Fabrice Humbert

De oorsprong van geweld

Vertaald door Marianne Kaas

+++

2012

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

+++

© 2009 Le Passage Paris-New York Editions

© 2012 Nederlandse vertaling Marianne Kaas en Uitgeverij Atlas Contact

Oorspronkelijke titel L’Origine de la violence

Oorspronkelijke uitgever Le Passage, Parijs

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hollandse Hoogte / Millennium / Marcus Davies

Foto auteur Jean Grisoni

ePub CeevanWee

e-ISBN 978 90 450 2127 0

D/2012/0108/503

NUR 302

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 450 2055 6

www.uitgeverijcontact.nl

+

Satan, zo wordt gezegd, was Gods stralendste engel. Zijn val, die lichtend was, als een bliksemflits, bezit een zekere grandeur, maar draagt ook het kenmerk van verraad. En het lijkt of ik in de kronkelwegen van mijn geheugen vaag het beeld zie van een aartsengel die uit het empyreum valt en terechtkomt in de krochten van de hel. Die tekening uit een kinderbijbel, misschien gereconstrueerd door de herinnering, heeft me lange tijd achtervolgd: altijd is het de meest beminde zoon die overgaat naar het Kwaad.

Jaren later, toen mijn jonge ik dreigde te struikelen bij de voorbereiding op een van die ellendige vergelijkende examens waarvan Frankrijk het geheim bezit, kwam het beeld van de val van Satan weer bij me boven tijdens het maken van aantekeningen bij een geschiedenisboek over Europa aan het begin van de twintigste eeuw. De pagina’s boordevol cijfers legitimeerden de verpletterende Europese overheersing, overheersing op industrieel, financieel, militair en cultureel gebied. De suprematie van een uiteengevallen imperium dat de helft van de wereld bezat en dat werd verscheurd tussen rivalen, waar de verschillende landen eeuwen achtereen om beurten de macht in handen hadden, het Spanje van Karel V, het Frankrijk van Lodewijk XIV, het Engeland van koningin Victoria, maar dat nog steeds heerste over de wereld. Door de ontmoedigend saaie bladzijden van dat boek heen bereikten me – via welke omwegen, ik zou het niet weten – de muziekklanken van een groot bal aan het begin van de eeuw, waar schitterend uitgedoste mannen en vrouwen dansten in een paleiszaal vol verguldsels en lichten. Ik zag een man, geleund tegen een schoorsteenmantel, die zijn sigaar aanstak voordat hij begon te spreken, daarginds een jong paar dat rondwervelde, even verderop een jonge vrouw met fier geheven hoofd, terwijl knechten af en aan liepen, en in dat visioen met zijn overdaad aan clichés trad de rijkdom van een uniek continent overduidelijk naar voren. Op dat moment, toen over het luisterrijke bal de gedachte schoof aan een bal van verdoemden waar, tot tweemaal toe, en de tweede keer zonder hoop op terugkeer naar de oude staat, alle waarden ineen zouden storten omdat het continent door twee wereldoorlogen in lichterlaaie zou staan en tientallen miljoenen mensen zou vernietigen in een golf van barbarij die haar weerga niet kent, op dat moment herinnerde ik me het bijbelse beeld. De val van de stralendste engel, tot diep op de bodem van de afgrond, in de donkerste duisternis.

De tijd verstreek. De leeftijd van de examens was ik allang gepasseerd en ik hoefde niet meer te verpieteren boven de geschiedenisboeken. Ik was leraar Frans geworden aan een Frans-Duitse middelbare school, en ik reisde met een aantal leerlingen mee naar Duitsland, naar Weimar, in het Land Thüringen. We hadden daar een paar prettige dagen doorgebracht, gingen naar het theater, bezochten het huis van Goethe, luisterden naar wat de gidsen over de grote Duitse schrijver te vertellen hadden, hoe ze hem heilig verklaarden en niet uitgepraat raakten over zijn talrijke liefdes, over de Charlotte uit Het lijden van de jonge Werther, over Anna Amalia, over zijn vrouw en over zo veel andere vrouwen, alsof het enige raakvlak met hun nationale monument op het gebied van de liefde lag. Het gedetailleerde verslag van zijn betrekkingen met Schiller vormde uit de aard der zaak het andere aspect van de toelichtingen. En wij, gedwee als we waren, wij bezochten ook het huis van Schiller, zowel uit een zekere belangstelling als blij om aan de kou te ontsnappen die in die streken aan het begin van de winter vaak vinnig kan zijn. Bezoekjes die, met een groep scholieren, beurtelings onderhoudend, leerzaam en op een vriendelijke manier grotesk waren, een kitscherige maskerade waarin Goethe en de provinciale rococostad werden overgoten met een suikerzoete saus, want het was niet moeilijk te begrijpen dat de bezadigde en gemoedelijke schrijver, zoals hij ons werd voorgesteld, van een heel ander kaliber was dan dat sentimentele geneuzel deed vermoeden en dat in de stad met de minutieus gevoegde straatstenen en de literaire wandelingen niet alleen de herinnering aan de strubbelingen tussen Goethe en Schiller verborgen lag, maar ook die aan een turbulenter verleden, van de Republiek van Weimar tot aan de marsen in paradepas van het Derde Rijk.

Na afloop van die sightseeing-dagen bracht een bus ons naar de Ettersberg. De groep was aan het kletsen en keten, zoals vijftienjarigen dat doen op een schoolreisje. Soms, met een blik op de kilometerteller van de bus, dacht ik eraan dat de bewoners van Weimar die afstand elk jaar op 11 april, de dag waarop het kamp werd bevrijd, te voet afleggen – of op zijn minst aflegden, want de gewoonte is bezig te verdwijnen. Ze vormen een lange rij, kinderen en tieners voorop, en gaan op weg. Het is dan al voorjaar, maar ze zeggen dat het nog steeds koud is omdat er op de heuvel permanent een ijskoude wind staat. Inderdaad, dit vriendelijke bos waar de wandelaar graag denkt aan de wandelingen van Goethe en Anna Amalia, was ook een van de luguberste plekken ter wereld, want het concentratiekamp Buchenwald lag erin verscholen. Buchenwald, beukenbos. Een kamp op acht kilometer van Weimar, in 1937 opgericht voor politieke gevangenen, homoseksuelen, ‘asocialen’ en gewone criminelen. Drieënvijftigduizend doden.

Het werd stil onder de leerlingen toen de bus ons had afgezet en we door konden lopen naar het grote poortgebouw van het kamp.

Ik zal ons bezoek aan Buchenwald niet beschrijven. Ik zal de kale vlakte niet beschrijven, niet de foltercellen, niet de verbrandingsovens, niet de meetkamer waar de Russische gevangenen zogenaamd werden gemeten voordat ze met een nekschot om het leven werden gebracht. Een hele poos liepen we door het kamp. We hebben gelezen, geluisterd, gekeken. Dat alles in stilte. En toen liepen we rondom een gebouw met een laag dak, gingen in het donker langs een kleine trap naar beneden, naar een souterrain, en daar was een grote, totaal lege en ijskoude ruimte met haken op ongeveer twee meter boven de grond, waar dertienhonderd mensen door wurging om het leven waren gebracht.

Plotseling zag ik in die ruimte het beeld uit mijn kinderjaren weer voor me, onweerstaanbaar. Waarom op dat moment? Waarom die herinnering aan een geïllustreerde bijbel? De in kleuren uitgevoerde val van een vurige engel was verbonden met iets wat ik me uit Dante herinnerde, een verwijzing die misschien nodeloos erudiet en misplaatst kan lijken maar die toch bij me bovenkwam. En kamp Buchenwald deed zich op dat moment aan me voor als een reservaat van het Kwaad, een zwart gat dat alle kwalijke beginselen en kiemen die rondcirkelen in het universum, naar zich toe trok. Duistere, slijmerige, angstaanjagende muil die alle mensen verslond. Het convergentiepunt van het absolute Kwaad. Toen ik de treden weer opliep die me terugbrachten naar de buitenlucht, weg van de tegelijkertijd benauwde en ijskoude ruimte, herinnerde ik me haarscherp hoe Satan aan de dichter verschijnt aan het einde van De Hel: het beest is roerloos in het diepste punt van de negende kring van de hel, bron en oorsprong van het Kwaad. Reusachtig driekoppig monster, met de vleugels van een vleermuis, S’el fu sì bel com’elli è ora brutto/ e contra ‘l suo fattore alzó le ciglia/ ben dee da lui procedere ogne lutto; En was hij eens zo schoon als nu wanstaltig, en dorst hij zelfs zijn Schepper het hoofd te bieden, dan is het van hem dat alle Kwaad moet komen.

Regels die treurig genoeg toepasbaar zijn op ons verwoeste continent en op Duitsland in de eerste plaats, het politieke laboratorium van de twintigste eeuw, het land waar alle regimes in afgrijselijk tempo in de praktijk werden beproefd. Een ineenstortend kaartenhuis dat weer verrees.

Daarom is het niet vreemd om te denken dat Buchenwald de straten van Weimar verandert in theaterdecor, met alleen geel en groen geschilderde bordpapieren gevels, dat Buchenwald de standbeelden van Goethe en Schiller tot grappige speelgoedjes maakt die doen denken aan de tinnen soldaatjes van vroeger. De verhalen van de gidsen zijn doorspekt met taaie leugens en bakersprookjes. Maar tegelijkertijd is het naast elkaar bestaan van een belangrijke filosofie, belangrijke kunst en dat wat men doorgaans het absolute Kwaad noemt, misschien tekenend voor Europa en is het beeld, in die zin, niet bedrieglijk maar onthullend voor onze geschiedenis en ons lot, het lot van een schitterende beschaving die wordt achtervolgd door haar zonde waarvoor geen vergeving mogelijk is.

Dat was voor mij de derde en laatste val van Satan, het zowel kinderlijke als mythische beeld dat een sleutel vormt, de val die de bestemming van ons continent bepaalde evenals het merkwaardige verhaal dat ik op het spoor zou komen.

Aan ieder mens om de bron en de plaats van het Kwaad te lokaliseren. Het lijkt me niet zinloos het op te sporen, het uit te rukken en schoon schip te maken. Dat is de hoop van de dwazen, de illusie van goedgelovigen en demagogen, maar het is ook de ultieme strijd.

Eerste deel

1

Welk moment kan worden gezien als de oorsprong van dit verhaal? Het bezoek aan Buchenwald, dat antwoord zou het simpelst zijn, want door dat bezoek zou voor mij de lade van onze geheimen opengaan, in de vorm van een vraag weliswaar, maar een zo indringende en zo nijpende vraag dat het eerste begin van een antwoord er al in besloten lag.

Maar waarschijnlijk maak ik me er daarmee te gemakkelijk van af. Omdat de oorsprong diep verscholen ligt in mijn kindertijd, omdat mijn eerste nachten, als ik in staat was me die te herinneren, waarschijnlijk al een dwaaltocht waren door de geheimen van de zoektocht. Kinderen voelen dat. Ze vibreren mee met vragen.

Altijd al hebben angst en gewelddadigheid me achtervolgd. In die duistere regionen heb ik geleefd. Ik heb altijd gevreesd dat iemand me mee zou sleuren, zou vastbinden, zou villen als een schadelijk dier. In nachten vol boze dromen zag ik wolvenkaken opdoemen. Fonkelende ogen gloeiden op in mijn kinderkamer.

Gewelddadigheid was het antwoord op angst. Een dierlijk antwoord, een antwoord uit zelfbehoud. Angst had me voorgoed in zijn greep, voorgoed zou ik me verdedigen. Niet door middel van een bedachtzaam, rationeel gevecht, maar met de gewelddadigheid van een radeloos dier dat bijt om zich los te rukken uit de strik. De gewelddadigheid van hen die getekend zijn door de angst. De vos diep in zijn hol, zijn ogen flakkerend van angst. Alsof de angst uit de kinderjaren de ondergang van de wereld had veroorzaakt. Geen zekerheid meer, geen vertrouwen, geen vrede.

Buchenwald als oorsprong? Wagner, Sommer, Koch?

Jaren geleden begon de eerste roman die ik publiceerde, met een moord en daarna volgde een suïcide. Het eerste wat ik schreef, in mijn puberjaren, ging over een moord. In de naaste familie van mijn twee beste vrienden heeft zich een moord voorgedaan. De moeder. De broer. Onze vriendschap berust niet op toeval.

Mijn geheugen onthoudt alleen gewelddadigheid en vrees. Het enige verhaal dat onlangs tijdens een reis in Kroatië bij het zien van de schitterende landschappen bij me bovenkwam, was dat van twee mensen die in de velden door een gek waren vermoord. Dat verhaal was me minstens twintig jaar eerder verteld.

Vroeger heb ik eens een film gezien waarin een kind elke dag weer in een huiveringwekkende nachtmerrie leefde. ’s Nachts sliep hij niet. Overdag was de realiteit een kreet die door merg en been ging. Hij zag dode mensen, zei hij. Toen hij die zin uitsprak, ging er een huivering door me heen. Dat kind, dat was ik.

Angst. Altijd angst. En wat er hand in hand mee gaat, gewelddadigheid. Jarenlang heb ik aan boksen gedaan. Tientallen keren heb ik in een ring gestaan. Een paar weken voor mijn reis naar Weimar gaf een dronken man een klap op mijn auto. Ik wilde uitstappen. De vrouw naast me hield me tegen. Ik was gespannen. Vermoeid door de week die achter me lag, door onze onophoudelijke ruzies. De man raakte nogmaals de auto, ditmaal met een schop tegen mijn portier. Ik stapte uit. Zijn vriend wilde hem meetrekken. Ik hoorde de jonge vent iets roepen, ik vermoed dat hij de ander uit de hachelijke situatie wilde redden, dat hij tegen mij wilde zeggen dat het kwam doordat hij dronken was, dat ik het hem niet kwalijk moest nemen, dat hij geen slechte jongen was, maar het was te laat. Ik had al geslagen, met een angst vol razernij. En ik sloeg nog eens, en nog eens, mijn hart ging als een razende tekeer, mijn hele lichaam trillend en toch hard als staal. En toen de dronken man op de grond viel, hield ik nog niet op, nu door hem te schoppen, en pas later, na hoeveel tijd weet ik niet, hoorde ik een andere kreet, die van de vrouw naast me die uit de auto was gekomen en op mij in sloeg, huilend, me smekend om op te houden. Toen ik ophield en hulpeloos en trillend achterbleef, zelf ook bijna huilend, midden op straat, terwijl de claxons loeiden, zag ik haar nog net op de vlucht slaan, zo ver mogelijk van mij en mijn gewelddadigheid vandaan. Ze is nooit meer teruggekomen.

Op een dag meende ik dat iemand, in een boek, in de buurt kwam van mijn vragen. Een schrijver die zei dat hij uitsluitend over waanzin, moord en dood schreef, en die meende dat die obsessies hun oorsprong vonden in een tijdens de oorlog vermoorde Russische grootvader. Toen ik die regels op het achterplat las had ik een gevoel van herkenning. Ik dacht dat ik een broer had gevonden. Ik kocht het boek, las het. Teleurstelling. Het boek was geslaagd, maar het ging niet over de grootvader. Niet genoeg. Het ging niet ver genoeg terug naar de oorsprong. Er was wel sprake van een moord, maar mijn angsten ontbraken en de zoektocht bleef onvoltooid. Ik hoopte dat die man mijn nachtmerries zou beschrijven – hij liet de deur dicht. Zijn eigen deuren had hij opengezet, maar niet die van mij.

Hoe dan ook, het bezoek aan Buchenwald was al geweest. Misschien niet de oorsprong van het verhaal – de oorsprong van de vraag in elk geval wel. En ja, natuurlijk, niemand anders dan ik kon antwoord geven op mijn angsten.

+++

Het bezoek aan het kamp, onder leiding van twee Duitse studenten, was net afgelopen. Ze brachten de groep naar het museum van Buchenwald, waar wordt gepoogd een beeld te geven van verscheidene jaren van nazisme. Een reeks vitrines met foto’s en voorwerpen die getuigen van die periode, met soms, als motto, de uitspraken van een ex-gevangene, Jorge Semprun, ontleend aan zijn aangrijpende boek Schrijven of leven.

Ik keek niet zozeer naar de slachtoffers, de uitgemergelde gedaanten in het gestreepte gevangenenuniform, maar vooral naar de schuldigen. Ik wilde hun gezichten zien, hun lot kennen, weten of ze waren veroordeeld. Ik las de schaarse biografische notities, bestudeerde de foto’s, vroeg me af of uit hun gelaatstrekken was op te maken dat ze schoften waren, ik probeerde op de foto’s de tekenen van het Kwaad op te sporen. Maar ik vond het kenmerk niet. Gewone gezichten, ontmoedigend gewoon. Een paar brute koppen, zoals die van Hans Hüttig, een SS’er die in 1945 ter dood was veroordeeld, maar wat de meesten betrof een nietszeggend uiterlijk. Gewoon mannen, op zijn minst ogenschijnlijk.

Een van hen, Erich Wagner, de kamparts, had zelfs een sympathiek gezicht. En op de oude zwart-witfoto waar hij glimlachend op stond, ten voeten uit, met zijn kalende schedel en zijn schildpadbril, zag hij eruit als een scherpzinnige, lucide intellectueel. Aan het eind van de oorlog werd hij door de Amerikanen gevangengezet, maar nadat hij in 1948 was ontsnapt had hij onder een valse naam in Beieren gewoond, tot 1962, het jaar waarin hij zelfmoord had gepleegd. Verlaat berouw, vrees weer te worden opgepakt, ziekte? Dat stond er niet bij.

Eerlijk gezegd kon ik er niet rustig over nadenken, want op dat moment trok een ander gezicht mijn aandacht. Op dezelfde foto sloeg een gevangene de arts met meer dan gewone intensiteit gade. Zijn gezicht trof me: het deed me denken aan het gezicht van mijn vader. Ondanks de magerte, de exorbitant uitstekende jukbeenderen en de holle wangen was de gelijkenis nogal verbazingwekkend. Aangezien mijn vader in 1942 geboren is, en aangezien geen grootvader of oudoom ooit gedeporteerd is geweest, bleef het bij een lichte verbazing, maar die foto werd me vertrouwder, alsof een van mijn verwanten hier misschien was geweest.

De bus bracht ons terug naar Weimar. Ik weet nog dat ik even in de achteruitkijkspiegel keek om te zien of mijn haar goed zat en me daar even later voor schaamde: een concentratiekamp dat op de achtergrond raakt vanwege een haarlok... De rest van de middag verliep zonder bijzonderheden: een bezoek aan de stad, een paar winkels, een boekhandel.

Daar, terwijl mijn ongeconcentreerde blik over de titels gleed die ik verwachtte aan te treffen, klassieken, Duitse, Amerikaanse en Franse bestsellers, dacht ik aan het Totenbuch van Buchenwald. Een regel per naam, een regel per dode. Alle namen van degenen van wie een spoor was overgebleven en die in het kamp waren gestorven. De vernietigde levens, de naamloze ter dood gebrachten... En terwijl ik dacht aan dat boek, een stompzinnige bestseller met een kakelbonte omslag in mijn hand, drong het gezicht van de gevangene zich opnieuw aan me op, in zwart-wit, met de wat onscherpe achtergrond. Hij had geen naam. Zijn naam was gewist uit de Geschiedenis. Misschien was hij op 11 april door de Amerikanen bevrijd of misschien was hij toen al dood. Maar zijn identiteit kon ik niet te weten komen. Ik kende alleen een gezicht op een foto, naast een nazi-arts die zelfmoord had gepleegd. Een onbekende, daar bleef het bij.

Maar een onbekende wiens gelaatstrekken me in verwarring brachten. Een dubbelganger van mijn vader, al zou de gelijkenis die ik bespeurde voor een belangrijk deel verklaard kunnen worden door de foto, door het feit dat deze geportretteerde zich wat meer op de achtergrond, op het tweede plan bevond, en doordat het beeld enigszins onscherp was. Zo had ik bijvoorbeeld de indruk dat de gevangene duidelijk kleiner was dan mijn vader. En bovendien was ik genoodzaakt de trekken van de onbekende te hermodelleren, want hij was vel over been en dat maakte hem tot een schim waarvan de uiterlijke kenmerken zich moeilijk lieten bepalen. Dus transplanteerde ik overeenkomsten op een beenderstructuur. Maar met alle restricties van dien, ik moest toch erkennen dat de overeenkomsten op zijn minst frappant waren.

De volgende dag stond ik vroeg op. Zonder het zorgvuldig door de organisator van de uitwisseling uitgetypte dagprogramma te hebben geraadpleegd, meende ik te weten dat ik me bij mijn collega’s moest voegen in het theater waar de Franse en Duitse leerlingen De Elzenkoning van Goethe instudeerden, een ballade die in Duitsland net zo beroemd is als het sprookje van Sneeuwwitje, waarin de rit te paard door het maanlicht wordt beschreven en de dood van een kind dat door de Elzenkoning uit de armen van zijn vader wordt weggerukt. Alle Duitse scholieren leren dat gedicht uit hun hoofd: Wer reitet so spät durch Nacht und Wind/ Es ist der Vater mit seinem Kind, Wie rijdt zo laat door nacht en wind/ Het is de vader met zijn kind.

Zonder erbij te denken liep ik in plaats van links af te slaan naar het theater evenwel door naar het marktplein en tien minuten later zat ik zonder dat daadwerkelijk te hebben gewild in de bus naar Buchenwald. Nog een halfuur en ik stond voor de foto. En ditmaal ging er een huivering door me heen. Bewogen beeld, verschil in lengte? Voor-de-gek-houderij, zinsbegoocheling. Die man was het evenbeeld van mijn vader. Roerloos, als aan de grond genageld bleef ik staan. Opnieuw keek ik naar de arts Wagner, en dan weer naar de onbekende. Naar andere foto’s eromheen waaruit ik misschien iets zou kunnen opmaken. Groepsportretten, rond Himmler op inspectiebezoek in het kamp, met wederom Erich Wagner, maar zonder de gevangene.

Nadenkend gestemd ging ik het museum uit. Nu het kamp leeg was, was het nog indrukwekkender dan de vorige dag. Er was niemand. De mist van de Ettersberg omhulde de gebouwen met lange grijze slierten die de contouren deden vervagen, de geluiden absorbeerden, zoals in nachtmerries. Weer dacht ik aan de Elzenkoning, vage spookverschijning die opdoemt uit de nevels als een droombeeld of een schim. Wat antwoordt de vader zijn doodsbange kind? Door dorre bladeren suist slechts de wind... Sei ruhig, bleib ruhig, mein Kind!/ In dürren Blättern säuselt der Wind.

In de indrukwekkende rust van de Ettersberg deed de herinnering aan de drieënvijftigduizend doden een leger van stille schimmen opstaan. Terwijl ik zo door de mist liep, voelde ik een lichte angst. Ik was op mijn hoede, alsof ik ergens op wachtte. Toen ik, ook nu weer midden over de lege appèlplaats, van het museum terugliep naar het hek van het kamp, voelde het of ik meeliep met de gevangenen van destijds. De mist slokte de tijd op, de tijdperken liepen in elkaar over en achter de grijze flarden hoopten de beelden van de slachting zich op.

Ik zie dode mensen, zei het kind.

Op de terugweg kwam ik langs de stronk van de Lebensbaum, de Goethe-eik, die de Duitsers in het kamp lieten staan en die nu dood is. Onder die boom hadden, schijnt het, Goethe en Anna Amalia gezeten. En ook nu weer leek de herinnering aan de grote schrijver me uit de tijd, theatraal. De gevangenen liepen onder die boom, misschien werd hun het afgezaagde verhaal verteld, en twee minuten later werd vastgesteld wat ze waard waren, met een schot. Het achterdoek van de leugen. Opnieuw de tragedie overgoten met de saus van de kitsch.

Toen de bus me terugbracht naar Weimar, lette ik dit keer goed op niet naar mezelf te kijken in de achteruitkijkspiegel.

2

Een week later zat ik in Parijs in een brasserie, tegenover Adrien, mijn vader. Regelmatig troffen we elkaar zo, twee- of driemaal in de maand, altijd in hetzelfde restaurant, en dat al sinds jaren, misschien tien, twaalf jaar. Het was zo’n klassieke brasserie in het 5de arrondissement met een fraai nostalgisch interieur, een kaart die nooit veranderde, en een reputatie die een tikkeltje overdreven was. Maar de kalfslever was er uitstekend, tot mijn grote tevredenheid. Mettertijd waren de obers ons gaan kennen, en de eigenaar kwam ons altijd begroeten. Mijn vader betaalde, ook al maakte ik ongeveer één keer in de maand, als een gewoonte waaraan niet viel te tornen, aanstalten mijn portefeuille uit mijn jasje te halen. Dan stak hij zijn hand uit en met dat gebaar hield hij me tegen. Meer was niet nodig. Eén keer in het jaar, ter gelegenheid van zijn verjaardag, accepteerde hij het om mijn gast te zijn. Dan koos ik een ander restaurant in de buurt, want mijn vader had een hekel aan alle andere wijken van Parijs. Het 5de arrondissement was voor hem het centrum van de hoofdstad en het enige dat telde want het enige waar het nog wemelde van de grote en kleine boekhandels: de andere arrondissementen waren geestloos – ik heb nooit precies begrepen welke betekenis het woord ‘geest’ voor hem had – hetzij omdat ze geen geschiedenis hadden, hetzij omdat ze het domein waren van de nieuwe rijken. En als er één slag mensen was waaraan mijn vader het land had, dan waren het wel rijkelui. Hij verafschuwde geld, pronkzucht, opzichtige luxe. Wanneer iemand het over grote auto’s had, over merkkleding, wat ik soms deed, puur om hem te provoceren, sloeg hij de ogen ten hemel. Hij had geen auto, verplaatste zich uitsluitend te voet of met de metro, kocht nooit kleren, droeg altijd in de winter zijn oude velours broeken en dikke jasjes, in de zomer zijn jeans en T-shirts. Aangezien hij, zijn leeftijd ten spijt, nog rijzig en slank was, zag hij er altijd elegant en modieus uit terwijl andere mannen die het minder hadden getroffen, zich uitsloofden om behoorlijk voor de dag te komen.

Gezien zijn opvattingen had mijn vader op de communistische partij kunnen stemmen. Maar zijn afschuw van de communisten was nog groter dan die van de nieuwe rijken. Hij sprak hoe dan ook nooit over politiek, maar de enkele malen dat dat onderwerp tussen ons ter sprake kwam, had hij jegens hen blijk gegeven van een voor een man die doorgaans gematigd was in zijn uitlatingen en wie, dat vooral, alles onverschillig liet, nogal merkwaardige verachting. Want dat was de voornaamste karaktertrek van mijn vader: hij had lak aan alles. Niets, behalve kunst en een epicurische aandacht voor het verglijden van de tijd, vermocht zijn belangstelling te wekken. Alles gleed langs hem af, voorvallen en ongevallen, politieke gebeurtenissen, trends. We hadden het er nooit over gehad, maar meer dan ieder ander had hij gevoel voor alles wat belachelijk was. Alles was één grote grap, alles was een beetje komisch, een beetje smerig. En hij trok zijn handen ervan af.

Die avond was het niet zijn verjaardag. Dus zaten we in ons gebruikelijke restaurant, met onze gebruikelijke obers en onze eeuwige kalfslever. Maar welk ander gerecht kun je in een brasserie en in de winter bestellen? Onder het eten vertelde ik mijn vader over mijn verblijf in Weimar. Ik zette hem mijn theorie uiteen over de leugen van de kitsch in de stad, die het concentratiekamp omhult met een literair en cultureel verleden, die de misdaad naar de achtergrond schuift door de stad terug te geven aan Goethe, het theater, de vriendschap tussen de twee schrijvers. Glimlachend, welwillend hoorde hij me aan, zoals zo vaak als het mijn theorieën betrof, die te onbesuisd en te eenzijdig waren naar zijn smaak.

‘Het is een andere tijd, daarmee is alles wel gezegd,’ antwoordde hij uiteindelijk. ‘Weimar is een belangrijke culturele stad geweest en in de twintigste eeuw is het ook een stad geweest in de buurt van een concentratiekamp. Behalve dan dat eruit blijkt dat cultuur nooit bescherming heeft geboden tegen barbarij, zie ik niet goed hoe je die twee dingen met elkaar in verband zou moeten brengen.’

En ja, zo was mijn vader. Altijd gematigd, altijd onpartijdig in zijn uitlatingen, ogenschijnlijk althans. In werkelijkheid gingen er achter die gematigdheid demonen schuil. De routine van zijn bestaan kanaliseerde zijn gewelddadigheid, en ik zag in hem heel wat eigenschappen die ik in mezelf herkende. Maar bij hem was de gewelddadigheid meer naar binnen gekeerd; mijn hele kindertijd lang had ik gezien hoe hij zich hulde in een verschrikkelijk zwijgen dat soms verscheidene dagen duurde. Er woedden stormen in hem waarvan niemand de hevigheid kon inschatten en die tot uiting kwamen in migraineaanvallen, overgeven, soms zelfs oogontstekingen. Zijn lichaam drukte zijn innerlijke gewelddadigheid uit, die zijn zwijgen aan mij heeft doorgegeven. We zijn vader en zoon. Elkaars spiegelbeeld.

Op wat ik over Weimar gezegd had verwachtte ik evenwel een andere reactie. De foto had me niet onberoerd gelaten en al was er sindsdien een week verstreken, ik was eraan blijven denken. Nu ik tegenover Adrien zat, was de fysieke gelijkenis onmiskenbaar. Ik had naar de gevangene gekeken denkend aan mijn vader, ik observeerde mijn vader denkend aan de gevangene. Dezelfde gelaatstrekken. Dezelfde donkere ogen, hetzelfde donkere haar, weliswaar gedeeltelijk wit geworden door zijn zestig jaren, dezelfde geprononceerde, vierkante kaak. Het leeftijdsverschil – de gevangene was een jaar of dertig – viel weg. Plotseling kwam het bij me op dat de gelijkenis tussen mijn vader en zijn eigen vader niet heel groot was. Ik had er nooit aandacht aan besteed, maar mijn grootvader, die kleine man met zijn kale hoofd, de stompe neus en de dikke wangen, had weinig gemeen met de rijzige, tengere man met het knappe, harde gezicht die tegenover me zat. Inderdaad was mijn grootvader geen adonis, iets waar we in de familie altijd om hadden gegniffeld. En mijn grootmoeder, die ik niet had gekend, was waarschijnlijk om dat goed te maken beeldschoon geweest. Al met al leek mijn vader bij nader inzien niet op veel andere leden van de familie, noch fysiek, noch innerlijk. Zelfs niet op zijn broers. Hij viel uit de toon, in onze bourgeois familie... Maar goed, daar gingen we het nu niet over hebben, over die kwestie die altijd weer opdook, bij alle familiemaaltijden, feesten, plechtigheden, doopceremonies... waaraan hij trouwens een hekel had, in zo’n mate dat hij het vrijwel altijd liet afweten en het op mij neerkwam om hem, zoals hij zei, te vertegenwoordigen.

‘Ben je wel eens in Weimar geweest?’ vroeg ik langs mijn neus weg.

‘Nooit. Toch zou het geen slecht idee zijn,’ antwoordde hij, zonder een spier te vertrekken. ‘Een volgende reis.’

Ik glimlachte. Die woorden gebruikte mijn vader vaak: ‘een volgende reis’. Iedereen, en hijzelf in de eerste plaats, wist dat hij zijn huis nooit voor langere tijd verliet. Op zijn dagelijkse wandeling doorkruiste hij zijn quartier in alle richtingen, waagde zich niet zelden in de andere arrondissementen, waarschijnlijk om vast te stellen dat het daar aan geest ontbrak, en één keer in de maand nam hij de RER, altijd dezelfde trein van 8.05 uur, om te gaan wandelen in het bos van Montmorency. Hij was de meest gedisciplineerde man van de wereld, de meest voorspelbare in zijn dagelijkse routine, wat inhield dat ik op elk tijdstip en zelfs vanuit de verte had kunnen zeggen wat hij deed, vanaf de lunch aan het einde van de ochtend waarbij hij steevast naar France Inter luisterde, tot en met de avond wanneer hij steevast zat te lezen, met daartussenin de gymnastiekoefeningen om elf uur en de wandeling om halfdrie ’s middags. Al was het voor iedereen duidelijk dat aan die voorspelbaarheid een ondergrond van angst en verscholen onvoorspelbaarheid ten grondslag lag, zodat het niemand zou hebben verbaasd als hij op een dag naar Groenland vertrokken bleek te zijn, dat nam niet weg dat mijn vader er voor zover ik me kon herinneren niet één keer niet was geweest. Op hem kon je de klok gelijkzetten.

‘Je zou er eens heen moeten. Een interessante stad. Dan kun je ter plekke vaststellen of mijn theorieën relevant zijn,’ zei ik met een glimlach.

‘Dat zal ik zeker doen. Ik ben dol op reizen.’

Hij keek naar me, met lichte spot, alsof hij me uitlachte of misschien zichzelf. Over Weimar hadden we het niet meer. Omdat ik op het onzalige idee was gekomen het Bauhaus ter sprake te brengen, begon mijn vader aan een betoog over Gropius, over design, over de teloorgang van waarden, over de hedendaagse kunst die niets voorstelde, waarbij hij zowel de ontwikkeling als de volstrekt reactionaire mentaliteit aan de dag legde die hem kenmerkten en uiteindelijk tot pose waren geworden. Dus liet ik zijn college over me heen gaan (niets zo penibel voor een leraar als naar de lessen van anderen te luisteren) tot aan het dessert. Bij het afscheid schoot ik alleen de laatste pijl af die ik nog op mijn boog had.

‘Dit staat er verder buiten maar ik vergat het nog. In Buchenwald heb ik de foto van een gevangene gezien. Hij leek enorm op je.’

Iets in hem verstarde. Met zijn blik op oneindig leek hij in de verte naar iets te zoeken en er viel een stilte.

‘Je meent het,’ zei hij ten slotte. ‘Interessant.’

Hij omhelsde me en liep weg.

3

Het leven van een grote familie wordt geritmeerd door haar samenkomsten, de grote diners, ter gelegenheid van geboorte, doop, verjaardagen, huwelijken, begrafenissen... En mijn familie vormt geen uitzondering op die regel. Inderdaad, ze wijkt in niets van de regel af. Bij ons, de Fabres, is regel regel.

Die dag vierde mijn nicht Lucie de verjaardag van haar zoon op het familielandgoed. Aanleiding voor een dertigtal van onze verwanten om bijeen te komen in Normandië. Maatschappelijk gezien zijn we niet moeilijk te plaatsen: we zijn bourgeois. Niet noodzakelijkerwijs de blinde en stompzinnige bourgeois van Flaubert, meer een liberale bourgeoisie, traditioneel in haar waarden, maar tamelijk open en tolerant, een moderne bourgeoisie, kortom, waarvan geld en familie (niettemin) de basis vormen. We zijn altijd al bourgeois geweest, dat wil zeggen vanaf op zijn minst het begin van de twintigste eeuw, sinds Noël Fabre, een ambitieuze advocaat in Rouen, gesteund door het vermogen dat zijn vader, aanvankelijk boer, later grondeigenaar, door hard werken had verworven, erin slaagde afgevaardigde van een Normandisch kiesdistrict te worden. Hij was een gedeputeerde met geringe invloed, die ermee volstond zich te houden aan de orders en oekazen van zijn grote man, Clemenceau, maar hij was toch maar afgevaardigde, het hoogste bereikbare voor een boerenfamilie uit die tijd. Daarna werd de voor elke grote familie onontbeerlijke financiële basis gelegd tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen voornoemde Noël Fabre voor zijn broer Jean de levering van textiel, met name die voor de befaamde vuurrode broek, van de strijdkrachten in de wacht sleepte. Het akkoord tussen industrie en politiek, dat in ons land zoals in vele andere landen gebruikelijk is, legde de Fabres geen windeieren: aan het eind van de oorlog waren ze een van de rijkste Normandische families. Sindsdien zijn rijkdom en invloed de hele eeuw lang in stand gebleven, dankzij een ideologie van hard werken en succes die iedereen met de paplepel werd ingegeven. De Fabres hebben de voor de bourgeoisie klassieke beroepen uitgeoefend, ze waren advocaten, artsen, universiteitsdocenten, bankiers, met een tamelijk gevestigde traditie in het publieke leven, want onze gelederen telden bovendien twee gedeputeerden (helaas geen enkele minister, tot onze grote spijt) en vooral een lange reeks hoge ambtenaren – kabinetschefs, prefecten, ambassadeurs. Daar zijn we werkelijk goed in. Omdat een functie in overheidsdienst geen droog brood meer oplevert, is tegenwoordig heroriëntering op de zaken- en bankwereld het devies; en daarvoor hebben we onze hoop gevestigd op de jonge generatie, mijn achterneven, wie het totaal ontbreekt aan ontwikkeling, en aan scrupules, maar niet aan tomeloze ambitie – die, kortgezegd, moderne jongelui zijn. Ze zijn zeventien, achttien jaar, doen niets anders dan uitgaan, geven te gekke feesten en denken maar aan één ding: het gebaande en lucratieve pad volgen dat het hun mogelijk zal maken onze status te handhaven.

Zonder dus een van de aanzienlijkste families van het land te zijn, maken we toch deel uit van een soort elite van redelijk niveau die vermogend is en vrij invloedrijk, wat te danken is aan het feit dat we een hechte familie zijn, en redelijk intelligent, denk ik, maar niet extreem. Wat extreem is werkt in het nadeel van de bourgeoisie. Ik wil de eerste zin citeren van De kust van de Syrten, de roman van Julien Gracq: ‘Ik behoor tot een van de oudste families van Orsenna’, maar wij bezitten niet die aristocratische en haast gedroomde adeldom. Nee, wij zijn verankerd in de realiteit, wij zijn goed toegerust voor de strijd, voortgekomen uit een geslacht van boeren en we staan ons mannetje. Al zijn mijn vader en ik natuurlijk buitenbeentjes, hij omdat hij, van nature, altijd aan de zijlijn staat, en ik omdat ik de intellectueel van de familie ben die zich heeft teruggetrokken in zijn Frans-Duitse ivoren toren, dat wil zeggen een klein lycée waar geen sterveling ooit van heeft gehoord. Ik breng mijn tijd door met lezen, lessen voorbereiden, corrigeren, en romans schrijven. In afzondering: ‘Een vergeten burger, een gerust leven.’ Maar tegelijkertijd zie ik heel goed de kracht van het werkwoord in de beginregel van Gracq: ‘Ik behoor’. Wij, de Fabres, behoren tot onze familie. Ons verleden heeft ons in zijn greep, houdt ons vast, we zijn het verleden van de streek, Normandië, en een beetje van de geschiedenis van het land. Onze familie is een bouwwerk, een gebouw dat wordt geschraagd en dat geen scheuren vertoont omdat we de kieren dichten. Aan onze macht, die berust op het fundament van de lange termijn, wordt voortdurend gewerkt. Hoewel we door onze traditionele gezindheid, onze klassieke vorming, niet naadloos aangepast zijn aan de moderne wereld (we hebben nog steeds iets te veel ontzag voor literatuur, beeldende kunst, politiek, voor alle waarden die nogal uit de tijd zijn), staan we nog sterk en wantrouwen we zwakheden: geheimen, angsten, nederlagen worden niet geaccepteerd.

Die dag kwamen de Fabres dus bijeen rond mijn achterneefje dat, denkend aan andere dingen, van zoentje naar zoentje drentelde zonder zich uit zijn doen te laten brengen. Mijn nicht Lucie zag er niet onknap uit in haar zwarte jurk en met haar man Antoine, bankier, was ze het perfecte prototype van de familie. Zonder uit te blinken in uiterlijk schoon was ze door haar aardige gezicht (uitvloeisel van een uitstekende afkomst), haar smaakvolle kleding (een toegewijde opvoeding) en haar zorgvuldige make-up een aangename verschijning. Ik mocht haar graag; ze was conventioneel, maar niet onintelligent en soms grappig, wanneer ze haar rol van echtgenote en moeder even liet varen.

‘Zoals altijd geen levensteken van je vader?’ vroeg Lucie.

‘Hij komt nooit op familiefeesten.’

‘Het is wel de verjaardag van zijn achterneefje.’

‘Ik denk niet dat dat hem veel doet.’

Mijn nicht schudde het hoofd, gepikeerder dan ze wilde toegeven.

Ik ging naar mijn grootvader, die in een fauteuil zat met een whisky in zijn hand.

‘Zoals altijd in goed gezelschap, zie ik,’ zei ik, wijzend op het glas.

‘Je kent het geheim van een lang leven, jongen: nooit water. Veel te ongezond.’

En hij glimlachte zijn gele tanden bloot. Mijn grootvader had een in onbruik geraakte naam (Marcel), werd met het jaar lelijker en cynischer, maar bleef niettemin, met mijn vader, de enige interessante figuur van onze familie. De anderen waren vriendelijke, saaie lieden die veel en hard werkten in zaken. Hij stak boven hen uit. Met een grote mate van onverschilligheid en gulheid overlaadde hij ons vanaf onze kinderjaren met zijn gaven zonder ons werkelijk te zien. Ik geloof dat hij hield van zijn familie als geheel, met een ruimhartige en afstandelijke liefde zonder iemand als individu te zien, en ik weet niet eens of hij onze voornamen wist, want hij gebruikte bij voorkeur neutrale benamingen, zoals jongen, jochie, liefje... Vanaf het hoofd van de tafel nam hij ons allemaal op met een geamuseerde blik van zijn blauwe ogen, het enige dat mooi aan hem was. Hij was de patriarch, zonder speciale macht, maar bekleed met het hoogste gezag. Hij gaf nooit een mening, nooit een bevel: iedereen redde het wel. Maar waar nodig steunde hij ons in wat we ondernamen, door een bedrag aan geld of een telefoontje naar een invloedrijke relatie. Hij had een loopbaan als hoge staatsdienaar achter de rug, onderprefect, departementsprefect, regioprefect in Normandië. Hij had het zelden over zijn vak, dat hij zonder bevlogenheid maar nauwgezet en plichtsgetrouw leek te hebben uitgeoefend. En inderdaad, hij had het nooit ergens over. Soms deed hij me aan mijn vader denken. Fysieke gelijkenis was er niet, maar vader en zoon leken op elkaar door hun onverschilligheid, hun geslotenheid en de aantrekkingskracht die de literatuur op hen uitoefende, al droeg de vorming van Marcel Fabre werkelijk het stempel van de Normandische lycées van het begin van de vorige eeuw die hij had bezocht en die verschrikkelijk ouderwets en tegelijkertijd zo degelijk waren, zo klassiek, doordrenkt van Grieks en Latijn. De oude man kende de regels van de Latijnse grammatica nog, wist nog zinnen van Cicero en Horatius. En hij zei gedichten voor ons op, dat vooral, het enige moment dat er intimiteit tussen ons was. Ronsard, du Bellay, Apollinaire, Rimbaud, Baudelaire, Hugo. Lange lappen, eindeloze gedichten, De dronken boot, dat ik, leraar Frans, beslist niet kon onthouden. Op een dag, tijdens een wandeling buiten, had hij La Chanson du mal-aimé voor me opgezegd. De lange trieste paden in de Normandische winter, de kleine onvermoeibare man met de wat hese stem en de versregels van Apollinaire. Nog steeds is dat een van mijn onuitwisbare kinderherinneringen.

‘En, hoe maken je leerlingen het?’

Hij wist nog wat mijn vak was. Dat was positief.

‘Goed. Vorige maand zijn we in Weimar geweest.’

Mijn grootvader verstarde. Voelbaar. Het duurde maar even maar er was geen misvatting mogelijk.

‘Heb je het huis van Goethe bezocht?’

Opnieuw de leugen. Ik wist dat hij niet aan de schrijver dacht, maar aan het concentratiekamp. Trouwens, zijn reactie was niet moeilijk te verklaren: als onderprefect, in 1940, had hij geen ontslag genomen en zijn loopbaan voortgezet onder het Vichy-bewind, wat niet bijzonder achtenswaardig is hoewel hij bij de bevrijding, toen een vonnis toch snel werd geveld, met rust werd gelaten. We spraken er nooit over en die periode was geen onderwerp van gesprek.

Kamp Buchenwald moest mijn grootvader wel op zijn hoede maken. Mochten zijn dagelijkse bezigheden destijds gevolgen hebben gehad, de slachtoffers kwamen elkaar tegen in Buchenwald want een groot aantal Franse politieke gevangenen werd naar Buchenwald gedeporteerd. En dat hij even verstarde, verbaasde me dus niet. Maar zijn volgende opmerking, die geen verband leek te houden met het voorafgaande, zette me aan het denken. Terwijl ik zijn vraag over het huis van Goethe met nietszeggendheden had beantwoord, vroeg hij plompverloren: ‘Komt je vader vandaag niet?’

En ik moet zeggen dat het verband tussen Buchenwald en mijn vader me niet zonder betekenis leek.

‘Ik weet het niet, grootvader. Hij heeft er niets over gezegd,’ luidde mijn antwoord.

Het leek de oude man te verbazen dat hij ‘grootvader’ werd genoemd. En inderdaad had ik dat sinds mijn kinderjaren nog maar zelden gedaan.

Aan het eind van de middag, na de maaltijd en een zondagswandeling in gezelschap van mijn neven en nichten, ging ik terug naar Parijs. Alles was prettig en zonder verrassingen verlopen. Ik was volgegeten, een beetje moe en blij naar mijn eigen huis terug te gaan.

In de auto dacht ik aan de man op de foto. Het was het eenvoudigst de hulp in te roepen van het museum van Buchenwald. De volgende dag, na mijn lessen, belde ik het museum. Mijn vraag was merkwaardig en toen ik hem uitsprak geneerde ik me een beetje, maar daarmee ging ik voorbij aan de duizenden merkwaardige vragen die bij de concentratiekampen binnenkomen. Ik werd meteen doorverbonden met de conservator, die zich in het geheel niet leek te verwonderen over mijn vraag.

‘We zullen de herkomst van die foto uitzoeken. De foto met Erich Wagner bedoelt u?’

‘Ja, maar het gaat me niet om hem. Achter hem staat een gevangene en over die man zou ik graag meer willen weten.’

‘Ik zeg het u maar liever meteen, waarschijnlijk zullen we niets vinden. Over Erich Wagner hebben we veel informatie. Maar een onbekende op een foto... Als u een naam had zouden we op zoek kunnen gaan.’

‘Helaas, een naam heb ik niet. Daarom neem ik contact met u op.’

‘Belt u me over twee dagen maar terug.’

Twee dagen later kon de conservator me weinig gegevens verschaffen: ‘Over die man hebben we niets. Alleen dit: de foto is genomen op 20 december 1941, voor barak IX. Op die datum zaten er vijftig man in het Block en het lijkt aannemelijk dat de onbekende een van hen was. Dat is uiteraard maar een vermoeden, maar het is mogelijk dat hij op dat moment uit zijn barak was gekomen.’

Maar dat leek me geen voldoende verklaring voor de strakke blik waarmee de man naar de arts keek. Naar mijn idee bevond hij zich op dat moment niet maar gewoon, bij toeval, buiten de barak. Toch was de opmerking van de conservator, de schaarse informatie in aanmerking genomen, zeker niet onzinnig.

‘Over Erich Wagner daarentegen,’ vervolgde de conservator, ‘beschikken we over nauwkeuriger gegevens. Daarvan kan ik u een kopie sturen.’

Ik stond op het punt te antwoorden dat de arts me niet bijzonder interesseerde, toen ik weer aan de blik van de onbekende dacht.

‘Waarom niet? Je weet maar nooit. Maar over die onbekende...’

‘Het zal lastig zijn om hem van een identiteit te voorzien. Maar niet onmogelijk. We proberen voortdurend informatie over de gevangenen te verzamelen, ze voor de vergetelheid te behoeden. Als u erin slaagt uw onderzoek te preciseren, zullen we de gegevens verifiëren. We helpen u graag verder.’

Ik had een plaats – Buchenwald, barak IX – en een datum, 20 december 1941, daar kwam het op neer. Het was aan de magere kant, maar verificaties waren inderdaad mogelijk. De volgende dag ontving ik in mijn mail, als bijlage, een biografie van Erich Wagner, die ik even snel doorlas, waarbij het me opviel dat zijn aanstelling in het kamp al van 1939 dateerde. Wat voor mij van groter belang was: de biografie ging vergezeld van de lijst met de mannen van barak IX en de foto van Wagner en de onbekende. Bij het uitprinten, toen de nazi-arts geleidelijk tevoorschijn kwam, ten voeten uit, evenals, onscherper, de gestalte op de achtergrond, werd ik overvallen door een gevoel van onbehagen, alsof een vreemd lichaam afkomstig van heel ver weg mijn appartement was binnengedrongen.

Als uitgangspunt voor mijn onderzoek besloot ik barak IX te nemen, zoals de conservator van het Buchenwaldmuseum had gesuggereerd. De namenlijst te raadplegen en de overlevenden te hulp te roepen om mijn onbekende te identificeren. Daarvoor had ik het Totenbuch nodig, dat ik bestelde bij de boekhandel van het kamp. Net als door de foto, en op nog macaberder wijze, drong zich door dat boek, dat een week later aankwam, een totaal buiten de tijd staande en onwerkelijke werkelijkheid aan me op. Ik vergeleek de twee lijsten: de vijftig namen en de lijst van de doden. Dat was een administratieve bezigheid die, hoewel de namen me niets zeiden, toch aangrijpend was. Totaal onbekende mannen, zonder lichaam, zonder geschiedenis, teruggebracht tot die ene, obsessief herhaalde regel:

+++

Naam – Voornaam aankomst (in Buchenwald) op overleden op

+++

Velen waren aan het eind van de oorlog gestorven, vlak voor de bevrijding van het kamp, tijdens de dodenmarsen waarbij de Duitsers, die zich terugtrokken vóór de oprukkende geallieerden uit, de gevangenen evacueerden en een laatste maal de ongebreidelde en onbegrijpelijke barbaarse wreedheid aan de dag legden die hen ertoe aanzette te doden, zinloos en zonder reden te doden, terwijl alles al verloren was. Van de vijftig namen trof ik er negenentwintig aan in het Totenbuch. Er waren dus eenentwintig overlevenden, of op zijn minst eenentwintig mannen van wie het lot niet met zekerheid was vastgesteld.

Van die eenentwintig noteerde ik de Frans klinkende namen, zes in getal, die ik opzocht op internet. Ik vond ze alle zes, vrezend dat het om mensen met een gelijkluidende naam ging. En hen belde ik, dat wil zeggen dat ik de band met het verleden herstelde. Ik verkleinde de afstand tussen verleden en heden, tussen dat wat buiten de wereld stond en een dagelijks leven waar rust heerste. En niet zonder moeite zei ik tegen de onbekende stemmen die de telefoon beantwoordden, wat ik te zeggen had over een ver verleden en over een concentratiekamp genaamd Buchenwald, in de wetenschap dat het zwaar zou vallen om die woorden aan te horen. Van degenen die ik belde droegen vijf van de zes dezelfde naam als de gevangenen, zonder familie van hen te zijn. Ik kwam nooit te weten wat er van die gedeporteerden geworden was, of ze dood waren, wat na zo veel jaren voor verscheidenen van hen het geval moest zijn, of ze uit Frankrijk waren weggegaan of dat ik mijn onderzoek alleen maar gebrekkig had uitgevoerd. Maar van Vincent Mallet kreeg ik antwoord. Hij werkte in Duitsland en was begin 1942 wegens sabotage gedeporteerd. Hij was bereid om zonder enige terughoudendheid met me te praten en beschikte zelfs, hoewel hij over de tachtig was, over een e-mailadres, waarop ik hem de foto toestuurde. Een halfuur later belde hij terug: ‘Ik herinner me die man nog heel goed. Normaal gesproken zou ik zijn naam waarschijnlijk zijn vergeten, ware het niet dat ik die in een notitieboekje had opgeschreven omdat het niet de eerste keer is dat iemand me naar hem vraagt.’

‘Weet u dat zeker?’

‘Absoluut. Hij heet David Wagner. Of liever gezegd, zo heette hij, want in het voorjaar van 1942 is hij gestorven, een paar maanden na mijn komst. Toch leek hij een sterke jonge vent.’

‘En u zegt dat iemand al eens naar hem heeft gevraagd?’

‘Ja, lang geleden. Een man belde me, net als u, zoals hij vele anderen heeft opgebeld, denk ik. Hij vroeg inlichtingen over een zekere David Wagner, een man die niet onbekend was in het kamp, een knappe kerel.’

‘Dat was dus iemand die wist hoe hij heette?’

‘Ja, en hij leek zelfs behoorlijk goed geïnformeerd. Maar hij wilde meer weten, over hem en over de kamparts, Wagner.’

‘Ze hadden dezelfde naam?’

‘Ach, weet u, in Duitsland heet iedereen Wagner. Dat is net zoiets als Martin bij ons in Frankrijk.’

‘David Wagner was Duitser?’

‘Nee. Hij was Fransman, maar waarschijnlijk kwam zijn familie oorspronkelijk uit Duitsland. Hij sprak goed Duits.’

‘Waarom zat hij in het kamp? Zat hij in het verzet?’

‘Dat weet ik niet precies meer. Hij was rode driehoek, dus politiek gevangene, net als de andere Fransen. Maar ik geloof dat hij Jood was.’

‘Was hij een vriend van u?’

Even was de man stil.

‘Nee, hij was geen vriend. Ik heb nauwelijks met hem gesproken. Hij zat in een andere barak. Maar hij was bekend.’

‘Waarom?’

‘Omdat sommige persoonlijkheden in geen enkele situatie anoniem blijven. En omdat de arts Wagner ronduit een grondige hekel aan hem had.’

‘Waarom?’

‘Geen idee. Maar de feiten liggen er. En Wagner zou het er misschien levend hebben afgebracht als de arts hem niet tot zijn zondebok had gemaakt.’

Dat was, als uitgangspunt, een stroom van informatie. Maar ik wilde terug naar degene die hem had opgebeld.

‘En de man door wie u gebeld werd, destijds, was dat ook een gedeporteerde?’

‘Nee. Ik weet niet wie het was, maar ik ben er zeker van dat hij nooit gevangen heeft gezeten. Dat was duidelijk. En bovendien denk ik dat hij jong was. Zijn stem was in elk geval jong. Twintig, dertig jaar hoogstens.’

‘Stemmen zijn bedrieglijk.’

‘Ja. Maar ik denk dat ik me niet vergis. Al snel had ik de indruk dat het een jonge vent was.’

‘Maar vanwaar dan dat telefoontje?’

‘Waarschijnlijk een familielid. Dat is wel vaker voorgekomen, weet u, jaren later. Om meer te weten te komen, om iets vast te houden. Rouw is een langdurige arbeid.’

Ik bedankte en hing op. De figuur David Wagner nam vaste vorm aan, een nevelvlek kreeg consistentie, door situaties, namen, vragen: de arts Wagner, zijn haat jegens David Wagner (wat voor mij de starre blik van de laatste verklaarde), de jonge man die jaren later had opgebeld. De identiteit verwees naar andere identiteiten en dat netwerk gaf voedsel aan weer andere vragen. Kortom, het stramien waaruit het leven van een mens bestaat, verdichtte zich. Maar niets essentieels, niets wat om egoïstische redenen essentieel was, was aan het licht gekomen: de gelijkenis was niet opgehelderd.

Nu het belangrijkste was vastgesteld, te weten een naam, waarop de lotsbestemming van alle mensen ter wereld geënt is, moest ik de geschiedenis van die man zien te achterhalen.

4

‘Ik heb nog eens nagedacht over wat je me de laatste keer vertelde, over die gevangene in Buchenwald. Vreemd, niet?’

We zaten in dezelfde brasserie en het was niet mijn vaders verjaardag. Het aperitief hadden we achter de rug, ik had kalfslever besteld en de winter rukte op in de straten van Parijs. Een miezerige, vale winter zonder strenge kou zoals we die zo vaak meemaken. We waren bezig aan ons voorgerecht en dat was het moment waarop mijn vader me die vraag stelde.

‘Wat is er vreemd?’ luidde mijn wedervraag.

Wat ik vreemd vond was het gezicht van mijn vader, dat iets joligs had, iets spottends als het ware, en dat noch verontrusting noch belangstelling uitdrukte noch waakzaamheid, alleen ironie.

‘Die gelijkenis. Je ziet de foto van een gevangene die op mij lijkt en je vindt dat niet vreemd?’

‘Jawel,’ zei ik, op mijn hoede. ‘Daarom heb ik je er juist over verteld.’

‘Heb je er nog over nagedacht?’

‘Een beetje,’ loog ik.

‘Een beetje of veel? Het is merkwaardig, die dubbelganger.’

‘Met vijftig jaar leeftijdsverschil, dat wel.’

‘Meer nog. Hij moet veel jonger zijn dan ik.’

‘Ja. Hij is een jaar of dertig.’

‘En toch lijkt hij op me?’

‘Als twee druppels water.’

Ik legde de foto op tafel. Mijn vader schrok op. In eerste instantie was ik niet van plan die foto te laten zien. Ik droeg hem bij me als een talisman. Van gezicht naar gezicht, het ene in mijn zak, op papier, het andere tegenover me, in levenden lijve. Lettend op de overeenkomsten.

‘David Wagner, gedeporteerde in kamp Buchenwald en gestorven in het voorjaar van 1942...’

Zwijgend bekeek mijn vader de foto. Heel lang. Toen ging hij rechtop in zijn stoel zitten en zei op luchtige toon: ‘Inderdaad, hij lijkt op me. Of eigenlijk,’ liet hij er met een glimlach op volgen, ‘lijk ik op hem, gezien de chronologie.’

‘En niet zo’n beetje ook, eigenaardig, niet?’

Mijn vader ontweek de vraag.

‘Waarom bewaar je die foto? En hoe ben je eraan gekomen?’

‘Van de conservator van het museum in Buchenwald, ik heb om een kopie gevraagd. Uit nieuwsgierigheid. Omdat ik de gelijkenis wonderlijk vond.’

‘Is dat alles? Je hebt geen navraag gedaan naar die man?’

‘Nee. Waarom? Had dat gemoeten dan?’

Mijn vader haalde zijn schouders op.

‘Dat is jouw zaak. Hoe moet ik dat weten? Je zou heel goed in staat zijn er een boek over te maken.’

Ik keek bedenkelijk.

‘Het zou voelen alsof ik het over jou had.’

Dit keer nam mijn vader me op zonder enige ironie.

Vrij snel beëindigden we onze maaltijd. Toen ik het restaurant uit liep en hem omhelsde, wist ik dat ik heel binnenkort mijn speurtocht naar David Wagner zou voortzetten. En ik vermoed dat mijn vader dat ook wist. Hoewel alles langs hem afgleed, bezat hij merkwaardigerwijs een scherpe intuïtie; misschien waren andere mensen een open boek voor hem omdat hij geen nauwe banden met hen onderhield.

Door de berichten in de Staatscourant, die regelmatig lijsten van overledenen publiceert, naast die van de verenigingen van gedeporteerden te leggen, was het niet moeilijk te achterhalen waar David Wagner geboren was: in Parijs, in het 2de arrondissement.

Een verzoek aan het gemeentehuis, met redenen omkleed – en het lijkt me niet al te voorbarig dat ik voor mijn verzoek familieredenen aanvoerde –, leverde me binnen twee weken het uittreksel uit de burgerlijke stand op van David Raphaël Wagner, geboren 15 september 1915, zoon van Ulrich Wagner, van Roemeense nationaliteit, en Natacha Wagner, geboren Stawinski, van Poolse nationaliteit. Hij had een broer, met de voornaam Charles, en een zuster, Sophie. Charles, Sophie, David, uit de voornamen sprak duidelijk de wens van de ouders dat hun kinderen zouden integreren. Charles en Sophie wekten mijn levendige belangstelling, want misschien waren zij nog in leven. En als dat niet meer het geval was, leek het me mogelijk om hun nakomelingen te ontmoeten.

Vanaf dat moment ging alles heel snel, en op een onverwachte manier.