafa Kemal nieuwe papieren met de naam Atatürk, zijn geboorteplaats Selanik (Saloniki) en de voornaam van zijn ouders. Een geboortedag is nog niet ingevuld.

De reeks karaktereigenschappen die biografen aan Mustafa Kemal hebben toegeschreven en de interpretatie ervan zouden een apart hoofdstuk waard zijn. Zijn privésecretaris Hasan Rıza (Soyak, 1888-1970), om het bij één auteur te laten, noemde hem in zijn memoires veelvuldig – en met hoofdletters – BÜYÜK ADAM (Groot man) of ESIZ INSAN (Onvergelijkbaar mens). De jaren twintig en dertig waren de era van de autoritaire presidenten. Dan was het onvermijdelijk dat Mustafa Kemal Atatürk voor veel van zijn aanhangers gold als übermensch in de betekenis die Nietzsche eraan gaf (aldus de dichter Cenab ehabeddin, 1870-1934) of als de Grote Leider (Ulu Önder), ook al had hij weinig gemeen met de dictators van zijn tijd als Mussolini, Stalin en Hitler.

De drie namen Mustafa, Kemâl en Kamal markeren de weg van de islamitische conventie via het Osmaanse patriottisme naar een cultuurgetuigenis voor heel Turkije. De beheerders van Atatürks nalatenschap zijn echter stilzwijgend voorbijgegaan aan deze door hem gewenste wijziging van zijn eigennaam. Al bij de herdenking van zijn eerste sterfdag op 10 november 1939 was alleen sprake van Kemal Atatürk. De dode Atatürk had een laatste bijnaam als Eeuwig Leider (Edebî ef) verworven. Zijn jarenlange metgezel en opvolger smet nönü nam genoegen met de titel Millî ef (Nationaal Leider).

Om in de herinnering voort te leven hoort dat belijdende aanhangers van de grondlegger van de staat hun kinderen Mustafa Kemal noemden en noemen. Een andere bijzonderheid bestaat uit het feit dat de omschrijving van zijn sterfdag als ‘die [droevige] dag’ (o gün) terugkeerde in de naam van personen die op een 10e november ter wereld kwamen: Ogün. Ook plaatsnamen ondergingen soms al tijdens Atatürks leven de invloed van deze naamcultus: het stadje Kirmasti bijvoorbeeld veranderde zijn naam in 1922 in Mustafakemalpaa, hoewel zijn peetoom het nooit heeft bezocht. Op ‘verzoek van de bevolking’ stemde in hetzelfde jaar de ministerraad in met de naamswijziging van het Oost-Anatolische Egin in Kemaliye. Talloze straten en woonwijken, luchthavens, universiteiten, verenigingen en vele andere plaatsen en locaties dragen de een of andere variant van Atatürks naam.

Uit het voorgaande wordt duidelijk waarom in dit boek vaker sprake is van Mustafa Kemal en zijn onderscheidene titels dan van Atatürk. Een onnauwkeurig gebruik van namen en titels zou een waas leggen over de afzonderlijke halteplaatsen van zijn leven en het verhaal minder overzichtelijk maken.

1

Kinder- en jeugdjaren in Macedonië (1881-1896)

SALONIKI, DE HAVEN VAN MACEDONIË

Een van de merkwaardige dingen aan de cultus rond Atatürk is dat je zijn geboortehuis op twee plaatsen kunt bezichtigen. Het origineel staat in Saloniki, en een kopie van dit casa sancta bevindt zich aan de rand van Ankara. Elke Turk kan zich dus, zonder de grens over te hoeven, een beeld vormen van het in een opvallend roze geschilderde geboortehuis van de grondlegger van de staat.

Het eigenlijke geboortehuis in Saloniki werd na de dood van zijn vader verkocht. Zijn moeder betrok met haar kinderen een kleiner buurhuis. Toen Mustafa Kemal in 1907 als officier naar Saloniki terugkeerde, kocht hij het oude huis voor zijn familie terug. Zübeyde verliet het pas in maart 1912 toen ze gedwongen was om naar stanbul te verhuizen. Tegenwoordig is het gebouw aan de Apostel Paulusstraat 75 liefdevol ingericht met objecten (wandklokken, meubels, allerhande borduurwerken) uit de depots van het Topkapı- en Dolmabahce-paleis in stanbul. Op het hoogtepunt van de Grieks-Turkse toenadering in 1937 schonk de regering in Athene het aan Atatürk. De toenmalige Islahhanestraat ontleende zijn naam aan een vlakbij gelegen ‘verbeterinrichting’ waarin arme en ouderloze kinderen een ambacht leerden. Is het vaststellen van Atatürks geboortedag geen gemakkelijke opgave, over de plaats bestaan in elk geval geen twijfels.

Saloniki behoorde in de laatste decennia die de Osmaanse staat beschoren waren tot de havensteden die zich razendsnel aan het tempo van de negentiende eeuw aanpasten. Daarbij speelden de verbindingen over land en zee nog voor de ontsluiting door spoorlijnen een belangrijke rol. Het vruchtbare ‘Macedonische Campanië’, de grote vlakte aan de noordwestelijke rand van de Thermaïsche Golf, bracht wol, katoen, tabak en rozijnen voort. De grote landeigenaren waren, afgezien van die in de directe omgeving van de stad, moslims. Mustafa Kemals oom van moederszijde verhuurde zich als inspecteur aan een van deze landgoederen.

Het geboortehuis van Mustafa Kemal in Saloniki voor de overdracht aan de Turkse regering in 1933. Zijn familie bewoonde het huis opnieuw tussen 1907 en 1912. Vanaf 1953 werd het met inzet van veel middelen als gedenkplaats gerestaureerd.

In zijn jeugd voerden stoomschepen al jaren op de belangrijkste havens: Piraeus, Napels, Triëst, Marseille, Odessa, Port Said en het tegenoverliggende, in veel opzichten op Saloniki lijkende zmir. stanbul lag op minder dan twee dagen varen. Toen Londense reders uitrekenden dat de verbinding tussen Saloniki en het Suezkanaal korter was dan die tussen Brindisi en Port Said, werd de post naar India via deze haven omgeleid. Voor het personenvervoer naar Midden-Europa en naar de hoofdstad kwamen aan het eind van de eeuw kort na elkaar enkele spoorwegen gereed (naar Belgrado in 1888, Manastir/Bitola in 1894, stanbul in 1896).

Saloniki telde voor de eeuwwisseling ongeveer honderdduizend inwoners. Een los blad in een Osmaans register van het Historisch Archief van Macedonië bevat een klein statistisch overzicht van de etnoconfessionele groepen in de stad omstreeks 1890:

   Mannen

   Vrouwen

   Totaal

Joden

23 215

23 583

46 798

Grieks-orthodoxen

5 300

5 313

10 613

Turkse moslims

11 677

12 452

24 129

Verschillende buitenlandse minderheden

10 332

5 168

15 500

Overige Osmaanse staatsburgers

1 898

Totaal

52 422

46 516

98 938

Bron: Meropi Anastassiadou, Salonique, 1830-1912. Une Ville Ottomane à l’âge des réformes, Leiden 1997.

De demografische verhoudingen in de stad Saloniki zijn niet zonder meer te extrapoleren naar cijfers voor de hele provincie. Daar stonden in Mustafa Kemals geboortejaar 1881 aanzienlijk meer moslims geregistreerd: 447 909 op een totaal van 989 844 inwoners.

De ‘Turkse moslims’ in dit staatje omvatten ongetwijfeld ook mensen met een Albanese of Slavische moedertaal. Exacte gegevens over de ‘Overige Osmaanse staatsburgers’ ontbreken. Het betreft vermoedelijk vooral een hier in opvallend laag aantal vertegenwoordigde Armeniërs. Onder de ‘Grieks-orthodoxen’ moeten naast Grieken ook Bulgaren worden verstaan, van wie de meeste zich echter niet meer met het patriarchaat van Constantinopel maar met een eigen exarchaat verbonden voelden. De Bulgaren hadden in Saloniki ook een eigen gymnasium dat met Goce Deltsjev de oprichter en leidinggevende functionaris van de radicale Binnenlandse Macedonische Revolutionaire Organisatie (IMRO) had voortgebracht. In 1903 pleegde deze groep in Saloniki een aanslag op de gasvoorziening en blies ze met dynamiet een clubgebouw op. Ook Duitsers ontbraken niet in de binnenstad: ze hadden al in 1887 een kegelclub opgericht en ontspanden zich in hun eigen bierhuizen. De bevolking bestond dus net als die in tal van andere Osmaanse steden van Zuidoost-Europa uit veel etnische en religieuze groepen. Meer dan één auteur sprak over Saloniki als een ‘Toren van Babel’.

Hoewel de stad voordat ze in 1387 en vanaf 1430 gedurende bijna vier eeuwen in Osmaanse handen was – dus nog voor Constantinopel in bezit werd genomen – hadden de veroveraars op geen enkel moment volledige turkificatie of islamisering nagestreefd of bereikt. Sultan Bayezid II had na 1492 Spaanse Joden (sefarden) tot vestiging aangemoedigd, waarna meer Joodse immigranten, vooral uit Italië, maar ook uit Duitsland, volgden. Tot de religieus-geografische bijzonderheden van de stad behoorden de dönme, Joden die vanaf 1666 met hun messianistische leider Sjabtai Tsevi tot de islam waren overgegaan, maar voor de rest een tamelijk gesloten sociale groep vormden. Ze trouwden uitsluitend onder elkaar en bezochten een eigen moskee. Voor hun komst naar Turkije na 1923 bestond de groep uit ongeveer vijftien- tot zestienduizend personen voor wie het Turks hun moedertaal was.

De islamitische Turken, die slechts ongeveer een derde van de bevolking uitmaakten, woonden dicht op elkaar in de mahalle (wijken) die grotendeels benoorden de grote Vardarstraat op de hellingen van de vestingheuvel lagen. De bijna twee keer zo grote Joodse bevolking had zich daarentegen bijna uitsluitend ten zuiden van deze straat gevestigd; sommige van hun wijken lagen aan zee, een compensatie voor de veel dichtere bebouwing. In het westen verdrongen de twaalf Griekse wijken elkaar; de paar kloosters die er waren, vormden eilandjes in de moslimwijken. De opvallend monotone wijken van nu in de benedenstad zijn pas na de verwoestende stadsbrand van 1917 aangelegd.

Anders dan in de meeste andere steden van het Osmaanse Europa (Roemelië) woonden de Turken in Saloniki voor het grootste deel intra muros. De in de middeleeuwen tot een lengte van acht kilometer doorgetrokken muren uit de oudheid boden plaats aan de door de moslims geprefereerde huizen-met-tuin. Wat echter ontbrak, was een grote centrale moskee; de meeste islamitische gebedshuizen waren verbouwde kerken. Dit wijst er al met al op dat de Osmaanse elite niet erg bereid was om in deze stad van verre zichtbare religieuze gebouwen op te richten. Ook de staatsman en dichter Cezeri Kasım Paa (overleden voor 1532/1533) stelde zich tevreden met de transformatie van de kerk van de stadsheilige Demetrius in de Kasimiye-moskee, die het middelpunt van Mustafa Kemals woonwijk was. Deze inbezitneming vond plaats onder Bayezid II, de sultan die de vervolgde Iberische Joden uitnodigde om zich in het Osmaanse Rijk te vestigen en die hun plaatsen als Saloniki, Edirne en stanbul toewees.

Bij nadere beschouwing blijkt dat de grote bevolkingsgroepen van Saloniki in de negentiende eeuw niet een kleurrijk patroon van drie dobbelsteentjes vormden, maar nadrukkelijk van elkaar gescheiden waren. Of je gezien deze ruimtelijke en sociale scheiding van ‘kosmopolitisme’ mag spreken, voor zover je daaronder toch een vooral vloeiende onderlinge verbondenheid verstaat, is de vraag.

DE WEGEN NAAR SCHOOL

Langs welke wegen de kleine Mustafa de rest van de stad veroverde, weten we niet. Wel kunnen we er voetstoots van uitgaan dat zijn radius rond de woonbuurt van Kasim Paa elk jaar groter werd. De weg naar school, eerst naar de mekteb, de school in de wijk, vervolgens naar de emsi Efendi-school, kostte hem maar een paar minuten. De oudere scholieren liepen waarschijnlijk ook naar de Nieuwe Haven beneden, waarbij ze de drukke Vardarstraat, die destijds nog Sabri Paa heette, moesten oversteken. Misschien had een onderwijzer hun over Mehmed Sabri verteld, die in 1869 na zijn overplaatsing vanuit zmir als gouverneur van Saloniki door talloze hervormingen van zich deed spreken.

In zijn vroegere standplaats zmir had Sabri al in 1868 een vorm van modern stadsbestuur ingevoerd. zmir vervulde trouwens toch al een pioniersrol bij de introductie van belangrijke vernieuwingen als gasverlichting, ‘water uit de muur’ en elektriciteit. De modernisering in Saloniki kreeg pas echt gestalte na de ambtsperiode van de pasja. Zo kon de schooljongen nog meemaken dat lichtgas (1890) en stromend water (1891) de stad bereikten. De eerste trams reden er vanaf 1893. Op de deuren van kantoren in Saloniki stonden de namen van de maatschappijen in het Frans en Osmaans, zoals Compagnie Ottomane des Eaux de Salonique. De toevoeging ‘Ottomane’ duidde net als bij de beroemde Banque Ottomane eerder op het tegendeel, namelijk dat het meeste kapitaal in buitenlandse handen was. De grote en kleine landen waren door veertien consulaten – meer dan in welke stad van het Osmaanse Europa –, eigen postkantoren en rederijen, spoorwegmaatschappijen, telegraafkantoren en handelsmaatschappijen vertegenwoordigd. Hoezeer de groepen ook naar taal, godsdienst, manier van wonen en onderwijs waren gescheiden, de uitwisseling van goederen en kapitaal gebeurde net als in andere Osmaanse steden over etnische grenzen heen. De Osmaanse Turken leverden de aanwas voor het leger en een groot deel van het bestuurlijk apparaat. Mustafa’s vader Ali Rıza Efendi had als onderofficier en douanebeambte in beide overheidssectoren gediend.

In de late negentiende eeuw ontstond de elegante villawijk Kalamari waar bankiers, speculanten en andere nouveaux riches verbleven. De Duitse bezoeker Edmund Naumann noteerde in 1894 enthousiast: ‘Dit Kalamari doet vriendelijk aan, vooral na een vermoeiende zwerftocht door de doolhof van de oude stegen. Hier glanzen de witte villa’s in de diepgroene omkransing van zuidelijke vegetatie.’

Vooruitlopend op de chronologie noemen we hier nog enkele voor de latere Mustafa Kemal belangrijke kenmerken van zijn geboortestad: al voor de explosieve groei van de pers na de omwenteling door de Jong-Turken van 1908 verschenen er in Saloniki enkele belangrijke kranten als Asır (Eeuw) en het Journal de Selanique, Politique, commerciale et littéraire met de Turkse ondertitel ‘In dienst van de roemrijke Osmaanse belangen’. In een relatief liberaal milieu konden vrijmetselaarsloges, deels met een Italiaanse, deels met een Franse signatuur, tot bloei komen. Dit waren de broedplaatsen van oppositiepartijen als Hürriyet ve tilaf (Vrijheid en Eendracht), waaruit het Comité voor Eenheid en Vooruitgang voortkwam waarbij Mustafa Kemal zich in 1907 zou aansluiten. De leden van de loges waren belangrijke kooplieden, bankiers, beurshandelaren en de directeuren van de Franse en Duitse school. Tot de Turkse logebroeders behoorden de uitgever van de bovengenoemde krant (inmiddels bekend als Yeni Asır, Nieuwe Eeuw) en Talat Paa en Cemal Paa, twee van de drie belangrijkste figuren van het Jong-Turkse regime. In Saloniki zou ook een dependance van de in 1911 in stanbul opgerichte nationalistische Türk Ocai (Turkse Haard) ontstaan. Een van de functionarissen was de cultuursocioloog Ziya (vanaf 1911 Ziya Gökalp, 1876-1924), wiens ideeën Mustafa Kemal sterk zouden beïnvloeden. In die dagen riep een groep letterkundigen, waartoe ook Gökalp behoorde, het tijdschrift Genç Kalemler (Jonge Veren) in het leven, dat een pioniersrol bij de taalhervorming speelde.

Zeiden we eerder dat Mustafa Kemals geboortedatum niet gemakkelijk is te achterhalen, dan moet daaraan worden toegevoegd dat dit gold voor veel kinderen uit de negentiende eeuw wier ouders de geboortedatum niet in de koran schreven en er niet altijd even zuinig op waren. Een officieel geboorteregister bestond niet, pas op school werden jaartallen in de klassenlijsten ingevuld. Toen de kalebassen rood kleurden, werd de kleine Mustafa geboren, zo vertelde zijn zuster Makbule (Atadan, 1887-1956), maar zij was toen nog niet eens geboren! Zijn geboortedatum werd pas in 1936 officieel vastgelegd – op 19 mei 1881 –, nadat de Engelse koning Edward viii in Ankara navraag liet doen op welke dag hij zijn gelukwensen kon overbrengen.

De officiële biografie die Mustafa Kemal Paa als president van de republiek in 1926 en 1927 op de eerste bladzijden van de lijvige staatsalmanak liet afdrukken, slaat zijn niet geheel vlekkeloos verlopen entree op school over. Gelukkig voor latere generaties had hij al begin 1922 in een groot interview op zeer ontspannen wijze met Ahmed Emin (Yalman), de uitgever van de stanbulse krant Vakit (De Tijd), over zijn ceremoniële toelating tot de traditionele stadswijkschool van Saloniki zitten praten:

Mijn vroegste herinneringen hebben met de eerste schooldag te maken. De keuze van de school leidde tot een conflict tussen mijn ouders. Mijn moeder stond erop dat ik naar de school in de wijk zou gaan, waarbij de [traditionele] hymne werd gezongen. Mijn vader had als douanebeambte een voorkeur voor de pas geopende school van emsi Efendi om me een moderne opleiding te geven. Ten slotte vond mijn vader een slimme oplossing. Eerst begon ik in de mekteb met de bekende ceremonie, en daar had mijn moeder vrede mee. Een paar dagen later kwam ik op de emsi Efendi-school. Kort daarna overleed mijn vader.

Na de dood van zijn vader – ‘kort daarna’ betekent een tot twee jaar later, rond 1888 – bleef het gezin zo goed als onbemiddeld achter. Zübeyde moest het met ‘twee mecidiye’ (40 kuru) zien te rooien, een bedrag dat overeenkwam met een arbeidersloontje.

Ik vond met mijn moeder onderdak bij een oom, een broer van haar die in een dorp woonde. Ik deed mee aan het dorpsleven, men gaf me kleine taken die ik dan uitvoerde. Mijn voornaamste plicht was het bewaken van de velden. Nooit zal ik vergeten hoe ik met mijn kleine zusje [Makbule] midden in een bonenveld onder een afdakje zat en dat we kraaien verjoegen.

Het is maar al te begrijpelijk dat zijn moeder vasthield aan de plechtige intocht in de school waarbij de nieuwe leerlingen, veelal zittend op een rijdier, werden begeleid door de oudere kinderen die uit volle borst de welbekende hymne van Yunus Emre uit de dertiende eeuw zongen:

In het paradijs stromen ze allemaal,

de rivieren, en roepen uit: ‘Allah’,

en daar zingt ook elke nachtegaal,

hij zingt en zingt: ‘Allah, Allah.’

De eerste schooldag vormde per slot van rekening de belangrijkste overgangsritus die een jonge moslim – naast besnijdenis en bruiloft – in het oude Turkije doorliep. Mustafa was op dit tijdstip, na de vroege dood van de andere kinderen uit het eerste huwelijk van zijn vader, de enige zoon. Van zijn besnijdenisceremonie (soenna) weten we niets, misschien werden de kosten, zoals regelmatig bij zonen van kleine ambtenaren en officieren voorkwam, door een hoogwaardigheidsbekleder of misschien wel de sultan zelf betaald. Zo is gedocumenteerd dat sultan Abdülhamid II (regeerde 1876-1908) in het kader van zijn troonsjubileum van 1894 een bepaalde geldsom beschikbaar stelde voor de opleiding van officierskinderen en kinderen ‘uit het volk’ in Saloniki.

We kunnen niet reconstrueren of de traditionele wijkschool waar Zübeyde haar zoon naartoe wilde sturen zich bij de alfabetisering van de kinderen tot de Koran beperkte. Destijds voorzag de staat ook deze scholen van gedrukte Turkse lesboeken, niet in de laatste plaats om het sinds 1876 als officiële taal in de grondwet vastgelegde Osmaans-Turks te verspreiden onder moslims met andere moedertalen – in Zuidoost-Europa waren dat Albanezen, Bosniërs, Kretenzers en Bulgaarse Pomaken.

De auteur van de eerdergenoemde levensbeschrijving in de staatsalmanak vervolgde het thema ‘school’ met enkele regels:

Nadat Mustafa Kemal in Saloniki zijn basisopleiding op de school van emsi Efendi had voltooid, werd hij [eveneens] in Saloniki toegelaten tot de school die opleidde tot burgerlijk ambtenaar. Toen hij op deze school door een leraar Arabisch genaamd Kaymak Hafız vanaf het begin en zonder enige aanleiding met een stok werd geslagen, ging hij onmiddellijk van school af. Aangezien zijn moeder en zijn familie het daar niet mee eens zouden zijn geweest, verzocht hij, zonder hen op de hoogte te brengen, om toelating tot de voorbereidingsschool voor het leger. Hij deed toelatingsexamen en werd aangenomen.

De emsi Efendi-school was een particuliere instelling die door een lid van de grote dönme-gemeente was gesticht. emsi had vermoedelijk al in de jaren zestig van de negentiende eeuw joodse meisjes op huwbare leeftijd kort voor hun huwelijk op een privéschool elementaire kennis van lezen, schrijven en rekenen bijgebracht. Dat Mustafa Kemal het in het interview uit 1922 over een pas geopende school heeft, is wellicht door een renovatie te verklaren. De school droeg, passend in de tijdgeest, de wervende naam Feyziye (genade, rijke gaven, beroepsvooruitgang).

De versie die Vakit geeft, is uitvoeriger en kleurrijker in de beschrijving van het conflict met Kaymak Hafız. Hieruit blijkt dat de opvliegende leraar zonder meer een aanleiding had:

Ik had op een dag tijdens de les ruzie met een ander kind. Dat ging er nogal heftig aan toe. De leraar pakte me beet en haalde stevig uit. Ik bloedde over mijn hele lichaam. Mijn grootmoeder, die deze school toch al niets vond, haalde me ervan af.

Ook de vermelding van het feit dat de kleine Mustafa de toelatingsceremonie voor de traditionele mekteb had gedaan, leek de redacteur van de staatsalmanak op het hoogtepunt van de culturele revolutie van 1925 niet alleen overbodig maar politiek gezien ook ongepast: men had zich immers al in 1924 in het programma van de Volkspartij uitgesproken voor een ‘uniform onderwijssysteem’, wat niet anders dan als een oorlogsverklaring aan de religieuze scholen moest worden opgevat. Als uitvloeisel hiervan werd in 1926 een republikeinse wet aangenomen om alle mektebs en medressen te sluiten.

Het Osmaanse onderwijssysteem in het tijdperk van Abdülhamid II, waarin de volledige onderwijsbiografie van Mustafa Kemal valt, was een reusachtige bouwput die de eeuwenlange verwaarlozing van het islamitisch onderwijs met ontoereikende middelen moest compenseren. Het monopolie van de islamitische scholen stond daarbij al lang voor het uitroepen van de republiek (1923) ter discussie. Met de traditionele medressen, die feitelijk alleen voor banen als rechter en godsdienstleraar opleidden, concurreerden nu niet alleen staatsscholen maar ook talloze buitenlandse onderwijsinstellingen. De meeste ervan werden door kerken en orden gefinancierd en namen vaak ook moslims als leerling aan. Men mag zich het in de negentiende eeuw opgekomen staatsonderwijs op basis van lesstof en onderwijzend personeel niet als een degelijk alternatief voor mekteb en medresse voorstellen. Nog lange tijd vormden religieuze vakken en het onmisbare Arabisch ook hier een belangrijk deel van het lesprogramma.

EINDELIJK: HET UNIFORM

De volgende etappe in de vorming van Mustafa Kemal was de voorbereidingsschool voor het leger (Askeri Rüdiye), die bepalend werd voor het leven van de toekomstige soldaat en bevelhebber:

In onze buurt woonde een kolonel, Kadri Bey, zijn zoon bezocht de voorbereidingsschool voor het leger en droeg een schooluniform. Wanneer ik hem zag, wilde ik ook zo’n uniform dragen. Later zag ik ook officieren op straat.

Zijn moeder hield angstvallig afstand van alles wat militair was en verbood de jongen zich onder de soldaten te begeven. Blijkens het hierboven aangehaalde citaat uit de staatsalmanak deed hij echter stiekem toelatingsexamen voor de Rüdiye en plaatste zijn familie zo voor een voldongen feit. Het staat inmiddels vast dat hij de eerste klas van deze ‘middelbare school’ oversloeg en in april 1894 als nauwelijks dertienjarige in de tweede klas kwam.

Enver Behnan apolyo, een van de eerste biografen van Atatürk, stelde zich de pas aangenomen leerling als volgt voor:

Hij droeg een nauwsluitend jasje van donkerblauwe stof, op zijn borst prijkte een reeks gele knopen met halvemaan en ster, op de mouwomslagen een vingerdikke drievoudige groene streep, een strakke broek met groene tressen. Op zijn hoofd een fez met militaire kwast die enigszins naar zijn linkerwenkbrauw omlaag was getrokken. Nu keken al zijn vrienden hem met afgunstige bewondering na. Hij paradeerde als een statige generaal door de straten.

Op de nieuwe school blonk hij vooral uit in wiskunde; ook werd hij al heel snel benoemd tot mentor (müzakereci). Het legerarchief bewaart de lijst met de cijfers en punten die hij in de vierde en laatste klas van de Askeri Rüdiye behaalde: in de examenklas had hij voor alle vakken – logica, rekenen, boekhouding, meetkunde, aardrijkskunde, Osmaanse geschiedenis, Frans, Turkse spelling, Franse schrijfoefeningen, tekenen – het hoogst haalbare cijfer (45 resp. twintig punten). Er is één uitzondering: bij geschiedenis van de islam ontbraken twee van de 45 punten. Wie kon toen voorspellen dat hij over het onderwerp ‘sultanaat en kalifaat’ in 1922 een één uur durend college voor de leden van de Nationale Vergadering in Ankara zou houden?

Kort voor Mustafa’s toelating tot de Rüdiye trouwde Zübeyde opnieuw. Zijn stiefvader Ragıb Efendi was een uit Thessalië afkomstige ambtenaar die in het bestuur van het tabaksmonopolie zat. De aanvankelijk niet erg beminde vreemdeling zou later de genegenheid van zijn stiefzoon hebben verworven. Het staat niet vast of Zübeyde later van hem scheidde, in elk geval vertrok ze na het uitbreken van de Balkanoorlog zonder Ragib naar stanbul.

2

Carrière en samenzwering (1896-1905)

GARNIZOEN EN CADETTENSCHOOL

Vanaf 1894 waren de beide centra van Macedonië, Saloniki en Manastir (voor de Turken en Albanezen) respectievelijk Bitola (voor de Slaven), door een 220 kilometer lange spoorweg met elkaar verbonden. De vijftienjarige cadet Mustafa Kemal was in 1896 een van de eerste passagiers op deze lijn die een internationaal gezelschap van ingenieurs in een verbazingwekkend kort tijdsbestek van drie jaar door moeilijk terrein had aangelegd. De locomotieven waren net als in het wilde Westen van koevangers voorzien. Door de ramen zag je Bulgaarse dorpen waar boeren hun varkens door de straten dreven. Mustafa Kemal maakte regelmatig gebruik van deze verbinding – volgens de dienstregeling deed je er tien uur over – wanneer hij in de vakantie naar huis reed.

Sommige van Atatürks biografen benadrukken het contrast tussen het ‘kosmopolitische’ Saloniki en het nogal achtergebleven Manastir. Ook de op een na grootste stad van Macedonië was zeker geen Parijs in het klein. Ze telde minder dan de helft van de bevolking van Saloniki, maar had naast de instellingen van het provinciebestuur en het leger wel het enige te bieden. Baedekers Reiseführer sprak van een ‘welvarende provinciehoofdstad [...] aan de voet van hoge bergketens [...] fraai gelegen aan weerszijden van de rivier de Dragor.’

Het grote historisch-topografische lexicon van emseddîn Sâmî levert voor de late negentiende eeuw nauwkeurige cijfers: 31 347 inwoners, 24 moskeeën, vijf kerken, negen synagogen, negen medressen, een protestantse zendingsschool, twee grote kazernes, een militair hospitaal en 2482 winkels. Sâmî, een uit Epirus afkomstige Albanees, benadrukt dat de stad ‘de sleutel tot Albanië’ is en daarom van uitzonderlijk belang voor de krijgskunde. De ‘algemene taal’ is Turks, daarnaast wordt er Albanees, Bulgaars, Walachisch, Grieks en Ladino gesproken. Tegelijkertijd betreurt hij het dat de meeste moslims in de provincie het Turks niet machtig zijn.

Elke bezoeker aan het Manastir van toen kon bevestigen dat ‘de sleutel tot Albanië’ zich omhoog had gewerkt. Nog aan het eind van de jaren dertig van de negentiende eeuw had Ami Boué, een ervaren Balkanreiziger, Manastir afgeschilderd als ‘een van de vuilste steden van Turkije’. Onder Mahmud II (regeerde 1808-1839) was het bestuur van de grote provincie Roemelië van Sofia naar het noordoosten verplaatst. Om haar betekenis als provinciehoofdstad vlak bij de grens met de woelige landstreken van Albanië en Montenegro te beklemtonen liet de sultan een enorme klokkentoren bouwen die nog altijd het herkenningsteken van de derde stad van het ex-Joegoslavische Macedonië is. De Osmanen kozen Manastir als uitvalsbasis van de herovering van Albanië, dat in de achttiende eeuw bijna helemaal verloren was gegaan. Op 26 augustus 1830 demonstreerden ze een klassiek leerstuk van meedogenloos tribal management: stadhouder Mehmed Reid Paa richtte in zijn residentie een groot banket aan voor de Albanese stamhoofden, die hij vervolgens tot op de laatste man liet afslachten.

In Mustafa Kemals tijd als militair waren de zeden inmiddels wat verfijnder geworden. De grote mogendheden hielden de ontwikkeling in Macedonië angstvallig in de gaten. In Manastir zetelden negen consuls en viceconsuls van alle belangrijke staten, en hier was ook het enige Europese legerkorps buiten stanbul gestationeerd. Zo was een eigen militair stadsdeel met ziekenhuis, school, wapenarsenaal, kruithuis, apotheek en badinrichtingen ontstaan. Aan de vooravond van de Balkanoorlogen (1912-1913) telde het garnizoen achtduizend man.

De kazernes waren door parken omgeven. De bevolking ging er graag wandelen. Officieren en vertegenwoordigers van de betere kringen konden er terecht in een café. Voor verstrooiing zorgden parades, aflossingen van de wacht en legermuziek. Nu was Mustafa Kemal nog lang geen officier en al evenmin lid van de plaatselijke bourgeoisie, maar de toekomstige flaneur en nachtbraker zal desondanks vergelijkingen met de koffiehuizen van zijn geboortestad hebben gemaakt. Toch mag je aannemen dat Manastir ondanks alle economische bloei en een zekere decadentie en wereldsheid voor een jongeman uit Saloniki waarschijnlijk tweede keus was. Droomstad stanbul zou voor een zestienjarige zonder geld en relaties intussen alleen bereikbaar zijn geweest als hij daar een bloedverwant of vriend van de familie had gehad die hem onderdak had willen verschaffen, maar daarvan was geen sprake.

Het aantal officieren dat de sultan onvoorwaardelijk was toegedaan, was in Mustafa Kemals Noord-Macedonische jaren (1896-1899) vermoedelijk nog aanzienlijk. Niemand weet echter wat er in de hoofden omging van de afzonderlijke leden van het enorme leger dat in 1897 uit 23 273 officieren en 471 620 soldaten bestond. Abdülhamid II was in deze jaren zo in het nauw gedreven dat de Duitse keizer Wilhelm II in augustus 1896 in de marge van een telegram van zijn ambassadeur schreef: ‘De sultan moet worden afgezet.’ Even daarvoor hadden Armeense revolutionairen van de Dashnaktsutyun-partij het hoofdkantoor van de Osmaanse Bank bezet, waarna er in de Anatolische provincie bloedbaden onder Armeniers werden aangericht. In het daaropvolgende jaar keerde het tij na de voor Turkije gelukkig verlopen ‘Dertigdaagse Oorlog’ tegen Griekenland enigszins ten gunste van de sultan, die zich nu gazi noemde.

De oppositie in binnen- en buitenland was weer onder druk komen te staan. De Duitse keizer reisde in 1898 voor de tweede keer naar Turkije en maakte daarbij gebruik van zijn favoriete speelgoed, de Anatolische spoorwegen. Abdülhamid bereidde zich voor op de plechtigheden ter gelegenheid van zijn vijfentwintigjarig troonsjubileum. Hoewel maar weinig uitverkorenen de sultan-kalief tijdens de vrijdagse selamlık te zien kregen – hij had zich min of meer opgesloten in zijn paleis – was de verering van zijn persoon een verplichting voor alle onderdanen. Zowel in Manastir als in Saloniki werd een belangrijke straat Hamidiye genoemd, en met het oog op het jubileum staken hoogwaardigheidsbekleders elkaar de loef af met fonteinen, klokkentorens en verkeerswerken.

Waarschijnlijk hadden de cadetten niet veel kranten tot hun beschikking. In de staatsdrukkerijen van Manastir verscheen sinds 1884 wekelijks een krant met zakelijke berichten die, doordat er ook berichten uit andere delen van het rijk in stonden, de Turkse lezers toch een zekere sensatie bood van een uitgestrekt, zij het sterk kwakkelend wereldrijk. De patriottische jeugd las de Turkse gedichten van Mehmed Emin (Yurdakul, 1869-1944), een tot dan toe volkomen onbekende schrijver die in kernachtige kwatrijnen opriep om te vechten voor natie en religie (Ik ben een Turk, mijn geloof, mijn ras zijn verheven!’). De titel van de bundel, Türkçe iirler, zou je eigenlijk met ‘Turkstalige gedichten’ moeten vertalen omdat de auteur een eenvoudige, soms ‘naïeve’ woordenschat gebruikte waarbij hij arabismen en perzismen schuwde.

De middelbare militaire school (Askeri dadi) was gehuisvest in een pompeus gebouw met vijftien vensterassen en een middenrisaliet. In een door de presidenten van Macedonië en Turkije plechtig geopende gedenkruimte voor Atatürk staat tegenwoordig in een vitrine de levensgrote pop van de leerling in blauw uniform. De militaire opleidingen verschilden in hun lesprogramma nauwelijks van de burgerscholen, afgezien dan van de driloefeningen. De meeste leraren waren echter officieren, en de leerlingen droegen een uniform. Kost en inwoning waren gratis en bovendien kregen ze zakgeld, dat van de eerste tot de derde klas steeds met een paar piasters omhoogging. Van Mustafa Kemals eerste jaar aan de Idadi van Manastir zijn geen officiële documenten bewaard, maar zijn eindcijfers van het tweede en derde schooljaar (1897-1898 en 1898-1899) zijn er nog wel.

Een blik op de lijsten leert ons hoe sterk het leerplan afweek van de klassieke Osmaanse medresse. Alleen in de derde klas werden ook de basisbeginselen van het islamitische geloof onderwezen. Dat Mustafa Kemal dit vak serieus nam, bewijst het maximaal aantal punten dat hij haalde: 45. In de vakken waar twintig punten het maximum was, haalde hij die ook zonder uitzondering. In de meest uiteenlopende vakken waren zijn eindcijfers uitmuntend:

Vak

1897-1898 Tweede jaar

1898-1899 Derde jaar

Trigonometrie

45

Machinebouw

45

45

Kosmografie

45

Meetkunde

45

Algemene geschiedenis

45

45

Osmaanse geschiedenis

45

45

(Militaire) correspondentie

44

45

Logica

45

Geloofsleer

45

Frans

44

45

Tekenen

20

20

Kaarten arceren

20

20

Gymnastiek

20

20

We kennen uit Mustafa Kemals verhalen de namen van enkele leraren en weten daarom dat de geschiedenisleraar de meeste invloed op hem had. De dadi in deze noordwestelijke voorpost van het rijk was een verzamelplaats voor de beste leerlingen die het Osmaanse Roemelië voortbracht. Zo is het lijstje met de provincies waaruit de leerlingen afkomstig waren te lezen als een bestuurlijke kaart van de Balkanlanden: Selanik (Saloniki), Yanya (Ioannina), Köprülü (Veleš), Üsküb (Skopje), Ohri (Ohrid). Alleen bij een zekere Ömer Naci stond de toevoeging Der-Aliye (Verheven Porte, oftewel stanbul), maar dat had zijn redenen.

BIJNA EEN POËET

De uit stanbul afkomstige Ömer Naci was door de dadi in Bursa vanwege bepaalde insubordinaties naar de Balkanprovincie gestuurd. Voor Mustafa Kemal behoorde de vriendschap met hem, die de jaren aan de militaire academie in stanbul overleefde, tot de gebeurtenissen die hem in deze tijd het meest vormden. Het duurde niet lang of de geestdrift van Ömer voor de twaalf jaar eerder (1888) op Chios overleden dichter Namık Kemal sloeg over op zijn kameraden, waarbij hij bij Mustafa Kemal een open deur intrapte. Zijn leraren namen bezorgd kennis van zijn dichterlijke ambities. Een herinnering van Ali Fuad (Cebesoy, 1882-1968) behoort tot de decorstukken van de Atatürklegende:

Ömer Naci formuleerde fraai en schreef ook fraai. Mustafa Kemal placht te zeggen: ‘Wanneer onze leraar zakelijke correspondentie, administrateur Mehmed Asim Efendi, me niet had geholpen, was ik ook als dichter verdergegaan. Hij zei [echter] tegen me: ‘Luister, Mustafa, mijn zoon, laat het dichten. Het staat je alleen maar in de weg als je een goede soldaat wilt worden. Ik heb met de andere instructeurs gesproken en die zijn het helemaal met me eens. Zoek je heil niet langer bij Naci [...].’

Naci was een politiek bevlogen mens en behoorde eind 1906 tot de oprichters van het geheime Genootschap Osmaanse Vrijheid (Osmanlı Hürriyet Cemiyeti) in Saloniki. Nog voor het succes van de Jong-Turkse revolutie reisde hij via Parijs en Rusland naar Perzië. Hij zou zich aansluiten bij de ‘zich opofferende officieren’ die met Enver Bey (de beroemde Enver Paa (1881-1921) van de oorlogsjaren) en Mustafa Kemal in 1911 naar Afrika gingen. Als lid van de Speciale Organisatie (Tekilat-i Mahsusa), waarover later meer, was hij tijdens de Eerste Wereldoorlog deels conspiratief, deels openlijk op alle fronten actief, tot hij in 1916 in Kirkuk aan tyfus bezweek.

Mustafa Kemal dweepte – en daarbij onderscheidde hij zich niet van zijn leeftijdgenoten – niet alleen met Namık Kemal maar ook met de dichter Tevfik Fikret (1867-1915), wiens verzen over de beklemmende atmosfeer die zich onder de despotische sultan als een nevel over de stad uitbreidde, geen enkele lezer onberoerd lieten.

Een donkere zijde van zijn jaren in Manastir onthulde Mustafa Kemal later aan Hasan Reit (Tankut, 1891-1980):

Ik was immers al jong [half]wees, moest veel moeite doen om te studeren. Als jongen al liet ik me door de alcohol verleiden, alhoewel ik toen nog niet zoveel dronk. Maar wel regelmatig. [...] Ze hebben me toen op het legerinternaat gedaan. Mijn moeder stuurde me elke dag twee kuru. Je had daar een portier, een oudere man die vroeger trompetomroeper was. Ik placht hem de twee kuru te geven. Hij hield zelf veertig para [één kuru], voor de andere veertig para bracht hij me sterkedrank in een metalen veldfles.

Kennelijk wisten zijn leraren ervan; er volgde geen straf, alleen bij het afscheid van de school de goede raad: ‘We wisten dat je elke dag dronk en van wie je de drank kreeg. Op de militaire academie zul je daarvoor geen gelegenheid krijgen, en zoek die ook niet.’

Tijdens zijn drie jaar aan de cadettenschool in Manastir schijnt Mustafa Kemal regelmatig in de vakantie Saloniki te hebben bezocht. Een reis naar stanbul heeft hij nooit gemaakt. Zo kwam het dat hij pas na zijn toelating tot de militaire academie de eerbiedwaardige zetel van sultanaat en kalifaat te zien kreeg. Waarschijnlijk reisde de inmiddels achttienjarige in maart 1899 aan boord van een van de Turkse postschepen die tussen Saloniki en stanbul op een reeks kleinere havens voeren naar de hoofdstad van het rijk.

Toen het schip om de punt van het serail voer, zag Mustafa Kemal het volledige panorama van het Huis van de Gelukzaligheid, zoals de officiële naam van stanbul tot aan het einde van het Osmaanse Rijk luidde. Maar de paviljoens en tuinen van het Yıldızpaleis waarin de gehate despoot Abdülhamid II, met uitzondering van korte openbare vrijdaggebeden in de moskee voor het serail, de hele tijd verbleef, kon je vanaf zee alleen maar vermoeden.

Op 13 maart 1899 betrad Mustafa Kemal de hallen van de Mekteb-i Harbiye, die tegenwoordig – de buitenzijde is ongewijzigd – als legermuseum dient. De militaire academie vormde lange tijd het noordelijke eindpunt van de tram die vanaf de traditionele stadswijk Fatih in de binnenstad via de Galatabrug naar boven reed. Het gebouw was destijds al te klein om de jaarlijkse toeloop van honderden aspirant-officieren op te kunnen vangen. Het totaal aantal leerlingen lag in deze jaren op zo’n tweeduizend. Een klerk noteerde zijn personalia in een register: ‘Mustafa Kemal Efendi, Selanik 96 [het Osmaanse zonnejaar 1296, 1880/1881], zoon van wijlen Ali Rıza Efendi, douanebeambte uit de wijk Koca Kasim Paa in Selanik.’ Over zijn uiterlijk werd gemeld: ‘fors van gestalte, lichte gelaatskleur’.

Het infanteristenuniform had nog steeds de blauwe hoofdkleur uit zijn tijd als scholier, maar verschilde ervan door de rode kraag- en mouwstukken. De cadetten kregen wapenrok en uitgaansuniform en mochten een degen dragen. De rode fez vormde het enige opvallende verschil met Europese uniformen.

Mustafa Kemal had de keuze tussen de leergangen voor infanteristen, cavaleristen en dierenartsen (artillerie en marine beschikten over eigen opleidingen). Hij koos voor de infanterie, een aanvullende opleiding als cavalerist en artillerist zou hij als kapitein-commandant in Syrië doorlopen. In de eerste klas van zijn jaargang werden 736 jonge mannen uit alle delen van het rijk opgenomen, van wie er 459 na drie opleidingsjaren de noodzakelijke minimumpunten (meer dan de helft van het in theorie te behalen totaal aantal punten) behaalden. Wie tot dit selecte gezelschap behoorde, mocht de opleiding tot stafofficier volgen.

De Harbiye was in veel opzichten multi-etnisch en internationaal. De Osmaanse leerlingen spraken verschillende talen. Het achterland van stanbul was in tegenstelling tot dat van Manastir welhaast grenzeloos. Het strekte zich uit van Jemen tot aan Macedonië, van het Osmaanse Afrika tot aan de Kaukasus. Niet-moslims waren echter pas na 1909 welkom. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zouden er achthonderd christelijke cadetten zijn geweest, van wie de helft Grieken. Zij hadden – op papier – toegang tot alle vakken, met uitzondering van het vak vestingartillerie. De leerlingen hadden de neiging etnische kliekjes te vormen. Dit gold niet alleen voor de Arabische cadetten uit Bagdad of de paar Albanezen, ook de Anatoliërs bleven onder elkaar. Leerlingen uit Erzurum bijvoorbeeld trokken op vrije dagen als groep naar de binnenstad en zonderden zich zelfs af van hun kameraden uit andere plaatsen in Aziatisch Turkije.

Speciale klassen waren in het leven geroepen voor keizerlijke prinsen (ehzâdegân), die tot dan toe geen militaire opleiding hadden genoten. In de ‘stamklassen’ voor Koerden en Arabische en Berberse nomaden uit de Aziatische en Afrikaanse periferie probeerde men deze ‘barbaarse’ (vahi) zonen van hoofdmannen te beschaven en in het gareel te brengen. Er waren zelfs gaststudenten uit het naburige Iran. Bij bepaalde colleges over de opbouw van de Osmaanse strijdkrachten moesten de Iraniërs de zaal echter verlaten, hoewel er tussen de oude erfvijanden al bijna twee eeuwen geen schot was gevallen.

Net als voorheen was het merendeel van het officierskorps zonder hogere opleiding direct vanuit de regimenten (als alaylı) opgeklommen. Maar nu maakten de moderne militaire en bestuurlijke hogescholen vakmatige kwalificaties tot het belangrijkste selectiecriterium. Net als in het moderne Europa werden het kopen en vererven van functies en patronage in de loop van de tijd teruggedrongen. Zo kon zich op deze basis geen gezamenlijk ‘standsbewustzijn’ tussen de alaylı- en mektebli- officieren ontwikkelen. Er zaten maar weinig zonen van prominente officieren onder. Dat deze tijdens hun dienst en bij promoties sneller ‘naar boven vielen’, zoals Mustafa Kemals vriend en strijdmakker Ali Fuad (Cebesoy), lag voor de hand. Maar over de hele linie rukte een rationeel systeem op.

De generatie die met tussenpozen van enkele jaren de banken van de academie bezette, vormde een tamelijk homogene groep. Elementen van hun biografische overlappingen waren niet alleen leeftijd en beroep, maar ook de gemeenschappelijke opvatting ten aanzien van het kernvraagstuk dat het rijk uitsluitend door een resoluut uitgevoerde modernisering kon worden gered. Uiteenlopende gemeenzame kenmerken – van islamitische vroomheid met een mystieke inslag tot en met orthodoxe levenshoudingen – werden op de Harbiye steeds meer door nationalistische en modernistische doelstellingen verdreven.

DE OSMAANSE HOOFDSTAD ONDER ABDÜLHAMID II

stanbul telde intertijd zo’n 700 000 Osmaanse inwoners, waar waarschijnlijk nog eens ruim 100 000 buitenlanders bij kwamen. Het is een grove schatting omdat het vierde stadsdistrict met daarin het Yıldızpaleis statistisch niet mocht worden meegenomen. De cijfermatige verhouding tussen de grote religieuze gemeenschappen week compleet af van die in Saloniki, want stanbul was grotendeels islamitisch. In 1914 telde het stadsbestuur 506 434 moslims, 205 763 Grieken en 84 093 Armeniërs. De Joden telden met een kleine tienduizend inwoners – heel anders dan in Saloniki – minder mee.

Gedurende de volgende jaren bleef de militaire academie Mustafa Kemals tweede huis. De driejarige infanterieopleiding rondde hij in 1902 als op zeven na beste af. Op basis van deze prestaties werd hij toegelaten tot de driejarige opleiding voor stafofficier. Zijn bijna zes stanbulse jaren tot begin 1905 behoren tot de meest bewogen van de aan dramatische crises niet bepaald arme laat-Osmaanse geschiedenis.

Het bezoek van keizer Wilhelm II een jaar voor Mustafa Kemals vertrek naar stanbul had de geringe internationale reputatie van de sultan verbeterd. Duitsland en Oostenrijk-Hongarije bemiddelden bij de grote conflicten rond Kreta en de status van de zogenaamde Armeense provincies. Eind 1900 vierde Abdülhamid II het vijfentwintigjarig jubileum van zijn troonsbestijging en demonstreerde met het begin van de aanleg van de Hejaz-spoorlijn en de opening van de universiteit dat religie en wetenschap hem aan het hart gingen. Tegelijk nam de druk van de mogendheden in alle hoeken en uithoeken toe: Rusland eigende zich de aanleg van spoorwegen in het noordoosten van Anatolië toe, en Engeland legde in een geheime overeenkomst beslag op Koeweit.

Uit Macedonië kwamen echter de berichten die dat jaar voor de meeste beroering zorgden. Revolutionairen bliezen de Banque Ottomane in Saloniki op. We weten niet of Mustafa Kemal destijds aanhanger van een Pax ottomanica was, waardoor voorkomen moest worden dat de Balkanvolken elkaar nog verder zouden verscheuren. Zijn toekomstige inzet op vele fronten toont echter aan dat hij elk interventionisme van de mogendheden afwees, los van demografische of historische bewijsgronden voor een Osmaanse legitimiteit in deze of gene ruimte.

De intellectuele elite van de islamitische landen richtte haar blik in deze jaren op het Russisch-Japanse conflict waarin leger en vloot van het tsarenrijk in Mantsjoerije en de Straat Tsushima werden verslagen. Het enthousiasme over de overwinning van een Aziatisch land op zijn erfvijand was vooral onder de Osmanen ongekend, ook al probeerde de censuur aanvankelijk berichten over Japanse successen achter te houden om de aangeschoten Russische beer niet nog meer te tergen. In Saloniki werd de krant Asır, een ‘toonaangevend medium’ in het Osmaanse Zuidoost-Europa, om zijn pro-Japanse houding verboden. De militair-technische progressie van Japan imponeerde de Osmaanse officieren niet minder dan hun Duitse opleiders. Aan de Harbiye werd zelfs het keuzevak Japans in het lesprogramma opgenomen, en in de Turkse Republiek zou de studie van Japanse oorlogvoering een vast onderdeel van de officiersopleiding worden.

De bijna zonder uitzondering positieve respons op de Japanse hervormingspolitiek die de overwinningen te land en ter zee mogelijk maakte, lijkt bij Mustafa Kemal niet te zijn aangekomen. Men moet er, tot er nieuwe schriftelijke bronnen opduiken, van uitgaan dat hij – hoezeer hij de Japanse vooruitgang ook waardeerde – in het verre land geen navolgenswaardig model voor Turkije zag. In zijn wereldbeeld waren destijds de concepten ‘vooruitgang’ en ‘het Westen’ ongetwijfeld al nauw met elkaar verbonden. Een aantal van de in ballingschap levende Jong-Turken had in die dagen een beeld van Japan dat ze met veel conservatieve Osmanen deelden. In 1906 beantwoordden comitéleden een vraag over het thema Japan met de woorden:

Wij zijn geen navolgers van de Europeanen. Daarom gaan we hen ook uit de weg. Toch valt de vooruitgang van de Europeanen in de wetenschappen niet te ontkennen. Wij willen net als de Japanners de vooruitgang van de Europeanen in de wetenschappen bestuderen en alleen dat deel tot ons nemen. Want de moslim staat in zijn ethiek en zeden ver boven de Europeanen.

Ziya Gökalp heeft het Japanse model, dat in de ogen van veel moslims neerkwam op de kwadratuur van de cirkel in de zin van technische vooruitgang zonder culturele verliezen, eens te meer geaccentueerd:

De Japanners zijn met behoud van hun geloof en hun nationale eigenschappen de westerse beschaving binnengestapt. Hierdoor hebben ze alles bereikt. Hebben de Japanners door aldus te handelen ook maar op enigerlei wijze concessies moeten doen aan hun geloof en hun nationale cultuur? Geenszins! Als dat zo is, waarom aarzelen we dan [om hen te volgen]?