Anne Wesseling

Bij de dromers van dromen

Een muzikale rondreis door het zuidwesten van Ierland

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Anne Wesseling

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagfoto Destinations/Corbis

e-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 301

ISBN 978 90 450 2122 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 450 2054 9

www.atlascontact.nl

‘So you wanna go to a real party?’

Jack Dawson

We are the music makers,
And we are the dreamers of dreams,
Wandering by lone sea-breakers,
And sitting by desolate streams;
World-losers and world-forsakers,
On whom the pale moon gleams:
Yet we are the movers and shakers
Of the world for ever, it seems.

‘Ode’, Arthur O’Shaughnessy

Inhoud

Proloog: Naar Ierland met een viool

I Een open deur

1 Van Cork naar Skibbereen: Overal is muziek

2 Van Skibbereen naar Kenmare: Starting from scratch

3 De lessen van Gill: Alles is ritme

4 Crowley’s Bar: De eerste sessie

5 Het schiereiland Beara: Krassen in een steen

6 De McGillycuddy Reeks: Ritme van een landschap

II De stilte van de wereld voor Bach

7 Van Kenmare naar Portmagee: Dans je de polka?

8 Van Portmagee naar Killorglin: De monniken van Skellig

9 Van Killorglin naar Dingle: Iiieeuw, iiieeuw

10 Van Dingle naar Listowel: Spelen voor de dolfijn

11 Van Listowel naar Milltown Malbay: Kom op, Joe, zing!

12 Van Milltown naar Doolin: Feeën en elfen

13 Van Doolin naar Galway: Het oude liedje

III Sliabh Luachra

14 Intermezzo, Londen: De nalatenschap van de liefde

15 Van Galway naar Ennis: De Wijze Vrouwen van Oost-Clare. Of: Enter Patty Valentine

16 Van Ennis naar Killarney: In het land van Padraig O’Keeffe

17 Van Killarney naar het kruispunt: Terug naar C

Tot slot nog dit: ‘Blackbird’

Dank je wel!

Proloog: Naar Ierland met een viool

Mevrouw zou dus een rondreis door Ierland gaan maken met een viool. ‘Wat een leuk idee,’ zei iedereen. ‘Wat ga je precies doen?’

‘Ik ga eerst muzieklessen nemen,’ vertelde ik. ‘En daarna ga ik rondreizen. In kleine dorpjes de pubs in, op zoek naar ouwe mannen die nog van die vergeten melodietjes kennen die ik dan kan leren.’

Mijn vioolleraar Moshé zat achter de piano te hikken van de lach. ‘Dat van die oude mannen is wel een strikt muzikale interesse, neem ik aan?’

‘Ga op het dak zitten,’ zei ik. ‘Met je Bach!’ Ik pikte een dropje uit de snoeppot en liet hem een nummer horen van Tommy Peoples, een van de grootste traditionele fiddlers van dit moment.

‘Als je die Ierse muziek wilt leren spelen,’ was me verteld, ‘moet je er vooral veel naar luisteren. In elk geval naar de heilige drie-eenheid Kevin Burke, Martin Hayes en Tommy Peoples. En de laatste is God.’

Moshé keek alsof hij het hemelse aspect er nog niet helemaal aan afhoorde. Om eerlijk te zijn, ik hoorde zelf ook nog niet zo goed het verschil tussen deze en andere tunes – maar dat leek me juist een voordeel. Als je alles al begrijpt, hoef je niet meer op reis. Toch?

‘Wonderlijk dat hij dit in Es groot speelt. Dat zou je eigenlijk niet verwachten,’ zei Moshé.

‘Kom op, het is een andere muzikale traditie,’ zei ik. ‘Dat gaat helemaal niet om in welke toonsoort je zit. Vind je het geen vrolijk wijsje dan?’

‘O, jawel hoor!’

Enfin. Het was duidelijk dat ik de man die mij wekelijks met bourreetjes en menuetjes om de oren sloeg, niet op stel en sprong kon bekeren tot jigs en reels. Hij had gewoon meer met Bach.

Klassieke muziek en volksmuziek zijn fundamenteel verschillend, maar op dat moment had ik nog geen idee van waar het verschil in zat. Dat ik Ierse muziek wilde spelen in een pub was vooral omdat het me gewoon wel leuk leek. Nee, dat klopt niet. Het was meer dan dat. Het was een oude droom.

Ik herinner me een reis die ik door Ierland maakte toen ik achttien was: ik deed daar wat vrijwilligerswerk, en ’s avonds, als het schilderwerk en het tuinieren was gedaan, gingen we naar een pub waar muziek werd gemaakt. Ik weet nog dat ik een gitaar in mijn handen geduwd kreeg, zodat ik met de drie akkoorden die ik kende mee kon spelen. Hoe ik in een hoekje zat, naar de muziek luisterde die zo anders was dan wat ik kende – zo uitbundig en energiek, zo speels en zo zangerig – en dat ik dacht: O, als ik nou eens écht mee kon spelen... en: Wat een leuke violist!

Het was het begin van de jaren tachtig. De folkmuziek had in de jaren zeventig een revival beleefd. De Bothy Band, The Chieftains, Planxty, The Dubliners – ik had er misschien geen platen van, maar ik moet ze gehoord hebben, op de radio en op festivals. En er was één ding duidelijk: Ierse muziek, daar werd je blij van. Dat maakte iets los.

Eenmaal thuis haalde ik Ierse bladmuziek voor altviool in huis om mezelf een paar melodieën te leren, maar dat werd een teleurstelling. Ik kon met mijn paar jaar altvioolles de noten vrij vlot spelen, dat was het punt niet, en de ene melodie die ik uit mijn hoofd leerde, kende ik jaren later nog steeds. Maar wat ik speelde klonk saai en lomp, het kwam niet in de buurt van de sfeer die ik me herinnerde van de pub in Stranford. Dat was de eerste poging.

De tweede poging deed ik bijna twintig jaar later, tijdens een zomervakantie in Ierland, waar ik tussen het wandelen en zeehonden kijken door een paar fiddle-lessen had genomen in Kenmare. Op vrijdagmiddag belde mijn lerares me op en zei: ‘Je weet het, hè, vanavond is er een sessie in Casey’s!’

Gill had me met eindeloos geduld een paar jigs en reels geleerd en het meespelen in de pub zou het sluitstuk zijn van de lessen en datgene waarvoor ik eigenlijk al die moeite had gedaan. Samen muziek maken, meegevoerd worden op de melodie, deel uitmaken van het feest.

Maar ik durfde niet. Ik vond het eng om door de stromende regen naar Kenmare te rijden, links en in het donker, ik was te laf om in mijn eentje een kroeg binnen te stappen en ik dacht de tunes toch niet goed genoeg te kennen om fatsoenlijk mee te kunnen spelen met de muzikanten in Casey’s.

‘Je komt toch wel?’ drong Gill aan toen het aan mijn kant van de lijn stil bleef.

‘Natuurlijk,’ zei ik. Vervolgens dronk ik snel twee glazen wijn, en kon toen – wat jammer nou! – niet meer autorijden.

’s Avonds, terwijl de regen tegen de ruiten sloeg, liep ik rusteloos door het vakantiehuis dat we die zomer huurden, een paar kilometer buiten Kenmare. Een huis met hoogpolige beige tapijten, porseleinen prullen in de vensterbank (de complete serie ‘vrouwen van Hendrik VIII’, met parasolletjes), en een koffietafelboek over Ierse landhuizen. De kinderen waren naar bed, de televisie stond aan. Ik speelde mijn deuntjes in de voorkamer met uitzicht over de Baai van Kenmare en kon mezelf wel voor mijn kop slaan dat ik niet naar Casey’s was gegaan.

Wat voor zin had het, als ik deze muziek alleen maar speelde in de serre van het huis op de heuvel, voor die ene verregende haas in de tuin, en niet in haar natuurlijke omgeving – de pub, met de craic, de gezelligheid? Gemakzucht was het, en ik haatte het dat ik er zo gemakkelijk aan had toegegeven. Kon ik het erbij laten zitten?

Nee. Klagen over je eigen gebrek aan ruggengraat moet je niet meer doen, als je de veertig al voorbij bent. Boek dan een ticket, regel een huurauto. Kom een keer terug, neem er de tijd voor, en doe het dan góéd. Een week later stuurde ik Gill vanuit Nederland een mailtje, of ik begin oktober terug kon komen.

‘Of course, darling!’

Ik zou bij haar weer vanaf het nulpunt beginnen. Ik zou meer leren over de verschillen tussen een viool en een fiddle, en tussen klassieke en traditionele muziek. Ik zou Ierland benaderen vanuit het oogpunt van de muziek. Ik zou een antwoord gaan zoeken op de eenvoudige vraag ‘Wat maakt Ierse muziek nu eigenlijk zo bijzonder?’ En om daar achter te komen zou ik gaan meespelen in de kroeg. Echt, hoor. Ik ging het dóén.

‘Neem je dan je alt mee?’ vroeg Moshé nog.

‘Nee, zei ik, ‘die traditionele muziek is lastiger op een altviool. Dus ik heb een viool gehuurd. Met stalen snaren.’

Dat laatste was te veel voor mijn arme leraar. Hoofdschuddend begon hij een toonladder voor me te kopiëren en toen ik vroeg of ik nog een dropje mocht, zei hij mistroostig: ‘Nou, éígenlijk niet.’

I Een open deur

1 Van Cork naar Skibbereen: Overal is muziek

Goed, daar stond ik dan, op de parkeerplaats bij de luchthaven van Cork, meegesurfd op de golven van mijn eigen ondernemingslust, met mijn gehuurde Nissan Micra om me heen als een veilig coconnetje in een oceaan van besluiteloosheid. Het was begin oktober en alles was grijs. De hemel was grijs, de plassen regenwater waren grijs, zelfs mijn auto was grijs en ik had geen idee waar ik heen ging. En ze reden hier ook nog links.

De viool had ik op de valreep gehuurd. Het was een donkerbruin gevalletje hoogglans, het lelijke eendje tussen de oranje-bruine violen met gevlamde achterbladen. Maar toen ik er zachtjes op begon te spelen, klonk het als de rotsen en de zee. Plotseling zag ik mezelf al helemaal staan met die viool, op zo’n klip in Ierland, de haren wapperend in de wind – niet dat mijn haar wappert, maar het ging om het idee.

Misschien kwam dat inderdaad wel door die stalen snaren. De viool had een scherpere klank. Ik vond het niet eens echt mooier dan gewone snaren, maar het klónk in elk geval alvast een beetje Iers. Daarna koos ik voor een vioolstok van carbonfiber, een lichte stok die danste over de snaren als een papegaaiduiker op de vlucht voor een boot. Het hele zaakje ging in een kist met een glimmende blauwe voering, en met een klittenbandje om de hals van de viool, zodat hij niet te veel zou stuiteren tijdens het vervoer. Het paste allemaal precies in de kofferbak.

Om het moment van vertrek nog even uit te stellen, probeerde ik alle knopjes uit (de radio deed het) en staarde een tijdje naar de kaart. Kenmare lag honderd kilometer naar het westen, als je even doorreed was je er in anderhalf uur, maar ik werd er pas de volgende dag verwacht.

Ik liet Cork links liggen en besloot kleine wegen te volgen, eerst naar de kust en dan naar het westen. Bij de eerste de beste stad, Kinsale, stapte ik uit, haalde bij de Spar een paar broodjes en een stuk voorverpakte kaas en ging lunchen op een bankje, genietend van het feit dat ik vrij was.

Vrij! Over deze reis hoefde ik niet te schrijven. Ik had namelijk slechts een zeer vaag idee van wat ik zou gaan doen en wilde dat graag zo houden. Dat betekende dat ik geen reisgidsen bij me had, geen interviews had geregeld en onbekommerd met mijn neus in de zon op een bankje kon zitten terwijl er een groep toeristen langskwam, in het kielzog van een gids, en stiekem kon meeluisteren naar de uitleg over de Slag bij Kinsale en de Flight of the Earls in 1607. ‘De Spaanse troepen, die versterking zouden komen bieden, waren op de verkeerde plek aan land gegaan...’ Een man in de groep probeerde beleefd niet te geeuwen.

Ach, als ik hier voor mijn werk zat, had ik alles willen weten over de Slag bij Kinsale en de Flight of the Earls in 1607. De vlucht van de Ierse edelen vanuit Rathmullen, vertel me meer! De Spaans-Engelse oorlog, ik lust er wel pap van. Wie waren de graven die op de vlucht sloegen? Hugh O’Neill en Red Hugh O’Donnell? Waar eindigden ze? Rome?!? Wat betekende dat allemaal voor de verdere geschiedenis van Ierland?

Nu kon ik gewoon denken: Jongens, het is vierhonderd jaar geleden, hoe belangrijk kan het zijn? Ik kon zorgeloos door Kinsale wandelen, een rommelwinkeltje binnenstappen en vragen: ‘Heb je misschien ook een bril zónder nep-diamanten op de poten?’

Die hadden ze overigens niet. Zodoende reed ik verder, Kinsale uit, over B-wegen naar het westen, en bekeek het landschap door de warmbruine glazen van een bril waarmee ik volgens mijn achteruitkijkspiegel nog het meeste leek op iemand die stiekem best een Gooise vrouw zou willen zijn. Maar dan in een Nissan Micra.

Terwijl ik over de smalle wegen naar het westen reed, mijn neus achterna, de rustige weggetjes zoekend, dacht ik na over het Ierland waarin ik terechtgekomen was. Het Ierland dat jarenlang een economische groei doormaakte die zijn weerga binnen Europa niet kende.

Dat begon ongeveer in 1994, ergens tussen de eerste single van de jongensband Boyzone en het eerste Riverdance-optreden, in de pauze van het Songfestival, en ging gelijk op met de successen van de Boyzone-zangers en Michael Flatley. De bloei was ongekend. De Ierse economie was het lelijke eendje van Europa, dat nu uitgroeide tot een prachtige zwaan. Ruim tien jaar later was Dublin het callcenter van Europa. Onze computers kwamen uit Limerick, de Viagra uit de Pfizerfabrieken in Cork en Riverdance maakte een show die ‘De Keltische tijger’ heette: één stampende bonk zelfvertrouwen. Het arme Ierland, rafelrandje van Europa, en kijk nou eens: als je voor een dubbeltje geboren bent, dan word je toch een kwartje.

President Bertie Ahern mocht tot in Mexico komen vertellen hoe hij dat kunstje had geflikt. ‘Een zeepbel op de huizenmarkt!’ had hij jolig moeten roepen. ‘Gesjoemel met vergunningen! Steekpenningen!’ maar hij hield het op een paar briljante belastingmaatregelen waardoor bedrijven zich graag in Ierland vestigden.

Vlak voor mijn komst was die hele zeepbel uiteengespat. Daar zag je op straat nog niet zoveel van, maar op de radio ging het gesprek over kleine auto’s, wat een nieuw onderwerp moest zijn, want ik was op de prachtige Ierse landwegen de enige in een kleine auto. Het wemelde in Ierland van de Range Rovers, vooral in mijn achteruitkijkspiegel, en de radiopresentator, die vast James heette, kon zich niet voorstellen dat híj zijn wagen ooit zou inruilen voor, pak hem beet, de nieuwe Nissan Micra. ‘Wie in een Nissan Micra rijdt, weet niets van auto’s en wíl er ook niks van weten!’ zei hij. ‘Als ik een Nissan Micra op de weg zie, word ik metéén zenuwachtig! Paddy, zeg jij ook ’s wat.’

Ik schoot de berm in. De bestuurder van de Range Rover achter me wuifde en gaf extra gas.

‘Nou ja, mensen voelen zich vaak op hun gemak in een Micra omdat hun oma of hun moeder er ook een had...’ zei Paddy goedmoedig.

Het was aardig dat hij het over ‘mensen’ had, terwijl het wel duidelijk was dat de gemiddelde mán nooit van zijn leven achter het stuur van een Micra zou kruipen.

‘Het lijkt ook wel alsof ze nóóit in hun achteruitkijkspiegel kijken!’ ging James verder.

Achter me begon de volgende Range Rover met zijn alarmlichten te knipperen en ik riep ‘Ik gá al’ terwijl ik een zijweggetje in schoot. ‘Het valt ook allemaal niet mee, ja! In een Nissan Micra!’

Het zijweggetje was zo smal dat ik begon te twijfelen of ik niet per ongeluk op een fietspad verzeild was geraakt. Aan het eind liep het pad dood. Er was plek om te parkeren en er stond een bordje: ‘Drombeg Stone Circle’.

‘Een driewieler midden op de weg,’ verklaarde de presentator nog. ‘Dat vind ik echt stuk-ken minder eng dan een Nissan Micra!’

Ik stapte uit. Er was bij de steencirkel maar één andere toerist, een Amerikaan (‘Hi, there!’) met een camera op een statief. Toen ik een stukje voorbij de steencirkel liep om uit zijn beeld te blijven kwam ik bij een fulacht fiadh, een kookplaats. Het was in al zijn prehistorische eenvoud een prachtig systeem: je vulde de holte met water uit een stroompje en gooide er vervolgens hete stenen in om het water te verwarmen. Alleen bij de kookplaats-theorie had ik mijn twijfels. Volgens mij namen die vroegste bewoners van Ierland af en toe gewoon lekker een warm bad.

Ierland is bezaaid met steencirkels. De mensen die ze bouwden moeten muziek gehad hebben. Slaapliedjes voor de kinderen. Liedjes rond het kampvuur. Spirituele muziek. Maar daar is allemaal niets van bewaard gebleven. Die stenen stonden er nog, in hun cirkel, maar waar waren de noten? Hadden ze begrip van een toonladder, die na acht noten weer terugkomt op de noot waarmee hij begon, maar dan een octaaf hoger?

Mijn schoenen werden nat. Ik ging op mijn hurken zitten en legde mijn hand op de grond. Er stroomde water over mijn vingers. Het was het waterstroompje dat ooit de fulacht fiadh vulde, en dat al die eeuwen zachtjes door was blijven stromen, alsof er niets aan de hand was.

‘Excuse me!’ riep de man met de camera vriendelijk. ‘Do you mind?’

‘Sorry!’ riep ik. ‘Ik ga al!’

De Micra mocht dan een ouwewijvenauto zijn, het grote voordeel was dat je er onbekommerd in kon rijden. Ik kon lukraak allerlei hobbelige landweggetjes in rijden, verdwalen en uiteindelijk ergens uitkomen bij een hek waar ik niet kon keren, zodat ik mijn Micraatje in z’n achteruit over allerlei heuveltjes en door bochten moest sturen, waarbij de auto heel hard ging piepen over de obstakels in de berm. En daarbij kon ik ook nog zachtjes kermen, of roepen: ‘Néé, néé! Ik wil naar huis!’ zonder dat iemand ervan opkeek. Het hoorde gewoon bij de auto. ‘Sorry mensen!’ riep ik tegen de Range Rovers. ‘Ik ben een Nissan Micra!’ Tegen de tijd dat ik in Skibbereen arriveerde, scheurde ik rond alsof ik nooit anders had gedaan. En keurig links, niks aan de hand.

Het West Cork Hotel in Skibbereen lag iets uit het centrum en deed met zijn balkonnetjes denken aan een raderboot. Ik gooide mijn koffer op de kamer en ging naar buiten, op zoek naar iets leuks om mee te maken. Ik werd op mijn wenken bediend: bij een oversteekplaats verderop stond een man met een rollator, die zo enthousiast zwaaide dat ik even dacht dat hij daar op me had staan wachten, maar toch kende ik hem niet.

‘Jij bent niet van hier?’ vroeg hij.

‘Nee, uit Nederland.’ En hij antwoordde in het Nederlands: ‘Ik ook! Ik kom ook uit Nederland!’

Ik hielp hem naar de overkant en daarna doken we meteen de kroeg in, want hij was na die grote oversteek wel toe aan een biertje, en ik ook.

Het was net Ramses Shaffy, hij kende iedereen en iedereen kende hem. Hij begon aan mij uit te leggen: ‘Dat was de verpleegster. Ziekenhuis.’ En tegen de verpleegster, wijzend naar mij: ‘Zij komt uit mijn land!’ Hij was schrijver, maar de woorden deden niet meer wat hij zei. Het kwam door een ongeluk, vertelde hij. Iets met een keuken en inbrekers en daarna: niet doodgaan! Hij was sterk. Er kwam hulp. Ziekenhuis.

Uit de scherven taal probeerde ik een leven te reconstrueren. Hij woonde al heel lang in Skibbereen. Hij was naar Ierland gekomen vanwege de eenzaamheid, maar nu wás hij eenzaam en was het weer niet goed, want zo gaat dat. Er was iets met een kind waar hij spijt van had, er was iets met een vrouw waar hij spijt van had. Zelfs zijn naam was lastig te achterhalen, want hij hield niet van zijn voornaam. Dus was hij ‘e.’.

Hij zei dat hij dingen fout had gedaan, en moest daarvan huilen. ‘Kijk mij nou,’ zei hij, ‘maar ik kan het niet helpen.’

‘Het geeft niet,’ zei ik. ‘Ik snap het wel.’

Spijt is nooit leuk, al ben ik daar een tikje ambivalent in, want ik heb zelf zo’n vader. Maar daar kon e. natuurlijk niets aan doen.

Als je ons had zien zitten, met een biertje aan een tafel in een pub in Skibbereen, dan had je gedacht: daar voeren twee mensen een goed gesprek. En dat was ook zo: het soort gesprek waarbij ieder z’n eigen taal blijft spreken en het niet uitmaakt wat je zegt, omdat de bedoeling toch wel overkomt. Hier zitten we dan, aangespoeld en wel, en blij met het gezelschap.

Op een gegeven moment stond e. op en riep uit dat hij sterk was. ‘Sterk!’

‘Dat zie ik toch,’ zei ik. ‘Blijf toch lekker zitten,’ en toen moest hij weer huilen. ‘Kom op,’ zei ik. ‘Zo erg is het niet.’ Hij schoot in de lach, en we proostten.

Toen hij naar huis wilde, liep ik met hem mee. Zijn huis was een verzameling zelfstandig naamwoorden zonder grammatica. Een strijkplank. Een bed. Een hockeystick. Een theepot. Maar het bed had een strijkplank kunnen zijn. De strijkplank een theepot. Op een laag tafeltje stonden foto’s, waaronder een van een man op een zeilschip, een man met een pet en een baard en een lach, het soort man dat zonder verlies van decorum in een Nissan Micra kan rijden, omdat je weet dat hij ook zo naar Amerika zeilt, desnoods met wind tegen en een omweg via IJsland.

‘Ik!’ zei hij. ‘Zie je! Op een boot.’

‘Sterk,’ zei ik.

‘Sterk!’ In de deuropening zwaaide hij me uit. ‘Terugkomen!’ zei hij. ‘Doen hoor. Leuk.’

‘Ik ben een dwaalgast,’ zei ik. ‘Maar áls ik nog eens in de buurt ben...’

Lachend hief hij een vuist in de lucht: ‘Skibbereen!’

Ik had hem moeten vragen over muziek, dacht ik, toen ik weer op straat stond. Waarom had ik dat niet gedaan? Wat zou de soundtrack van zijn leven zijn geweest? ‘Zing vecht huil bid lach werk en bewonder’? Misschien had er niet naar gevraagd omdat ik zo hard geprobeerd had de stukgeslagen netten van zijn taal weer aan elkaar te knopen en zo de harde feiten op te vissen uit zijn leven. De liedjes, daar denk je pas later aan.

Intussen is er overal muziek als je erop gaat letten. In de pub waar we wat hadden gedronken was muziek, maar daar was het me ontgaan. In de bar van het hotel, waar ik een lamscurry bestelde, kon ik er niet meer omheen: er was een doopfeest aan de gang, compleet met lange slierten hossende mensen, waar af en toe het laatste lid van losliet om aan mijn tafeltje te stranden – een oude boer die ik niet kon verstaan, zijn zoon die vertelde waar zijn kamer was en vervolgens veelzeggend naar de trap wenkte. Terwijl ik er reuze decent bij zat: ik was neergestreken in een hoekje, mijn laptop opengeklapt op tafel, en volgde via Skype de ontknoping van een talentenjacht, samen met mijn dochter. Op mijn scherm zag ik de huiskamer met wat onduidelijke beelden op televisie. Af en toe verscheen mijn kind in beeld. ‘Let je op, mamma?’

Aan de bar evalueerden een Canadees en een Brit met een somber gezicht hun aandelenportefeuille. De vrouw van de Canadees zat zich te vervelen. ‘Als je geïnteresseerd bent in muziek,’ zei ze toen ik naast haar op mijn wijn stond te wachten, ‘moet je naar Newfoundland. Daar wordt echt nog veel traditionele muziek gemaakt.’

Na het eten ging ik op zoek naar een kroeg met live muziek. Niet om méé te spelen, maar om eerst eens te luisteren. Buiten was het fris. Ik liep de straat uit, half in de verwachting dat ik daar de oude schrijver weer zou zien, leunend op zijn rollator, zwaaiend. Bij de Corner Pub stond ik even te dralen in de deuropening, en probeerde mezelf een houding te geven door te kijken alsof ik zocht naar iemand die ik kende, totdat er een barkruk vrijkwam.

In een hoek links zaten de muzikanten, drie vrouwen en drie mannen, er waren drie violen, twee concertina’s en een houten dwarsfluit. Het viel me op hoe verschillend de violisten hun stok vasthielden. De vingers boven op de stok, zodat het strijken iets weg had van een lichtvoetige dans, of eromheen in een stevige greep. De hand schuin tegen de stok gekanteld, of juist recht.

Er zit geen volumeverschil in Ierse traditionele muziek, viel me na een tijdje op. Geen ‘zacht beginnen en dan de derde keer heel hard’. Het is allemaal één geluidssterkte. Dat moet ook wel, anders kom je in een pub niet boven het geroezemoes uit. Er was een jonge vrouw bij die de helft van de tijd haar ogen dicht had, ook als ze niet speelde.

Ik probeerde structuur te ontdekken in de tunes, maar dat viel nog niet mee. Een Iers wijsje bestaat uit twee delen die allebei herhaald worden, en dan het geheel nog een keer. Daar kun je een tijdje mee doorgaan en vervolgens ga je door met een andere tune. Maar hoewel ik dat wist, kon ik de overgang tussen twee verschillende deuntjes soms nauwelijks horen. Sterker nog, na een tijdje leek het alsof er maar één deun was. De muziek werd één grote notenbrij waar ik kop noch staart in kon ontdekken – het was intrigerend, een beetje het gevoel dat je krijgt als je een tijd naar een exotisch radiostation hebt geluisterd in een taal die je niet kent, maar het werd wel vermoeiend. Ik zat daar toch ruim drie kwartier, op die barkruk onder de vlaggetjes, en aan het eind kon ik me niet één tune herinneren.

Misschien was het beter geweest méér te drinken en minder intensief te luisteren. Misschien hoorde je het beter als je ernaast luistert, zoals je een ster scherper ziet als je er net naast kijkt. Ik zou het Gill vragen.

Ik leegde mijn glas en liep tussen de mensen door naar de deur. In het voorbijgaan hoorde ik iemand opmerken: ‘Je moet die muziek spélen om ernaar te kunnen luisteren.’

‘Je hoeft het niet zelf te spelen,’ zei een ander, ‘maar je moet er wel iets van weten om het te kunnen waarderen.’

2 Van Skibbereen naar Kenmare: Starting from scratch

Eigenlijk slaat het nergens op. Muziek is nu net een van die dingen waar je geen verstand van hoeft te hebben om er plezier aan te beleven. Mensen zijn muzikaal. Zeker, er zijn mensen die geen wijs kunnen houden, er zijn mensen die een hekel hebben aan de dreutelmuziek in liften en winkels, maar iedereen snapt de traan van Máxima.

Daar is het intro, daar de overgang met de harp, dan het koor zacht op de achtergrond, aanzwellend en uiteindelijk alle registers open, stemmen die naar de hemel reiken. Adiós, Noniño. En hop, daar ga je. Ik heb het al minstens tien keer teruggezien en ik hou het nog steeds niet droog. We kunnen er lang over praten, we kunnen Astor Piazzola en Carel Kraayenhof de schuld geven, of arrangeur Bob Zimmerman, maar het basisgegeven is dat iedereen muziek snapt. Het is iets dat bij mensen hoort. Er schijnt ergens een kaketoe te zijn die kan dansen op ‘Black and White’ van Michael Jackson, maar de gemiddelde hond gaat in een winkelstraat echt niet ongemerkt meelopen op de maat van het draaiorgel, laat staan dat hij door muziek ontroerd raakt.

Dat neemt niet weg dat het bij de waardering vaak helpt er iets meer vanaf te weten en dat geldt vast ook voor Ierse muziek. Je kent het van de pub, van een optreden van The Dubliners, van U2 of van een cd van Clannad – ‘de’ Ierse muziek bestaat in feite net zomin als ‘de’ Nederlander. Maar de Ierse traditionele muziek, dat is de bron waar het allemaal uit voortkwam. Het is muziek van vóórdat muziek een industrie werd. Muziek uit de tijd dat muziek nog bij het dagelijks leven hoorde en vooral bedoeld was om op te dansen, te werken, te lopen en Hilversum 3 bestond nog niet.

Kun je dat eigenlijk leren, luisteren?

Skibbereen, zondagochtend vroeg: het was rustig, bijna niemand op straat. Voor de deur van de supermarkt lagen stapels zondagskranten, elke krant met een cadeautje erbij – een luister-cd, een boek of een zakje chips. Bij de kerk van Sint Patrick stond een vrouw in een roze pullover folders uit te delen. ‘Weet je waarom het niks wordt met Europa?’ vroeg ze. Ze draaide een rondje om haar as, als om haar woorden extra vaart te geven. ‘De politici hebben God uit de grondwet gehaald. Daar komt het allemaal van!’

Ik kneep mijn ogen dicht tegen de zon en liep terug. Om Skibbereen op te stoten in de vaart der volkeren hadden de stadsmarketeers de slogan bedacht ‘What you seek, is here.’ Maar wat was hier dan, waar ik naar op zoek was? Ik had naar het bezoekerscentrum willen gaan, om meer te leren over de Grote Hongersnood, maar dat was op zondag mooi dicht.

Er zijn feiten. Feit is dat vanaf 1845 in vijf jaar vier aardappeloogsten mislukten, dat naar schatting een miljoen mensen stierf van de honger en aan ziekten, dat een miljoen Ieren naar het buitenland emigreerde en dat uit sommige gebieden in het zuidwesten van Ierland zeventig procent van de inwoners stierf of emigreerde.

Maar die feiten vertellen het verhaal niet. Niet echt. Niet zoals het liedje ‘Old Skibbereen’, waarin een jongen zijn vader vraagt waarom die Ierland eigenlijk heeft verlaten als hij altijd met zoveel heimwee over zijn vaderland spreekt. Dan vertelt de vader hoe de aardappels wegrotten, het vee dood neerviel, hij zijn huur niet meer kon betalen. Op een winterdag werd hij door de landeigenaar uit zijn huis gezet. Zijn vrouw stierf van de honger, langs de kant van de weg. ‘En jij,’ zegt de vader dan tegen zijn zoon, ‘je was vel over been, je was nog maar twee. Ik kon je toch niet zomaar achterlaten? Dus wikkelde ik je in mijn jas, en vertrok, midden in de nacht, uit Skibbereen.’

Ik kan sinds ik dat lied heb gehoord geen man een kind in zijn jas zien wikkelen zonder aan de Grote Hongersnood te denken. Terwijl dat lied gewoon verzonnen is, jaren na dato nota bene. Maar het gevoel wordt wel overgebracht.

Ik reed naar de begraafplaats van Abbeystrewery, even buiten Skibbereen, langs de N7 naar het westen. Daar was een massagraf waarin destijds de hongerslachtoffers begraven werden, een famine pit. Ach- tot tienduizend mensen lagen hier in dit graf, niemand die wist hoe ze heetten. Mogelijk tweeduizend mensen die stierven, werden niet eens geteld.

Het massagraf was een bescheiden grasveld, het lag er frisgroen bij en rook alsof het net gemaaid was. In de bosjes zat een merel te fluiten. Je zou er kinderen willen laten koppeltjeduikelen, madeliefjes plukken, kroontjes vlechten, iets met vrolijke stemmen. Maar er waren alleen wat gedenkstenen met letters erop, de muziek moest je er zelf bij denken.

Verder naar het westen werden de wegen steeds smaller. Aanvankelijk zag ik met angst en beven mijn tegenliggers naderen, maar ik raakte mijn angst al snel kwijt: iedereen minderde vaart en zwaaide vriendelijk in het voorbijgaan. Hoe verder ik kwam, hoe rustiger het werd op de weg; het voelde alsof ik naar het einde van de wereld onderweg was, en in zekere zin was dat ook zo. Langs deze wegen waren mensen gestorven en ik voelde me bijna schuldig dat ik zo vrolijk was.

Mizen Head leek me een mooi punt om even mijmerend over de zee uit te kijken, maar dat ging zomaar niet, want Mizen Head was een bezoekerscentrum. Er stond een welkomstbord dat ‘Ireland’s Most Authentic Experience’ aankondigde en voor zes euro mocht je binnen zogenaamd een zeeschip besturen. Ik probeerde het schip uit balorigheid op de klippen te laten lopen, maar dat lukte niet. Verder kon je het voormalig zendstation van Marconi bekijken en koffiedrinken in de cafetaria.

Het meest authentieke van de hele ervaring was niet dat zendstation, op een vooruitgeschoven klip, maar de ijzeren brug die je over moest om daar te komen. Het was een verroeste loopbrug die aan elkaar leek te hangen met elastiekjes, daaronder bulderde het water tegen de rotsen alsof ze vandaag nog kapot moesten, het was werkelijk afschrikwekkend. Een paar Russen die over een hek leunden keken met een mengeling van verbazing en bewondering naar een ijzeren ketting die in het gras lag. Nee, zoveel roest hadden ze thuis niet!

Schuifelend ging ik naar de overkant en terug en in de cadeauwinkel kocht ik, om mezelf te belonen, het mooiste en duurste notitieboek dat ik kon vinden, met een lichtbruin omslag dat wel van leer leek, en een lint, en ruikend naar vers, nieuw papier.

Buiten ging ik op een bankje zitten. Ik wilde over het landschap schrijven maar merkte dat dat bijna onmogelijk was. Landschap doet niets, het ís er gewoon. Het is een achtergrond, geen detail. Je kunt gemakkelijker over een viool schrijven dan over een bos. Een bos is eenvoudig als je erdoorheen loopt, je voelt het mos onder je voeten, ruikt de boslucht, je kunt je hand tegen de bast van een boom leggen en voelen hoe ruw die is of hoe glad, terwijl je hoog in de boom het tinkelende geluid hoort van een goudhaantje. En als er een boom omvalt, hoor je de takken kraken, de bladeren ritselen, je hoort hem neerkomen met een enorme ‘woesj’ – en daarna stilte, alsof het bos zijn adem inhoudt. Maar als je hetzelfde bos van een afstand bekijkt, is het niet meer dan een groen vlak dat tegen een heuvel geplakt ligt.

Hoe moet je schrijven over muziek? De charme van muziek is nu net dat het geen woorden heeft. Een ballade als die over Skibbereen, daarvan kun je het verhaal navertellen, maar hoe breng je over hoe iets klinkt? Je moet het hóren. Dan begrijpt iedereen waar je het over hebt. Als een symfonieorkest speelt, hoor je een geheel. Als je één instrument hoort, hoor je een klank. Eigenlijk is het al een wonder dat je die klank kunt herkennen als een eenheid, want in feite hoor je alleen een bepaalde frequentie.

Hoe leg je muziek uit aan iemand die doof is, bijvoorbeeld? Ritme kun je zien. Geluidstrillingen kun je voelen. Is er iets wat ten grondslag ligt aan muziek? Hoe smaakt muziek? Als je klassieke muziek ziet als haute cuisine, gegeten van een porseleinen bord met zes rijen zilverbestek, is volksmuziek dan gestampte pot aan lange tafels waar je gezellig bij mag aanschuiven?

Ik pakte mijn spullen op en liep terug naar de auto. Als ik over muziek wilde schrijven, moest ik het gewoon maar gaan doen en kijken waar het schip strandde.

De zon scheen, het liep al met al tegen het einde van de middag en nu ik eenmaal een duidelijk doel had en een beperkte hoeveelheid tijd om er te komen, kreeg ik plotseling haast. Niet langer dwalen langs de rafelranden, hop, naar Kenmare, en snel een beetje. Terug dus, vanaf Mizen Head, over het smalle weggetje waar tegenliggers elkaar alleen op vastgestelde plekken kunnen passeren, terug over de iets grotere weg langs Dunmanus Bay, naar Banty en verder naar Glengarriff en Kenmare. Het landschap werd lieflijker en groener, alsof het zich wilde verontschuldigen voor het brute geweld van de zee, verderop. Op de meest onwaarschijnlijke plekken stonden schapen te grazen, alsof iemand ze met klittenband tegen de rotsen had geplakt.

Op de autoradio was intussen geen muziek te horen, het ging alleen maar over de crisis. ‘Ik heb een e-mail gekregen van mijn baas dat we allemaal tien procent salaris moeten inleveren,’ vertelde een beller. ‘Moet ik daarmee akkoord gaan, of protesteren en daarmee mijn baan riskeren?’

Een man uit Dublin vertelde hoe hij zijn vrienden had zien emigreren in de jaren tachtig, toen er geen werk was. De afgelopen tien jaar waren ze een voor een teruggekeerd naar Ierland, ze hadden banen gevonden en huizen gekocht, zich weer gesetteld. Nu dachten ze er allemaal over opnieuw te emigreren. Terug te gaan naar Amerika, Engeland, Australië. ‘Het is één ding om weg te gaan omdat je dat leuk vindt,’ zei hij, ‘omdat het bij je past en omdat je betere kansen wilt. Maar emigreren omdat het móét, omdat de omstandigheden gewoon te slecht zijn om hier te kunnen blijven, dat is een ander verhaal.’

Het huisje dat ik gehuurd had in Kenmare lag in de luwte van een bomenrij, het was donkerder dan ik had verwacht en echt warm was het ook niet. Er was een slaapkamer, met een hemelbed, een woonkamer met prullen, op de televisie lag een stapel gratis cd’s van de zondagskrant. Er was een keukentje met potjes en pannetjes en in het keukenkastje een kartonnen doosje thee.

Nadat ik mijn koffers had uitgepakt, ging ik met een bord witte bonen in tomatensaus voor de televisie zitten. Er was een tuinprogramma bezig, waarin werd uitgelegd hoe je zelf groente kon verbouwen, ook in de stad. En een bijna wanhopig kwade presentator stond ergens in het veld, bij groenten die doorgedraaid moesten worden. Een ander stond aan een veld met verlepte bladeren. Er werd een aardappel uitgegraven. Hij kneep erin en er kwam pulp uit, je kon bijna zíén hoe het stonk. Dat kon er ook nog wel bij: de aardappelziekte was terug.

Ik haalde mijn viool uit de kist, ging ermee midden in de kamer staan en speelde zachtjes het liedje dat ik mezelf twintig jaar eerder had geleerd uit een boek van de muziekbibliotheek. Ik had geen idee meer van de titel, maar ik kon het nog spelen; niet de noten had ik onthouden, maar de beweging van mijn vingers, zoals ik vroeger telefoonnummers onthield aan de beweging van mijn vingers op de toetsen van de telefoon.

Ik moest denken aan een citaat dat ik ergens had gelezen van Breandán Breathnach, een Ierse doedelzakspeler en autoriteit op het gebied van traditionele muziek: ‘Het is het ritme dat degene onderscheidt die speelt alsof hij ermee geboren is. Het is niet moeilijk te leren spelen als een geboren fiddler, als je maar veel luistert naar de “old players” en je vooraf geen andere muzikale training hebt gehad.’

Ik liet mijn hand over het zachte hout van de hals gaan en plukte aan de snaren. Daarna legde ik de viool op mijn rechterschouder en probeerde te te spelen met de strijkstok in mijn linkerhand. Het was net zoiets als schrijven met je ‘verkeerde’ hand. Het voelde even onwennig als toen ik de allereerste keer een viool oppakte. Krassen in de lucht. Starting from scratch.

Ik nam de viool weer op mijn linkerschouder en fiedelde wat. Natuurlijk zou ik kunnen claimen dat ik nog niet echt training had gehad op de viool. Ik was pas laat gaan spelen, toen ik vijftien was, en er weer mee gestopt toen ik naar een andere stad verhuisde om te gaan studeren. Pas een jaar geleden had ik het instrument weer opgepakt. Dat klonk toch niet als een uitgebreide vioolopleiding, of wel? Die opmerking van Breathnach maakte me opstandig. Hoezo zou het onmogelijk zijn om Ierse traditionele muziek te leren spelen als je al klassiek vioolles had gehad?

Ik legde mijn viool weer terug in de kist en dekte hem toe met de doek van fluweel. Morgen zou ik die kist openen in de muziekstudio van Gill Newlyn en dan zouden we nog wel eens zien wat er zou gebeuren. Een viool in het land van de fiddle.

3 De lessen van Gill: Alles is ritme

Als je voor het eerst naar het huis van Gill en Chris rijdt, denk je dat je naar het einde van de wereld moet. Dat ligt niet aan de afstand, het is een minuut of twintig rijden vanaf Kenmare, maar aan de weg. Die is smal en kronkelig, waardoor je je zo moet concentreren dat je alle besef van tijd en ruimte kwijtraakt.

Je bent alleen bezig de rode auto van Chris te volgen, want die was zo lief je op te halen. Tegenligger. Tegenligger! Achteruit. Wat ik de eerste keer onthield waren basisgegevens: bij het hotel met de dichtgespijkerde ramen naar links, voorbij de brug rechts het smalle weggetje in, en dan rechtdoor, de weg volgen, die almaar smaller werd, vervolgens onverhard, omhoog en omlaag voerde – een weg met keffende hondjes die naar je wielen wilden happen, reusachtige zwerfstenen in de berm zodat je half door de varens moest om erlangs te kunnen, een steil stuk vlak voor een heuveltop zodat je niet kon zien of er een tegenligger aankwam, enorme kuilen in de weg en een bruggetje dat zelfs voor een Nissan Micra aan de smalle kant was. Maar uiteindelijk was er aan de rechterkant een oprit met witte vlaggen. Daar was het huis van Gill en Chris.

‘Mooie weg, hè,’ zei Chris, die al uit was gestapt. Ik checkte of ik mijn auto wel goed op de handrem had gezet. Van de weg had ik nauwelijks iets gezien, behalve hindernissen en gevaren. ‘Ik was bang voor tegenliggers,’ zei ik. ‘Wat doe je bij tegenliggers? Achteruitrijden?’

Chris lachte. ‘Ja, helemaal terug naar Kenmare!’

‘Verderop woont iemand die niet achteruit kan rijden,’ zei Gill, die naar buiten was gekomen. ‘Als we haar tegenkomen, geeft ze Chris haar sleutels, en die zet haar auto ergens waar we kunnen passeren.’

De begroeting was hartelijk. De studio van Gill was een lichte, open ruimte met twee grote ramen in de hoek, daartussen een klein tafeltje. Aan de muur hingen violen, en een reeks van zeven gekke bekken, voorstellende de zeven hoofdzonden, geboetseerd door Gills zus. In de hoek tegenover de stoelen was een spiegel en een kast met boeken over de geschiedenis van Ierse muziek, over sessies, over afzonderlijke muzikanten en over de Alexandertechniek. In de vensterbank lag een stuk hout met daarop in sierlijke letters een citaat uit het gedicht ‘Ode’ van Arthur O’Shaughnessy: ‘We are the music makers. We are the dreamers of dreams’.

In de hoek bij het raam stonden twee stoelen met ertussenin een tafel, waar Chris de koffie op klaarzette, waar boeken lagen en blocnotes en papier. Gill stelde me gerust. Volgens haar was de opbloeiende liefde tussen mij en de Ierse muziek écht niet bij voorbaat kansloos omdat ik nou toevallig al eens een toonladder had gespeeld op een altviool. Maar het spelen van traditionele muziek was inderdaad fundamenteel iets anders dan klassieke muziek. ‘Klassieke muziek is een podiumkunst, en wordt gemaakt om naar te luisteren,’ zei ze. ‘Ierse traditionele muziek is dansmuziek. De jigs en reels en polka’s, het draait om ritme, ritme en ritme. Het moet mensen in beweging brengen, dat is het belangrijkste. Het gaat er niet om of alle noten zuiver zijn, of dat de noten kloppen. Ritme!’

En daarom begint het leren van Ierse traditionele vioolmuziek met het leren van ritme. Zo is een jig bijvoorbeeld een zesachtstemaat. ‘Een jig gaat van yágady-yágada,’ zei Gill. Maar toen ik mijn viool aan mijn kin zette om te gaan spelen, zei ze: ‘Ho. Eerst in je hoofd. Eerst dénken aan het ritme. Dan uitspreken. Dan pas spelen. Kom, even hardop: Yágady-yágada. Yágady-yágada. Yágady-yágada.’

‘Yagady-yagada,’ zei ik.

‘Nog een keer! Even een tijdje doorgaan, tot je het ritme goed hebt. Yágady-yágada, yágady-yágada!’ Ze danste er bijna bij op haar stoel en ik voelde me licht ongemakkelijk, want ik dans vrijwel nooit, en al helemaal niet op een stoel.

‘En als het dan goed in je hoofd zit,’ ging Gill verder, ‘dan pas zet je de strijkstok op een snaar en speel je het ritme, terwijl je nog steeds meeneuriet: Yágady-yágada, yágady-yágada, yágady-yágada.’

Ik wilde weer beginnen met spelen, maar ik moest eerst naar Gill luisteren. Zij speelde op een open snaar, dus zonder de vingers van haar linkerhand op de snaar te zetten. Daarna mocht ik meedoen. We speelden een tijdje het jig-ritme, op een open snaar. Daarna kwam er eindelijk een noot bij. Eenmaal vinger op de derde snaar, twee keer lege tweede snaar. Dat een keer of twintig, op de maat van yagady-yagada. Vervolgens kwam er nog een noot bij: de derde vinger op de tweede snaar, weer drie noten erbij, op dezelfde maat. Ik luisterde, ik humde, ik speelde na. En zo, legoblokje voor legoblokje, bouwden we verder, tot de jig compleet was.

Natuurlijk bestaat Ierse muziek niet alleen maar uit jigs. Er zijn ook reels. Een reel is een dansmelodie met een vierkwartsmaat. Ook hier hoef je de technische term niet te kennen om te snappen wat het ritme van een reel is. Gill, met haar voet op de grond stampend: ‘Bláck-and-décker, bláck-and-décker, bláck-and-décker... Kom op, doe eens mee. Hardop!’

‘Black-en-Decker,’ zei ik. ‘Black-en-Decker, black-en-Decker.’

‘Goed zo! Beter!’

Zo brachten we de ochtend door, met yagady-yagada en black-and-decker. Later kwam uncle-henry-aunty-edith er nog bij. Dat was een hornpipe. En mummadadda mummadadda mummadadda. Dat was een reel, maar dan anders. En daarna pól-ka, pól-ka, pól-ka, pól-ka. Drie keer raden.

‘Gill?’ vroeg ik nadat we opnieuw begonnen waren met de jig. ‘Is er nog een andere manier om zo’n jig te leren dan met yágady-yágada?’

‘Natuurlijk!’ zei Gill. En daar ging ze: ‘Bácon-and-sáusages, bácon-and-sáusages.’

Ik begon te vermoeden dat het leren spelen van een Iers deuntje iets meer voeten in de aarde zou hebben dan ik van tevoren had gedacht, maar volgens Gill moest ik niet wanhopen. ‘Het draait om het ritme en dat moet je gewoon vaak oefenen,’ zei ze. ‘Je kunt het hummen, in de auto. Of als je thuis komt, even tien minuten met de strijkstok op een lege snaar heen en weer: yágady-yágada, yágady-yágada. Tot het zo makkelijk gaat dat je het ritme kunt pakken zonder erbij na te denken. Volstrekt natuurlijk, zoals je ademhaalt. In, uit, in, uit. Doe nog maar een keer.’

‘Yágady-yágada. Yágady-yágada, yágady-yágada.’

‘Dát is het!’ zei Gill tevreden. ‘Hartstikke goed! Dit is hoe je het leert. Bring out the rhythm of the language.’