’In het huis van de dichter

Van Jan Brokken verschenen:

De provincie

De zee van vroeger

Zaza en de president

De moordenaar van Ouagadougou

Met musici

De regenvogel

Goedenavond, mrs. Rhys

Vulkanen vanaf zee

Spiegels

De blinde passagiers

De droevige kampioen

Jungle Rudy

Afrika

Voel maar

Zoals Frankrijk was

Mijn kleine waanzin

Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin

De wil en de weg

Feininger voorbij

Zeedrift

Baltische zielen

JAN BROKKEN

In het huis van de dichter

roman

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor deze roman een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

© 2008 Jan Brokken

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: Ronald Hoeben

NUR 301

ISBN 978 90 450 2112 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de 4e druk 2011 met ISBN 978 90 450 2111 9

www.janbrokken.nl

www.uitgeverijatlas.nl

Maar in de kamer van de dichter, nu ten val

gebracht, houdt Angst met Muze beurtelings de wacht,

tot aan de nacht,

die niet weet of het ochtend worden zal.

Anna Achmatova, Voronezj

Inhoud

EERSTE DEEL

Dagboek van een vlucht

TWEEDE DEEL

Sint-Petersburg aan de Amstel

DERDE DEEL

Back in the USSR

VIERDE DEEL

De zingende divan

VIJFDE DEEL

Het laatste licht

ZESDE DEEL

De nacht die geen morgen werd

ZEVENDE DEEL

Een Russische moeder

ACHTSTE DEEL

Andrjoesja

Verantwoording

Noten

EERSTE DEEL

Dagboek van een vlucht

1

Drie dagen voor zijn dood gaf hij me twaalf uit een notitieboekje gescheurde velletjes. Dichtbeschreven blaadjes, beduimeld met spatten koffie, kringen van glazen en wijnflessen, vegen inkt en schroeivlekken van smeulende sigaretten. Het handschrift was klein, precies, hier en daar wat verkrampt, maar op een enkele passage na, waar de woorden zich achter een brij van letters verstopten, nergens onleesbaar. Geen enkele doorhaling, geen enkele toevoeging. Wel waren de regels dicht opeengepakt, om iedere millimeter van het papier te benutten.

‘Voor later,’ zei hij.

Hij zat op de bank. Bundels zonlicht vielen de woonkamer binnen. Hij kon op dat moment alleen nog licht van donker onderscheiden en rood van wit. Vreemd genoeg zag hij er goed uit, precies zo jong als hij was, met een innemende glimlach die zijn wangen plooide. Zijn haren waren weer zo ver aangegroeid dat ze zijn flaporen verborgen; zijn huid had de geelbruine tint teruggekregen die zijn gezicht een oosterse gloed gaf. Hij had zich op de tast geschoren, een flanellen broek aangetrokken en het als een schaakbord geblokte vest waarin hij zich altijd prettig had gevoeld wanneer hij in de late middag bij de thee vrienden ontving. Hij was gehecht aan die Russische gewoonte – wanneer er thee geschonken werd, wilde hij nooit alleen zijn.

Twaalf blaadjes, zorgvuldig bewaard in een plastic mapje. Over de lage tafel schoof hij het pakketje in mijn richting. Toen stond hij op en schuifelde naar de voorkamer, waar zijn vleugel stond, een Steinway uit 1954, zijn geboortejaar, een concertvleugel met een volle, sonore klank.

In geen dagen had hij de toetsen meer aangeraakt. De aarzeling waarmee het stuk begint hield ik voor zijn aarzeling. Nooit eerder had ik het hem horen spelen, niettemin voerde hij het zonder één enkele misslag uit. Na de eerste murmelende tonen laaide het stuk op, van donker werd het schril, van dof vurig. Ofschoon ik hem niet kon zien, wist ik dat hij de ogen sloot of zijn hoofd naar achteren wierp en naar het plafond staarde. Zo had hij altijd gespeeld, de stukken die hij kende althans.

Het ene moment luisterde ik geconcentreerd, het volgende liet ik de velletjes door mijn handen glijden. Het cyrillisch schrift gaf de woorden een hoekig aanzien, alsof ze in hout waren gesneden. Iedere passage eindigde met een streep over de volle lengte, de volgende begon met een datum aan de linkerzijde:

Een dagboek.

Het bleek het dagboek te zijn dat hij in de lente van 1976 had bijgehouden, direct na zijn vlucht uit de Sovjet-Unie. Hij was toen in een kamp voor asielzoekers ondergebracht, gevestigd in een voormalige abdij, niet ver van Rome. Hij had me erover verteld: dertig dagen lang had hij in een isoleercel opgesloten gezeten, met als enig gezelschap een pen, een notitieboekje van zakformaat dat hij op de luchthaven van Moskou had gekocht, een thermoskan koffie voor ’s morgens en een fles rode wijn voor ’s avonds. De wijn had hij bij een van de carabinieri geschooid die hem bewaakten, een schuchtere jongen van het platteland, die tot zijn schrik de donkere diepliggende ogen van zijn moeder had.

Grillige klanken vulden de voorkamer, en algauw het gehele huis. Het stuk, ongetwijfeld Russisch, duurde maar een paar minuten. Met talloze trillers klommen de noten hoger en hoger, tot ze bij de hoogste C uitkwamen. En plotseling was het voorbij.

Hij kwam weer tegenover me zitten.

‘Prokofjev?’ vroeg ik.

‘Skrjabin…’

Hij wees naar de blaadjes. Dat wil zeggen, ongeveer in de richting van de blaadjes. In werkelijkheid wees hij naar de bos witte tulpen die op de salontafel stond. Ik schrok, hij was nu werkelijk blind aan het worden. Het ging snel, schrikbarend snel; twee weken eerder hadden we aan de keukentafel nog foto’s zitten bekijken. Ik veerde uit de bank op alsof ik om hulp wilde roepen, maar gelukkig zag hij ook dat niet.

‘Vraag Tatjana voor de vertaling,’ zei hij even zacht als gedecideerd.

Zij was de enige uit onze vriendenkring die Russisch sprak en las, met het gemak van een geboren Russin. Tatjana kende zijn handschrift; hij had haar vaak geschreven, wanneer hij weer eens in een luidruchtige vertrekhal op een vliegtuig had zitten wachten of wanneer hij in een kale hotelkamer denkbeeldig gezelschap had gezocht om de verveling te verdrijven. Brieven die hij ondertekende met Youra, Yourka, Yourotsjka, Yourienka, of gewoon met Youri.

Hij had het allemaal goed overdacht: het dagboek was voor mij, zodat ik het later misschien nog eens kon gebruiken, wanneer ik over hem zou schrijven… Een dagboek dat vertaald zou worden door zijn oudste vriendin in het Westen, door Tatjana, dochter van Russische ballingen die, lang geleden al, in de lage landen waren neergestreken, in Brussel. Zoals hij zelf ooit naar Amsterdam was uitgeweken, niet goed wetend wat hem daar te wachten stond, maar met het vaste voornemen om volop van de vrijheid te genieten.

Terwijl hij naar de tulpen wees, besefte ik dat hij zijn laatste maatregelen trof. Fysiek kon hij het nog wel een tijdje volhouden, hij had weer honger, hij at weer, en met smaak. Hij dronk zelfs weer, de vorige avond hadden we een fles bordeaux soldaat gemaakt, beste wijn uit de Médoc die ik had meegenomen. Maar mentaal moest hij het opgeven. Eerst was het wazig geworden voor zijn linkeroog, nu was ook het licht uit zijn rechteroog aan het verdwijnen. Hij waarde rond in een mist die met de dag dikker werd, hij kon nog maar vaag de pianotoetsen onderscheiden en ervoer dat als de fataalste van alle straffen.

Van buiten kwamen de vertrouwde Amsterdamse geluiden: het tuffen van de bootjes in de gracht, het ruisen van de bomen, het jengelende bellen van de fietsers, de snerpende wielen van de trams. ‘Onze stad,’ had hij dikwijls gezegd. Zo was het: hij en ik kwamen uit totaal verschillende streken, uit verschillende sferen, verschillende milieus, maar we waren bij dat malle Amsterdam gaan horen. Het was de stad die ons een thuis had gegeven, een basis in ons reizend bestaan. En ook in een ander opzicht was het onze stad: zonder Amsterdam hadden we elkaar niet leren kennen, zonder Amsterdam had onze vriendschap niet bestaan.

* * *

Drie weken na zijn crematie kreeg ik de uitgetypte vertaling van het dagboek onder ogen. Toen stond hij weer in levenden lijve voor me: innemend, grappig, eerlijk, gek, verlegen, en soms, van het ene op het andere moment, wanhopig, opstandig, verschrikt of boosaardig.

Hij had me meermalen over zijn vlucht verteld. Ik wist wat eraan vooraf was gegaan, kende de omstandigheden, maar toen ik zijn dagboek las, maakte hij me deelgenoot van een verlies dat hij nooit meer had kunnen compenseren, met welk succes dan ook.

Zelf was ik meerdere keren weggevlucht, eerst van huis, toen naar het buitenland. Ik wist dat vluchten een sterke sensatie gaf, dat je op het moment zelf, wanneer je de daad bij het woord voegde en je de kilometers onder je voelde wegschieten, naar de maan dacht te kunnen vliegen. Ik wist ook dat die euforie pijlsnel verdween wanneer je in een vreemde stad in een paar wazige ogen keek die je aanstaarden alsof je wartaal sprak.

Verder hield iedere gelijkenis op. Mijn vluchten was niet meer dan vertrekken geweest; niets weerhield me ervan terug te keren. Ik kwam uit een vrij land, en dan rust op vluchten niet de doem van het onomkeerbare. Voor hem was het een existentiële daad geweest: hij had alles wat achter hem lag verbrand en van zijn vader, zijn moeder, zijn beide broers, zijn ooms, tantes, neven, nichten, vrienden en leraren levende doden gemaakt.

Hij moest weg. In Moskou voelde hij zich opgejaagd. De enige jongen die hij in vertrouwen had genomen, was aan het roddelen geslagen, eerst op het conservatorium, toen in bredere kring, onder musici en kunstenaars. Het wemelde in die dagen van de verklikkers; ze waren overal, in de kantines en op straat, in de bus, de metro, de parken, de bibliotheek van de universiteit en de hal van het conservatorium. Ze vingen alles op, en gaven door wat onbetamelijk, verdacht of opstandig was. In zijn jaszak had hij anonieme briefjes gevonden; in de woonkazerne, waar hij anderhalve kamer met zijn oom en zijn moeder deelde, was hij aan de telefoon geroepen.

Samen met zijn moeder was hij bij oom Arik ingetrokken. Aan haar beslissing was niet te tornen geweest: een kind liet je niet alleen in Moskou achter. Voor zijn moeder deed zijn leeftijd er nauwelijks toe; hij mocht dan naar jaren volwassen zijn, zonder haar constante aanwezigheid zou hij falen, daar was ze absoluut zeker van geweest. Vanaf zijn vroegste jeugd had ze hem nerveuzer, onzekerder en weerlozer gevonden dan zijn beide broers. Om erop toe te zien dat hij gezond at, genoeg sliep en ieder vrij uur achter de piano zat, had ze haar baan in Kazan opgezegd en was ze samen met hem naar de hoofdstad verhuisd.

Zij en oom Arik hadden hem op de lip gezeten, waardoor hij het dubbel zo verontrustend had gevonden dat iemand op de deur had gebonsd en ‘telefoon voor de jongen’ had geroepen. Niemand belde hem ooit op zijn thuisadres, om de simpele reden dat hij het nummer aan niemand had gegeven; het was een heel gedoe, je moest vijf trappen af om de telefoon in de centrale hal te bereiken. De spreker maakte zich niet bekend; hij hoorde een stem, een flemende stem die weinig zei en louter suggereerde. ‘Ik weet wat er over je verteld wordt.’

Hij was altijd voorzichtig geweest, uit vrees voor zijn moeder, die streng was, in alles, maar zeker ook om zijn eigen glazen niet in te gooien. Zijn studie had hij bijna voltooid; voor zijn verdere loopbaan was hij op de hulp van de autoriteiten aangewezen. Hij kon zich geen misstap permitteren. Toch werd het steeds moeilijker zijn ware aard te verbergen. In een land als de Sovjet-Unie speelde iedereen verstoppertje, kon niemand volledig zichzelf zijn. Bij hem ging het heel ver: zelfs in zijn manier van lopen had hij zich aangepast. Hij nam doelbewust grote, stevige, lompe stappen; hij dribbelde niet meer, hij marcheerde. Het kostte hem de grootste moeite, het druiste tegen zijn maatgevoel in. En zo was het eigenlijk met alles, met zijn manier van praten, met zijn manier van kijken. Hij had wel eens hardop willen zeggen dat hij het zat was om zich voor een ander uit te geven, dat je, wanneer je linkshandig geboren was, niet bij wijze van straf je hele leven lang je rechterhand gebruiken kon, en uiteindelijk had hij de verkeerde jongen in vertrouwen genomen: een jaargenoot op het conservatorium, een pianist zoals hij, met minder talent. Afgunst zet aan tot roddel; hij had het kunnen weten.

Naar de Sovjetmaatstaven leed hij aan een mentale ziekte, was hij een psychiatrisch geval. Hij vreesde verbanning naar een heropvoedingskamp in Siberië, voor twee, vier, maximaal acht jaar, of in het gunstigste geval een miserabele loopbaan als pianist of muziekleraar in een van de buitengebieden, in Alma Ata of Tasjkent. Hij was veel te ambitieus om zo’n lot te riskeren, en trouwens, ook in de buitengebieden zou hij de jongens en mannen moeten mijden die hij uit duizenden herkende.

Misschien had het idee om te vluchten zich niet als een krab in zijn hersenen vastgebeten als hij zijn hele jeugd in de Sovjet-Unie was gebleven. Toen hij nog in Kazan woonde, had hij alles wat buiten Rusland lag voor woestenij versleten. Geen land ter wereld bezat de macht, de invloed en de onmetelijke uitgestrektheid van zijn geboorteland. ‘Alleen trekvogels weten waar Rusland eindigt,’ schreef Tsjechov. Als het om rechtvaardigheid, moderniteit, diepgang, techniek, wetenschap ging kon geen mogendheid aan Rusland tippen; de Russische muziek en de Russische literatuur bevonden zich op eenzame hoogte. Hij had oprecht geloofd dat hem het lot van Rachmaninov wachtte als hij de Sovjet-Unie verliet: hij zou, overmand door heimwee, achteruit gaan leven in plaats van vooruit.

Op zijn zeventiende jaar mocht hij naar Parijs om aan het Internationale Concours Marguerite Long/Jacques Thibaud deel te nemen, op zijn eenentwintigste naar Brussel voor het Koningin Elisabeth Concours. Toen zag hij in dat zijn wereldbeeld de spiegel was van wat men hem altijd had voorgehouden, op school, op radio en tv, en zelfs thuis. Buiten Rusland snoof je weliswaar niet de geur van zwarte aarde op (‘de Russische aarde geurt anders en dat soort dingen kun je onmogelijk vergeten’, Stravinsky), maar je zag dat de mensen onbezorgder, vrijer en in betere omstandigheden leefden. De Nederlandse radio nodigde hem uit voor een zaterdagmatinee in het Amsterdamse Concertgebouw. Vanaf dat moment wist hij dat niemand in het Westen zich aan zijn homoseksualiteit zou storen, niet zo sterk althans dat het hem zijn carrière kon kosten. In Amsterdam had hij weer normaal durven lopen.

Terug in de Sovjet-Unie kreeg hij er genoeg van als een kleuter aan een tuigje rond te stappen, om geleid te worden, in de keuze van de muziek die hij wilde spelen, de boeken die hij wilde lezen, de tentoonstellingen die hij wilde bezoeken. Op het conservatorium had hij met zijn pianoleraar een stuk van Sofia Gubajdulina ingestudeerd, muziek die op geen enkel podium mocht klinken. Gubajdulina was ‘decadent’ bevonden en geroyeerd als lid van de componistenvakbond. Met stukken van Schönberg, Boulez of Stockhausen maakte hij geen schijn van kans. Jefim Golysjev? Verboden. Vladimir Rebikov? Verboden. Jefim Golysjev had zes jaar vóór Schönberg de eerste pogingen tot de twaalftoonstechniek ondernomen, Vladimir Rebikov had vanaf 1912 met toonclusters geëxperimenteerd… Nooit zou hij ze in het openbaar mogen uitvoeren, terwijl hij een goed oog had voor het mathematische van die muziek, een gave die hij van zijn moeder had geërfd. Voor ze hem naar Moskou vergezelde, was ze lerares wiskunde op een middelbare school geweest.

Hij las partituren, dichtbundels, memoires. Hoofdzakelijk klassieken. Geschriften van zijn tijdgenoten waren moeilijk te vinden; ze circuleerden hooguit in gestencilde vorm. Hij sloeg geen expositie van moderne kunst over, maar telkens bleek het brave, correcte kunst te zijn, niet kunst die grenzen verlegde. Heimelijk had hij zich voorgenomen om het voorbeeld van Svjatoslav Richter te volgen, die hedendaagse kunst verzamelde en in zijn huis clandestiene tentoonstellingen organiseerde. Maar de keren dat hij te gast was geweest in Richters vijfkamerwoning (verreweg het ruimste appartement dat hij ooit in Moskou was binnengegaan), hadden hem er vooral van overtuigd dat de pianist zich uitzonderlijk veel kon permitteren door zijn wereldwijde faam. Gek genoeg had hij zich dat pas in de badkamer van de maestro gerealiseerd: toen hij daar stond te plassen, was zijn oog op de lange rij aftershaves en reukwaters gevallen, allemaal chique merken en allemaal meegenomen uit het Westen. Met een paar medestudenten had hij de flacons kapotgeslagen en zich te goed gedaan aan de alcohol. Een dag later had hij nog uit zijn mond gestonken – de geur van Chanel no. 5.

Roem kon je in één dag vergaren, door bijvoorbeeld een concours te winnen; ongenaakbaarheid viel moeilijker te bereiken; dat vergde, zoals Richters loopbaan bewees, vele jaren. Al die tijd zou hij zich aan het systeem moeten onderwerpen, en dat stond hem tegen; vanaf zijn vroegste jeugd had hij aan de verlangens van anderen moeten voldoen. Hij was zes jaar toen zijn moeder besloot een groot pianist van hem te maken. Groter nog dan zijn oudste broer, die ze ook op zijn zesde jaar achter de piano had gezet. Nikolaj zou het ver schoppen, zou het conservatorium van Moskou doorlopen, maar zijn moeder wist dat hij de uitzonderlijke begaafdheid van een wonderkind miste. Een paar jaar later zou ze zijn jongste broer naar de muziekschool van Kazan sturen, weer in de hoop dat hij zou schitteren op de toetsen. Andrjoesja voelde er weinig voor de concurrentie met zijn beide broers aan te gaan en verruilde de piano voor de viool. Van het drietal sloeg zijn moeder hem, Youri, het hoogste aan. Hij was in haar ogen de uitverkorene, hij was het geboren talent. Ze zag dat aan de houding die hij achter de piano aannam, aan de manier waarop hij de toetsen aansloeg. Haar gehoor, een getraind, ontwikkeld gehoor, vertelde de rest. Door het uitbreken van de oorlog had ze haar pianostudie moeten staken; haar meisjesdroom was niet in vervulling gegaan. Dat gemis moest hij goedmaken, in z’n eentje.

Op zijn negende jaar had zijn moeder hem aan Irina Dubinina toevertrouwd, op zijn veertiende was hij ervan overtuigd geraakt nooit meer zonder zijn pianolerares te kunnen leven. Hij had háár aangekeken als hém een vraag werd gesteld, hij had ‘nee’ gezegd wanneer zij het hoofd had geschud. Hij kon geen stap zetten zonder haar. Op zijn zeventiende had Irina hem naar Moskou vergezeld en hem bij de roemruchte pianopedagoog afgeleverd die, toen zijzelf op het Moskouse conservatorium zat, haar leraar was geweest. Hij, Jakov Zak, de zachtmoedigste man op aarde, had zich als een vader over hem ontfermd.

Van al die mensen had hij geweten dat ze hun eigen loopbaan wilden opofferen voor de zijne, maar ze hadden zijn leven ingevuld, als een agenda. Terwijl zijn moeder in Moskou over hem waakte, zat zijn jongste broer thuis in Kazan, duizend kilometer verderop, bij zijn vader en de jongste zuster van zijn moeder. Telkens wanneer hij aan Andrjoesja dacht, voelde hij zich slecht op zijn gemak, want waarom moest zijn broertje genoegen nemen met een tante?

Inmiddels tweeëntwintig jaar, wilde hij zijn eigen leven leiden. En tegelijkertijd kostte hem dat de grootste moeite. Hij was nooit zelfstandig geweest, bij ieder akkefietje had hij de neiging zijn moeder te raadplegen. Zelfs zijn overweging om in het Westen een nieuw bestaan op te bouwen had hij met haar willen bespreken. Goddank had hij zijn mond gehouden. Van niemand hield ze meer dan van hem, dat had ze met ieder gebaar, ieder woord, iedere oogopslag duidelijk gemaakt, maar juist daardoor zou ze in staat zijn geweest de veiligheidsdienst in te lichten over zijn plannen. Als laatste redmiddel, om hem thuis te houden, in de Sovjet-Unie. De KGB kende haar zwakheden – de zijne trouwens ook.

* * *

Eigenlijk had hij nog een jaar willen wachten met vluchten. Een jaar, of iets langer, tot hij naam had gemaakt in Moskou en Leningrad, een paar grote concerten had gegeven en zijn eerste grammofoonplaat was uitgebracht. Door een beginnend succes in de Sovjet-Unie zou hij in het Westen met open armen worden ontvangen, zoals Ashkenazy, Nurejev, Barisjnikov bewezen hadden, en al die andere musici, dansers, schrijvers, schakers die de Grote Stap hadden gewaagd. Zijn plannen werden door de roddels in de war gestuurd.

De reis naar Brescia, voor een concert met het orkest van de RAI, live op tv, werd hem in de schoot geworpen. Het was allemaal nogal haastig georganiseerd; hij had de grote Arturo Benedetti Michelangeli moeten vervangen, die last had gekregen van het soort halve sterven dat plankenkoorts heet. In het vliegtuig had tot zijn verbazing geen begeleider van het Sovjetimpresariaat naast hem gezeten. Pas op dat moment had hij tegen zichzelf gezegd dat het lot hem een kans bood en dat hij een idioot zou zijn als hij die niet zou grijpen.

Iemand van de ambassade zou hem afhalen op de luchthaven, een agent van de KGB ongetwijfeld. En weer had het lot hem toegegrijnsd: het vliegtuig was te vroeg geland. In de overvolle aankomsthal was hij weggeglipt; eenmaal buiten had hij zich aan de eerste de beste vrouw vastgeklampt. Naar het dichtstbijzijnde politiebureau! Om politiek asiel aan te vragen! ‘I beg you, please, please.’ Hij had een hulpeloos gebaar gemaakt, wetend dat zijn charme het effect had van heet water op ijs. De vrouw had hem maar één vraag gesteld: ‘Uit welk land komt u?’ In de auto had ze tegen hem gezegd: ‘Rusland? U bent ongetwijfeld pianist!’ Hij was geschrokken. ‘Staat dat op mijn voorhoofd geschreven?’ Nee, had ze gezegd, ‘op uw vingers’.

Het was allemaal snel gegaan, te snel om toe te geven aan aarzeling of om alle mogelijkheden nog eens rustig onder ogen te zien. De vrouw vond het raadzamer hem naar het station te rijden. Ze gaf hem geld voor een enkele reis Rome. Bang dat hij gevolgd zou worden, zat hij de gehele treinreis op het toilet. In Rome meldde hij zich op het hoofdbureau van politie. Tijdens het verhoor, toen de ondervrager naar zijn ‘uiteindelijke bestemming’ informeerde, vroeg hij zich pas af waar hij eigenlijk heen wilde. Welk land? Welke stad?

‘Amsterdam.’

Tijdens zijn derde jaar op het conservatorium had hij deelgenomen aan het Tsjaikovsky Concours in Moskou. Na afloop van zijn optreden was een man naar hem toe gekomen die hem omstandig had gefeliciteerd met zijn uitvoering van La Campanella. Hij werkte voor de Nederlandse radio. ‘Als ik je ooit kan helpen,’ had hij gezegd, ‘bel dan naar dit telefoonnummer in Amsterdam.’ Hij had een visitekaartje gekregen. Hans heette de man; dat was het enige wat hij onthouden had, een voornaam die Duits klonk, Hans… en een achternaam die met een K begon.

Sinds die avond, in de grote hal van het conservatorium van Moskou, had hij het kaartje altijd als een talisman bij zich gedragen, ongeacht de broek die hij aanhad: in zijn portemonnee, in zijn achterzak, boven op zijn rechterbil. Op het moment dat de man het hem had gegeven, een beetje opgewonden, alsof hij deelnam aan een complot, was hem te binnen geschoten dat dit stukje papier, niet veel groter dan een luciferdoosje, wel eens zijn toegangsbewijs tot het Westen kon zijn.

‘Contactpersoon?’

‘Hans,’ had hij op het politiebureau gezegd, en hij had het visitekaartje uit zijn portemonnee getrokken. De dienstdoende brigadier had de gegevens genoteerd.

Nog geen uur later was hij opgesloten, even buiten Rome, in een cel van een voormalige abdij, dicht bij God, maar ver van zijn familie.

2

19 mei 1976

Ik heb gisteren politiek asiel gevraagd. Ik ben bang als ik bedenk wat er met mijn familie gaat gebeuren. Het is zwaar. Ik heb al een paar aanvallen van hysterie gehad. Ik heb soms zin om een einde aan mijn leven te maken en een streep onder alles te zetten. Het is de tweede dag dat ik in hechtenis zit en dat ik op Italiaanse papieren wacht. Ik ben bang, ik voel me eenzaam en ongelukkig. ‘Ongedurig van hart,’ heb ik van Stefan Zweig onthouden. Mijn God, vergeef me en heb meelij met me. Geef me doortastendheid en wijsheid in mijn daden. Mijn enige hoop is op U gericht. Vergeef me. We zullen zien wat er morgen gaat gebeuren. Wat moet ik doen? Ik heb aan iedereen brieven geschreven om begrip te vragen, ook aan mamma. Hoe gaat het met haar, met mijn broers, met oom Arik? Ik weet niet wat er met hen zal gebeuren. Ik ga met een bezwaard hart slapen. Vergeef me, mijn God.

20 mei

De dag is treurig verlopen. Ik ben alleen, maar er staat of zit de hele tijd een politieagent voor mijn deur. Die agenten begrijpen geen woord Engels. Vanavond moest ik bij hun chef komen. Hij zei dat leden van het Sovjetconsulaat me willen ontmoeten. Ik heb geweigerd. Ik zal een brief naar het consulaat sturen om te vragen mijn familie met rust te laten. Het enige waar ik aan kan denken is aan hen. Ik heb zin om te huilen. Misschien kan de wijn me helpen bij het vergeten. Nee, ik moet werken en een groot pianist worden. Werken!!!

21 mei

Ik ben vandaag uitvoerig ondervraagd, wat me niet bevallen is. Ze vroegen de adressen van al mijn vrienden. Het waren vast mensen van de inlichtingendienst. Ik heb geen naam genoemd. Vandaag zou ik naar Moskou teruggekeerd zijn. Hoe is het daarginds? Mamma zal er ongetwijfeld slecht aan toe zijn. Ik voel me rot, erg rot. Ik kalmeer een beetje door de Bijbel te lezen. Een geniaal boek. Wanneer zal ik mijn Italiaanse papieren krijgen? Spoedig, hoop ik. Hoe gaat het met Andrjoesja? Gisteren moest ik huilen toen ik aan zijn gedichten dacht. Mijn lieve kleine broer… En mijn grote broer, Nikolaj… Ik denk dat Nikita voorvoelde dat er iets onherstelbaars ging gebeuren, hij was zo triest toen hij afscheid van me nam. Hij sloot me in de armen, wilde me niet loslaten. Van Amsterdam moet ik snel naar Brussel om geld te verdienen. En dan naar India. Ik zal een brief schrijven aan Sjoera en aan Mitja. Mijn vlucht heeft daarginds vast een groot schandaal ontketend. Hier heb ik het te stellen met een politieagent. Een andere dan die aardige van gisteren en eergisteren. Een sadist, een ezel. Hij wil de hele tijd dat ik voor hem zing. Omdat ik musicus ben. Ik heb geweigerd. Hij is kaal, hij is eenentwintig jaar en ziet eruit als een ouwe zak. Ik voel me als een bedelaar. Wat een schande!

22 mei

Wanneer laten ze me hier weggaan? Ik kan er niet meer tegen. Wat een ellende. Ik heb vandaag een beetje wijn gedronken, dat doet me goed. Maandag ga ik naar Rome om met iemand van het Sovjetconsulaat te spreken. Ja meneer, ik wil terug! Ik ben het zat hier, ik kan niet meer.

23 mei

Vijfde dag van opsluiting. Ik denk alleen aan mamma en aan mijn familie. Ik ben een schoft. Psalm 22: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt U me verlaten.’ Snel, naar Rome! Ja meneer, ik wil naar huis, ik ben bang.

24 mei

Zesde dag van opsluiting, nog altijd hetzelfde. Wat te doen? Ik weet het niet. Wat gaat er morgen gebeuren? Ik weet het niet. Ik weet niets. Rome, Rome! Mamma, pappa, Andrjoesja, moedertje Nina, oom Arik, Nikisja! Ik weet nu wat het is: lijden!

25 mei

Wat een verschrikking. Ik moet hier nog een week blijven. Dat hebben ze me vandaag verteld. Mijn God, waarom straft U me zo? En de mijnen, mijn familie? Hoe gaat het met hen? Zonder twijfel heel erg slecht. Mijn geliefden! Binnenkort ga ik naar Holland, over tien, vijftien dagen.

26 mei

Nog steeds hetzelfde. Ik heb een brief naar huis gestuurd. Ik ben erg in de war. Die kale klootzak is opnieuw bij me. Zwijn! Hij is zo dronken als een varken. Mijn God! Ik heb geen sigaretten meer en durf hem er niet om te vragen. Prediker. Dat is het beste wat er in het Oude Testament staat. ‘IJdelheid der ijdelheden’ – dat is ontroerend, en tegelijkertijd zo triest en wrang.

27 mei

Mijn God, het is al de tiende dag die op zijn eind loopt. De tijd kruipt voorbij, en ik zal pas woensdag naar Rome mogen gaan. Morgen ben ik jarig. Tweeëntwintig jaar, dat is nog niet veel. Morgen ontmoet ik iemand van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ik weet nog niet wat er gaat gebeuren. Leve de vrijheid. Werken, twee concerten geven om wat geld te verdienen, net voldoende om naar India te vertrekken. Misschien kan Hans K.[1] me helpen. O mijn God, sta me bij, behoed de mijnen, ik smeek het U. Help mijn familie en geef haar kracht. Ik ben bereid alles te ondergaan, als ze mijn moeder, mijn vader, mijn broers en oom Arik maar niet lastigvallen. Hoort U me, God? Alstublieft, luister.

28 mei

Mijn verjaardag – voor het eerst in zo’n macabere sfeer. Ik heb twee leden van de ambassade ontmoet. Ze wilden dat ik terugkeer naar huis, ik heb geweigerd. Ik kan me voorstellen wat er gebeurt wanneer ik ermee instem – ik word direct verbannen. Ik heb een brief van mamma ontvangen. Schat, ik hou van je, en na lezing van je brief nog meer dan voorheen. Ik smeek je, lijd niet zo onder wat ik je aandoe. Ik ben een schoft, maar ik hou van je, ik aanbid je. Mijn God, waarom deze straf voor mijn familie. Ik ben er zeker van dat ik over een jaar terugkeer naar huis. Wat er dan ook gebeurt: ze zullen me verbannen, ze zullen me in een gevangenis stoppen en me slaan. Daar zal ik niet tegen kunnen. Maximaal twee jaar, en dan keer ik terug. Ik zweer het. Mijn God, aanvaard deze belofte van Uw dienaar. Ik zweer dat ik binnen twee jaar terugkeer naar huis. Red me, mijn God! Ik zal vierentwintig jaar zijn wanneer ik terugkeer en wanneer ik mijn familie terugzie. Help me, God, en ik zal U mijn hele leven lang aanbidden. Ik moet hier nog vier dagen blijven, en ik zit hier al tien dagen.

29 mei

En de elfde dag is ook weer voorbij. En alles is hetzelfde gebleven. Goed, het is waar dat ik vandaag veel gedronken heb. Geeft niet, ik ben geen alcoholist. Alleen is de dag wat sneller verlopen dan gewoonlijk. Ik denk de hele tijd aan mijn familie, aan de brief van mamma. Ik zal naar huis terugkeren, dat is zeker. Misschien kerf ik door die daad een kruis op heel mijn leven, maar ik ben vast van plan om terug te keren. Hopelijk wachten ze thuis dan nog op me. Ik vraag al vijf dagen om enveloppen maar ze geven me er niet één. Ik moet hier nog drie dagen en vier nachten blijven. Mijn God, help me. Geef me vrede, en ik zal Uw naam loven. Lof zij den Heer!

30 mei

Twaalfde dag van mijn opsluiting. Morgenochtend worden er foto’s gemaakt voor mijn paspoort. Ik denk de hele tijd aan de brief voor de ambassade – hoe moet ik die schrijven? Ik denk zoveel aan mijn familie dat mijn hoofd ontploft. Ik huil ’s nachts en vind overdag geen rust. En toch, ik heb het beste gedaan wat ik voor hen doen kon – ze zullen het later begrijpen. Vroeg of laat zou het allemaal uitgekomen zijn, en dan zou het honderdmaal erger zijn geweest. Ook voor hen. Mijn God, red me.

31 mei

Het is zes uur in de avond, en in Moskou is het acht uur. Ik krijg zo dadelijk te eten. Er zijn nog geen pasfoto’s van me gemaakt, ik weet niet waarom. Ik voel me erg slecht, ik denk de hele tijd hoe ze thuis lijden door mijn schuld. Niets is meer zeker voor me, ik maak plannen en zie geen uitweg. Wat moet ik om te beginnen doen? Hoe? Ik weet het niet. Ik heb geen cent, en voor alles moet je betalen. Ik moet binnenkort naar Amsterdam, en ik heb geen geld. Hoe moet ik eraan komen? Misschien kan Afanasjev me wat sturen? Dat doet Afonia vast wel. Men komt me 2500 lire brengen. Grappig. Ik denk aan geld en ze komen het me brengen! Zou dat voortaan altijd zo gaan in het Westen? Ik ga vanavond drinken, dat zal me opkikkeren. Misschien gaat het morgen beter en kan ik naar Rome. Nog een dag en twee nachten hier. Zegen me, God.

1 juni

Ik weet nog altijd niks. Ik heb mijn identiteitspapieren gekregen, maar ik weet nog altijd niet wanneer ik naar Rome zal gaan. Ik moet het aan de directeur hier vragen. Ik geloof dat ik nu aan het eind van mijn Latijn ben. Ik denk de hele tijd aan mijn familie. Ik zal terugkeren, ik zal zeker naar huis terugkeren. Sinds twee dagen steek ik hier ’s avonds een vuur aan en denk aan Vers la flamme van Skrjabin. Ik wil dat stuk spelen. Ik wil het in mijn vingers hebben, noot voor noot, ik wil het nooit vergeten. En ik zal het spelen wanneer ik wanhopig ben. ‘Naar de vlam.’ God, zegen mij.

2 juni

De maarschalk[2] is niet gekomen. Die verdomde directeur ook, waar hangt hij uit? Ik ben hier nu vijftien dagen. Ik heb zin om te janken. Het onweert. Moedertje, ik zou je zo graag willen omhelzen, ik zou iedereen willen zien.

3 juni

Vandaag staan er in de fascistische krant Il Tempo vijf foto’s van me. En een groot artikel over me. Mijn God, ze gaan me hier doden, ze gaan me vermoorden. Morgen naar Rome. Vandaag hebben ze eindelijk foto’s voor mijn paspoort gemaakt. O God, bescherm me tegen mijn vijanden en geef me kracht.

4 juni

Ze nemen me in de maling. Ik krijg pas volgende week uitsluitsel. In afwachting van de beslissing moet ik hier tot maandag blijven. Wachten en wijn drinken – dat is de beste manier om te wachten. Wanneer ik drink, vliegt de tijd om. Ik heb vandaag met Zjenja P.[3] gebeld en ik heb zin om met hem te slapen. Hij is erg aardig. Sasja[4] komt binnenkort hierheen, in augustus. Dan zal ik naar Italië terugkomen om hem te zien. Hij is mijn vriend, en bovendien is hij Rus. Het is heel prettig om hier in het Westen Russisch te praten. Terwijl ik zit te schrijven, buigt een politieagent zich over me heen en probeert te begrijpen wat ik schrijf. Wat een nachtmerrie. Ik begin aan mijn tweede fles wijn, vandaar dat mijn handschrift zo slecht leesbaar wordt. Mijn God, help me. Vlug naar Rome. De politieagent bevalt me. Het is die jongen van het platteland, met die donkere ogen. Ik zou graag met hem naar bed gaan. Neem me niet kwalijk, God, dit heb je niet gehoord.

5 juni, zaterdag

Achttien dagen zit ik hier nu opgesloten. Het heeft de hele dag geregend, ik ben geen seconde buiten geweest. Soms mag ik even luchten. Ik heb hier twee kamertjes (één om te slapen en één voor overdag), een keukentje en een toilet met douche. Er wordt geklopt, er worden me twee flessen wijn gebracht. Toe maar. Ik begin stevig te drinken hier; de avond zal dus snel voorbijgaan. Vreemd, wanneer je drinkt, vergeet je alles. Mijn God, behoed me voor drankzucht.

5 juni, zondag[5]

Of is het al maandag? Of was het nog zaterdag? Ik weet het niet meer. Ik heb een kaartje gelegd, ik heb geslapen, ik heb een douche genomen, ik heb gegeten. Ik heb aan mijn familie gedacht en ik heb een verschrikkelijke droom gehad. De negentiende of de twintigste dag is voorbij.

6 juni, maandag

Ik zal gek worden. Knotsknettergek. Ik zal hier in het Westen volslagen alleen zijn. Ik ken niemand hier. In Amsterdam zal ik alleen zijn. Het is ontzettend moeilijk om iemand te vinden met wie je verder door het leven kunt gaan, dat heb ik inmiddels wel begrepen. De twintigste dag is voorbij. God, help me.

7 juni, dinsdag

Ik heb opnieuw gehuild, ik heb opnieuw hoofdpijn, ik heb opnieuw het Bijbelboek Prediker gelezen, ik heb gekaart, gegeten, gedronken, gerookt. Ik heb een brief ontvangen van een Italiaanse die mijn foto in Il Tempo heeft gezien. Ze biedt me onderdak aan, een kamer, een bed, en ze wil met me trouwen. Vandaag zit ik hier drie weken. Ik heb over mijn familie gedroomd, een heel nare droom. Mijn God, red me. Ik lijd als geen ander. Hoort U me, God? Verdomme.

8 juni, woensdag

Weer een dag voorbij. Ik vertik het te eten. Ik ben in hongerstaking gegaan. Misschien geven ze me dan morgen een paspoort. Iedere nacht droom ik van mijn familie. Ik verdraag het niet meer. Mijn God, help me.

10 juni, donderdag

H[6]

11 juni, vrijdag

Ik heb eindelijk mijn paspoort gekregen. Maandag of dinsdag ga ik naar Rome, en dan naar Amsterdam of Brussel. Ik heb vannacht een afschuwelijke droom gehad, ik heb over mamma gedroomd. Ze gaan me vast doden. Die indruk heb ik. Ik heb zin om naar Kazan te gaan, naar mijn familie. Ik heb niemand hier, ik ben hier volslagen alleen. Waar kan ik pianospelen, wat moet ik spelen, wat moet ik doen, waar moet ik gaan leven, van wat, met wie? Wat is alles moeilijk! Mijn God, als mijn familie wist hoe ik lijd. Mijn hart kan er niet meer tegen. Mijn God, help me.

12 juni, zaterdag

Vijfentwintigste dag. Wat doet het me pijn wanneer ik aan mijn familie denk. Binnenkort, heel binnenkort, ben ik vrij. Ik weet niet of dat wel zo prettig is. Maandag of dinsdag zal ik vrij zijn. Ik moet met Afonja bellen om hem geld te vragen. Misschien wil hij me helpen. Mijn God, zorg ervoor dat hij me helpt. Wat zou ik het fijn vinden om nu thuis te zijn, wat zou ik gelukkig zijn wanneer ik iedereen weer om me heen had. Mijn God, geef me kracht en red me.

13 juni, zondag

Ik ben een en al afwachting. Ik bid tot God en vraag hem dat men mij morgen zal laten vertrekken. Wie had kunnen denken dat het zo lang zou duren. Red me, mijn God.

14 juni, maandag

Ik ben nog altijd niet vertrokken. Ik begrijp niet waarom het zo lang duurt. Ik heb met Zjenja gebeld. Geen geld. Ik vrees dat ik heel hard zal moeten werken. Neem me niet kwalijk, God.

15 juni, dinsdag

Het is 2.30. Ik ben op weg naar Rome. Vanmiddag zal ik op het vliegtuig naar Amsterdam worden gezet. Ik durf het niet te geloven.

3

Hij begon zich net een beetje Amsterdammer te voelen – hij had een fiets gekocht, een hoge, statige, zwarte fiets, en hij had zijn eerste stickie gerookt, gewoon op straat, vol in het zicht – toen zijn Nederlandse impresario hem met klem aanraadde deel te nemen aan de Van Cliburn International Piano Competition in Fort Worth. Het zou de snelste manier zijn om hem bekend te maken in de Verenigde Staten. Wie de Van Cliburn won, kon zeker zijn van een optreden in Carnegie Hall, de muziektempel van New York, en, ronkte zijn impresario, ‘who can make it there, can make it anywhere’.

Concoursen onderging hij als een zelfgekozen marteling. Op het Tsjaikovsky, het Elisabeth en het Marguerite Long/Jacques Thibaud Concours was hij moeiteloos tot de finale doorgedrongen, maar in de slotronde had hij nét niet het uiterste kunnen geven, door de zenuwen. Het had ook met zijn manier van musiceren te maken; hij vervloekte interpretaties die glommen als een spiegel maar niet veel meer dan leegte lieten zien; hij nam risico’s, benadrukte de hoekige contouren van een stuk en sloeg wel eens een verkeerde noot aan.

Op een concours moest je eigenlijk van staal zijn, niet van vlees en bloed. Of je moest beseffen dat je leven op het spel stond, zoals dat bij zijn leraar Jakov Zak het geval was geweest. Hij, een Jood, had in 1937 aan het Chopin Concours in Warschau deelgenomen. Zak kon ervan uitgaan dat zijn nog jonge leven in Siberië zou eindigen wanneer hij niet op de voorpagina van de Pravda gefeliciteerd zou worden met de eerste prijs. De door Stalin ontketende antisemitische campagne nam in die jaren ongekende proporties aan en ontzag alleen degenen die uitzonderlijk presteerden in wetenschap of kunst. Nacht na nacht reden de zwarte auto’s van de KGB door Moskou om mensen op te pakken. Geen straat, geen huizenblok bleef gevrijwaard van arrestaties. Joodse mannen en vrouwen legden voor het slapengaan flanellen ondergoed en wat eten klaar, voor het geval het die nacht hun beurt was. Met de Chromatische Etude, die hij in trance uitvoerde, ontliep Zak zijn eigen begrafenis.

Zoveel stond er voor Youri niet op het spel. Wel zijn toekomst, maar dat vooruitzicht was net iets te vaag om het als hete adem in zijn nek te voelen. Op het Tsjaikovsky Concours was hij als derde geëindigd, op het Elisabeth Concours ook als derde, op het Marguerite Long/Jacques Thibaud Concours als vierde.

‘En op het Van Cliburn word je eerste,’ voorspelde zijn impresario.

Zelf was hij daar niet zo zeker van. In de jury zaten drie Sovjetpianisten. Tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie mocht dan een wedloop aan de gang zijn die zich over alle terreinen uitstrekte, in de muziek gunden beide grootmachten elkaar om beurten de eer en sloten kleinere landen van hun machtsstrijd uit. Toen Bartók in New York arriveerde, wilde niemand hem de helpende hand bieden; hij kwam uit Hongarije. Bartók stierf in 1945 in een armenziekenhuis. Twee jaar later vierde Sjostakovitsj in datzelfde New York triomfen. Voor hem, de bekendste van de Sovjetcomponisten, de toonzetter van de vijand, waren de Amerikanen bereid een diepe buiging te maken.

In Fort Worth, in hartje Texas, zou het niet anders gaan: een Sovjetpianist zou de eerste prijs winnen, zo niet, dan zou een Amerikaan met de eer gaan strijken. Het was een spelletje waar zijn impresario weinig van begreep, omdat hij als geboren Nederlander vertrouwen had in een rechtvaardige gang van zaken. De man had evenmin oog voor het circus dat de muziek in de Verenigde Staten vergezelt. Alweer een verschil in cultuur en mentaliteit: als je uit een klein land komt raak je sneller onder de indruk van alles wat groots en machtig is. Op de papieren die de organisatie stuurde, stonden allereerst de cocktailparty’s van de sponsors vermeld, en vormden de te spelen stukken de appendix.

Hij overwoog de reis naar Texas alsnog te annuleren, mede om de manier waarop zijn impresario hem op andere gedachten probeerde te brengen. Van Cliburn, die zelden meer optrad maar nog steeds als de grootste pianist gold die Amerika had voortgebracht, zou de jury voorzitten, en, zei zijn impresario: ‘Die vent is een superflikker, die valt als een blok voor jou.’

Wilde je hem razend zien, dan moest je zo’n opmerking maken. Grof en lomp vond hij het. Als Van Cliburn ergens voor moest vallen, dan was het voor zijn pianospel! Op de avond dat hij in de woonkazerne van oom Arik aan de telefoon was geroepen, had hij zich voorgenomen eervol door het leven te gaan. Eervol in zijn gedrag, in zijn gedachten en in zijn ziel. Geen moment zou hij zich verlagen tot ordinair opportunisme, laat staan tot koketterie.

Naar een ontmoeting met Van Cliburn keek hij uit, maar om een andere reden. Voor veel jonge Russen was hij een idool geweest. In 1958 had Van Cliburn het eerste Tsjaikov-sky Concours in Moskou gewonnen met zijn vertolking van het Derde Pianoconcert van Rachmaninov en het Eerste van Tsjaikovsky. De voorzitter van de jury had met Chroesjtsjov gebeld om te vragen of de eer inderdaad naar de Amerikaan mocht gaan, en die had, een jaar na de lancering van de eerste Spoetnik, de voorsprong van de Sovjet-Unie groot genoeg geacht om ruimhartig te vragen of de Amerikaan inderdaad de beste was. Jawel. ‘Geef hem dan die prijs.’ Een triomfale tournee door de Sovjet-Unie volgde; in alle steden werd de pianist uit Texas onder regens van bloemen bedolven, vanwege zijn vrije, grandioze, romantische manier van spelen, maar vooral omdat hij als eerste musicus uit het Westen achter het IJzeren Gordijn optrad en het publiek de hoop van een politieke opening gaf. Harvey Lavan (‘Van’) Cliburn was het symbool geworden van de in die dagen nog confuse droom van vrijheid. Ook toen de spanning tussen Oost en West in de jaren zestig weer hoog opliep, was Van Cliburn in de Sovjet-Unie blijven optreden en zijn concerten ontketenden zulke heftige emoties dat het vaak tot middernacht duurde voor hij het podium kon verlaten. In Moskou werd de Amerikaan door uitzinnige menigtes toegejuicht; buiten de concertzaal werd hij letterlijk op handen gedragen en met cadeaus overladen. Fans knipten foto’s van hem uit kranten en tijdschriften en plakten die aan de wand. Hij incarneerde de vrijheid, de moderne wereld, Amerika, en door zijn jongensachtige verschijning het Amerika van James Dean, van Elvis Presley. Die Van Cliburn zou hij in Fort Worth de hand schudden.

Wat hem ook naar het concours lokte was het verplichte programma. Uit het voorgeschreven repertoire kon hij de Chromatische Fantasie en Fuga BWV 903 van Bach kiezen, de Fantasie in C klein KV 475 van Mozart en de Fantasie in C groot van Schumann, stukken die hij in Moskou had ingestudeerd, die hem lagen en die hij ook midden in de nacht kon spelen, wanneer een waanvoorstelling hem uit de slaap hield en hij rust achter de vleugel zocht. Het waren werken die hij begreep, en pas wanneer alle noten volstrekt logisch voor hem waren, kon hij ze uitvoeren. Omdat hij alleen werken speelde die hij volledig doorgrondde, was zijn repertoire nog niet zo groot: het verplichte programma beschouwde hij als een toevalstreffer.

Hij besloot te gaan.

De reis werd een ramp, hij vloog naar Londen-Heathrow terwijl zijn vliegtuig naar Texas vanaf Londen-Gatwick vertrok (foutje van de impresario), hij mocht de luchthaven niet verlaten omdat hij geen visum voor Engeland had; hij moest bij de grenspolitie bidden en smeken om een vrijgeleide, mocht uiteindelijk met het benodigde papiertje op zak een taxi naar Gatwick nemen, waar hij door het oponthoud zijn vliegtuig miste. Hij moest vier uur op het volgende wachten, en toen hij uiteindelijk in Fort Worth arriveerde, ontbrak zijn koffer.

In een geleende smoking bezocht hij de cocktailparty waarop hij Van Cliburn de hand schudde, in een haastig gekocht T-shirt gaf hij drie interviews aan tv-journalisten, die uitsluitend wilden weten waarom hij de Sovjet-Unie was ontvlucht. Het shirt zat hem te krap, hij voelde zich ongemakkelijk, en misschien dat hij daardoor een onbeholpen antwoord gaf op de vraag van de ABC-reporter: ‘Hoe denkt u over de Russische inval in Afghanistan?’ ‘Bad’ was tot daaraan toe geweest, maar hij voegde er ‘isn’t it?’ aan toe. Hij had een hekel aan journalisten en vroeg zich af of vrijheid niet domweg een kat-en-muisspelletje was waaraan je geacht werd willoos deel te nemen: hij moest gewoon in hún straatje praten. Toen een andere journalist hem dezelfde vraag stelde – ‘Uw mening over de inval in Afghanistan’ – kon hij een gevatter antwoord geven: ‘Stond die in grote of in kleine terts?’

Hij logeerde niet in een hotel, hij was bij een familie ondergebracht, bij een van de sponsors van het concours, de familie Smith. Een andere reden waarom hij niet aan het Van Cliburn had willen deelnemen: hij vond zichzelf langzamerhand te oud om als een jochie in een gezin te worden opgenomen. Smith was niet alleen puissant rijk (hij bezat 10 procent van de aandelen van Texas Oil), hij gedroeg zich daar ook naar. De buitentemperatuur was veertig graden Celsius, meneer Smith liet de airco zo hard loeien dat de binnentemperatuur vijftien graden was en hij de open haard kon aansteken. Want: ‘U bent Rus, niet? Dan houdt u van knisperend hout.’ Het zwembad in de tuin had olympische afmetingen, middenin was een glazen wand aangebracht; aan de ene kant kon je een duik nemen, aan de andere kant zwommen haaien, om de illusie van een tropische zee te wekken. ‘Is dit nou,’ vroeg Youri in alle onschuld aan mevrouw Smith, ‘wat ze decadentie noemen?’

Hij kwam door de voorrondes. Hij maakte zich op om aan de halve finale deel te nemen, in zijn eigen smoking ditmaal, de koffer was eindelijk aangekomen. Alleen al door de vertrouwde lengte van de mouwen voelde hij zich redelijk op zijn gemak. Toen gebeurde er iets waarvan hij onmiddellijk wist dat het hem zijn hele verdere leven zou blijven achtervolgen.

In de halve finale moest hij als nummer 4 op. Na het optreden van de eerste drie kandidaten volgde een korte pauze. Hij wachtte in de coulissen. Daar bevonden zich ook de leden van de jury, onder wie de Sovjetpianist Andrej Petrov, een oude vos in een slonzig grijs pak. De gong ging. Net voor hij opging, siste Petrov hem toe: ‘Weet je dat Jakov Zak overleden is? Aan een hartverlamming. Jouw schuld, jouw schuld.’

De insinuatie dat zijn vlucht naar het Westen de dood van zijn leraar Jakov Zak had veroorzaakt, trof hem als een mokerslag. In een dichte mist liep hij het podium op.

Hij speelde niet voor het publiek, noch voor de jury, hij speelde bezield, door en door bezield, alsof Jakov Zak weer naast hem zat en hij de stem van zijn leraar hoorde: ‘Toe maar, geef jezelf, laat iedereen naar de hel lopen, maak muziek.’ Want dat was altijd zijn raad geweest: Yourotsjka, bekommer je niet om een foutje meer of minder, maak muziek!

De jury sloot hem eensgezind van de finale uit. Inclusief de voorzitter, die het niet aandurfde een gevluchte Rus te lauweren. Van Cliburn was in zijn missie gaan geloven, zag zichzelf nog steeds als de smalle brug tussen Oost en West. Niets mocht die positie in gevaar brengen; hij wenste als vredesapostel te sterven en sloeg geen receptie van de Sovjetambassade over. Politieke motieven liet hij boven muzikale prevaleren; in feite was hij meer diplomaat geworden dan kunstenaar, een pion in de gecompliceerde Oost-Westverhoudingen.

Het publiek reageerde verbolgen. Het echtpaar Smith zamelde ter plekke geld voor hem in, tienduizend dollar in totaal, exact het bedrag dat de eersteprijswinnaar zou ontvangen. Bovendien bood de New Yorkse impresario Maxim Gershunoff hem een serie concerten in de Verenigde Staten aan, te beginnen met een recital in de Alice Tully Hall van het Lincoln Center in New York, vervolgens, vier maanden later, in Chicago, en als klap op de vuurpijl, een recital aan het einde van het jaar in Carnegie Hall.

Het raakte hem allemaal niet. Dagenlang dreunde het in zijn hoofd. ‘Zak… Zak… Zak… ik heb Jakov Zak vermoord.’

Hij vloog naar New York, hij speelde in de Alice Tully Hall. Staande ovaties, een massaal bravo. De recensies overstemden elkaar in jubeltonen. ‘The greatest piano recital I’ve ever heard’ (Bill Zakariasen in de Daily News). ‘The whole performance was remarkable’ (John Rockwell in The New York Times). ‘One of the most thrilling piano recitals I can remember’ (Speight Jenkins in de New York Post). ‘The biggest and most poetical young pianistic talent I have ever encountered’ (Andrew Porter in The New Yorker).

Hij veegde de krantenknipsels op een hoop en hield er het vlammetje van zijn aansteker onder.

Zak. Hij had Zak vermoord.

Weer een party met talloze bobo’s, weer een vracht aan kaviaar en een eindeloze stroom champagne om het succes te vieren. Gershunoff hing hem om de hals, ‘je hebt het gemaakt, je hebt het gemaakt… ik verklaar je tot mijn zoon, tot mijn oogappel, tot de nieuwe Horowitz, ik boek je in every goddamned city of the United States’. Weer een hoop uitnodigingen, waaronder een handgeschreven van Vladimir Horowitz. Maar hij sloeg alle invitaties af, ook die van Horowitz.

Hij snakte naar zijn huis aan de Brouwersgracht. Hij wilde zo snel mogelijk terug naar Amsterdam.

TWEEDE DEEL

Sint-Petersburg aan de Amstel

4

We waren in hetzelfde jaar in Amsterdam komen wonen, aan dezelfde gracht, aan dezelfde even zijde, hij op nummer 84, ik een paar honderd meter verderop. Toch zou het nog vijf jaar duren voor we elkaar leerden kennen. Ik hoorde hem al die jaren wel, zonder te weten wie hij was. Ik hoorde hem ’s morgens, wanneer ik een wandeling maakte om wakker te worden, of aan het einde van de middag, wanneer ik de boodschappen had gedaan en over de Brouwersgracht en de Korte Prinsengracht terugliep naar huis.

Ik hoorde hem studeren. Het gaf me een gevoel van vertrouwdheid; bij mij thuis had de piano ook iedere dag geklonken, soms uren achtereen. Als kind was ik ingeslapen met nocturnes, ballades en impromptu’s, gespeeld door mijn moeder. Mijn broers hadden elkaar afgelost aan de piano: Feddy schoof om kwart over vier achter de toetsen, Bart om kwart over vijf. En ik speelde vroeg in de middag – ik zat nog op de nabijgelegen lagere school en was als eerste thuis. Niemand dwong ons en niemand had ons ooit gevraagd of we piano wilden spelen. Bart en Feddy waren het uit zichzelf gaan doen en ik had het op mijn zesde jaar een reuze sprong voorwaarts gevonden dat ik mijn grote broers mocht imiteren. Mijn moeder had er alleen op moeten toezien dat de één niet veel langer op de pianokruk bleef zitten dan de ander. Pianospelen was net zo’n vanzelfsprekendheid als eten: zonder muziek hadden we honger. We speelden alle drie anders, hadden alle drie onze eigen opvattingen over hard, zacht, snel, langzaam, en luisterden naar elkaar om de verschillen te horen. En we hadden alle drie onze eigen favorieten: Bart zwoer bij Beethoven, Feddy bij Chopin, mijn moeder bij Bach en Schubert en ik bij Mozart. Bart wisselde Beethoven af met jazz. Hij leerde me improviseren en hoe je een overgang vloeiend kon maken door te moduleren. Andere jongens haalden hun spanning uit voetbal, ik scoorde als ik op precies het goede moment van de ene in de andere toonsoort viel. Soms ging bij ons thuis de volumeknop van de radio naar standje 7, denderde de Revolutie Etude door de kamer, stelde Bart de ontvanger nog net ietsje zuiverder af, sprong Feddy overeind en greep ik met wijd uitgestrekte vingers denkbeeldige akkoorden. Muziek had alles wat het Zuid-Hollandse dorp waar we opgroeiden miste, muziek had vuur, hartstocht, temperament.

Telkens wanneer ik langs nummer 84 van de Brouwersgracht liep, keerden die momenten terug. Vanaf de tweede verdieping dwarrelden flarden Bach, Haydn, Scarlatti, Schumann, Chopin naar beneden, of Prokofjev, of Sjostakovitsj. In de lente en de zomer klonk het luider dan in de winter; het raam was dan een stukje opengeschoven. Ik hield de pas even in om te luisteren, en als ik naar boven keek, zag ik in de vensterbank twee zwarte poezen zitten, die onverstoorbaar soesden. Tsaar Peter zou ik later moeiteloos aan zijn dikke pens herkennen en Poesjkin aan zijn eigenwijze snuit, maar voorlopig bleven ze naamloos voor me.

Zelf was ik weer piano gaan spelen. In mijn studententijd had dat niet gekund, ik woonde op kamers en draaide alleen platen, avondenlang, van The Doors, Bob Dylan, Led Zeppelin, The Beach Boys of Pink Floyd, wat al reden genoeg was om het met de hospita aan de stok te krijgen. Op feesten danste ik op soul en Motown, niet op de zweverige muziek die uit San Francisco kwam overwaaien. De optredens die ik bijwoonde, waren van The Rolling Stones, The Who, John Mayall en Jimi Hendrix, die tot driemaal toe niet kwam opdagen. Van de Stones hoorde ik alleen de echo, van The Who de ingekorte versie van de rockopera Tommy. Het refrein, See me, feel me, touch me, heal me, ging door merg en been. John Mayall, de Engelse bluesmuzikant, had weinig stem, maar instrumentaal viel er bij hem het meeste te beleven. Op ieder nummer improviseerde hij, van ieder nummer verkende hij de mogelijkheden. Zo wilde ik het zelf weer doen op de piano: lekker zwijmelen op een treurig stampend ritme.

Een film bracht me terug bij die andere muziek, de muziek van mijn jeugd. Een Zweedse film, Elvira Madigan, waarin het langzame middendeel van het 21ste Pianoconcert van Mozart klonk, ingehouden uitgevoerd, door Geza Anda, niet-sentimenteel en tegelijk zo meeslepend dat je bij iedere noot de adem inhield. Een maand later ontbrak geen pianoconcert van Mozart meer in mijn platenverzameling, en toen wilde ik zelf weer Mozart spelen.

Van mijn eerst verdiende geld schafte ik een piano aan. Het bleek een miskoop te zijn: het instrument had een geheel houten binnenwerk en viel in vochtige jaargetijden nauwelijks te stemmen. Jarenlang was het behelpen, tot ik uiteindelijk, na de dood van mijn moeder, de oude Duitse piano erfde waaraan ik met mijn kleine stramme vingertjes mijn eerste noten had ontlokt. Een piano met mooie, volle, zware bassen en met zuivere hoge tonen die nooit te scherp klonken. Een piano waarop Bach weer Bach werd en Mozart Mozart.

Dikwijls kroop ik achter de piano als het werk niet vlotte en speelde wat er bij me opkwam, een improvisatie op een traditional of een wijsje dat uit het niets ontstond. Op andere momenten worstelde ik me noot voor noot door een partituur om in het binnenste van de muziek te kruipen. Niet dat ik me heimelijk voor een pianist hield. Met pianospelen is het als met poëzie, je bent nog geen dichter wanneer je de jambe onder de knie hebt. Naarmate je vaker speelt, sla je de eigen vaardigheid lager aan. Eerst denk je dat een rivier je scheidt van de perfecte uitvoering; wanneer je wat meer vertrouwd raakt met de partituur, blijkt het een zee te zijn, en ten slotte, na maanden en jaren oefening, een oceaan. Je luistert naar platen en je vraagt je af hoe het mogelijk is dat een concertpianist die duizenden en duizenden noten schijnbaar achteloos uit zijn mouwen schudt. En dat is pas het begin van je verbazing: tussen een foutloze en een overrompelende interpretatie zit nog een wereld van verschil.

De pianist die ik op het eerste deel van de Brouwersgracht hoorde was een virtuoos, dat leed geen twijfel. Ik stelde me een jonge man voor; hij legde veel kracht in Prokofjev en in de razendsnelle Chromatische Fantasie en Fuga van Bach. Geen orkaankracht, wel Sturm und Drang. Wie hij was, wist ik niet, en ik deed er geen navraag naar in de buurt. Amsterdam was anoniem, en als iemand dat zo wilde houden, dan was ik het. Van dorpse bemoeienis had ik voldoende ellende ondervonden; afzijdigheid was ik als een teken van respect gaan beschouwen, niet als een blijk van onverschilligheid.

Soms bleef het dagen stil op de Brouwersgracht, waaruit ik afleidde dat de pianist op tournee was. Zelf was ik trouwens ook dagen op pad, in binnen- en buitenland, om interviews en reportages te maken.

* * *

Na een leerperiode van vier jaar bij dagblad Trouw was ik in dienst getreden van het weekblad Haagse Post. Het redactielokaal had ik voor mijn werkkamer verruild, het in twee of drie kolommen vervatte nieuws voor stevige verhalen. Ik schreef thuis. Eenmaal in de week woonde ik de redactievergadering bij, eenmaal in de twee of drie weken leverde ik mijn kopij bij de bureauredactie in. Ik schreef algauw lange reportages, portretterende interviews of documentaires, artikelen waar ik weken de tijd voor kon nemen, niet alleen voor de research maar ook voor het schrijven zelf. Van de reporter die zes keer per uur op zijn horloge kijkt en sneller tikt dan God zijn oordelen velt, was ik het soort journalistiek gaan bedrijven dat dagbladverslaggevers met lichte afgunst ‘herenjournalistiek’ noemden.

Ik las boeken, interviewde schrijvers, dichters, en, ter afwisseling, een schilder, een beeldend kunstenaar, een filmregisseur, een acteur of actrice, een toneelregisseur, een cabaretier, danser, choreograaf of een politicus. Musici moest ik mijden, concertpianisten, violisten of dirigenten althans – bij HP bestond muziek uit pop en jazz. Ik leidde een solitair bestaan, bracht dagen achter mijn typemachine door en zag ’s avonds alleen Marie-Suzanne. En dan brak ik plotseling weer uit mijn cocon, reisde naar de Achterhoek, Parijs of Portugal en voerde lange gesprekken.

Tegen het einde van de jaren zeventig hoorde ik de pianist aan de Brouwersgracht de etudes van Chopin instuderen, de twaalf etudes van opus 10 en de twaalf van opus 25. Enkele maanden later, op 30 januari 1980, woonde ik een recital in de Grote Zaal van het Concertgebouw bij, dat gegeven werd door een jonge Rus die de Sovjet-Unie was ontvlucht. Onder muziekliefhebbers lag zijn naam op ieders lippen; hij was het grote aanstormende talent. Op die avond voerde Youri Egorov alle etudes van Chopin uit, opus 10 en opus 25. Na een paar maten wist ik dat hij de pianist was die ik iedere morgen op de Brouwersgracht had gehoord.

De zaal was niet alleen tot de laatste plaats uitverkocht, in de gangpaden en achter de vleugel op het podium zaten zo’n beetje alle conservatoriumstudenten van Amsterdam op de vloer. Het was méér dan een concert, het was een evenement, het gonsde in de zaal, nog voor er een noot had geklonken.