Hoogtij langs de Seine

Diederik Stevens

Hoogtij langs de Seine

Het Parijs van Nederlandse schrijvers en
kunstenaars met alle adressen

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Voor Marie-Bernadette

© 2012 Diederik Stevens

Omslagontwerp: Zeno
Omslagbeeld: Straatbeeld in Montmartre, Parijs. Foto Hannes Betzler/SZ Photo/Hollandse Hoogte
Foto auteur: Merlijn Doomernik
Kaarten: Gerrit van Omme, G-O Graphics, Wijk bij Duurstede

ISBN 978 90 450 1699 3
D/2012/0108/508
NUR 612/512

www.uitgeverijatlas.nl
www.diederikstevens.com

Arrondissementen van Parijs

5e arrondissement

1Hôtel Beauséjour, rue Lacépède 57
Café Les Cinq Billards, rue Mouffetard 20
Place de la Contrescarpe
La Chope, place de la Contrescarpe 2
Au Nègre Joyeux, rue Mouffetard 14

2Hôtel de Flandres, rue Cujas 16
Cinéma Accattone, rue Cujas 20

3Rue Santeuil 20

4Café Le Mirbel, rue de Mirbel 4

5Woonhuis/atelier Etienne Martin, rue du Pot de Fer 7

6Café Dupont-Latin, boulevard Saint-Michel 25

7Chez Maurice, rue des Boulangers 8

8La Méthode, rue Descartes 2

9Musée de Cluny

10Brasserie Balzar, rue des Écoles 49

11Jardin des Plantes

12Bains des Patriarches, rue du Marché des Patriarches

13Woonhuis Corneille, rue Broca 81

14Hôtel-café-restaurant Notre Dame, quai Saint-Michel 1

15Gibert Jeune, quai Saint-Michel 27 en place Saint-Michel 5

16Joseph Gibert, boulevard Saint-Michel 26-34

17Galerie du Haut-Pavé, quai Montebello 3

18Caveau de la Huchette, rue de la Huchette 5

19Le Lorientais, rue des Carmes 5

20Shakespeare and Company, rue de la Bûcherie 37

Montparnasse

1Atelier 17, rue Campagne Première 17
Yves Klein, rue Campagne Première 14

2Académie de la Grande Chaumière, rue de la Grande Chaumière 14
Atelier Jean-Michel Atlan, rue de la Grande Chaumière 16
Chez Wadja, rue de la Grande Chaumière 10
Woonatelier Amedeo Modigliani, rue de la Grande Chaumière 8

3Académie du Feu, rue Delambre 22
Le Rosebud, rue Delambre 11

4American Center, boulevard Raspail 261

5Le Falstaff, rue du Montparnasse 42

6La Rotonde, boulevard du Montparnasse 105
Café Le Dôme, boulevard du Montparnasse 108

7Le Sélect, boulevard du Montparnasse 99

8La Coupole, boulevard du Montparnasse 102-104

9La Closerie des Lilas, boulevard du Montparnasse 171

10Le Bal Nègre, rue Blomet 33

11Woonhuis/atelier Karei Appel, rue Brézln 7

12Kerkhof van Montparnasse

13Woonhuis Ernest Hemingway, rue Notre Dame des Champs 113

14Woonhuis Gertrude Stein en Alice B. Toklas, rue de Fleurus 27

Saint-Germain-des-Prés

1Hôtel de Verneuil, rue de Verneuil 29

2Hôtel d’Angleterre, rue Jacob 44

3Hôtel La Louisiane, rue de Seine 60

4Beat Hotel, rue Gît-le-Cœur 9

5Les Deux Magots, boulevard Saint-Germain 170
La Hune, boulevard Saint-Germain 170

6Café de Flore, boulevard Saint-Germain 172

7Brasserie Lipp, boulevard Saint-Germain 151

8Le Petit Saint-Benoit, rue Saint-Benoît 4

9Galerie Denise René, boulevard Saint-Germain 196

10Galerie Iris Clert, rue des Beaux-Arts 3

10Galerie Pierre, rue des Beaux-Arts 2

11Galerie Maeght, rue du Bac 42

12Studio Paul Facchetti, rue de Lille 17

13Gallery Sonnabend, rue Mazarine 12

14Galerie Breteau, rue Bonaparte 70

15English Bookshop, rue de Seine 42

16La Palette, rue de Seine 43
Galerie Stadler, rue de Seine 51
Galerie Lara Vincy, rue de Seine 47

17Restaurant des Beaux-Arts, rue Bonaparte 11

18Bar du Marché, rue de Seine 75

19Shakespeare and Company, rue de l’Odéon 12 (toen)

20Chez Georges, rue des Canettes 11

21Le Mabillon, boulevard Saint-Germain 164

22Old Navy Tabac, boulevard Saint-Germain 150

23Le Tournon, rue de Tournon 18

24Bar Vert, rue Jacob 14

25Institut Néerlandais, rue de Lille 121

26Club du Tabou, rue Dauphine 33

27Club du Vieux-Colombier, rue du Vieux-Colombier 21

28Club La Rose Rouge, rue de Rennes 76

29Club Saint-Germain-des-Prés, rue Saint-Benoît 13

30Le Catalan, rue des Grands Augustins 16

31Woonhuis/atelier Corneille, rue Jean-Ferrandi 5

32Théâtre de Babylone, boulevard Raspail 38

33La Petite Source, boulevard Saint-Germain 130

34Woonhuis/atelier Karei Appel, rue Marie Pape-Carpantier 6

Inleiding

Parijs als hoofdstad van de kunsten; vele decennia lang heeft ze de wereld in die hoedanigheid geregeerd. De locaties in de stad van waaruit dit gezag werd uitgeoefend wisselden. Van 1875 tot 1913 is het vooral het noordelijke suburbje Montmartre dat – in retrospectief welteverstaan, want zich ervan bewust waren weinigen – de touwtjes in handen heeft vanwege een daar aanwezige unieke samenballing van schildertalent.

Vanaf 1900 komt het quartier Montparnasse opzetten. Aanvankelijk hoofdzakelijk als literaire en intellectuele, en al snel ook als artistieke place to be. Vooral door toedoen van de charismatische Picasso. Wanneer hij in 1912 Montmartre verlaat om zich te settelen in Montparnasse, komt tegelijkertijd het artistieke leven daar goed op gang.

Na de Eerste Wereldoorlog krijgt Montparnasse als kunst- en literatuurbastion – ook al heeft het tijdens het interbellum in Berlijn een geduchte uitdager – zelfs iets onaantastbaars. Ook de landing rond 1920 van een luidruchtige kolonie Amerikaanse literaire expatriates draagt daartoe bij. De zogenoemde Années Folles kunnen beginnen. De Montparnos, oftewel de harde kern van platzakke kunstenaars uit Montparnasse, propageren het (noodgedwongen geldloze) hedonisme. Gekostumeerde feesten, onstuimige liefdesavonturen en onschuldige extravagantie beleven een wildgroei.

Ondanks de wereldwijde financiële crisis in de jaren dertig, en de daaraan gekoppelde decimering van het Amerikaanse contingent, moet Montparnasse pas door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn intussen op ijle hoogte gelegen positie van kunstmekka opgeven.

Van 1945 tot 1960 – minder strenge geesten beweren zelfs tot aan de revolutie in 1968 – is Saint-Germain-des-Prés hét mondiale brandpunt van artistieke attractie, voornamelijk in literaire, filosofisch-intellectuele en muzikale zin. Want op het terrein van de moderne beeldende kunst neemt New York, begeleid door luidruchtig borstgeroffel, rond 1950 de fakkel van Parijs al over. De Franse hoofdstad, na New York nog wel goede tweede, wordt na de oorlog schilderkunstig veelal gekenmerkt door de lyrische abstractie en door het vanuit de Verenigde Staten overwaaiende abstract expressionisme. Net als bij Cobra, dat in de drie jaar van haar bestaan als kunstbeweging internationaal een nagenoeg onopgemerkt leven leidt, hebben de diverse kunststromingen, van welke komaf dan ook, alle de verbeten drang te breken met vooroorlogse esthetiek. Vooropgezetheid gaat bij veel kunstenaars in de ban, ze willen in hun werk de eigen spontaniteit laten regeren.

Voor de zich in Parijs ophoudende Nederlandse schilders, dichters en schrijvers geldt bovendien dat de uit alle poriën van de stad stromende Amerikaanse jazzklanken hen aansteken. De vrije improvisaties en associaties in deze muziek voeren ook in schilderijen, in poëzie en in proza de boventoon. Zo volgt na de militaire bevrijding ook de artistieke bevrijding; de naoorlogse generatie breekt radicaler en luidruchtiger dan ooit met het verleden.

Wilde je er als artistiekeling in het Parijs van die tijd bij horen, dan moest je toch op z’n minst rive gauche, op de linkeroever, wonen of werken. De rechteroever telt in moderne literatuur- en kunstkringen enige tijd minder mee; daar huizen immers de minder modieuze, chiquere galeries, met in hun portfolio overwegend vooroorlogs werk. En veel toonaangevende uitgeverijen zetelen er niet. Nee, in elk geval ‘onder’ de Seine, en bij voorkeur in het zesde arrondissement, moest je zijn. Daar zitten de hippe galeries, de royaal gesorteerde boekhandels, de invloedrijke uitgeefbastions en de jazzkelders.

Maar toch, een echt quartier in de traditie van bijvoorbeeld Montmartre of Montparnasse, heeft Saint-Germain-des-Prés nooit kunnen worden. Iets te keurig en te bourgeois. Jacques Prévert, die in alle drie de wijken woonde: ‘Saint-Germain had geen pindaverkopers én geen hoeren.’ (Hij doelde hier onder meer op de rue de la Gaité in Montparnasse, waar het van beide beroepsgroepen wemelde.) Het Saint-Germain van na de oorlog is vooral de plek van een jonge, nieuwe generatie. Een groot deel van de Parijse adolescentie weet zich amper raad met de herwonnen vrijheid. Hun dagen worden gedomineerd door koersloze bezigheden, hun nachten door lallen in ledigheid. Maar omdat ook de Parijse intelligentsia, de kunstenaars en de jeugdige Amerikaanse en Franse jazztalenten in Saint-Germain samenkomen, ontstaat er juist daar een aanstekelijke, door vrijheid en vernieuwingsdrang voortgestuwde dynamiek waaraan al spoedig ‘de hele wereld’ zich wil laven.

In de jaren zestig meldt zich weer een volgende generatie baanbrekers. Een groot deel van deze nieuwe, rond de oorlog geboren, internationale avant-garde beweegt zich richting het Quartier Latin, vanwege de nabije Sorbonne vooral door studenten bevolkt, en ook verder het vijfde arrondissement in, naar het buurtje rond de place de la Contrescarpe. Dit intieme pleintje aan het boveneinde van de volkse rue Mouffetard is in die periode populair bij ontluikende activistische subculturen, zoals de dan min of meer nog elitaire bewegingen Fluxus, de Situationisten en de Nieuwe Realisten. Vanwege de weinig kosmopolitische omgeving heeft de place de la Contrescarpe lange tijd de betekenis gehad van een nagenoeg toeristenloze ontmoetingsplek voor de incrowd.

Panta rhei; creatieve geesten en onafhankelijke denkers zullen altijd weer opnieuw hun eigen, nieuwe hotspots zoeken en bepalen. Alle grote steden weten dat. En Parijs? Natuurlijk is daar allang weer een ander quartier opgestaan. En bijna even natuurlijk is dat niet meer op de linkeroever. De huidige Franse avant-garde spoedt zich de laatste jaren met een grote vanzelfsprekendheid naar de opgehipte straatjes rond de place de la Bastille. Met hun bestudeerd gedrapeerde, en door uitgeharde gel stijf staande haarlokken zullen deze nieuwe hemelbestormers je vanuit een of andere icebar nu toeroepen: vive la rive droite!

DEEL I

Parijse biografieën

Simon Vinkenoog

Van alle in dit boek besproken Nederlanders is Simon Vinkenoog de eerste die zich na de Tweede Wereldoorlog in Parijs vestigde. In september 1948 strijkt hij definitief neer in de stad die hij een maand tevoren aan een korte verkenning had onderworpen.

Wanneer Simon Vinkenoog twintig jaar jong is, heeft hij al een mensenleven achter zich: oorlog getrotseerd, aan razzia’s ontkomen, in 1944 een mulodiploma behaald, na de bevrijding diverse slavenbaantjes gehad (hij was onder andere vanaf 1946 twee jaar lang jongste bediende bij de Amsterdamse uitgeverij Querido aan het Singel 262) en enige homoseksuele avonturen beleefd. Bovendien sloot hij in oktober 1946 een gedwongen huwelijk met zijn zwangere vriendin Jenny Lefevre, die hem op 11 april 1947 vader maakte van zoon Robert. Maar in datzelfde jaar was hij alweer druk met echtscheiden.

Vinkenoog zit niet lang zonder vrouw, want korte tijd later schaakt hij de Amsterdamse Judic (Juc genoemd, spreek uit Sjoek) Cohen. Wanneer Juc een erfenisje van twaalfhonderd gulden (zo’n achtduizend euro nu) van in concentratiekampen omgekomen Joodse verwanten toucheert, stelt zij voor van het geld enige maanden in Parijs door te brengen. Vinkenoog reageert enthousiast, hangt een rugzak om en gaat eerst alleen op verkenning uit. Hij wordt gedropt tussen de hoeren in de rue Saint-Denis. Met de verkoop van meegebrachte pakken koffie probeert hij zich in leven te houden, maar de resultaten vallen tegen (aantal stuks verkocht: nul) waardoor hij drie dagen later alweer thuis in Amsterdam is, blut. Toch weet hij het na deze ‘studietrip’ zeker: ze gaan naar Parijs.

Met Juc – en in gezelschap van de bevriende John Das de Cruijff en diens kleptomane lief Karin, die de Nederlandse justitie wilden ontvluchten – betreedt Vinkenoog in september 1948 het pad naar werkelijke bevrijding. Vinkenoog: ‘De bevrijding na de oorlog wás namelijk geen bevrijding. In Amsterdam gebeurde gewoon niks. Een buitenlander zien was een belevenis: “Weet je wat ik gisteren zag? Een Amerikáán!”’

Omdat ze van het legaat van Juc wel een aantal maanden denken royaal te kunnen doorkomen, verdwijnen Vinkenoog en zijn clan naar de stad van de internationale contacten, de culturele deining en de honderden cafés en tientallen jazzkelders. Het artistieke Parijs dus, de eerste stap van wat misschien een wereldreis zou kunnen worden; immers, een langere verblijfsvergunning dan voor drie maanden wordt door de Franse douaneautoriteiten als regel initieel niet afgegeven.

Vinkenoog en Juc pakken in september 1948 de trein op het Amsterdamse Centraal Station, stappen over in Roosendaal en moeten bij de grens voor douanecontrole met koffers en al de trein uit en weer in. Meer dan vijfentwintig gulden per persoon mag er niet aan deviezen uitgevoerd worden dus de twaalfhonderd gulden zitten verstopt. Na een in totaal tien uur durende reis arriveren ze op het Gare du Nord van Parijs. (Hun duistere vrienden dienen douanecontact te ontlopen en kiezen voor een kruip-door-sluip-doormanier van reizen.)

Na aankomst vindt het gezelschap een hotelkamertje in de wijk Clichy, één metrostation van het Gare du Nord, in de rue Riant. En hoewel het straatje zijn naam nadrukkelijk geen enkele eer aan doet, ze zitten in Parijs!

De eerste contacten die de nog niet-roker Vinkenoog opdoet betreffen vooral Amerikanen. Parijs heeft in de vroege naoorlogse jaren een vibrerend klimaat waarin onder meer een cocktail van Amerikaanse jazz en Frans existentialisme de toon zet. De schrijver Albert Camus, de (zojuist overleden) surrealist Antonin Artaud en het fenomeen Jean-Paul Sartre zijn koersbepalend voor de jonge, artistieke voorhoede van de stad. Hoewel (of doordat) hun wereld- en mensbeeld vooral somber is, heeft de atmosfeer, met name gelokaliseerd in en rond Saint-Germain-des-Prés, een enorme aantrekkingskracht op internationale schrijvers. Vooral veel Amerikaanse schrijvers trekken – vaak vanwege hun politiek-linkse signatuur, dan wel homoseksuele geaardheid – naar het vrije, tolerante en broeierige Parijs. Al deze expatriates behoren tot de bohème die Vinkenoog in Nederland zo mist.

Vinkenoog heeft de eerste tijd weinig omhanden. Hij deelt visitekaartjes uit voor een studiofotograaf, maar stopt daar een uur later alweer mee: hij durft de hotels, waar de clientèle gestrikt moet worden, niet in. Niet veel later ontmoet hij in een restaurantje aan de rue Jean Nicot bij toeval een zekere Arie Bergmans. Bergmans, een naar Frankrijk gevluchte Nederlandse dienstweigeraar (hij ontloopt daarmee uitzending naar het toenmalige Nederlands-Indië) hoort Vinkenoog en Juc Nederlands praten en mengt zich in hun gesprek. Bergmans – in latere jaren voorzitter van de plaatselijke Office du Tourisme in het Zuid-Franse Montélimar – blijkt van alle Parijse markten thuis, hij kent goedkope adressen en wijst Vinkenoog op het bestaan van de studentenkaart, die recht geeft op korting bij onder meer maaltijden, drankjes en bioscoopbezoek. Vinkenoog schrijft zich daarop meteen in als auditeur libre – een van alle officiële schoolse verplichtingen gevrijwaarde toehoorder bij colleges – voor lessen Jiddisch bij de École Nationale des Langues Orientales Vivantes aan de rue de Lille 2.

De hoogblonde en amper Frans sprekende Vinkenoog wordt bij zijn schoorvoetende binnenkomst in het leslokaal opgewacht door een orthodox en stuurs fronsend pijpenkrullengilde. Welkom voelt anders. Daarnaast blijkt de studie veel te hoog gegrepen. Vinkenoog, die zich qua Franse taal beweegt op dramatisch ontoereikend muloniveau, volgt er geen les. Wel kan hij de studentenkaart, waar de hele exercitie uiteindelijk om begonnen was, afhalen in de rue Soufflot 20, vlak bij het Panthéon.

Bergmans wijst Vinkenoog verder op de mogelijkheid geld te verdienen door te poseren voor studenten van diverse open, vrij toegankelijke kunstacademies. Vanaf oktober 1948 staat Vinkenoog regelmatig in zijn blote torso in het frisse ateliervertrek van de kunstschilder Fernand Léger aan de boulevard de Clichy 104. Léger drijft op dat adres, en onder zijn naam, sinds medio 1947 een academie waar hij overigens zelf nauwelijks lesgeeft.

Maar er zijn meer academie-opties. Bij veel kunstacademies kunnen modellen zich ’s ochtends melden in de hoop te worden uitgekozen. Ook Vinkenoog staat regelmatig in zo’n rij met wachtenden. Hij ligt goed bij de maîtres d’atelier van respectievelijk de Académie des Beaux-Arts aan de rue Bonaparte 14 (geen vrije, maar een conventionele en dus gesloten academie), en bij die van de Académie Julien op de rue du Dragon 31. Maar de grootste werkzekerheid blijkt de open Académie de la Grande Chaumière aan de gelijknamige straat op nummer 14 te bieden, waar de Wit-Russische beeldhouwer Ossip Zadkine doceert. Bij maestro Zadkine (die twee lesateliers bedient, een voor Amerikanen en een voor ‘de rest’) staat Vinkenoog enige maanden lang, tot en met maart 1949, model. Zadkine ziet Vinkenoogs blote, bleke en langgerekte lijf bij voorkeur in de pose van een ‘vrai Adam’. Op de Grande Chaumière sluit Vinkenoog een eerste Parijse vriendschap, met de Japans-Amerikaanse beeldhouwer Shinkichi Tajiri.

Tajiri werd in 1923 uit geëmigreerde Japanse (samoerai)ouders in Los Angeles geboren. In de oorlog had hij als zogeheten nisei, de benaming voor een second generation Japanese American, in Italië aan de kant van de Amerikaanse strijdkrachten meegevochten tegen de Duitsers. (Niet uit overtuiging, maar als een vlucht uit de na de Pearl Harbor-aanval opgetrokken kampen waarin Japanse Amerikanen, zijn familie incluis, werden opgesloten.)

Ondanks de oorlogsinspanningen van deze niseis bleef na de oorlog de aversie van het Amerikaanse volk tegen de Japanners bestaan, waardoor de ontwortelde Tajiri besloot naar Parijs te gaan. De Amerikaanse overheid faciliteert de ‘oorlogsveteraan’ daar korte tijd op zijn kunstenaarspad met een klein stipendium.

Tajiri, die een ateliertje heeft aan de rue d’Odessa 9, volgt vanaf september 1948 gedurende een jaar Zadkines lessen aan de academie, waardoor hij en Vinkenoog elkaar daar regelmatig treffen.

Ondertussen heeft Juc een baan gevonden bij secretaris-generaal Maurice Kurtz van het onder de Unesco ressorterende Internationaal Theater Instituut, een zojuist opgericht instituut dat huist aan de rue La Pérouse. Juc, die uit de voeten kan in het Frans, Engels en Duits, wordt aangenomen als Kurtz’ secretaresse. Tajiri nodigt Vinkenoog en Juc uit hun eerste kerstfeest in Parijs bij hem thuis in zijn appartement in Neuilly te komen vieren. Jucs legaat is er dan al volledig doorheen gejaagd, en ook daarom zijn dit soort uitnodigingen uitermate welkom. Ze maken er een onvergetelijk feest mee. Vooral de gastvrijheid is een openbaring, gewend als ze intussen zijn geraakt aan de afstandelijke contacten met de xenofobe Parijzenaars. En daarbij, bij iemand binnen waren ze sowieso nog nooit geweest.

1949

De eerste maanden van hun verblijf trekken ze van goedkoop hotelletje naar nog goedkoper hotelletje. Intussen is het besluit genomen om, indien financieel haalbaar, in Parijs te blijven wonen.

Begin 1949 komen Vinkenoog en Juc terecht in een klein logement aan de rue de Courcelles. Daarna regelt Tajiri nieuw onderdak in het Parijse voorstadje Clamart aan de rue Adèle 2, waar ze samen met Arie Bergmans (hij verblijft in de omgebouwde garage van het huis) en een aantal Amerikaanse kunstenaars in een communevilla, maar wel op een eigen kamer, komen te wonen. Ze zijn intussen gebrouilleerd met hun Nederlandse reisgezellen van het eerste uur; ook in Parijs trekt het ongure koppel zelden grenzen tussen het mijn en dijn.

Juc en Vinkenoog lunchen vaak samen in het goedkope zelfbedieningsrestaurant (een noviteit) van de Unesco op de avenue Kléber. Bij de personeelsuitgang ervan prijkt op het prikbord een advertentie. De Unesco is op zoek naar een hulpkracht op de Service de Distribution van de afdeling Documents et Publications. Tijdens het sollicitatiegesprek trilt Vinkenoog over zijn hele lijf, gespannener is hij in zijn leven niet geweest. Maar de Unesco neemt hem aan en vanaf mei 1949 spoedt Vinkenoog zich elke ochtend per metro vanuit Clamart, via het station Charles de Gaulle-Étoile, naar de avenue Kléber 19. Zijn betrekking op het immense hoofdkantoor van de Unesco biedt, ruim een halfjaar na aankomst, perspectief op een definitieve vestiging in de stad. Een woning, beiden een baantje, een royaal gesorteerd bedrijfsrestaurant: het kon beroerder.

Vinkenoog laat tussen de middag het Unesco-restaurant ook nog wel eens links liggen. Liever steekt hij de straat over, om aan de overkant van de avenue Kléber een sandwich te eten bij de boekhandel van publicist Jean Marabini, met wie hij bevriend raakt.

Twee maanden na zijn indiensttreding als pakknecht wordt Vinkenoog al gepromoveerd tot Documents Special Requests Officer, een zelfstandige archief- en reproductiefunctie. Hoewel hij zijn nieuwe titel onmogelijk met uitgestreken smoel kan uitspreken, zeker niet tegen zijn vrienden, betekent de bevordering een einde aan de bijtende armoede. Vinkenoog heeft nu vastigheid, een salaris en enkele secundaire gerieflijkheden. En dat hij zich nu een slag in de rondte moet werken, nee. Het verschaft hem de mogelijkheid nogal wat tijd vrij te roosteren voor zijn wezenlijke interesses: literatuur, film, kunst, theater, feesten, ontmoetingen, ontdekkingen; het eigenlijke doel van de hele onderneming. Geen seconde wil hij missen van het Parijse 24-uursritme. Tijdens de vele wandelingen raakt hij verslingerd aan het Île Saint-Louis. Voor Vinkenoog is Parijs een en al rozengeur, behalve dan de wijk van Clignancourt. Daar komt-ie niet graag, niet kosmopolitisch genoeg.

Vinkenoog en Juc verhuizen datzelfde jaar nogmaals, maar blijven in Clamart. Aan de avenue Victor Hugo 121, vlak bij de rue Adèle, vinden ze een petieterig huis met achter- en voortuintje. Daar tekent en schildert Vinkenoog wat kunstwerkjes, waarmee hij op 15 oktober deelneemt aan de Salon Les Surindépendants, die gehouden wordt op het Parc des Expositions bij de Porte de Versailles. Vinkenoog exposeert vier kleine doeken, met Franse titels.

Eind 1949 worden zijn Unesco-werkzaamheden Vinkenoog bijna fataal. Doordat hij (met door hemzelf ingepakte verslagmappen en catalogi) steeds heen en weer loopt tussen zijn werkplek in de warme Unesco-kelders en de buiten in de snijdende kou opgestelde transportauto’s loopt hij een pleuritis op. Het frêle lijf blijkt zo’n zes maanden rust te moeten houden. De gedachte aan doorlopende Unesco-salariëring is daarbij overigens geruststellend.

1950

De laatste maand van zijn ziekte kuurt Vinkenoog in het Zwitserse plaatsje Gudo, tussen Locarno en Bellinzona in het kanton Ticino (Tessin). Tijdens deze gedwongen retraite leest hij in de heilzame berglucht van Gudo tientallen boeken, en neemt van alles tot zich: van Comte de Lautréamont, Antonin Artaud, Arthur Rimbaud en André Breton tot Isidore Ducasse en Maurice Nadeau. En ook Albert Camus’ dagelijkse bijdrage aan de verzetskrant Le Combat spelt hij. Vooral het surrealisme, veel meer nog dan het modieuze existentialisme, bekoort de patiënt hevig. Het innerlijke, het wonderlijke, het kosmopolitische, die dingen, Die Dingen! Het borrelt en gist in zijn hoofd. Na het consumeren van al die uitdagende teksten wil hijzelf ineens ook ‘dingen zeggen’ en voelt hij aandrang tot publiceren. Waarover? Ja jezus, over zijn angsten, haat, zelfmoord, en meer van dergelijke emoties. En ook over literatuur en poëzie, en over de literaire en artistieke ontwikkelingen in het verre Nederland. Maar, publiceren waarin? Hij heeft dan weliswaar al enige kleinere publicaties weten te regelen in enkele Nederlandse literaire tijdschriften, waaronder Ferdinand Langens Ad Interim en (het later met Ad Interim gefuseerde) De Gids, en ook heeft hij gedichten in Podium (waaronder in september 1949 zijn eersteling ‘Afrekening’) gepubliceerd, maar hij ziet daarin niet direct een platform voor zijn nieuwe ambities. Vinkenoogs zielenroerselen? Te particulier.

In Gudo ontstaat dan ook zijn voornemen over te gaan tot het oprichten van een eigen tijdschrift. Hoewel hij op zijn werk zo’n uitgave misschien wel zou kunnen vermenigvuldigen, kiest hij uiteindelijk voor het drukkerijtje Imprimerie Rotaphot aan de rue Ballu. Voor een pittige tienduizend oude francs (veertig euro) krijgt hij daar tweehonderd ongevouwen exemplaren van acht pagina’s.

In april 1950 introduceert hij, hoewel nog steeds niet volledig hersteld, het eerste nummer van zijn blad Blurb. In de eerste uitgave, oplage 141 stuks, zet hij zich af tegen de groep van Reflex, het orgaan van de Nederlandse experimentele groep, bestaande uit jonge schilders en dichters. Blurb moet provoceren, aftasten, een gevecht zijn, standpunten toetsen, kortom een levenshouding communiceren. Maar, zo vindt Vinkenoog, alleen bij de gratie van reacties, bijval dan wel afkeuring, kan zijn Blurb-bezieling overeind blijven. Het eerste nummer typt hij eigenhandig vol. Nummer twee en drie ook. Op 1 juni 1950 hervat Vinkenoog zijn werkzaamheden bij de Unesco, maar pas in juli is hij zijn ziekte helemaal te boven. In die maand verschijnt het derde nummer van Blurb.

Vanuit Clamart verhuizen Vink en Juc naar de wijk Clichy, waar ze in de zomer van 1950 een appartement kunnen betrekken aan de verkeersdrukke boulevard Jean-Jaurès 21, net buiten de Boulevard Périphérique. De ruime woning op de vierde verdieping, met een aantrekkelijk uitzicht op Montmartre, huren ze met behulp van het woningbureau van de Unesco en dankzij hun beider vaste Unescosalarissen.

Eenpitter Vinkenoog verstuurt zijn Blurb ondertussen gratis en ongevraagd naar enige tientallen adressen, hoofdzakelijk in Nederland. Indien een ontvanger zich ‘abonneert’, blijft Vinkenoog het blad gratis toezenden. Na het tweede nummer neemt de jonge dichter Hans Andreus een abonnement. Hoewel Andreus het blaadje matig vindt, ontwikkelt hij sympathie voor de initiatiefnemer.

De door Vinkenoog gewenste reacties op zijn eigen blad komen intussen los, hoewel inhoudelijk anders dan gehoopt: ‘Een van de meest aanstellerige en impotente blaadjes die wij ooit in handen kregen. Blurb is een prul. En alles wat prullig is is jammer. Het ergste is dat de heer Vinkenoog bijzonder slecht Nederlands schrijft. Waartoe? Waartoe?’ aldus een anonymus in het literaire tijdschrift Mandril.

Een Amsterdams Leidsepleinvriendje uit de jaren veertig, Hans Gabriëls, informeert Vinkenoog die nazomer over het bestaan van Braak, een literair tijdschrift in Nederland op initiatief van een zekere Rudy Kousbroek en Remco Campert. Het eerste nummer van Braak is een maand na het eerste nummer van Blurb verschenen. Campert en Kousbroek enerzijds en Vinkenoog anderzijds, weten niets van elkaars bijna synchroon ontplooide initiatieven.

Vinkenoog schrijft Campert en Kousbroek daarop een brief waarin hij meldt hen graag te ontmoeten zodra hij in Amsterdam is. Wanneer Vinkenoog in september 1950 – Blurb 4 is intussen in voorbereiding – tijdens een home leave van de Unesco enkele dagen in Amsterdam is, loopt hij bij zijn voormalige stamcafé Eylders in de Korte Leidsedwarsstraat Rudy Kousbroek en Remco Campert tegen het lijf. Campert, in een opzichtig rood jasje gehuld, die wist dat Vinkenoog naar Amsterdam zou komen, raadt bij het zien van de initialen S.V. in zijn ring: jij bent Simon Vinkenoog?! Tijdens datzelfde bezoek aan Amsterdam maakt Vinkenoog persoonlijk kennis met Hans Andreus.

Vinkenoog woont al ruim twee jaar in Parijs wanneer hij op zaterdag 21 oktober 1950 in het in de banlieu gelegen voorstadje Suresnessur-Seine Karel Appel ontmoet, die enige weken eerder ook voor een enkele reis Parijs had gekozen. Vinkenoog kende Appels vriendin Tonie Sluyter al sinds de oorlogsjaren. Het contact komt dan ook via haar tot stand, waarna Vinkenoog en Juc een kennismakingsbezoek afleggen in Suresnes. Appel ‘kampeert’ er tijdelijk in een vochtig tuinhuisje. Bij die gelegenheid ontmoet Vinkenoog ook Corneille, die er eveneens verblijft. Corneille en Vinkenoog liggen elkaar goed. En omdat Corneille zegt al een paar nachten slecht te kunnen slapen, het er ’s nachts koud is en hij niet meer heeft dan een slaapzak, volgt nog datzelfde weekend een korte logeerpartij van Corneille aan de boulevard Jean-Jaurès. Via Corneille maakt Vinkenoog vervolgens kennis met Hugo Claus, van wiens eruditie hij zeer onder de indruk is. Vinkenoog: ‘Op een dag in oktober 1950 nam Corneille Claus mee naar mijn huis. Claus wist alles al. Die had zoveel gelezen, zoveel films gezien. Die had zich al bevrijd.’

Vinkenoog ontvangt van Hugo Claus zijn nog onuitgegeven romandebuut De Metsiers, en ook zijn eerste dichtbundeltjes, die een verpletterende indruk op hem maken. Hij laat Claus, en ook zijn nieuwe Nederlandse vrienden, vervolgens graag in Blurb publiceren.

In het vierde nummer, dat op 15 oktober 1950 verschijnt, kent Blurb voor het eerst een aantal (onbezoldigde) medewerkers; Hans Andreus en Remco Campert publiceren ieder een gedicht. Diezelfde maand logeren Gerrit Achterberg en zijn vrouw Cathrien van Baak bij Vinkenoog, evenals Rudy Kousbroek, die zojuist in Parijs is aangekomen om op zoek te gaan naar eigen woonruimte.

Appel en Corneille vinden korte tijd later een geschiktere behuizing, in de stad aan de rue Santeuil. Omdat ze zelf hun ateliertjes in de ruimte moeten aanbrengen leent Vinkenoog daartoe aan Appel zijn hamer en zaag (‘nooit teruggekregen’). Vinkenoog heeft er een aanloopadres bij.

Behalve via Blurb correspondeert Vinkenoog vanaf 1950 veelvuldig rechtstreeks met dichtend en schrijvend Nederland; onder anderen met Paul Rodenko, met Jan Hanlo en ook met de Utrechtse dichter Ad den Besten onderhoudt hij een intensieve briefwisseling. Uit de aanmoediging van de laatste vloeit Vinkenoogs officiële entree als dichter voort. In november 1950 debuteert hij met de dichtbundel Wondkoorts. De publicatie wordt uitgegeven als nummer 8 van de poëzieserie ‘De Windroos’, die onder redactie staat van Den Besten. Wondkoorts, dat redelijk goede kritieken ontvangt, wordt later algemeen gezien als een van de eerste echte Vijftigers-bundels.

In december ontvangt Vinkenoog Lucebert, waarna de gastheer de muren van het appartement met tekeningen van zijn logé behangt, naast de vele affiches en foto’s die er al hingen. Ook Gerrit Kouwenaar, tekenaar Opland (pseudoniem voor Rob Wout) en Cees Nooteboom komen op bezoek. ’s Avonds, na Vinkenoogs thuiskomst van de Unesco, lezen ze elkaar hun die dag geschreven gedichten voor en luisteren ze op de koffergrammofoon naar de langspeelplaten van hun helden Billie Holiday, Frank Sinatra, Django Reinhardt en Louis Armstrong.

Juc Cohen is acht jaar ouder dan Vinkenoog, en wil onderhand wel eens trouwen, ook om van haar (naar eigen zeggen ‘onhandige’) Joodse achternaam af te komen. Ze noemt zich overigens om die reden ook al een tijd geen Cohen maar Chrispijn, naar haar moeder. En zo begint Vinkenoog in december 1950 aan zijn tweede huwelijk. Voor een kort huwelijksreisje rond Kerstmis staat Wenen op de verlanglijst, maar het paar is bang gemaakt door berichtgeving over een mogelijke Russische inval in die stad. Het wordt Londen.

Rudy Kousbroek en Remco Campert (die zich intussen in Parijs bij zijn kompaan heeft gevoegd) passen gedurende Vinkenoogs huwelijksreis op het appartement – met graagte trouwens, de twee vrienden vernikkelen in een onverwarmd hotelletje –, zodat eind december 1950 de redacties van Blurb en Braak kortstondig onder hetzelfde dak huizen. Blurb 5 was even tevoren die maand verschenen, met onder meer de eerste bijdragen van Corneille en Hugo Claus. Vinkenoog noemt het ‘de gezellige winter van 1950’.

Ter gelegenheid van het nieuwe jaar 1951 fabriceren Simon Vinkenoog en Corneille in een oplage van 60 stuks een gezamenlijke nieuwjaarskaart: hun ‘Driehoogballade’ is een in poëzietekst vervatte nieuwjaarswens van Vinkenoog, met tekeningen van Corneille.

1951

Het pand aan de rue Santeuil wordt de ontmoetingsplek bij uitstek voor de Hollandse kliek in Parijs. Ook Vinkenoog is er vanaf het begin kind aan huis: ‘Je was even één, omdat je een vijandige of nietbegrijpende buitenwacht had.’ Vaak gaat hij langs voor een babbel of leest hij er een krant. Ook kijkt hij er vaak naar de nog natte schilderijen, en verzint er titels bij. Vinkenoog brengt voor de nagenoeg inkomenloze schilders behalve nummers van Blurb vanaf zijn werk stapeltjes blanco papieren en ongebruikte kartonnen omslagen mee, waarvan de maagdelijke achterkant bruikbaar is om op te tekenen en schilderen. Ook koopt hij voor honderd gulden een schilderij van Karel Appel. De armlastige schilder is ermee verguld, en staat Vinkenoog toe in vier maandelijkse termijnen te betalen. (Begin jaren zestig zit Vinkenoog wegens belastingschuld zelf in geldnood en verkoopt hij het doek voor vierduizend gulden. Hetzelfde werk wordt eind jaren tachtig bij Christie’s geveild voor 95 000 Engelse ponden.)

Na Blurb nummer 6 van begin februari 1951 krijgen veertig abonnees een schriftelijke waarschuwing van Vinkenoog: ‘Als u niets laat horen wordt toezending gestaakt.’ Vinkenoog verkneukelt zich al bij een mogelijk vooruitzicht op een grote, verontrust getoonzette respons. Maar de oogst valt niet mee: slechts acht liefhebbers reageren.

Het contact met Hans Andreus, redacteur van het poëzietijdschrift Podium, wordt intussen intenser. Wanneer Vinkenoog op 17 maart 1951 weer eens in Amsterdam is, wacht Andreus hem buiten het Centraal Station op, waarna Andreus Vinkenoog meeneemt naar zijn souterrain aan de Stadhouderskade 95. Al herhaalde malen had Vinkenoog Andreus per brief (tevergeefs) uitgenodigd om eens bij hem te komen logeren. Andreus’ chronische geldgebrek blijkt de nare hobbel, maar Vinkenoog biedt hem voor dat voorjaar opnieuw gratis logies aan.

Tijdens ditzelfde bezoek aan Amsterdam ontmoet Vinkenoog bij toeval – hij heeft in het journalisten- en schrijverscafé Scheltema aan de Nieuwezijds Voorburgwal een afspraak met de Jan Jacob Slauerhoff-expert Kees Lekkerkerker – Alexander A.M. Stols. Stols, typograaf en tevens een deftig uitgever van Nederlandse literatuur en poëzie, had eerder in Blurb 6 de verbolgen verhalen van Vinkenoog gelezen over een in (het behoudende, gezaghebbende) Elseviers Weekblad van 22 november 1950 gepubliceerde poëzie-enquête. Uit die enquête kwam naar voren dat het Nederlandse poëzie-establishment (onder aanvoering van dichter/criticus Bertus Aafjes en Stols zelf) niets op heeft met de moderne dichtkunst die juist Vinkenoog en een aantal andere dichters van die ontwortelde jonge garde zo voorstaat. Sterker nog, dat de gevestigde orde die hele ondergrondse poëzie het liefst bij het grof vuil zet. Stols reageert bij Scheltema daarop met: ‘Wel, mijnheer Vinkenoog, als die jonge dichters dan inderdaad de moeite zijn, stel dan maar eens een bloemlezing van ze samen.’

Op 26 maart 1951, paasmaandag, reist Hans Andreus, uiteindelijk voor het aanbod gezwicht, samen met de Vinkenoogs per trein naar de in grijze plensregen gehulde lichtstad. (Juc was 22 maart ook naar Amsterdam overgekomen, voor een feestje aan de Van Eeghenlaan 7b bij Bert Schierbeek, en reisde nu weer mee terug.) Andreus slentert overdag verloren over de drijfnatte boulevards, terwijl vriend Vinkenoog gewoon naar zijn werk moet. De avonden zijn interessanter vanwege de chaotische gesprekken; zeker Andreus geeft zich in de discussies niet gaarne gewonnen. Daarnaast is Vinkenoog druk met het samenstellen van het zevende nummer van Blurb, en bereidt hij de bloemlezing voor.

Het Parijse verblijf van Hans Andreus, oorspronkelijk bedoeld voor een paar weken, loopt uit. In het zelfbedieningsrestaurant van de Unesco ontmoet hij namelijk op 10 april 1951 een collega van Vinkenoog, de secretaresse Odile Lienard. Het is liefde op het eerste gezicht, en omdat Vinkenoog en Juc in de verhuisrotzooi zitten – zij betrekken per 15 april 1951 een nog weer ruimer appartement op de derde etage aan de rue de Duras 7, cour-zijde (de binnenplaats bij veel Parijse gebouwen), in een zijstraatje van de chique rue du Faubourg Saint-Honoré – checkt het verse stelletje in bij een goedkoop hotel aan de rue Saint-Placide. Samen met een heuse Française in de anonimiteit van een Parijs’ hotel, het besef alleen al doet Andreus’ bloed tot het kookpunt stijgen. Zijn zelfverklaarde viriliteit, zo ervaart de naar adem happende Lienard ter plekke, blijkt geen grootspraak.

Het laatste officiële nummer van Blurb, nummer 8, verschijnt op 1 juni 1951. Ondanks de inzet en inbreng van medewerkers als Corneille, Remco Campert, Hugo Claus, Jan Hanlo, Willem Frederik Hermans, Hans Andreus, Paul Rodenko en (de een jaar eerder overleden) Hans Lodeizen, stopt Vinkenoog ermee. Het kost allemaal te veel tijd, energie en ook geld. De oplage van het immer 8 pagina’s tellende krantje was intussen namelijk opgelopen tot zo’n 300 exemplaren. Zelf formuleert Vinkenoog het verscheiden van zijn spreekbuis officieel aldus: ‘Gestopt wegens een teveel aan tijdrovende belangstelling.’

Het huwelijk tussen Juc en Simon Vinkenoog is geen lang leven beschoren. Half juni 1951, na nauwelijks een halfjaar getrouwd te zijn met de rijpere vrouw van wie hij zoveel levenslessen inhaleerde, is het alweer uit met de pret. Vinkenoog wordt namelijk onbedaarlijk verliefd op de mysterieuze Ferdina (Ferdi) Jansen. Terwijl Juc voor een theatercongres in Oslo is, beleeft Vinkenoog een authentieke coup de foudre. Hij verlaat Juc, en hun appartement aan de rue de Duras, om eind juni met Ferdi voor korte tijd het hotelletje Le Vieux-Colombier in de gelijknamige straat te betrekken. Begin juli verhuizen ze naar het naburige Hôtel de Verneuil. In de Verneuil zitten op dat moment ook Hugo Claus en zijn Elly Overzier. En op 17 juli maken Hans Andreus en Odile Lienard het feest compleet door kamer 13 te boeken in ditzelfde hotel. In september 1951 komt uit de gezamenlijke hotelpret de uitgave voort van een dichtbundeltje van de drie vrienden, aangevuld met Remco Campert, dat ze laten drukken door Rotaphot.

Die zomer van 1951 komen Vinkenoog en Stols elkaar weer tegen, nu in Parijs wanneer Stols door de Unesco wordt aangezocht om vanaf november 1951 als Technical Assistance Expert een drukkerij in Equador op poten te helpen zetten. De datum waarop Vinkenoog zijn bloemlezing moet inleveren nadert; hij moet een keuze gaan maken uit dichters en laat zich daarbij leiden door zijn persoonlijke smaak. Vinkenoog neemt werk van praktisch zijn gehele vriendenschaar in de bundel op. Hans Andreus, Remco Campert, Gerrit Kouwenaar, Hugo Claus, Jan Elburg, Jan Hanlo, Lucebert, Paul Rodenko en Koos Schuur zijn de gelukkigen. En ook, postuum, Hans Lodeizen. Karel Appel en Corneille zijn de illustratoren. En ja, Vinkenoog, die niet alleen samensteller is maar ook de inleiding schrijft, kiest toch ook werk van zichzelf.

De bundel krijgt als titel Atonaal. De eerste druk verschijnt in oktober 1951, in een oplage van 500 exemplaren. De persoonlijke keuze van Vinkenoog in die eerste druk markeert de opkomst van de Beweging van Vijftig, of kortweg de Vijftigers. Atonaal gaat de geschiedenis in als de eerste officiële bloemlezing van de Vijftigers. De als zodanig geëtiketteerde ‘beweging’ herbergt een groep jonge, vrijdenkende individuen die alle bestaande, oude poëzie omstandig morsdood verklaren, en er zelf een associatieve, uitbundig primaire, en een voor die tijd dus revolutionaire manier van dichten op na houden.

De uitgave blijkt, in retrospectief, een mijlpaal in de beginnende aanvaarding van moderne poëzie. Gladjes verloopt dat proces niet. Het werk van de Vijftigers leidt tot heftige polemieken. Bertus Aafjes schrijft in Elseviers Weekblad hoekige recensies met koppen als ‘De God van Kloos is dood; SS de poëzie binnengemarcheerd’. De kritieken verhinderen niet dat in november Atonaal in tweede druk verschijnt.

Maar het gewicht van de Vijftigers moet niet overschat worden, vindt mede-Vijftiger Gerrit Kouwenaar vele jaren later. ‘Ach, die Vijftigers, dat is een jeugdfasetje geweest. We waren niet meer dan een bij elkaar geharkt groepje. De kwaliteit van de meesten van ons werd pas later waargemaakt.’ Bertus Aafjes heeft achteraf bezien natuurlijk zelf mede aan de wieg gestaan van de Vijftigers; een idealere voedingsbodem voor groepsvorming dan het opstaan van een gemeenschappelijke vijand is er immers niet.

1952

Na vanaf eind december 1951 samen met Ferdi twee weken in Nederland te zijn verbleven – ze bezoeken onder anderen in Den Haag de beeldhouwster Lotti van der Gaag, die als rue Santeuil-bewoonster ook over is voor de feestdagen – maakt Vinkenoog zich op voor weer een nieuwe Parijse woning. Op 15 januari 1952 betrekt hij, weer met enige hulp van de Unesco, een ruime etage op de achtste verdieping aan de boulevard Garibaldi 47. Langs het statige pand glijdt, over rails op hoge ijzeren pilaren, de metro voorbij van en naar het station Sèvres-Lecourbe, op nog geen tweehonderd meter. Met Ferdi aan zijn zijde lacht het leven hem toe. Nieuw huis, nieuwe liefde en een vast inkomen. Maar hoewel hij zijn rekeningen kan betalen, is een exuberant uitgavenpatroon uitgesloten. Regelmatig eet hij bij La Petite Source, een ordinaire doch fameuze frites- en frankfurtertent aan de boulevard Saint-Germain 130, of in het overdekte gedeelte van het ernaast gelegen zijstraatje in de cour du Commerce Saint-André bij het restaurantje Chez Jean, waar voor 35 cent spaghetti (aan voornamelijk de arbeiders van enige belendende drukkerijtjes) wordt geserveerd. Vinkenoog zit er graag na een bezoek aan café Le Mabillon of aan het sigarettenbarretje Old Navy Tabac. Hij is sowieso vaak in Saint-Germain te vinden, mede vanwege de hoge boekhandeldichtheid. Bij de boekhandels La Hune en le Divan legt Vinkenoog veelvuldig kijken-niet-kopen-bezoekjes af, of doorwroet hij het aanbod van de bouquinisten langs de nabije rivier de Seine.

Het toenmalige La Petite Source, rechts van de boog, voor de ‘vette bek’ avant la lettre.

Voor het organiseren van feestjes is wél altijd ruim budget. Vinkenoog, een genereuze feestneus, organiseert in zijn appartement regelmatig blijgeestige bijeenkomsten en ongeremde partijen. Met zijn geestdriftige karakter is hij de bindende kracht in de heterogene groep Hollandse schrijvers en kunstenaars. Ook Siep van den Berg – geometrisch abstract kunstenaar die voor tekenlessen een aantal weken in Parijs verblijft – is eens te gast op zo’n feest bij Vinkenoog. Van den Berg arriveert samen met Corneille en echtgenote Henny Riemens aan de late kant: ‘Er waren allerlei nationaliteiten: Amerikanen, Fransen, Nederlanders. Het was toch wel een gekke wereld voor mij, boerenjongen uit Groningen. In een aantal kamers waren de deuren uit de scharnieren gelicht en in plaats daarvan waren gordijnen opgehangen. In elke kamer was wel een groepje mensen. Ik zat met Corneille en zijn vrouw op een divan in een van die kamers, en er waren nog wat gasten in het vertrek, komt daar een vent op ons af en die vraagt of we op willen donderen, want hij wilde even neuken!’

Na de officiële breuk met Juc, die een lange procedurele nasleep kent, is het geluk met Ferdi compleet en zet Vinkenoog zich schrap voor het langebaanwerk: er moest maar eens een roman uit zijn vingers komen, vindt hij. Vanaf het voorjaar van 1952 werkt hij een jaar lang, dagelijks een uur, in een zijkamertje van zijn nieuwe appartement op de tikmachine aan wat zijn prozadebuut moet worden.

Mede dankzij zijn vroegere werkrelatie met directrice Alice von Eugen-van Nahuys, weet Vinkenoog dat jaar zijn tweede dichtbundel, Land zonder nacht, bij uitgeverij Querido gepubliceerd te krijgen. Zijn productiviteit is sowieso opmerkelijk. Hij kan alleen in de avonduren schrijven. In december 1952 voltooit Vinkenoog het epische gedicht ‘Heren Zeventien, Proeve van waarneming’. (Pas in de winter van 1953 wordt het gedicht, met een tekening van Lucebert op het omslag, uitgegeven door Stichting De Beuk.)

1953

De jaarwisseling 1952-1953 vieren Vinkenoog en Ferdi bij hun in Parijs wonende Zuid-Afrikaanse vriend Jan Rabie en zijn vrouw, de Schotse kunstenares Marjorie Wallace, in hun woonatelier aan de rue de la Tombe-Issoire. Ondanks het mooie begin van het nieuwe jaar en de kordate voornemens slaat de narigheid al snel toe: op een ochtend in februari betrapt Ferdi Simon in bed met de half-Surinaamse Noni Lichtveld. Zij is in Parijs om aan het Syndicat des Décorateurs de Théâtre een tekenopleiding te volgen. De lichtzinnigheid komt hem duur te staan, want Ferdi Jansen vertrekt meteen. Ze vlucht naar gemeenschappelijke vriend Shinkichi Tajiri, die zijn bedrogen leerling met open armen ontvangt. (Ferdi volgde al langer beeldhouwlessen bij Tajiri.) In zijn kleine tuinatelier, op de cour achter het restaurantje Chez Wadja aan de rue de la Grande Chaumière, heeft ze voorlopig onderdak. Dat opvangen van Tajiri geschiedt overigens met volle overgave, want de twee worden verliefd. Nauwelijks een maand na de heterdaad zijn Tajiri en Ferdi al onafscheidelijk. (Tajiri en Ferdi vertrekken in 1956 naar Amsterdam, trouwen in 1957, krijgen twee dochters, verhuizen in 1962 naar een kasteel in het Limburgse Baarlo, waar Ferdi in 1969 op 42-jarige leeftijd door een ongeval in huis om het leven komt.) Vinkenoog is na het definitieve verlies van zijn ‘grote liefde’, en uitgerekend aan Tajiri, zijn Parijse vriend van het eerste uur, gebroken. Een solitair en dolend amoureus tijdvak dient zich aan.

Het manuscript van zijn eerste roman is intussen gereed. In maart 1953 levert hij het met vertrouwen in bij Querido. Maar hij ontvangt zijn modern getoonzette bundel papier retour, vergezeld van een ontmoedigend begeleidend schrijven. ‘Knoeikoek, en herschrijven’ luidt het straffe oordeel van de Querido-redactie.

Hij is gedesillusioneerd, maar denkt nog niet aan een andere uitgever. Totdat Willem Nagel, criminoloog, schrijver en een fervent Parijsbezoeker, Vinkenoogs manuscript onder de aandacht brengt van De Bezige Bij.

Op maandag 4 mei 1953 verlaten Hans Andreus en Lienard, na twee jaar, Parijs. Vanuit Hôtel de Verneuil gaan ze eerst naar de place de la République, om daarvandaan per vrachtauto op de bonnefooi koers te zetten richting Zuid-Frankrijk. Na wat omzwervingen strijken ze die zomer neer in Rome, waar ze even later de intussen ook naar die stad verhuisde Elly en Hugo Claus tegenkomen. Vinkenoog voert vanuit Parijs met beide vrienden een permanente correspondentie.

Tot aan zijn vertrek verzorgde Andreus maandelijks Parijse brieven voor het door Adriaan Morriën in 1946 opgerichte Litterair Paspoort, een tijdschrift over het buitenlandse boek. Vinkenoog, die in het voorjaar van 1953 enkele journalistieke artikelen gepubliceerd krijgt in De Groene Amsterdammer, neemt daarna, medio 1953, op verzoek van Morriën (die op dat moment al zo’n zeven jaar lang enig redacteur is), Andreus’ taak bij Litterair Paspoort over. Ruim drie jaar lang zal Vinkenoog vervolgens de Nederlandse lezers van het uitbundige Parijse cultuuraanbod op de hoogte houden. In het Théâtre de Babylone aan de boulevard Raspail 38 bezoekt hij daartoe in januari 1953 het (door Roger Blin vanaf 4 januari 1953 aldaar geregisseerde) theaterstuk En attendant Godot. De voorstelling van Beckett, favoriet schrijver van Vinkenoog, is verplichte kost. Hetzelfde geldt voor nogal wat bioscoopfilms, waaronder vooral die in de Cinématèque, met haar onbedaarlijk grote aanbod. En ook loopt Vinkenoog voortaan stelselmatig exposities af. In juni 1953 meldt Vinkenoog zich op de rue Bonaparte 47, waar Galerie Jean Loize een tentoonstelling heeft over Alfred Jarry, de surrealistische toneelschrijver avant la lettre.

Een aantal van Vinkenoogs vaste cafés bevindt zich in Saint-Germain-des-Prés, waar hij behalve Le Mabillon vooral ook Le Tournon aan de rue de Tournon bezoekt. Le Tournon is min of meer zijn ‘werkterrein’. Vinkenoog drinkt er, net als overal, zijn vertrouwde pineau of pastis en discussieert er over Engelstalige tijdschriften met onder anderen Alexander Trocchi, een zonderlinge Schotse beatnikschrijver, en met de Amerikaan George Plimpton, een ietwat elitair baasje dat vanaf 1953 uitgever is van the Paris Review.

Met vrienden loopt Vinkenoog op de vrije zaterdagen vernissages af. Galerie in en galerie uit, om aan het eind van die middagen te bezwijken voor de lokroep van de cafés Le Dôme en Le Sélect in Montparnasse. Langzaamaan verschuift het alcoholische brandpunt weer wat terug van Saint-Germain-des-Prés naar het voor de oorlog zo populaire Montparnasse. Ook brengen zijn culturele zwerftochten Vinkenoog bij de Hallen, (tot en met 1969) het voedselhart van de stad, en door Émile Zola ooit omschreven als Le Ventre de Paris, de buik van Parijs. Bij een kop goedkope uiensoep in een oud restaurantje naast de Hallen komt Vinkenoog voor het eerst in aanraking met softdrugs. Hij krijgt een stickie aangeboden. Argwanend weert hij de geste af, maar informeert bij de gever wat dat spul precies met iemand doet. ‘Cowboy-tobacco, rook maar,’ krijgt hij te horen en Vinkenoog wordt high. Even later maakt hij kennis met de Nederlandse kunstenaar Martin Engelman, die niet ver van de Hallen woont, aan de rue de Rivoli 33 op 6 hoog.

Op het liefdesvlak is Vinkenoog nog steeds desperaat. Het al vele maanden durende vacuüm dat Ferdi achtergelaten heeft, vult hij op met bioscoopafspraakjes met Noni Lichtveld en met wat geflirt in de marge. Hij laat daarbij zijn hunkerende oog zelfs vallen op de zesentwintig jaar oudere publiciste/schrijfster Josepha Mendels. Vrijgezel Mendels, die met haar zevenjarig zoontje (vlak bij de rue Santeuil) de bovenste verdieping van een armetierig pandje aan de rue Mouffetard 78 bewoont, ziet op haar beurt wel wat in het groene blaadje. (Vinkenoog schrijft in een brief in maart 1953 aan Hugo Claus over Mendels, die door Claus daarop in zijn antwoord van 22 maart 1953 omschreven wordt als Vinkenoogs ‘Mouffetardmuze’.)

Om de eenzaamheid tegen te gaan organiseert Vinkenoog thuis soirees. Op 26 juni ontvangt hij op zo’n avond Remco Campert, Karel Appel met zijn Tonie, Rudy en Ethel Kousbroek, en Josepha Mendels. Iedereen dronken, veel gelachen, maar ’s ochtends is hij weer alleen. Samen met Ed van der Elsken helpt Vinkenoog Mendels nog met haar verhuizing, naar de rue Trétaigne 9, maar de amourette verzandt. Hij vindt haar met haar 51 jaar uiteindelijk toch te oud.

In alle leegte bieden zijn baan en het schrijven enig soelaas. Bovendien betoont Vinkenoog zich vanachter zijn Unesco-bureau een onvermoeibare brievenschrijver. Brieven die hij in de baas z’n tijd typt. Ook onderhoudt hij als een verbindingsofficier de contacten met de Parijse kolonisten, evenals met degenen die Parijs inmiddels hebben verlaten. Het is allemaal prachtig, maar het blijft surrogaat. Zijn vrijgezelle rondneukleven voelt voor de vereenzaamde Vinkenoog als een juk, zelfbeklag domineert. Maar na een aantal kille ‘ontmaagdingen’ (waarover hij aan Hugo Claus per brief verslag doet in juli 1953) volgt dan toch een nieuwe romance. Vanaf de laatste week van augustus is de Nederlandse Elsetine den Daas zijn vriendin.

Midden oktober 1953 krijgt Vinkenoog Hugo Claus enige dagen te logeren, wanneer die overkomt omdat op 4 november een toneelstuk van zijn hand in het Paleis voor Schone Kunsten van Brussel wordt opgevoerd. Vinkenoog laat het toneelstuk lopen, want Elsetine brengt de eerste week van november haar herfstvakantie met Vinkenoog door aan de avenue Garibaldi (door Ed van den Elsken in een expliciete uitvoering vastgelegd op foto). Hun relatie blijkt er al snel een uit de categorie duwen en trekken, en houdt slechts een paar maanden stand. (Ed van der Elsken (‘Parijs rook zo lekker,’ zei hij) woont van 1950 tot en met 1954 in Parijs, waar hij met vrije fotografie en losse opdrachten in leven probeert te blijven. Hij woont achtereenvolgens aan de rue des Martyrs, in oktober 1950 in de rue de la Comète 17, en daarna langdurig in een hotelletje aan de rue Guisarde 12 (waar hij de beschikking heeft over een doka). Ten slotte trekt hij in bij zijn Hongaarse (eveneens fotograferende) vrouw Ata Kando aan de rue de Brancas 34 bis, in het Parijse voorstadje Sèvres. Eind 1954 verlaat Van der Elsken Parijs en keert hij terug naar Amsterdam. Zijn huwelijk loopt uit op een scheiding en Kando neemt, met medeneming van de kinderen, de benen naar Hongarije.)

Op 7 november stapt Vinkenoog in het Gare du Nord op de trein naar Brussel, om samen met Claus een week in België – waarin ze Cobra-schilder Jan Cox thuis in Brussel opzoeken – en een week in Nederland door te brengen.

Oud en nieuw brengt Vinkenoog dat jaar hoofdzakelijk samen met de dorstige toerist Jan Elburg door. Hun zuipgelag slaat een nare krater in de financiële reserves van de gastheer.

1954

Op 9 januari brengen Jan Cox en zijn echtgenote Yvonne van Ginneken een tegenbezoek aan de boulevard Garibaldi. Ter gelegenheid van Cox’ logeerpartij komt ook Pierre Alechinsky binnenvallen; Vinkenoog ontmoette de Cobra-schilder enige dagen eerder in de galerie van Paul Facchetti aan de rue de Lille, tijdens de lancering van Phases de l’Art Contemporain. Het periodiek behoort bij de in 1952 door Édouard Jaguer geïnitieerde internationale kunstbeweging ‘Phases’.Vinkenoog doet verslag van de lancering in Litterair Paspoort van maart 1954.

Het blijft intussen de zoete inval aan de boulevard Garibaldi. Neen zeggen vindt Vinkenoog lastig, ook tegen Bert Schierbeek die weer eens in de stad is en twee weken lang bij hem komt klaplopen.

Begin dat jaar dient zich, de gang komt er weer in, een nieuw en prikkelend liefdesavontuur aan wanneer Vinkenoog de indrukwekkend rondborstige Rory Warschauer schaakt. Met de roodharige, New Yorkse Warschauer beleeft Vinkenoog op een kamertje in het Hôtel de Verneuil ‘het meest opwindende liefdesspel van mijn Parijse tijd’.

Op 9 april maakt Vinkenoog een treinreis naar Rome, waar hij Elly en Hugo Claus tot en met 30 april bezoekt. Vinkenoog onderhoudt dan al ruim een jaar een bijna wekelijkse correspondentie met Claus.

Simon Vinkenoog met vriendin Rory Warschauer, omstreeks 1955 thuis aan de boulevard Garibaldi.

Ook komt het daar tot een weerzien met Hans Andreus, waardoor ‘de drie van Hôtel de Verneuil’ tijdelijk herenigd zijn.

Na terugkeer uit Rome bezoekt Vinkenoog in de maand mei voor Litterair Paspoort weer veel galeries. Hij is aanwezig bij de tentoonstelling van Kurt Schwitters in de Galerie Berggruen & Cie aan de rue de l’Université 70, en bij die van Camille Bryen in Galerie Pierre. En bij Galerie Maeght kan hij de expositie van Alberto Giacometti niet laten lopen.

Op vrijdag 28 mei 1954 is Vinkenoog, als vanzelfsprekend, present bij de opening van Karel Appels eerste solotentoonstelling in Parijs. Twee dagen eerder nog was Appel bij Vinkenoog thuis voor een feestje ter gelegenheid van Rory Warschauers verjaardag. Meer dan dertig man zijn er. Appel neemt bij die gelegenheid ook Florent Welles, een gemeenschappelijke Belgische vriend die toevallig in de stad is, op sleeptouw. Voor Vinkenoog is het immers altijd hoe meer zielen.

Van Corneille, die in mei 1954 even in Nederland is, krijgt Vinkenoog het onrustbarende bericht dat in Nederland het vijftal Remco Campert, Gerrit Kouwenaar, Lucebert, Bert Schierbeek en Jan Elburg een eigen bloemlezing voorbereiden. (Vijf 5 tigers zal in 1955 verschijnen.) Vinkenoog voelt zich gepasseerd, en schakelt acuut zijn Romeinse vrienden Claus en Andreus in om met een ‘buitenlandse’ repliek te komen. Hij aast op een confrontatie van drie tegen vijf. Uitgever Stols wordt ervoor benaderd, AtoMaal moet het verweer gaan heten, maar Claus en Andreus haken af; beiden wensen zich niet wezenlijk druk te maken om het noordelijke geneuzel, waarna Vinkenoogs idee sneeft.

Eind mei zijn Gerard van het Reve en Hanny Michaelis twee weken in Parijs, de pinksterdagen brengen ze bij Vinkenoog door. De onderlinge conversaties aan de boulevard Garibaldi verlopen stroef; Reve zit midden in zijn potsierlijke Engelstalige periode en weigert halsstarrig Nederlands te spreken.

Het is de periode dat Rudy Kousbroek, ongewild, een toenemende wrevel wekt bij Vinkenoog: het hindert hem dat Kousbroeks gespreksonderwerpen zo weinig op zijn eigen belangstelling aansluiten. Niet alleen door Vinkenoog, maar ook door Appel en anderen wordt Kousbroek nogal eens lacherig tegemoet getreden zodra hij weer eens ongevraagd allerlei wetenschappelijke wijsheden over Bach of carburateurs ten beste geeft.

Vinkenoog ziet en bezoekt de rue Santeuil-bewoners intussen steeds minder. De zelfverklaarde kosmopoliet richt zijn aandacht behalve op logés en zijn correspondentie nu vaker op zijn buitenlandse, overwegend Amerikaanse vrienden. Ook is, na het overlopen van Ferdi, de verhouding met Shinkichi Tajiri goeddeels genormaliseerd. Tajiri heeft zojuist een zijstap gemaakt met zijn eerste, enkele minuten durende speelfilm The Vipers. De 16 mm-documentaire, met als thema marihuana, hasj en high-zijn, wint in 1955 in Cannes een Gouden Leeuw voor het Beste Gebruik van Filmtaal. Maar de primeur had Vinkenoog: bij hem thuis vertoont Tajiri de film voor de eerste keer. Het onderwerp werkt kennelijk aanstekelijk: Vinkenoogs eigen proefondervindelijkheden op dat terrein zet hij vanaf die dag in gang. Tajiri en Corneille zijn vanaf 1954 min of meer nog de enigen bij wie Vinkenoog zelf graag thuis op bezoek gaat.

In de Salle Pleyel aan de rue du Faubourg Saint-Honoré 252 bezoekt Vinkenoog op 7 juni 1954 een groot jazzfestival waar Thelonious Monk en Gerry Mulligan optreden. De jazzmuziek is voor alle Nederlanders, behalve dan voor Kousbroek, de ultieme muziekpassie. Vinkenoog kent alle jazzkelders van Saint-Germain: bij La Rose Rouge aan de rue de Rennes, en, vlak om de hoek, bij de Club du Vieux-Colombier, loopt Vinkenoog vaak naar binnen, in gezelschap van een vriend of vriendin. En in de danshal Le Bal Nègre zijn in het weekend Vinkenoogs vervaarlijk opzwaaiende ledematen te bewonderen, wanneer hij zijn slungelige lichaam meet met die van de donkere dansatleten.

Hans Andreus raakt in Italië intussen wegens labiliteit, ruzies, depressies – mede veroorzaakt door zijn aanmelding in oorlogstijd als vrijwilliger bij de Waffen SS, een dramatische onbezonnenheid die hij maar niet verteerd krijgt – en hieruit voortvloeiende relationele narigheid steeds verder verwijderd van Odile Lienard. Hij stort op 2 augustus 1954 psychisch volledig in. Halsoverkop vertrekt hij een dag later per vliegtuig naar Nederland voor een zes maanden durende psychiatrische behandeling. Vinkenoog moet zijn Andreus-correspondentie daardoor voortaan richten aan verpleeghuis Novalis (nu: De Banjaard) aan de Scheveningseweg 92 in Den Haag.

Uitgeverij De Bezige Bij heeft het manuscript van Vinkenoog intussen gelezen en goed bevonden. De uitgeverij heeft zijn antenne kennelijk wat meer op de tijdgeest afgesteld, engageerde eerder ook al een enkele Vijftiger, en laat Vinkenoog debuteren. Zijn roman Zolang te water verschijnt in de herfst van 1954. Het overwegend autobiografische, niets verhullende boek speelt in het Parijs van de late jaren veertig en de vroege jaren vijftig, en in hoofdpersoon Vera herkennen velen Ferdi Jansen. De roman, die in een oplage van 1000 exemplaren wordt gedrukt, ontlokt in 1955 meerdere recensies waarin de nieuwbakken romancier ongepolijste kritiek moet incasseren. (In de zesde druk van 1966 is een aantal van die recensies opgenomen.) Vinkenoog wordt weggezet als een ‘ontwortelde en losgeslagen aansteller, die kritiekloos koketteert en dweept met alle laatste nieuwigheden’. Maar ook loftuitingen vallen het boek ten deel. Louis Paul Boon: ‘Zolang te water is een mooi boek en een moedig boek [...] Het zegt dieper en overtuigender nog dan De Avonden dat deze jeugd aan haar lot werd overgelaten [...] En bijna zonder pijn bekent het, dat zij diep pessimistisch, ongelovig en amoreel is... en juist hierdoor geeft het een kaakslag aan de oudere generaties, die optimistisch, gelovig en immoreel waren.’

In de herfst van 1954 moet Vinkenoog voor zijn werk twee maanden naar Uruguay. Een hoogtepunt. (Hugo Claus, aan wie Vinkenoog dit laat weten, is stinkend jaloers.) Hij vliegt op 21 oktober als stafmedewerker naar Montevideo voor deelname aan de General Conference, de algemene ledenvergadering van de Unesco, die gehouden wordt in het deftige Palacio Legislativo. Tijdens Vinkenoogs afwezigheid bezoekt Hugo Claus, op de boulevard Garibaldi, Rory Warschauer. ‘Heimelijk,’ zegt de intussen uit Rome teruggekeerde Odile Lienard, die hiermee insinueert dat de twee het samen nogal prettig gehad hebben. Vinkenoog zelf houdt het er later maar op dat hij Claus op de mogelijkheid gewezen heeft, in algemene zin, eventueel in zijn appartement te kunnen logeren.

1955

Simon Vinkenoog, meestal zo rusteloos, brengt het jaar 1955 door in betrekkelijke lethargie. Hij schrijft iets voor Litterair Paspoort, en wat over beeldende kunst voor De Groene Amsterdammer.

Hans Andreus is intussen ontslagen uit het Haagse tehuis, en besluit in het voorjaar van 1955 zijn relatie met de in Clamart wonende Lienard nieuw leven in te blazen. Tevergeefs. De definitieve breuk van de al langer roestende verhouding tussen Andreus en Lienard is een feit. Vanaf begin juli heeft Vinkenoog zijn met de liefde en ook nog altijd met zichzelf tobbende vriend weer te logeren. Drie weken lang. Ze schrijven die maand samen de bundel Tweespraak, een dialoog in versvorm met gedichten van beiden, in 1956 uitgegeven door A.A.M. Stols. Na de logeerpartij checkt Andreus in bij Hôtel Scandinavie aan de rue de Tournon 27. (In september 1955 keert hij definitief terug naar Nederland, waar hij zijn sinds 1951 bestaande functie van Podium-redacteur serieus oppakt – hij had die functie vanwege alle omzwervingen nogal laten versloffen – en zorgt er mede voor dat de Vijftigers in Podium een belangrijke spreekbuis hebben.)

Eind juli hebben Vinkenoog en Warschauer een week lang Gerrit Kouwenaar met vrouw Tientje Louw over de vloer, waarna de maand augustus intreedt, oftewel de maand waarin in Parijs traditiegetrouw niets gebeurt. Vinkenoog vertoeft dan graag, hij doet het vaker voor een weekend, in het Normandische kustplaatsje Dieppe.

Een vrolijk verzetje na de vakantie vormt de omvangrijke duotentoonstelling die Karel Appel samen met beeldhouwer César Baldaccini heeft in oktober bij Galerie Rive Droite. Tussendoor dicht Vinkenoog verzen voor een bundeltje, zijn vierde geschreven in Parijs, dat De Bezige Bij in 1955 uitgeeft: Lessen uit de nieuwe school van taboes en andere gedichten. Maar verder? Hij beklaagt zich erover dat er helemaal niets in de stad gebeurt.

Eind dat jaar zorgt Hugo Claus nog voor enige opwinding in het monotone bestaan. Op 22 november zit Vinkenoog in gezelschap van Warschauer op het pluche van het Théâtre de l’Oeuvre aan de rue de Clichy 55, voor de Franse première van Hugo Claus’ vertaalde toneelstuk Een bruid in de morgen. Claus, die Rome begin dat jaar achter zich had gelaten, en nu in België woont, had twee vrijkaarten voor Vinkenoog geregeld.

In december verneemt Vinkenoog van zijn Unesco-superieuren dat hij hoogstwaarschijnlijk over tien maanden weer op pad mag, dit keer naar India. Aan Claus schrijft hij dat hij na die eventuele trip Parijs mogelijk inruilt voor Amsterdam. Amsterdam lijkt tien jaar na de oorlog eindelijk opgeleefd, terwijl de Parijse omstandigheden voor Vinkenoog zijn veranderd: veel vrienden hebben de stad verlaten of zijn uit zijn vizier geraakt. Bovendien is het ambtenarensfeertje bij de Unesco hem gaan tegenstaan: het salaris is nog zijn enige motivatie.

Op de valreep van dat jaar wandelt Marcel Polak Vinkenoogs privéleven binnen. Polak, een al tijden door Parijs dolende, miskende collagekunstenaar, is van de nogal nadrukkelijk aanwezige soort, maar weet bij Vinkenoog dan al zo’n twee jaar lang compassie voor zijn misère op te wekken. Rond de jaarwisseling forceert Polak een (wrevelig verlopende) logeerpartij van een maand: hij trekt met zijn hele hebben en houwen bij Vinkenoog in.

(Marcel Polak, in 1902 geboren, nagenoeg zijn gehele familie verloren in de Tweede Wereldoorlog, is in de eerste helft van de jaren vijftig wegens belastingschulden naar Parijs gevlucht, waar hij verwordt tot een met zijn gezondheid tobbende, dakloze, oudere wannabe-kunstenaar. Hij weet als verbaal begaafde fantast in 1960 met zijn collagewerk onder meer een eigen expositie los te peuteren bij galerie Lacloche op de place Vendôme 8. In 1962 laat hij onder helse suikerziektepijnen op 59-jarige leeftijd, moederziel alleen in een troosteloos Parijs ziekenhuis, het leven. Over Marcel Polak publiceert Vinkenoog in 1969 een in memoriamboekje bij De Bezige Bij.)

1956

Na een relatie van twee jaar laat Vinkenoog in maart 1956 Rory Warschauer lopen voor Suzanne Lecointre, die hij ontmoet via Marcel Polak. Zij is Vinkenoogs zesde en laatste Parijse liefde. Bijna geheel 1956 werkt hij aan zijn tweede roman: de opvolger van Zolang te water is geïnspireerd door zijn Uruguayaanse ervaringen. Hij wil het boek hoe dan ook af hebben voor, mocht het doorgaan, de reis naar India. Maar wie het boek moet uitgeven is nog de vraag: Vinkenoog kniest over de matige hoeveelheid aandacht die hij geniet vanuit de Amsterdamse Van Miereveldstraat 1, het hoofdkwartier van De Bezige Bij. (De roman, Wij helden, zal in 1957 toch door hen worden uitgegeven.)

Gerard van het Reve komt in de zomer van 1956 andermaal op bezoek in Parijs, een intussen jaarlijkse gewoonte waarbij hij de eerste week uitvreet bij de Hollanders; Vinkenoog is wederom gastheer.

Van 16 oktober tot en met midden december mag Vinkenoog inderdaad naar India, als staflid tijdens de Unesco-conferentie in New Delhi. Bij terugkeer wordt hem duidelijker gewaar dat tussen hem en de Parijzenaars maar geen warme band wil ontstaan, al acht hij zich zelf intussen wel, na zeven Parijse jaren, volledig geassimileerd.Veel Fransen zien Hollanders als wat primitieve Batavieren. Wanneer Vinkenoog zijn Unesco-collega’s uitnodigde mee te gaan naar Amsterdam, kreeg hij te horen: ‘Qu’est-ce qu’on a à foutre dans ce pays de grenouilles’ (Wat hebben wij te schaften in dat kikkerland). En als hij op een dag in de stationshal van het Gare du Nord per ongeluk met zijn koffer tegen een Fransman op loopt hoort hij terstond een korzelig: Ah, ces sales étrangers! De grootheidswaan en de onbetamelijkheden van nogal wat Parijzenaars jegens buitenlanders komen boven op het in 1956 losgebrande Frans-Algerijns koloniale conflict, waardoor plotseling machinegeweren om de schouders hangen van de eveneens plotseling op elke straathoek staande politieagenten. Bovendien is er de aanstaande verhuizing van de Unesco naar een nieuw hoofdkantoor, waardoor een onheilspellend perspectief lonkt van maandenlang dossiers sjouwen. Niets voor hem. Amsterdam begint te trekken.

De beslissing terug te gaan wankelt nog heel even wanneer Hans Andreus Vinkenoog wijst op de grote mate van financiële zekerheid, en daarmee de aangename onafhankelijkheid die de routineuze Unesco-betrekking oplevert. Toch neemt Vinkenoog ontslag – hij krijgt zelfs nog een potje pensioengeld van tienduizend Franse francs mee – en vertrekt samen met Suzanne Lecointre in december 1956 naar Amsterdam. Zijn Hollandse correspondentieadres tijdens zijn Parijse epoque, dat van zijn moeder in Amsterdam aan de Govert Flinckstraat 164, kan komen te vervallen, want samen met Lecointre betrekt Vinkenoog op de derde verdieping van de Herengracht 292 een tweekamerappartementje. Hij hunkert naar deelname aan het Amsterdamse literaire leven. Als volgroeid kosmopoliet meldt de 28-jarige Simon Vinkenoog zich begin 1957 op het Leidseplein.

Woon- en verblijfadressen

1948 hotel in rue Riant

1949 hotel in rue de Courcelles

1949 rue Adèle 2

1949 avenue Victor Hugo 121 – Clamart

1950-1951 boulevard Jean-Jaurès 21 (4e verdieping)

1951 rue de Duras 7 (3e verdieping)

1951 Hôtel du Vieux-Colombier, rue du Vieux-Colombier 4

1951 Hôtel de Verneuil, rue de Verneuil 29

1952-1956 boulevard Garibaldi 47 (8e verdieping)

Werk

1948-1949

Académie de la Grande Chaumière, rue de la Grande Chaumière 14

Atelier Fernand Léger, boulevard de Clichy 104, en boulevard Montmartre 10

Académie des Beaux-Arts, rue Bonaparte 14

Académie Julien, rue du Dragon 31

1949-1956

Unesco, avenue Kléber 19

Bars-Brasseries

Le Sélect, boulevard du Montparnasse 99

Le Mabillon, boulevard Saint-Germain 164

Le Dôme, boulevard du Montparnasse 108

Le Tournon, rue de Tournon 18

Chez Moineau, rue du Four 22

Royal Saint-Germain, boulevard Saint-Germain 149

Old Navy Tabac, boulevard Saint-Germain 150

La Chope Gauloise, rue du Four 33

La Pergola, rue du Four 1/boulevard Saint-Germain

Restaurants

Chez Wadja, rue de la Grande Chaumière 10

Rue Monsieur le Prince, de Vietnamese restaurantjes

Orestias, rue Grégoire de Tours 4

Chez Zorbas, rue Grégoire de Tours 14

La Petite Source, boulevard Saint-Germain 130

Chez Jean, cour du Commerce Saint-André

Unesco, bedrijfsrestaurant, avenue Kléber 19

Boekhandels

Le Mistral (nu Shakespeare and Company), rue de la Bûcherie 37

La Hune, boulevard Saint-Germain 170

Gibert Jeune, place Saint-Michel 5

Le Divan, rue de l’Abbaye 18 (hoek met rue Bonaparte 37)

Theaters

Théâtre de l’Athénée, square de l’Opéra-Louis Jouvet, rue Boudreau 7 (en rue Caumartin 24)

Théâtre de Babylone, boulevard Raspail 38

Théâtre de l’Oeuvre, rue de Clichy 55

Bioscopen

Cinémathèque Française, avenue de Messine 7 (1948-1963)

Théâtre de la Huchette, rue de la Huchette 23

Overig vertier

Salle Pleyel, rue du Faubourg Saint-Honoré 252

Club de Tabou, rue Dauphine 33

Club du Vieux-Colombier, rue du Vieux-Colombier 21

La Rose Rouge, rue de Rennes 76

Charlot, rue du Four

Bal Nègre, rue Blomet 33

Cave l’Arlequin, rue du Four 1/boulevard Saint-Germain 131 bis (onder La Pergola)

Chez Moineau, rue du Four 22

Galeries

Galerie Jean Loize, rue Bonaparte 47

Studio Facchetti, rue de Lille 17

Galerie Colette Allendy, rue de l’Assomption 67

Galerie Berggruen & Cie, rue de l’Université 70

Galerie Pierre, rue des Beaux-Arts 2

Galerie Maeght, rue de Téhéran 13

Musea

Musée de l’Homme (Passy vleugel van het Palais de Chaillot), place du Trocadéro et du 11 novembre 17

Musée Municipal d’Art Moderne, avenue du Président Wilson 11

Publicaties

Poëzie

Wondkoorts (1950)

Vierendelen (1951)

Land zonder nacht (1952)

Heren Zeventien (1953)

Lessen uit de nieuwe school van taboes (1955)

Tweespraak (1956)

Atonaal (1951, als samensteller)

Romans

Zolang te water (1954)

Wij helden (1957)

Karel Appel

In het cursusjaar 1942-1943 wordt de 21-jarige Karel Appel toegelaten op de Rijksacademie van Amsterdam. Hij zal daar twee jaar tekenlessen volgen. Voor Appel is dit tevens de manier om uit handen van de Duitse bezetter te blijven. Een jaar later meldt ook Corneille zich aan op de academie, waarna zich tussen de twee een innige vriendschap ontwikkelt. Dit is opmerkelijk gezien de totaal verschillende karakters: Appel staat te boek als ruwe bolster, Corneille gaat als fijnbesnaard door het leven. Wat ze delen is hun temperament en artistieke ambities.

Appel heeft tijdens de oorlog een atelier aan de Zwanenburgwal 42, een plek waar zijn vriend Jan Sierhuis nog wel eens binnenwipt. Artistiek gezien is Appel geporteerd voor de Amsterdamse impressionist George Hendrik Breitner en voor Vincent van Gogh en Kees van Dongen. Na de oorlog maakt hij kennis met het expressionistische werk van Die Brücke-groep van Emil Nolde en Ernst Ludwig Kirchner, maar het zijn vooral Picasso en Matisse die hem inspireren. Appel ontrukt zich hiermee aan de, zoals Hugo Claus het verwoordde, ‘dodelijk wurgende schillen en korsten van het academieonderricht’.

Na de bevrijding vindt Appel zijn atelier volledig gestript en vernield terug. (Hij was tijdens de Hongerwinter op overlevingstocht door Noord- en Oost-Nederland.) Noodgedwongen hopt hij als een stadsnomade van adres naar adres. Eerst vindt hij een tijdelijk onderkomen in het huis van debuterend modeontwerper Max Heymans aan het Frederiksplein, daarna op een adres aan de Kloveniersburgwal en vervolgens aan de Blasiusstraat. Zijn eerste liefde Truusje trekt daar bij hem in maar zal enkele maanden later al, in 1947, tragisch aan haar einde komen als zij in een tijdsbestek van een week letterlijk opgevreten wordt door de vliegende tering.

Appel bewoont dan intussen een gammele zolder zonder gas en elektra in Huize Smyrna aan de Oudezijds Voorburgwal 127. Hij deelt het huis met tientallen huurders van diverse artistieke pluimage.

De vriendschap met Corneille verschaft Appel de kans om in juli 1945 voor het eerst over de grens te kijken. Ze maken samen een trip naar België, waar Corneille nog familie heeft wonen. Via Marietje Beverloo ontmoeten ze in Luik de bemiddelde kunstverzamelaar Ernest van Zuylen, die hun meegebrachte werken bijna allemaal opkoopt. Het geld dat ze cash toucheren is schreeuwend welkom. Van Zuylen is een van de weinigen die Karel Appel als schilder en als mens serieus neemt, een warm bad voor iemand die zich in Nederland behandeld weet als een nietsnut en paria: het metier van kunstschilder wordt in het naoorlogse Nederland nauwelijks voor vol aangezien. Van Zuylen wordt Karel Appels eerste verzamelaar.

Een jaar later ontmoeten de vrienden tijdens een tweede trip naar België de Belgische schilders Louis van Lint en Marc Mendelson, kopstukken van de in 1945 opgerichte schildersgroep Jeune Peinture Belge. Ze blijven enige weken hangen en voelen er zich gewaardeerd als kunstschilder. Toch debuteert Appel in zijn thuisland: via zijn Groningse kennis Siep van den Berg – behalve kunstschilder ook kunstadviseur – krijgt hij begin april 1946 bij het Beerenhuis aan de Folkingestraat in Groningen zijn allereerste expositie, en nog solo ook. Het werk is hoofdzakelijk gemaakt met goedkope waterverf. Er wordt niets verkocht.

Een tweede poging tot succes is zijn deelname in juni 1946 aan de tentoonstelling ‘Jonge Schilders’ in het Stedelijk Museum van Amsterdam. Appel hangt er met negentien werken die variëren in prijs van honderd tot vierhonderd gulden. Hij verkoopt wederom geen enkel werk.

Willem Frederik Hermans schrijft over de tentoonstelling in de Baanbreker (een na de oorlog door uitgever Geert van Oorschot opgericht weekblad ‘voor politiek en cultuur’, dat in 1946 alweer ter ziele gaat): ‘De met grote brede vegen verf bewerkte doeken van Karel Appel verraden soms iets dat iets kan beloven.’ Over het algemeen zijn de reacties in de pers op de expositie zurig. Trouw rept van ‘fröbelwerk’ terwijl Het Parool ‘De Schrik der Aestheten’ kopt.

Een van Appels werken in het Stedelijk betrof een portret van Tonie Sluyter, de 17-jarige dochter van Gerard Sluyter, met wie Appel bevriend is. Appel had Tonie, negen jaar jonger dan hijzelf, in de lente van 1946 leren kennen en gevraagd of ze wilde poseren. Zijn relatie met Tonie wordt, zeker na de dood van Truusje, steeds hechter en in 1947 trekt ze bij hem in op de zolder aan de Oudezijds Voorburgwal. De liefde veroorzaakt kennelijk een torenhoge scheppingsdrang want Appel produceert niet alleen schilderijen, tekeningen en gouaches, maar experimenteert tegelijkertijd als een wildeman met ijzer, hout, gips, klei en oude huisraad.

1947

Na een duo-tentoonstelling van Appel en Corneille in de Amsterdamse galerie ’t Gildehuys (waar Appel zowaar een werk verkoopt), vertrekt Corneille enige maanden naar Hongarije. Na terugkeer wordt hij in de herfst door de Parijzenaar Jacques Doucet, die hij in Boedapest had leren kennen, uitgenodigd naar Parijs te komen en ligt het voor de hand dat hij zijn makker Appel meevraagt.

Gastheer Doucet fungeert als gids, waardoor Appel kan proeven van de surrealisten, van de fauvisten (Matisse) en van werk van Picasso, Braque, Chagall en Magnelli. In het Musée Trocadero (nu Musée de l’Homme) raakt de barbaarse kunst hem diep, terwijl hij op de place Vendôme 17 zijn ogen uit kijkt bij Galerie Drouin. Drouin heeft enkele Art Brut-portretten van Jean Dubuffet in de collectie waarop Dubuffets experimenten met ‘kindertekeningen’, primitieve lijnen, kleuren en materialen naar voren komen. Een andere sensatie is om Edouard Pignon en zijn werk zomaar in het echt te zien; in het atelier van deze communistisch angehauchte schilder aan de rue du Moulin Vert 23 herkent Appel enige schilderijen van plaatjes uit een eerder thuis bestudeerd album.

Het verblijf in Parijs wakkert de non-conformistische tendensen bij Appel sterk aan, maar hij probeert zich aan de invloeden van andere schilders te onttrekken. Weg met alle conventies, weg met de bloedeloze abstracties en ook met de pessimistische surrealistische kunst. ‘Gooi alles overboord,’ roept hij. Zo heeft hij de onstuitbare drang om door de moderne gezichtsbepaler Picasso ‘heen te breken’. En hij begint met beeldhouwen en het maken van assemblages. Eind 1947 voelt Appel zich artistiek vrij en bevrijd. Op 2 december schrijft hij in een briefje aan Corneille opgetogen: ‘Ik ben er doorheen gestoten.’

Bij de Amsterdamse kunsthandel Santee Landweer had Appel in februari dat jaar schilderijen opgemerkt van ene Constant Nieuwenhuys. In diens werk herkende hij eenzelfde vernieuwingsdrift. In de herfst van 1947 ontmoet Appel hem stomtoevallig omdat Constant, zoals zijn kunstenaarsnaam luidt, een vriend blijkt van de hoofdhuurder van Huize Smyrna. Kort daarop introduceert Appel ook Corneille bij Constant waarna algauw blijkt dat het drietal de ambitie deelt het Nederlandse kunstklimaat eens frisse mores te leren. Esthetiek staat nieuwe creativiteit maar in de weg, vinden ze. Om beter gehoord te kunnen worden besluiten ze naar buiten te treden en roepen ze op 16 december 1947 de ‘Experimentele Groep Nederland’ in het leven. Voorlopig aantal leden: drie.

Met Kerstmis brengen Jacques Doucet en zijn vriendin Andrée een tegenbezoek aan Amsterdam. Zij logeren tussen allerlei halfvoltooide totempalen op de kierende plankenvloer van Appels steenkoude zolder. (Appel: ‘Maar het waren wel mooie en goeie zeventiende-eeuwse planken.’) Een spartaanse ervaring, waar de Doucets nog jarenlang met afgrijzen aan terugdenken.

1948

Aan de Keizersgracht 463 heeft midden februari bij kunsthandel Santee Landweer, waar Constant immers contacten heeft, de eerste gezamenlijke tentoonstelling van Appel, Constant en Corneille plaats. Het beetje aandacht dat de schrijvende pers aan de expositie wijdt, is (intussen) inhoudelijk voorspelbaar: termen als ‘kinderachtig’, ‘barbaars’ en ‘onkunde’ domineren de artikeltjes. Er wordt weinig verkocht. Tot de enkelingen die daadwerkelijk belangstelling hebben voor de werken van Appel behoort de Haagse meubelontwerper Martin Visser, die af en toe iets (op afbetaling) koopt, en door de schilder regelmatig verwelkomd wordt op zijn zolder.

Er komt veel te weinig geld binnen. Appel is genoodzaakt eenmaal in de week als avondportier bij Bar Madrid aan het Rokin te werken. Achter het raam van de kroeg etaleert hij een uit afval opgetrokken object, genaamd Drift op zolder, waarmee dusdanig het misnoegen van passanten wordt opgewekt dat er al spoedig een steen door de ruit suist.

In het voorjaar van 1948 brengt het Stedelijk Museum van Amsterdam de tentoonstelling Amsterdamse schilders van nu. Appel doet uiteraard mee. Hij is een van de honderdtachtig schilders die ieder twee stukken mogen inzenden. Organisator Jan Sluyters zorgt ervoor dat Appel, samen met Corneille en Constant, in de grote erezaal komt te hangen. Op 5 april, direct na afloop van de expositie, ontvangt het gemeentebestuur van Amsterdam een briefje: ‘Geachte heer. Zou ik in aanmerking kunnen komen voor een muurschildering? Hopende antwoord van u te ontvangen teken ik, Hoogachtend. C.K. Appel.’ Appel hoort hierop een halfjaar niks. Wel koopt het Stedelijk Museum een maand na de expositie voor de eerste maal een werk van Appel. Voor Het Matrozenmeisje ontvangt hij 400 gulden. Een bescheiden doorbraak.

Appel lift in juni van dat jaar in zijn eentje naar Cassis voor een primitieve werkvakantie, maar algauw ontvangt Tonie zijn telegram: ‘Kom meteen!’ Ze wordt tijdens de lange lifttocht vergezeld door Constant, die het in Cassis aflegt van de hitte en na twee dagen naar Nederland terugkeert. Appel slaat zijn sculpturen op in een ruimte in het station van Marseille en reist met Tonie door naar Corsica. Op de terugweg verblijven ze tien dagen in Parijs.

Ze kunnen logeren in een luxe appartement van een vriend van Jacques Doucet, vlak bij de boulevard Saint-Michel. Doucet introduceert Appel bij Colette Allendy, die in het nogal afgelegen zestiende arrondissement een avant-gardegalerie drijft. Allendy blijkt enthousiast over het expressieve werk van Appel en koopt van hem twee, even tevoren in Cassis vervaardigde, sculpturen. (In een briefje aan Corneille rept Appel, wiens kennis van de Franse taal hevig rammelt, van ‘de galerie van Goelett Alende’.) Appel en Tonie dompelen zich onder in het stadsvertier, ze eten en drinken zich kogelrond (Tonie is dagelijks dronken), en bezoeken, aanvankelijk samen met Doucet, dag in dag uit de swingende optredens van het jazzensemble van Claude Luter aan de rue des Carmes 5 in de club Le Lorientais. Parijs als de hemel.

In de zomer van 1948 worden op aandringen van Constant naam en statuur van de experimentele groep veranderd. ‘Nederland’ wordt vervangen door het internationaal bruikbaarder Holland. De groep is intussen uitgebreid met de schilders Anton Rooskens, Jan Nieuwenhuys (jongere broer van Constant) en Theo Wolvecamp. Na de formele oprichting in juli van de ‘Experimentele Groep in Holland’, inclusief statuten en taakverdelingen, wordt ook op 19 augustus Eugène Brands nog (zoals hij het zelf noemt) ingelijfd. En in december sluiten zich nog enige jonge dichters bij de experimentelen aan, onder wie Lucebert, die vrijt met Tonies jongste zusje Sylvia Sluyter. Karel Appel houdt zich wat afzijdig van alle verhitte debatten over de opdracht van de kunst en haar maatschappelijke relevantie. Hij heeft met name weinig op met het marxistisch georiënteerde getheoretiseer van Constant over de beginselen van de groep. Appel vindt het in toenemende mate allemaal maar lulkoek. Hij roept: ‘Van Karl Marx kan ik niet eten, van Karel Appel wel.’ Bovendien heeft Appel het liever over materiaalgebruik, over lust en passie, kortom over het schilderen zelf.

Op zijn Bijenkorfse meubelafdeling exposeert Martin Visser die zomer, ter decoratie bij zijn sofa’s en ander zitgemak, werk van onder meer Karel Appel. Aldo van Eyck maakt in het warenhuis kennis met het werk, is onder de indruk, en bezoekt Appels atelier. Bij binnenkomst trekt Van Eyck wit weg, uit angst door de oorverdovend krakende vloer te zakken. Hij geeft Appel een paar overtollige deuren om over de gevaarlijkste vloerdelen heen te leggen; Appel heeft er een bewonderaar en koper bij.

Na een halfjaar geduld krijgt Appel antwoord op zijn verzoek om een muurschildering voor Amsterdam te maken. Hij mag een ontwerp presenteren ter decoratie van de koffieruimte van het stadhuis (het huidige hotel The Grand aan de Oudezijds Voorburgwal).Voor de schets krijgt hij 200 gulden, en voor de schildering zelf 100 gulden per vierkante meter, mocht hij de klus krijgen. Zijn eerste schets van Vragende Kinderen valt niet in goede aarde, de tweede wordt wel goedgekeurd, maar de opdracht is nog niet definitief.

Naast Bar Madrid aan het Rokin zit op nummer 126 de gerenommeerde kunstzaal Van Lier, waar Appel in oktober 1948 enige tekeningen mag exposeren. Ook Corneille en Constant doen mee.

Het is overigens Constants overtuiging dat een experimenteel kunstfront alleen kansrijk is wanneer het breed en internationaal opereert. Eerder al zijn in Denemarken, in Frankrijk en in België experimentele kunstgroeperingen ontkiemd, waarmee Constant contact legt. De eerste week van november 1948 vertrekken de drie pioniers naar Christian Dotremont in Brussel, de representant van de Belgen, om daarna gezamenlijk door te reizen naar Parijs. Van 5 tot en met 7 november 1948 organiseren de Franse revolutionaire surrealisten namelijk een kunstconferentie in het Maison des Lettres van de Parijse universiteit aan de rue Férou 6, vlak bij de Jardin de Luxembourg. Een van de doelstellingen van de bijeenkomst, die de uitvoerige benaming ‘Conférence du Centre International de documentation sur l’art d’avant-garde’ meekrijgt, is het onderzoeken van een verregaande internationale samenwerking tussen de diverse experimentelelandengenootschappen. Gelijktijdig aan de conferentie stelt de Parijse galerie Jean Bard ook enige werken tentoon (tijdens de expositie van collagekunstenaar Max Bucaille van 7 november tot 3 december aldaar) van een aantal conferentiedeelnemers, waaronder van ieder van de Nederlanders een doek.

Op de laatste avond van de conferentie spat de aanvankelijk zo broederlijke cohesie onder de deelnemers uiteen. De vertegenwoordigers van België, Denemarken en de drie Nederlanders hebben geen enkele voeling meer met het (op ergelijk dominante wijze gedebiteerde) Franse gedachtegoed, en vertrekken omstandig. De dag erna verzamelen de drie dissidente groepjes zich in het café van Hôtel Notre Dame aan de quai Saint-Michel, op de hoek met de rue du Petit Pont. Dotremont krabbelt daar, aan hun cafétafeltje, een papiertje vol met gemeenschappelijke uitgangspunten. Corneille vertaalt voor Appel, die niets begrijpt van de in het Frans opgestelde verklaring. ‘La cause était entendue’ – vrij naar de leuze van de gewraakte conferentie: ‘La cause est entendue’ – staat er boven aan het velletje papier. De oprichting van de groep die Cobra gaat heten is een feit. (In uitgelaten stemming roept Appel tegen de kelner: sje feu uun sjoode fieje, ik wil een hete meid.)

Solist Karel Appel is daarmee binnen vier maanden lid geworden van twee gezelschappen die de kunstrevolutie prediken.

Na de oprichting reist Appel samen met Tonie, Constant en Corneille per trein naar Denemarken voor een eerste gezamenlijke Cobra-expositie. In Kopenhagen nemen ze vanaf 19 november 1948 deel aan de jaarlijkse Høst-tentoonstelling: Høst is het Deense equivalent van de Nederlandse Experimentelen. Bij die gelegenheid wordt de eerste en tevens enige officiële foto ooit gemaakt van de (bijna) voltallige Cobra-groep. Appel waardeert de primitiviteit in de schilderijen van de Cobra-Denen, maar het maatschappelijke engagement, stokpaard van niet alleen Constant maar ook van de Deense leidsman Asger Jorn, laat Appel koud.

Eind december 1948 richt Martin Visser op zijn meubelafdeling in de Bijenkorf weer een geïmproviseerde tentoonstelling in, ditmaal van alle schilders van de Experimentele Groep in Holland. Appels Drift op zolder hangt er ook weer, te koop voor duizend gulden.

1949

Het tweede en laatste nummer van Reflex, met daarin afgedrukt Appels Vragende Kinderen, verschijnt in februari 1949. Om de internationale oriëntatie van de Hollandse groep te benadrukken verzorgt Jacques Doucet – hij is intussen ook tot Cobra toegetreden – het omslag. De naam Cobra echter wordt in de uitgave geen enkele keer gebezigd. (Reflex zal even later opgaan in het in maart 1949 gelanceerde periodiek Cobra.)

Diezelfde maand hangen in de Bijenkorf tussen het schrale aanbod van sobere wederopbouwmeubeltjes voor de derde keer diverse gouaches, schilderijen en tekeningen van de Experimentele Groep in Holland: Martin Vissers initiatief ten behoeve van experimentele kunst.

Zes maanden na de goedkeuring van de stadhuisschets (en dus intussen bijna een jaar na de aanvraag) mag Appel zijn Vragende Kinderen als fresco aanbrengen, waarna de commissie alsnog ja of nee wil kunnen zeggen. De datum ‘14.3.49’ op de muur is nog niet droog of het gedonder begint al. De Commissie Exploitatie Koffiekamer Stadhuis (!) walgt van de ‘onbegrijpelijke’ afbeelding (vragende oorlogskindertjes), waarna een handtekeningenactie op touw wordt gezet. Toch zal de Commissie Wandschilderingen het kunstwerk even later goedkeuren. Het talmende college van B en W moet beslissen.

Midden in het kneuterige gekrakeel vertrekt Appel half april 1949 voor enkele weken samen met Tonie, en met Corneille en geliefde, weer naar Parijs. Ze mogen er begin mei, samen met Constant, exposeren bij Colette Allendy. Constant gaat niet mee, want hij en zijn vrouw Matie van Domselaer reizen naar Kopenhagen voor een bijna tegelijkertijd lopende tentoonstelling van het drietal bij Galerie Birch. Appel en Corneille hebben al het te exposeren werk bij zich, Constant neemt op zijn beurt het werk van zijn twee vrienden mee. (Appel zal uit Kopenhagen nooit meer iets van zijn schilderijen, van de verkochte noch van de onverkochte, vernemen. En Constant trouwens niet van Matie; zij wordt er verliefd op Asger Jorn en blijft bij de Deen.)

Op 18 april 1949 schrijft Appel een brief aan Aldo van Eyck dat het weerzien met Parijs, zijn derde keer, een feest is. De goedkope eettentjes rond de rue de Buci serveren veel voor weinig, terwijl hun intussen kaalgeschoren kompaan Doucet ’s avonds een ongemeen grote vriendenkring blijkt te bezitten onder het personeel van de nachtclubs in Saint-Germain. Overal loodst hij de Nederlanders gratis naar binnen. Appel daalt aan de rue Dauphine af in de kelder van de Club du Tabou, waar hij Jean-Paul Sartre waarneemt. Aan het eind van de avond zet Appel zich er nog, in benevelde toestand, achter het drumstel en trakteert de aanwezigen op enig stuurloos roffelwerk. De nachtelijke tochten voeren hen verder langs de club La Rose Rouge aan de rue de Rennes, en langs de vier maanden tevoren geopende jazzkelder Club du Vieux-Colombier. Voor Appel is daar een weerzien met Claude Luter en orkest, die Le Lorientais intussen verruild hebben voor de Vieux-Colombier. De wilde jazznachten doen de existentiële zorgen voor even vergeten.

Appel heeft met Tonie intussen een tijdelijk onderkomen bij een vriend van Doucet aan de rue Servandoni betrokken, en vraagt zijn vriend Theo Wolvecamp of die zin heeft even over te komen. Dat heeft Wolvecamp wel. Appel toont hem per fiets de stad, ze gaan binnen bij galerie Maeght op de rue de Téhéran, waar Miró’s hangen, en bezoeken aan de avenue de New York het Musée Municipal d’Art Moderne. Maar alle jolijt ten spijt, de opkomst bij de vernissage van hun expositie op dinsdag 3 mei verloopt teleurstellend: meer dan een handvol (troostende) collega’s en vrienden valt er niet te noteren.

In augustus 1949 is het plotseling gedaan met Appels Amsterdamse atelierzolder. Eigenaar Hans Gomperts (erfgenaam van confectiebedrijf Gomperts & Lezer) van Huize Smyrna keert namelijk na enkele (oorlogs)jaren terug uit Amerika, en procedeert alle dertig huurders van het pand per direct op straat. Gomperts – de latere criticus voor Het Parool – wil er zelf gaan wonen. Appel is weer dakloos, en Tonie keert voor zolang als nodig terug naar haar ouderlijk huis aan het Oosteinde. Appel zwerft van de Nieuwe Kerkstraat (waar hij tijdelijk slaapt en werkt in de onbewoonbaar verklaarde atelierruimte van Theo Wolvecamp, die Hengelo intussen verruild heeft voor Amsterdam) naar de haven en nachtkroegen, om uiteindelijk in een tijdelijk werkhok aan het Westeinde te belanden.

In november 1949 vindt in het Stedelijk Museum van Amsterdam de Internationale Tentoonstelling van Experimentele Kunst plaats, het eerste grote podium voor Cobra. En natuurlijk is ook de gehele Experimentele Groep in Holland present, met inbegrip van de dichters. Zeven zalen stelt museumdirecteur Willem Sandberg voor de kunstenaars beschikbaar. Het eerste incident laat niet lang op zich wachten: door een, volgens het gezag, scabreuze fotomontage van de Venus van Urbino van de hand van Jan Elburg moet de expositiecatalogus uit de handel worden gehaald. Het revolutionaire kunstenaarsfront staat hierdoor meteen al lijnrecht tegenover het, in hun ogen, gezapige klootjesvolk.

Twee dagen later, wanneer de sectie Literatuur van de Experimentele Groep een voordrachtavond in het museum organiseert, komen de opgekropte gevoelens naar buiten. Eerst provoceert ceremoniemeester Lucebert zijn gehoor met dadaïstische kreten als ‘wij experimentele kunstenaars willen bloot zijn, de nudisten van de letterkunst’, en na hem debiteert de stijve Franstalige Christian Dotremont, secretaris van Cobra, in zijn moerstaal een oeverloos lang marxistisch manifest, tot ongenoegen van sommige toehoorders die er niets van begrijpen en luidkeels protesteren. Onder hen een klein dik mannetje, meubelmaker van beroep, die het zo bont maakt, dat Aldo van Eyck en Constant hem van zijn stoel sleuren en de zaal uitsmijten. Maar het mannetje blijkt medestanders te hebben en een algemeen rumoer breekt uit. Lucebert beklimt daarop het podium, kapittelt zowel publiek als zijn Experimentele vrienden en wendt zich tot Dotremont: ‘Beëindig uw voordracht, in naam van de communistische partijdiscipline.’ Wanneer Dotremont onverstoorbaar in het Frans voortgaat met zijn hamer-en-sikkeloratie wordt het zelfs de dichter Martinus Nijhoff te veel. ‘Spreken ze tegenwoordig Russisch in Parijs?’ roept hij. En als Jacques Doucet te midden van alle geschreeuw ook nog eens de Internationale aanheft, is er geen houden meer aan. Er wordt geduwd en getrokken, waarna Lucebert snel een einde maakt aan de door vrijwel alle bezoekers als politieke propaganda beleefde avond. Constant is zo kwaad over de soloacties van Lucebert dat hij hem uit de Cobragroep zet. ‘Jij doet nooit meer met ons mee,’ briest hij. Buiten verkopen enkele kunstenaars elkaar intussen ook nog een paar rake klappen, en is het nauwelijks meer duidelijk hoe de kampen verdeeld zijn.