Ian Buruma

Het loon van de schuld

Herinneringen aan de oorlog in Duitsland en Japan

Vertaald door Tinke Davids

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

© 1994, 2012 tekst Ian Buruma

© 2012 voorwoord Ian Buruma

© 1994, 2012 Nederlandse vertaling Tinke Davids en Uitgeverij Atlas

© 2012 Vertaling voorwoord Suzan de Wilde

Oorspronkelijke uitgave: The Wages of Guilt, Jonathan Cape, Londen

Omslagontwerp: Suzan Beijer

NUR 680

ISBN 978 90 450 2152 2

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 450 2136 2

www.uitgeverijatlas.nl

Voor mijn vader

INHOUD

Voorwoord

Inleiding: De vijanden

I

1 Oorlog tegen het Westen

Bonn

Tokyo

2 De romantiek van de ruïnes

II

3 Auschwitz

4 Hiroshima

5 Nanking

III

6 De geschiedenis voor de rechter

Stuttgart

Tokyo

7 Het verzet in de schoolboeken

Berlijn

Tokyo

8 Musea, herdenkingen en gedenktekens

IV

9 Een normaal land

10 Twee normale stadjes

Passau

Hanaoka

11Puin ruimen

Dankbetuiging

Literatuur

VOORWOORD

Voetbal kan, vooral in Europa, een handige graadmeter zijn om de toestand van een land te bepalen. In 2006 werd het Wereldkampioenschap in Duitsland georganiseerd. Behalve vanwege de kopstoot van Zinedine Zidane in de finale was dit gebeuren opmerkelijk omdat het een onbevangen en feestelijk vertoon van Duitse vaderlandsliefde te zien gaf. De Duitsers waren tot dat moment, met reden, altijd nogal terughoudend geweest met het voor het oog van de wereld zwaaien met hun nationale symbolen. Nu deden ze dat in een zo gemoedelijke sfeer dat niemand er iets sinisters in kon zien. In 2006 bereikte hun elftal weliswaar niet de finale maar men leek blij te zijn dat men Duits was.

Wat ook opviel bij dit toernooi was het feit dat niemand het verschrikkelijk leek te vinden als Duitsland een wedstrijd won. Vroeger was het zo dat als je uit Nederland, Frankrijk, Tsjechië of Polen kwam, verliezen van Duitsland voelde als opnieuw onder de voet gelopen worden. En de zeldzame overwinningen op Duitsland werden gevierd als zoete wraak. Meer dan een halve eeuw na het einde van de oorlog lijkt dit gevoel eindelijk verdwenen te zijn. En bovendien waren de twee beste spelers van Duitsland ook nog eens geboren in Polen.

Een verandering van mentaliteit is het gevolg van herinneringen die vervagen, ook al kunnen sommige historische herinneringen dodelijk lang blijven hangen. Maar ik geloof dat er in dit geval meer achter zit. Toen ik in 1994 Het loon van de schuld schreef, bestond er nog behoorlijk wat angst en wantrouwen ten opzichte van Duitsland, het economische kloppend hart van Europa, waar de recente hereniging in de straten van Dresden, Leipzig en Berlijn gevierd was met rauw gebrul: ‘Wij zijn één volk.’ Dit klonk mensen bij wie de herinneringen nog niet vervaagd waren, onder wie met name ook sommige Duitsers zelf, onheilspellend in de oren. Maar in 2006 kwam de beroemde opmerking van Günter Grass dat de herinnering aan Auschwitz Duitsland voor altijd verdeeld had moeten houden, nog meer als bespottelijke zelfkastijding over dan in 1989.

Duitsland was een zo brave Europeaan geweest, vele tientallen jaren reeds ingebed in Europese instellingen en in de NAVO, dat het kinderachtig leek een generatie Duitsers te wantrouwen die nog niet eens geboren was toen hun land oorlog voerde. Maar de voornaamste reden waarom de Duitsers meer vertrouwd werden door hun naaste buren, was het feit dat zijzelf langzaam en pijnlijk en niet altijd volledig leerden zichzelf te vertrouwen.

In het westelijk deel van Duitsland hadden romanschrijvers, geschiedkundigen, journalisten, leraren, politici en filmmakers in ieder geval gekeken naar de gruwelen van de recente Duitse geschiedenis, soms verbeten, maar vaak met een opvallende openheid en eerlijkheid. Er waren maar weinig Duitse schoolkinderen die zich niet bewust waren van de verschrikkelijke dingen die hun land had aangericht. Sommigen begonnen zich zelfs te ergeren aan de onverbiddelijke manier waarop ze die soms onder hun neus gewreven kregen. Nog steeds, ook in de eenentwintigste eeuw, kwam het voor dat publieke personen dubieuze of tactloze opmerkingen maakten over de oorlog, maar die werden prompt door andere Duitsers terechtgewezen.

Nooit is de oorlog voor de Duitsers iets geweest om om te lachen, en dat is ook terecht. Maar het feit dat in 2008 een komische film met de titel Mein Führer, van een Zwiters-Joodse regisseur, veel succes had, was misschien ook wel een goed teken. Grappen maken ten koste van je eigen land is toch beslist te verkiezen boven zelfkastijding. Voor zover men de zwartste bladzijden in de geschiedenis kan ‘verwerken’, kun je zeggen dat de Duitsers ze over het algemeen ‘verwerkt’ hadden.

Waarom kan hetzelfde niet met net zoveel vertrouwen gezegd worden van Japan? De Japanners hebben in 2002 ook een wereldkampioenschap georganiseerd, samen met Korea. En jonge Japanners vierden de onverwachte overwinningen van hun team hippe jonge spelers in dezelfde uitgelaten stemming als de Duitsers vier jaar later. Toch verdween het wantrouwen jegens Japan in Korea en andere buurlanden niet. Want terwijl de met vlaggen zwaaiende jongelui er niet uitzagen of ze oorlogszuchtige gedachten koesterden (of welke gedachten over de geschiedenis dan ook, wat ook deels het probleem is), geven sommige ouderen in hun land, in de regering, en in de media, nog steeds meningen over de Japanse oorlog ten beste die op zijn zachtst gezegd verontrustend zijn. Conservatieve premiers betuigen nog steeds jaarlijks hun respect bij een officiële gedenkplaats voor oorlogsmisdadigers. Nog steeds worden oorlogsmisdaden gerechtvaardigd en ontkend. Te veel Japanners op vooraanstaande posities hebben de oorlog duidelijk niet ‘verwerkt’.

Het zou voor de Japanners gemakkelijker geweest moeten zijn. Hun oorlog in Azië ging met veel geweld gepaard. De verwoesting van Nanking en Manilla, de dwangarbeiders die zich dood moesten werken op de Birmaspoorlijn, de verschrikkelijke krijgsgevangenenkampen van Singapore tot Sumatra, de miljoenen doden in China hebben blijvende littekens veroorzaakt in de geschiedenis van Azië. Maar in tegenstelling tot nazi-Duitsland had Japan geen systematisch plan om iedere man en vrouw en ieder kind om te brengen van een volk dat, om ideologische redenen, geacht werd geen bestaansrecht te hebben.

Op een perverse manier is het misschien daardoor voor de Japanners juist moeilijker geworden om een houding te bepalen ten opzichte van hun geschiedenis. Na de ineenstorting van het Derde Rijk konden nog maar weinig Duitsers, buiten een krankzinnig, marginaal kringetje, de Holocaust goedkeuren, laat staan er trots op zijn. ‘Wir haben es nicht gewußt’, een bekende reactie in de jaren vijftig, klonk een jongere generatie in de jaren zestig al schandelijk armzalig in de oren. De buitengewone misdadigheid van een opzettelijke genocide was zo onbetwist dat discussie uitgesloten was.

De Japanners hebben een dergelijke consensus nooit bereikt. Rechtse nationalisten voeren graag het ontbreken van een Japanse holocaust aan als argument waarom de Japanners geen reden hebben om zich überhaupt schuldig te voelen over hun oorlog. Het was, in hun ogen, een oorlog als alle andere, gewelddadig, ja, net als alle oorlogen die door alle grote naties in de geschiedenis zijn gevoerd gewelddadig zijn geweest. In feite was het, omdat de oorlog in de Stille Oceaan tegen westerse imperialisten werd gevoerd, een rechtvaardige en zelfs nobele Aziatische bevrijdingsstrijd.

Aan het eind van de jaren veertig of in de jaren vijftig zouden maar weinig Japanners dit standpunt hebben ingenomen, in een tijd waarin de meeste Duitsers nog erg hun best deden de herinneringen te verdringen. Eigenlijk is het best bijzonder hoe eerlijk Japanse schrijvers en filmmakers in die eerste jaren na de oorlog zijn omgegaan met de verschrikkingen van het militarisme. Een dergelijke eerlijkheid is in 2009 niet zo gemakkelijk te vinden. In populaire strips die bedoeld zijn voor een jong publiek, worden de heldendaden van Japanse soldaten en kamikazepiloten verheerlijkt, terwijl de Chinezen en hun westerse bondgenoten worden neergezet als op oorlog beluste en verraderlijke types. In 2008 verklaarde de stafchef van de luchtmacht van de Japanse Zelfverdedigingskrachten dat Japan de oorlog in ‘gelokt’ was door China en de VS.

Waarom? Er is vaak gespeculeerd dat de verklaring gezocht moest worden in de cultuur. Schaamte moet, volgens de mentaliteit in het Verre Oosten, verhuld worden door zwijgen, of door ontkenning, enzovoort. Toen ik mijn boek schreef, verwierp ik die gedachte, en dat doe ik nog steeds. Duitsers zijn geen moreel superieur volk, met een scherper gevoel van schuld of schaamte dan de Japanners. Daar waren de uitvluchten ooit ook aan de orde van de dag.

Het is zo dat men in Japan nog steeds wordt achtervolgd door historische kwesties die al tientallen jaren geleden afgehandeld hadden moeten worden. Dat heeft eerder een politieke dan een culturele reden, die te maken heeft met de pacifistische grondwet die in 1946 door Amerikaanse juristen is opgesteld en met de rol van het keizershuis, dat na de oorlog door generaal MacArthur van schuld aan de oorlog was vrijgesproken omdat dat de meest opportune oplossing was.

Het einde van het Derde Rijk in Duitsland betekende een volslagen breuk met het verleden. In Japan bleef grotendeels dezelfde bureaucratische en politieke elite aan de macht, zelfs onder de bezetting van de geallieerden, al was er dan een nieuwe, meer democratische grondwet en al had de keizer zijn goddelijke status moeten opgeven. Omdat er in Japan geen equivalent van de nazipartij was geweest, en daarom ook geen Führer, werd het militarisme van Japan toegeschreven aan een ‘feodale’ cultuur en de krijgshaftige mentaliteit. Zoals een tot inkeer gekomen alcoholist die geen druppel sterk spul meer mag aanraken, werd het Japan volgens de grondwet verboden om militair geweld te gebruiken en zelfs ook om zijn eigen strijdkrachten aan te houden. Voortaan zouden de VS verantwoordelijk zijn voor de veiligheid van Japan.

Ook al waren de meeste Japanners blij dat ze van hun militaire plichten waren ontheven, en al werd de grondwet spoedig zodanig bijgestuurd dat er een Zelfverdedigingsmacht kon komen, toch voelden een aantal conservatieven zich vernederd door wat zij terecht beschouwden als een aanval op hun nationale soevereiniteit. Zij zagen voortaan alles, van het geallieerde Tribunaal van Tokyo tot het veroordelen van de oorlogshandelingen van Japan door linkse leraren en intellectuelen, in dat licht. De meer ‘progressieve’ Japanners gingen de geschiedenis van de wreedheden uit de oorlog steeds vaker gebruiken als waarschuwing voor het loslaten van het pacifisme, naarmate de rechtse politici en autoriteiten zich ten aanzien van de Japanse oorlog defensiever gingen opstellen.

De blik op de geschiedenis werd, met andere woorden, vanaf het begin gepolitiseerd – en gepolariseerd. Om de scherpe kantjes van deze confrontatie tussen constitutionele pacifisten en revisionisten, die in de jaren na 1950 voor politieke onrust had gezorgd, af te halen, deden toonaangevende conservatieven bewuste pogingen om de aandacht van de mensen af te leiden van de oorlog en de politiek en in plaats daarvan te vestigen op economische groei.

Dat werkte in het algemeen wel. De Japanners werden steeds rijker en er ontstond een tamelijk benauwende stabiliteit onder de voortdurende heerschappij van een grote conservatieve partij, de Liberaal-Democratische Partij (LDP). En toch liet de geschiedenis zich niet uitwissen. Nog steeds knaagt in de nationalistische rechtervleugel van de LDP de wrok om de afspraken van na de oorlog. Op een platvloerser niveau wordt dit verwoord, of liever gezegd uitgeschreeuwd, door knokploegachtige jonge mannen in kaki uniformen die militaire marsen laten schallen uit met vlaggen behangen geluidswagens – wat niets meer te maken heeft met de feeststemming van de voetbalfans in 2002.

Gedurende enkele decennia werd de chauvinistische rechtervleugel, met zijn reactionaire visie op alles, van het middelbaar onderwijs tot de positie van de keizer, in evenwicht gehouden door het soms evenzeer dogmatische Japanse Links. Bij de lerarenbonden en onder academici was het marxisme de belangrijkste ideologie. Maar net als overal elders op de wereld begon de invloed van het marxisme te tanen na de ineenstorting van het Sovjetrijk in het begin van de jaren negentig en nadat de gruwelijke feiten over de regimes van Mao en Pol Pot algemeen bekend waren geworden.

In de VS had dit een – wellicht kortstondige – groei van het neoconservatisme tot gevolg. In Japan waren de gevolgen ernstiger. Links in Japan, dat in de feitelijke eenpartijstaat van de LDP gemarginaliseerd was en door zijn eigen dogmatisme ongeloofwaardig was geworden, raakte niet alleen in het slop, het zakte geheel weg. Hierdoor kregen de rechtse nationalisten, die de oorlog goedpraatten, een steun in de rug en wonnen ze zelfs aan statuur in progressieve kennisbastions als de universiteit van Tokyo. Er werden commissies gevormd met als doel het ‘hervormen’ van de geschiedeniscurricula door middel van het zuiveren van de studieboeken van alle feiten die een gezonde, vaderlandslievende trots in de weg zouden kunnen staan.

Uit verveling vanwege de uitsluitend materialistische idealen, of misschien uit frustratie vanwege een aangepraat schuldgevoel, of misschien uit pure onwetendheid, of waarschijnlijk uit een combinatie van alle drie deze factoren, staan de jongeren in Japan niet zo afwijzend tegenover deze patriottische praatjes. Men maakt zich zorgen over de opkomst van China met zijn leiders die de historische misdaden van Japan vaak als een soort politieke chantage weten te gebruiken, en hierdoor is de enigszins defensieve nationale trots gegroeid, ook al moet de waarheid over het verleden dan onder ogen worden gezien.

Kortom, na de verschijning van Het loon van de schuld dacht ik dat er een meer positieve trend op gang was gekomen. Voor het eerst sinds 1955 was de LDP in de regering vervangen door een coalitie van liberaal-linkse partijen onder leiding van de socialistische premier Murayama Tomiichi. Een van de eerste dingen die deze uiterst keurige man deed, was op de vijftigste herdenkingsdag van het einde van de oorlog in de Stille Oceaan ondubbelzinnig excuses aanbieden voor de militaire wandaden van Japan.

Veel mensen in Japan waren het met Murayama eens. Zijn duidelijke afwijzing van het gedrag van Japan in de oorlog zou het beslist gemakkelijker maken om op rationele wijze over de veiligheid van Japan en het herzien van de grondwet te praten. Maar helaas, de verwachting dat er kans was op een breuk met de naoorlogse status quo, bleek prematuur. Murayama bleek niets te kunnen veranderen in het politieke landschap. In 1996 was de LDP alweer aan de macht, de kwestie van de grondwet was niet opgelost en de discussie over de geschiedenis is nog altijd beladen met politieke ideologie. In feite is er eigenlijk helemaal geen discussie, maar zien we alleen vingeroefeningen voor reactionair getinte propaganda.

Gezien de verschillen tussen Duitsland en Japan zou men verwachten dat mijn boek in het eerstgenoemde land beter ontvangen zou zijn. Maar het tegendeel is het geval. Er werden niet alleen meer exemplaren verkocht in Japan, maar het kreeg ook een positievere ontvangst. Ik kan slechts gissen naar de redenen hiervoor. De Japanners vinden het niet onprettig als hun land vergeleken wordt met Duitsland: efficiënt, schoon, ijverig, gedisciplineerd enzovoort. De Duitsers van na de oorlog, die graag modelleden van de liberale, progressieve westerse gemeenschap willen zijn, vinden het minder vleiend om met Japan te worden vergeleken. Dat riekt te veel naar de vooroorlogse bewondering voor de krijgshaftige inborst van de ‘Duitsers van het Oosten’.

ºAls ik er echter van uitga dat de verschillen tussen de twee landen voor wat betreft historische herinnering niet zozeer cultureel als wel politiek zijn, dan is een dergelijke Duitse overgevoeligheid misplaatst. Het zou naïef zijn – en het is in het verleden gevaarlijk gebleken – om aan te nemen dat cultuur er niet toe doet, dat alle mensen in dezelfde universele mal gegoten kunnen worden. Maar aannemen dat culturele verschillen absoluut zijn – wat academische theoretici ‘essentialiseren’ noemen – is evenzo verkeerd, en ook echt gevaarlijk.

Mijn bedoeling met dit boek was deels dit gebied te verkennen, erachter komen hoe vergelijkbare trauma’s twee zeer verschillende naties hebben beïnvloed. Voordat ik eraan begon zei mijn instinct – of, als u wilt, vooroordeel – me, dat mensen uit verschillende culturen toch tamelijk gelijksoortig op gelijksoortige omstandigheden reageren. Japanners en Duitsers gedroegen zich over het algemeen niet hetzelfde. Maar de omstandigheden, zowel in als na de oorlog, waren ook zeer verschillend in de beide Duitslanden en in Japan. En dat is nog steeds zo.

INLEIDING

De vijanden

In het land waar ik ben opgegroeid, wisten we precies wie onze vijanden waren. We hadden natuurlijk de Sovjet-Unie, maar die was, vanuit het perspectief van een Nederlandse schooljongen in de jaren vijftig, nogal ver weg. Nee, de vijanden, dat waren de Duitsers. Dat waren de typische stripboek-schurken van mijn kinderjaren in Den Haag. Als ik zeg ‘Duitsers’, dan bedoel ik het volk, niet de nazi’s. De bezetting van 1940 tot 1945 en de verbittering daarna werden gezien in nationale, niet in politieke termen. De Duitsers hadden ons land veroverd. Ze hadden mijn vader gedwongen in hun fabrieken te werken. En wat ze hadden achtergelaten, dat waren de bunkers langs onze kust, als grote, stenen padden, de ineengedoken resten van een recente bezetting, donker en vochtig en stinkend naar urine. Wij mochten daar nooit in van onze ouders. Er werd verteld over jongens die zich niet aan dat verbod hadden gehouden, en die door roestige Duitse handgranaten waren opgeblazen.

Onze onderwijzers vertelden verhalen over de slechtheid van de Duitsers en over hun eigen heldendaden. Van de oudere generatie leek iedereen in het verzet te hebben gezeten. Dat wil zeggen, iedereen behalve de slager op de hoek van de winkelstraat, dat was een NSB’er geweest, daar deed je geen boodschappen. En dan was er die vrouw in de sigarenwinkel, die vree met de Duitsers, daar ging je ook niet heen.

Elk jaar op de middag van 4 mei kwamen we in de aula bijeen voor de dodenherdenking. ’s Avonds was er een stille tocht door de duinen, naar het voormalige executieterrein van de Duitsers. Ik keek daarnaar, op de zwart-wittelevisie. Het enige wat je hoorde was het geluid van langzaam voortschuifelende voeten, een kerkklok die in de verte luidde en windgeruis in de microfoon. 4 mei was voor jongelui ook de dag om de ruiten van Duitse auto’s in te slaan, of Duitse toeristen te beledigen, van een veilige afstand.

Het hoofd van de school, normaal een vrolijke man, had op 4 mei tranen in zijn ogen. Gekleed in zijn lange leren jas liep hij aan het hoofd van de stoet door de duinen, met een merkwaardig uitdagende uitdrukking op zijn gezicht, alsof hij opnieuw tegenover de vijand stond. Hij betrapte me eens op het tekenen van hakenkruisen. Ik mocht dat nooit meer doen, zei hij, want die hadden veel leed gebracht. Ik bleef ze natuurlijk tekenen, maar stiekem, met extra opwinding omdat ik op die manier een mysterieus taboe van de volwassenen doorbrak.

De stripboek-Duitsers (andere waren er toch niet?) vielen in twee algemene categorieën uiteen: het dikke, niet erg slimme, lachwekkende type, in Hollywoodfilms volmaakt gespeeld door Gert Fröbe, en het magere, sinistere type, de folteraar met een monocle: Conrad Veith in Casablanca. De vijand was zowel angstaanjagend als ridicuul. De leraar Duits probeerde ons enthousiast te maken voor de taal van Goethe en Rilke. Maar die was voor ons bedorven door Fröbe en Hitler.

Naarmate we ouder werden, kregen we meer verhalen te horen. Ons gevoel voor geschiedenis nam vorm aan naarmate plaatselijke praatjes over moffenmeiden en NSB’ers weken voor grotere verhalen, verhalen over de concentratiekampen en de vernietiging van de Joden. Mijn moeder was alleen gered doordat ze het geluk had in Engeland geboren te zijn. Onze stripboekvooroordelen veranderden in een houding van morele verontwaardiging. Daardoor werd het leven in zekere zin eenvoudiger. Het was een geruststellend gevoel dat een grens ons scheidde van een volk dat de belichaming van het kwaad was. Zij waren slecht, en daaruit volgde dat wij goed waren. Als je na de oorlog opgroeide in een land dat geleden had onder Duitse bezetting, dan wist je dat je aan de goede kant stond.

We gingen niet met vakantie naar Duitsland. We hadden geen Duitse vrienden. En we hoorden de taal vrijwel nooit, laat staan dat we Duits konden spreken. Als ik zeg ‘we’, dan generaliseer ik natuurlijk, maar zelfs in 1989, toen ik voor het eerst uitvoerig ging reizen in Duitsland, werd dat door mijn Nederlandse vrienden beschouwd als interessant, maar tamelijk excentriek. Voor hun gevoel lagen Londen, Parijs en zelfs New York dichterbij dan Berlijn. En dat gevoel hadden ze ondanks de voor de hand liggende overeenkomsten tussen Nederland en Duitsland, in cultuur, in taal, in eten en drinken.

Misschien was dat een deel van het probleem: de Nederlanders hadden niet zoveel geleden als de Polen of de Russen; per slot van rekening waren ze geclassificeerd als ‘Germaans ras’, zolang ze tenminste geen Joden waren. Vóór de oorlog was er in Nederland meer sympathie geweest voor de nationaalsocialistische discipline, en voor de gedachte van een Herrenvolk dat zich verzette tegen het bolsjewisme, dan mijn onderwijzers zich wensten te herinneren. De Duitse inval was méér dan een oorlogshandeling geweest; het was een vorm van verraad. En dat was de verwerkelijking geweest van de grootste angsten van een klein volk dat altijd gevaar liep door het buurland te worden opgeslokt. Het is de reden waarom de Nederlanders na de oorlog Duitsland de rug toekeerden. De culturele overeenkomsten waren gênant, bedreigend zelfs. Er moesten duidelijke grenzen worden getrokken, zowel in geografische zin als in de geest.

Christopher Isherwood heeft eens beschreven hoe het was om op te groeien na de Eerste Wereldoorlog, als jongere broer of zoon van mannen die aan het front waren gesneuveld. Jongens die te jong waren geweest om te vechten of te sterven, zei hij, hadden het gevoel dat hun mannelijkheid nog getest zou worden, een toets die ze telkens en telkens weer moesten ondergaan, want het feit dat je aan de slachting was ontkomen, kon je nooit ongedaan maken. Helemaal zo was het niet voor ons, de eerste generatie die na 1945 is geboren, maar de oorlog wierp niettemin een schaduw, zozeer dat sommigen van ons erdoor geobsedeerd raakten. Wij stonden namelijk ook voor een denkbeeldige toets. De vraag die ons bezighield was niet hoe we het in het leger zouden hebben gedaan, uit de loopgraven klimmen, regelrecht het mitrailleurvuur of het mosterdgas in, maar of we ons bij het verzet zouden hebben aangesloten, of we zouden zijn ‘doorgeslagen’ onder martelingen, of we Joden zouden hebben verborgen, waardoor we zelf opgepakt hadden kunnen worden. Onze specifieke schaduw was niet de oorlog, maar de bezetting.

Bezetting is altijd vernederend; niet alleen door het verlies van soevereiniteit en politieke rechten, maar omdat de menselijke zwakheid daar op een dramatische manier aan het licht komt. Helden zijn in zulke tijden heel schaars, en alleen een dwaas zou zichzelf tussen de denkbeeldige helden dringen. Gemakkelijker te begrijpen zijn de nare kleine compromissen waarbij mensen zich neerleggen om hun huid te redden, de steelse diensten die aan de geüniformeerde meesters worden bewezen, het afwenden van de blik wanneer de Gestapo de voordeur van de buurman intrapt. Toen ik opgroeide, deed men alles om de vernedering te vergeten en zich te identificeren met de helden. Ik las stapels boeken over het verzet en de dappere RAF-piloten. En toch, de angstige man die verraad pleegde om zijn leven te redden, die de andere kant opkeek, die de verkeerde keus had gemaakt bij een moreel dilemma, interesseerde me meer dan de held. Dat komt ongetwijfeld deels door mijn vrees dat ik zelf veel op die angstige man zou lijken. En ook doordat falen typerender is voor de mens dan heldendom. Daarom wilde ik meer weten over de herinneringen van onze vroegere vijanden, want zij hadden gruwelijk gefaald: hun verleden was een morele, een politieke en ten slotte ook een militaire nederlaag. Wat niet wil zeggen dat de nazi’s menselijker waren dan hun slachtoffers, maar het zou al even verkeerd zijn – zij het ongetwijfeld ook een troost – als we aannamen dat ze minder menselijk waren.

De andere vijanden uit de Tweede Wereldoorlog, de Japanners, waren te ver weg om tot onze verbeelding te spreken. Nederlands Oost-Indië betekende niets voor me, al waren een paar van mijn vrienden daar geboren. Niettemin waren ook de Japanners stripboekschurken: kleine, gele, gebrilde mannetjes met slechte tanden, die ‘Banzai!’ schreeuwden terwijl hun Zero-gevechtsvliegtuigen een aanval deden op de dappere Amerikaanse piloten, die in een populair stripboek werden geleid door een wilskrachtige blonde held, Buck Danny, en zijn geduchte bemanning. (Buck Danny was zeer bepaald ‘Germaans’.) Jappen, zo werd ons verteld, waren niet te vertrouwen. Ze hadden geen respect voor mensenlevens. Ze hadden zonder enige waarschuwing Pearl Harbor aangevallen. Ze rukten mensen de nagels uit. Ze dwongen blanke vrouwen te buigen voor hun keizer. Een van mijn leraren op de middelbare school had als slavenarbeider aan de Birmaspoorweg gewerkt. Mijn tante had in een ‘jappenkamp’ gezeten. Alec Guinness was gedwongen in een hete stalen kooi te kruipen.

Een groot deel van de jaren zeventig en tachtig heb ik in of bij Japan doorgebracht, om redenen die niets met de oorlog te maken hadden. Niettemin raakte ik steeds meer geïnteresseerd in de manier waarop de Japanners de oorlog zagen, hoe zíj zich die herinnerden, hoe zíj dachten dat die geweest was, hoe zíj zichzelf zagen in het licht van hun recente verleden. Wat ik hoorde en las, was vaak verrassend voor een Europeaan: over de behandeling van westerse krijgsgevangenen werd nauwelijks gesproken, al was de film The Bridge on the River Kwai een groot succes geweest. (Ik vroeg me vaak af met wie de Japanners zich hadden geïdentificeerd: met de Japanse commandant of met Alec Guinness? Met geen van beiden, zei een Japanse vriend: ‘Wij waren vooral dol op de Amerikaanse held, William Holden.’) Bataan, de verwoesting van Manilla, de slachtingen in Singapore – daarover hoorde je weinig. Het lijden van de Japanners daarentegen, in China, Mantsjoerije, de Filippijnen en vooral in Hiroshima en Nagasaki, dat herinnerde men zich levendig, evenals de krijgsgevangenschap van Japanse militairen in Siberië, na de oorlog. De Japanners hebben twee gedenkdagen: 6 augustus, toen Hiroshima gebombardeerd werd, en 15 augustus, de dag van de Japanse overgave.

Ik wilde schrijven over Japanse herinneringen aan de oorlog, en dat bracht me op het daarmee samenhangende onderwerp van het moderne Japanse nationalisme. Ik raakte gefascineerd door de boeken van diverse keizervereerders, historische revisionisten en romantici, op zoek naar de unieke Japanse identiteit. De warrigheid van hun denkbeelden verhinderde niet dat ze grote publiciteit kregen in populaire Japanse tijdschriften en kranten, of dat ze als gast optraden in talkshows op de televisie. Het begon me op te vallen hoe vaak dezelfde Duitse namen voorkwamen in hun vaak wijdlopig en bloemrijk proza: Spengler, Herder, Fichte, en zelfs Wagner. Hoe meer deze Japanse romantici uitweidden over de unieke Japanse identiteit, des te meer klonken ze als Duitse metafysici. Dat geldt misschien voor alle romantische nationalisten, maar de invloed van de negentiende-eeuwse Duitsers is nog steeds opvallend groot in Japan. Hoe meer ik me verdiepte in het Japanse nationalisme, des te meer wilde ik naar de bron, waaruit zoveel moderne Japanse denkbeelden waren geput. Sinds het eind van de negentiende eeuw had Japan vaak Duitsland als voorbeeld gekozen. Het merkwaardige was dat veel van de onderwerpen waardoor Japanners vóór de oorlog tot Duitsland werden aangetrokken – Pruisische discipline, nationale mystiek, de pseudowetenschappelijke rassenleer – in Japan waren blijven voortleven, hoewel ze in Duitsland zeer bepaald uit de mode waren geraakt. Waarom? Met die vraag in mijn achterhoofd besloot ik mijn oorspronkelijke idee uit te breiden en te schrijven over de herinneringen aan de oorlog in Duitsland én in Japan.

In de zomer van 1991, een jaar na de Duitse eenwording, was ik in Berlijn om een artikel voor een tijdschrift te schrijven. Ik zag een advertentie voor een lezing in het Joodse Gemeenschapscentrum, te geven door de psychologe Margarethe Mitscherlich. De titel van haar lezing luidde: ‘Erinnerungsarbeit – Zur Psychoanalyse der Unfähigkeit zu Trauern’. Dat rouwen had betrekking op de Holocaust. Ik had een halflege zaal verwacht. Er stond echter een enorme rij van voornamelijk jonge mensen, tot aan het eind van de straat. Ze hadden wat weg van het publiek bij een rockconcert. Dat had me niet hoeven verbazen. De Duitse oorlog werd niet alleen herdacht op de televisie, op de radio, in wijkcentra, scholen en musea; hij werd herhaald, verwerkt, bewerkt. Soms kreeg je de indruk, vooral in Berlijn, dat het Duitse geheugen als een grote tong was die voortdurend een pijnlijke kies aftastte.

Er zijn Japanners die dat niet begrijpen. Een oudere Duitse diplomaat herinnerde zich hoe een Japanse collega hem had verteld dat de Duitse preoccupatie met de zonden uit het verleden, en de bereidheid van dat land om zich te verontschuldigen bij de voormalige slachtoffers, ongetwijfeld had geleid tot een verlies aan Duitse identiteit. Een andere, veel jongere man vertelde van zijn bezoek aan Tokyo, waar hij tot zijn ontzetting had gehoord hoe Japanners Duitse militaire marsen zongen in een bierkelder. Ik wil de tegenstelling niet overdrijven. Niet elke Japanner lijdt aan historisch geheugenverlies, en er zijn veel Duitsers die graag zouden vergeten, en ook Duitsers die die oude liederen nog al te graag willen horen. Maar toch is het onmogelijk je een Japanse Mitscherlich voor te stellen die in het centrum van Tokyo een massa mensen op de been krijgt door een lezing over het onvermogen tot rouwen. Ook is er nog nooit een Japanse politicus op de knieën gevallen, zoals Willy Brandt in het voormalige getto van Warschau, om vergiffenis te vragen voor historische misdrijven.

Zelfs al tijdens de oorlog verliep de samenwerking in de ‘As’ niet vlot. Hitler moet wel ambivalente gevoelens hebben gehad over een geel Herrenvolk, en per slot van rekening wilden de Japanners ‘het blanke ras’ uit Azië verwijderen. Toch zagen beide volken hun eigen zogenaamde deugden in elkaar weerspiegeld: de geest van de krijger, raciale zuiverheid, zelfopoffering, discipline enzovoort. Na de oorlog hebben de West-Duitsers hun best gedaan zich van dat zelfbeeld te ontdoen. Bij de Japanners was dat minder het geval. En dat betekent dat eventueel in Japan nog bestaande gevoelens van weemoedig verlangen naar de oude samenwerking in Duitsland op gêne stuiten.

Het verhaal van de voormalige Japanse ambassade in Berlijn is een goed voorbeeld. Het gebouw dateert uit 1936 en is een genadeloos neoklassiek monument van de nazibouwstijl, ontworpen als onderdeel van Hitlers nieuwe hoofdstad Germania. De ambassade was een van de weinige gebouwen uit de grootse plannen van Hitler en Speer die ook echt gebouwd zijn. Na de oorlog werd het gebouw prijsgegeven, het was een uitgebrande ruïne, en het werd overgelaten aan jeugdige ‘autonomen’, die daar als krakers huisden tussen stapels nutteloze diplomatieke post. In 1984 besloten de Japanse premier Nakasone Yasuhiro en de Duitse bondskanselier Helmut Kohl de ambassade te herbouwen als Japans-Duits centrum voor geleerden. De Duitsers, die argwanend stonden tegenover het Japanse zwak voor nationalistische nostalgie, wensten dat het centrum aangaf hoezeer de tijden veranderd waren sinds de dagen van de ‘As’. De officiële heropening vond plaats in 1987. Ter gelegenheid daarvan hadden de Japanners een seminar voorgesteld over de parallellen tussen de shintoïstische keizerverering en de mythen van het Duitse Volk. Dat was niet kritisch of ironisch bedoeld: het idee was afkomstig van de priesters van een shintoheiligdom in Tokyo. De Duitsers wezen het beleefd van de hand.

Dit alles wijst op een kloof tussen de Japanse gedachten over de oorlog en die van de Duitsers, de verschillen tussen de Bondsrepubliek en de DDR even daargelaten. De vraag is: Waarom? Is het een cultureel verschil? Is het van politieke aard? Moet men de verklaring zoeken in de naoorlogse geschiedenis, of in de geschiedenis van de oorlog zelf? Hebben de Duitsers misschien meer reden tot rouwen? Komt het doordat Japan een Aziatische ‘schaamtecultuur’ kent, om de term van Ruth Benedict te gebruiken, terwijl Duitsland een christelijke ‘schuldcultuur’ heeft?

Die vragen beperkten mijn werkterrein. Omdat ik geïnteresseerd was in aspecten van het verleden die in Duitsland en Japan nog steeds controversieel zijn, heb ik veel belangrijke gebeurtenissen achterwege gelaten. De slag van Nomonhan, tussen het Japanse Keizerlijke Leger en de tankbrigades van generaal Zjoekov, is van bijzonder grote militaire betekenis geweest. Dat geldt ook voor de Imphal-campagne, of de landingen in Normandië. Maar ik heb geen van die gebeurtenissen genoemd. In plaats daarvan heb ik in het geval van Japan de nadruk gelegd op de oorlog in China en het bombardement van Hiroshima, omdat die episoden zich, meer dan andere, op symbolische wijze in het Japanse openbare leven hebben gedrongen. In het geval van Duitsland heb ik me geconcentreerd op de oorlog tegen de Joden, aangezien die parallelle oorlog, méér dan bijvoorbeeld de duikbootoorlog in de Atlantische Oceaan of zelfs de Slag om Stalingrad, het gevoeligste litteken in het collectieve geheugen van (West-)Duitsland heeft achtergelaten.

Toen ik aan dit boek begon, kon ik niet weten hoezeer sensationele nieuwsberichten een steeds dramatischer achtergrond voor mijn verhaal zouden gaan vormen. Eerst kwam het einde van de Koude Oorlog, toen de Duitse Eenwording, daarna de Golfoorlog, en ten slotte, in 1993, de eerste verkiezingen in Japan waarbij het politieke monopolie van de conservatieve Liberaal-Democratische Partij werd gebroken. Japan noch Duitsland kon, op grond van een grondwettelijk verbod, militair deelnemen aan de Golfoorlog, en dat leverde heel wat discussies op: kon men ze nu wel of niet vertrouwen, en vertrouwden ze zichzelf wel, als deelnemers aan toekomstige conflicten? Ik besloot mijn boek te beginnen met de Golfoorlog, zoals ik die had ervaren in Duitsland en Japan. Die paar weken hadden namelijk de trauma’s en herinneringen van de laatste wereldoorlog levendiger en dramatischer gemaakt dan enige andere gebeurtenis sinds 1945, meer zelfs dan de oorlog in Vietnam, waaraan geen van beide landen gevraagd was deel te nemen. Nu echter, terwijl ik dit schrijf, patrouilleren Duitse vliegtuigen boven het vroegere Joegoslavië, terwijl Japanse troepen de vrede proberen te handhaven in Cambodja, zij het ook zonder het juridische recht om wapens te gebruiken.

Een van de clichés van onze tijd is dat twee van de oude ‘As’-mogendheden weliswaar de oorlog verloren, maar de vrede gewonnen hebben. Veel mensen zijn bang voor Japanse en Duitse macht. Europeanen vrezen Duitse overheersing. Enkele Amerikanen hebben hun economische problemen met Japan al beschreven in termen van oorlog. Maar ook veel Duitsers en Japanners zijn bang voor hun eigen macht. Als deze twee volken na de oorlog nog iets gemeen hebben, dan is het een rest van wantrouwen in zichzelf.

De officiële eenwording van Duitsland kwam zonder veel drukte of feestgedruis tot stand in de week van de Frankfurter Buchmesse van 1990. Elk jaar wijdt die boekenbeurs speciale aandacht aan de literatuur van één bepaald land. Dat jaar was dat Japan. Als onderdeel van de festiviteiten was er een openbare discussie tussen Günter Grass en Kenzaburo Oë, de Japanse romanschrijver. Beiden waren opgegroeid tijdens de oorlog, dat wil zeggen dat ze beiden op school geïndoctrineerd waren met militaristische propaganda, en beiden hadden zich ontwikkeld tot literaire voorvechters van het antifascisme, al heeft Oë, in tegenstelling tot Grass, zich de laatste tijd niet vaak uitgelaten over politiek.

Het was een opmerkelijke ontmoeting. Grass begon met een weeklacht over de Duitse eenwording. Auschwitz, zo zei hij, had elke eenwording onmogelijk moeten maken. Een verenigd Duitsland was een gevaar voor zichzelf en voor de wereld. Oë knikte ernstig en voegde eraan toe dat Japan ook een groot gevaar was. De Japanners, zo zei hij, hadden hun misdrijven nooit onder ogen gezien. Japan was een racistisch land. Ja, maar Duitsland óók, zei Grass, die zich de loef niet liet afsteken, Duitsland óók, en Duitsland was zelfs nog erger: denk maar eens aan de haat jegens Polen, Turken en buitenlanders in het algemeen. Ah, zei Oë, maar hoe zat het met de Japanse discriminatie van Koreanen en Ainu – nee, de Japanners waren echt nog erger.

Deze litanie van Duitse en Japanse tekortkomingen ging nog een tijdje door. Toen stokte het gesprek even. Beide schrijvers probeerden te bedenken wat ze nog meer konden zeggen. De stilte veranderde in een ongemakkelijk zwijgen. De mensen begonnen te schuiven op hun stoelen, op het punt weg te lopen. Maar toen, als passende afsluiting van het gesprek, vonden ze iets gemeenschappelijks. Ik weet niet meer of het Grass of Oë was die erover begon, maar Mitsubishi en Daimler-Benz hadden een nieuw ‘samenwerkingsverband’ aangekondigd. Journalisten hadden dat de ‘Daimler-Mitsubishi-As’ genoemd. Grass en Oë zetten beiden een plechtig gezicht en waren het erover eens dat dit nog maar het begin was van een gevaarlijke vriendschap. Toen stond Grass op van zijn stoel en drukte een wat onwennige Oë aan zijn borst. En Oë probeerde zo goed mogelijk deze geste te beantwoorden.

– I –

1

Oorlog tegen het Westen

Bonn

Het was nacht, en nog een paar jaar vóór de oorlog, toen Konrad Adenauer de Elbe overstak. Hij was op weg naar Berlijn en lag te dommelen in zijn wagon-lit. Naarmate de trein verder naar het oosten reed, deed Adenauer één oog open, en hij mompelde voor zich heen: ‘Asien, Asien.’

Het is misschien een apocrief verhaal. Maar als voorzitter van de christendemocratische partij in de Britse zone heeft Adenauer inderdaad in 1946 aan een vriend in de Verenigde Staten geschreven: ‘Het gevaar is groot. Azië staat aan de Elbe. Alleen een economisch en politiek gezond Europa onder leiding van Engeland en Frankrijk, een westelijk Europa waarvan het vrije deel van Duitsland een essentieel onderdeel vormt, kan een verder oprukken van de Aziatische ideologie en macht tegenhouden.’

Adenauer bedoelde hiermee het oprukken van het sovjetcommunisme. Maar het feit dat hij het woord ‘Azië’ gebruikte was interessant. Voor de politicus uit Keulen, de oude Romeinse stad aan de westgrens van Duitsland, bevond het barbarisme zich in het Oosten, waar de beschaafde Romeinen noch het keizerrijk van Karel de Grote hadden kunnen doordringen. Vrijheid en democratie waren kenmerkend voor het beschaafde Romeinse, christelijke, verlichte Westen; ‘Azië’ betekende orthodoxie, tirannie en oorlog. Het Derde Rijk was Azië. Adenauers missie was zijn Duitsland, West-Duitsland, naar het Westen te voeren – en de sporen van Azië weg te snijden, als een kankergezwel.

Ik arriveerde in Adenauers uitverkoren westelijke hoofdstad Bonn tijdens de tweede week van de Golfoorlog, oftewel in de laatste week van januari 1991. Het sneeuwde hevig. De stemming in Duitsland was zowel somber als opgewonden tijdens de Golfoorlog, want het conflict wekte voortdurend herinneringen aan de vorige wereldoorlog. Soms leken de oude wonden zo vers dat het was of Duitsland nog in puin lag.

De week daarvoor had ik, zoals de meeste mensen, doorgebracht met kijken naar de oorlog op de televisie. Op de Britse televisie, in mijn geval. De sfeer op de Britse tv was bijna opgewekt: gepensioneerde luchtmaarschalken en admiraals in blazers verschenen elke dag en avond om linies op kaarten aan te wijzen. Ze spraken met een zekere professionele, maar ook patriottische trots. Achter die technische verhalen en de speculaties van de journalisten bespeurde je het gevoel dat Groot-Brittannië, op kleine, maar bemoedigende schaal, een stukje van zijn ‘finest hour’ herbeleefde. Het was of tientallen jaren van economische vernedering, het verlies van het imperium en de algemene achteruitgang alleen maar een boze droom waren geweest. Er was oorlog: eindelijk zouden de schapen van de bokken worden gescheiden.

Buitenlanders waren dan misschien beter in de productie van auto’s of computers, schreef een Britse columnist, bekend om zijn chauvinisme, maar als er gevochten moest worden, wanneer het ging om de verdediging van het Westen, onze manier van leven, onze vrijheid enzovoort, dan kon men erop rekenen dat de Britten schouder aan schouder vochten met de Amerikanen. Kon hetzelfde van de Duitsers worden gezegd? Toen de Duitse regering weifelde of ze volledige steun zou verlenen aan de oorlog, begon men te twijfelen aan de betrouwbaarheid van dat land als westerse bondgenoot. Opnieuw zouden de bedeesde bewoners van het vasteland Engeland beschouwen als hun verlosser. In deze tijd van nood (dergelijke woorden kwamen destijds weer in de mode: nood, moed, eer), was de politiek van de EG onbelangrijk geworden, geruzie van kooplieden: in deze tijd van nood was ‘Brits’ weer best.

Engeland had destijds iets dat zowel ontroerend als pathetisch was. Nog geen jaar voordat de oorlog tegen Saddam Hoessein uitbrak, was een luchtvloot van Spitfires, Hurricanes en een Lancaster-bommenwerper over Londen gevlogen ter herdenking van de ‘Battle of Britain’. Het was een zonnige dag, en de vliegtuigen glinsterden toen ze met hun vleugels schommelden boven Buckingham Palace. Ik keek toe vanaf een heuvel in Noord-Londen. Die heuvel stond vol mensen, jonge mensen, oude mensen, kinderen, turend naar die antieke vliegtuigen in de lucht. Er werd niet geschreeuwd of gejuicht, er werd ook niet gelachen. Het was eerder een sfeer van stille trots en treurnis, een treurnis die bijna pijnlijk was, zoals nostalgie pijnlijk is.

In Bonn was de sfeer heel anders. Toen de bus van het vliegveld de stad binnenreed, viel me als eerste op dat er uit de ramen van de oude huizen in de stad beddenlakens hingen, in rood en zwart beschilderd met leuzen: ‘Geen bloed voor olie!’, ‘Wij zijn te jong om te sterven’, ‘Er kan geen rechtvaardige oorlog bestaan’ en ‘Met elke bom stort onze hoop in’. De week daarvoor was er in Bonn een massale anti-oorlogsdemonstratie geweest. Affiches met ‘Wij zijn bang!’ of ‘Nooit meer oorlog!’ of ‘Bush is een oorlogsmisdadiger!’ zaten nog op ramen en muren geplakt. In de lucht hing een nauwelijks beheerste hysterie, een sfeer van dreigende ondergang, Weltuntergang, de ondergang van een wereld door toedoen van militaire en ecologische rampen.

De eenvoudige achttiende-eeuwse architectuur van Bonn is een weerspiegeling van het classicisme van de Verlichting. In Bonn ziet men niet de pompeuze pracht van het wilhelminische Berlijn. Op het marktplein in het centrum, dat onder een groezelig sneeuwdek lag, stond een bronzen beeld van Beethoven. Uit diens ijzige hand stak een witte vlag met het ban-de-bomteken. Voor het beeld stonden verscheidene tenten, versierd met spandoeken, en voor die tenten stonden borden met diverse afbeeldingen en teksten. De spandoeken waren dezelfde die ik al eerder had gezien: ‘Geen bloed voor olie!’ enzovoort. Op een van de borden stond: ‘Denk terug aan deze beelden’. Daaronder was een reeks foto’s, krantenknipsels en tekeningen te zien: soldaten in de loopgraven tijdens de Eerste Wereldoorlog, gebombardeerde steden uit de Tweede Wereldoorlog, nazisoldaten die door de Oekraïne marcheerden, het naakte Vietnamese meisje op de vlucht voor een napalmaanval, Israëlische troepen in Libanon, en Amerikaanse bommenwerpers die naar Bagdad vertrokken. ‘Er bestaat geen rechtvaardige oorlog’, stond erbij.

Een baardige man van twee-, drieënveertig, gekleed in een windjack, deelde pamfletten uit. Ik nam er een aan, en hij begon zijn mening uiteen te zetten: ‘Deze oorlog wordt om zuiver materialistische redenen gevoerd. Toen Irak de Koerden vergaste, deden we niets. En nu beginnen we een oorlog. We moeten er onmiddellijk mee stoppen.’ Hij sprak niet op brallende toon; hij was eerder een profeet die gewend was verkeerd begrepen te worden, een man met een visioen van waarheid waarvoor anderen nog blind waren.

Toen deed ik datgene waartoe buitenlanders in Duitsland zich zo vaak verleid voelen, altijd met een zeker gevoel van eigendunk. Ik herinnerde hem aan de nazi’s: ‘Wij hebben niets gedaan na de Kristallnacht van 1938, maar was dat een reden om in 1939 niet te vechten?’

‘Tja,’ zei hij, ‘toen was ik nog niet geboren, dus dat weet ik niet. Maar ik weet wél dat Israël in 1947 Palestijnen heeft afgeslacht. En nu gaat Genscher, onze minister van Buitenlandse Zaken, naar Israël om ze geld en wapens te geven – allemaal vanwege ons schuldcomplex. Vindt u dat juist?’

Die verwijzing naar een Duits ‘schuldcomplex’ kwam onverwacht, want hij was een vredesactivist, lid van de partij van de ‘Grünen’, naar leeftijd een zoon van ‘’68’, de radicale jaren zestig. De retoriek over Israël en het Duitse schuldcomplex is iets wat je verwacht in uiterst rechtse bladen als de Deutsche National-Zeitung, een blad dat in München wordt uitgegeven door Gerhard Frey, een veteraan van de neonazipartijtjes, een vijand van Adenauers Westen. In het laatste nummer van dat blad werden Duitse politici belachelijk gemaakt omdat ze naar Israël gingen om hulp en troost aan te bieden. De oorlog werd veroordeeld als voorbeeld van Amerikaanse genocide: ‘Genocide in de Golf,’ las men daar, ‘een typische misdaad tegen de menselijkheid.’ Andere artikelen in het blad waren ‘De holocaust van de Amerikaanse indianen’ en ‘Israëls terreuroorlog’. Overigens moet men niet denken dat de National-Zeitung een pacifistisch blad is. De deugden van de Duitse Wehrmacht en zelfs van de Waffen-SS worden met trots erkend. Abonnees krijgen kalenders met foto’s van Duitse soldaten in uniform met korting aangeboden. Er staan advertenties in voor videobanden van de ‘Blitzkrieg’.

Toch weerspiegelden die advertenties bepaald niet dezelfde fierheid die werd uitgestraald door die gepensioneerde luchtmaarschalken op de Britse televisie. Ze hadden iets definitiefs, alsof ze iets moesten verheimelijken. Het was of de Duitse schuld verlicht werd, en zelfs ontkend, door te schrijven over Israëlische terreur of Amerikaanse holocausts. Op dat punt – en misschien alleen daar – ontmoeten beide uitersten van de Duitse politiek elkaar. Aan de ene kant de National-Zeitung, aan de andere kant een woordvoerder van de vredesbeweging in Berlijn, die de luchtaanvallen op Irak ‘de grootste oorlogsmisdaad sinds Hitler’ noemde.

Overal ving je echo’s van de laatste wereldoorlog op, maar het luidst waren ze bij uiterst links en rechts. De vrees dat het Amerikaanse materialisme de wereld naar de ondergang zou leiden maakte sinds lang deel uit van zowel rechtse als linkse retoriek. Door de Golfoorlog leken die angsten bewaarheid te worden. Er was echter sprake van een oudere vorm van ressentiment, die men van rechts zou verwachten, maar die ook ter linkerzijde tot uitdrukking werd gebracht. In november 1991 was er in Stuttgart een onofficieel tribunaal waar ‘ecologische oorlogsmisdaden’, begaan door de Amerikanen, werden veroordeeld, evenals hun ‘genocide’ in Irak. Alfred Mechtersheimer, een vooraanstaand vredesactivist, herinnerde zijn gehoor aan de ‘overwinnaarsjustitie’ bij de processen van Neurenberg. En een socialistische politicus uitte kritiek op de West-Duitse slaafsheid tegenover de Verenigde Staten. De gemeenschappelijke animositeit van links en rechts jegens de Verenigde Staten was relatief eenvoudig. Amerika wekte herinneringen aan bommenwerpers die Duitse steden verwoestten, aan veldslagen in Normandië of de Ardennen, aan de zwarte markt en aan zwarte GI’s die Duitse meisjes verleidden met chocolade en zijden kousen. De houding tegenover Israël daarentegen was allesbehalve simpel. Israël kon niet losgemaakt worden van de Holocaust.

Ik was voorgesteld aan een Israëli die in Bonn woonde. Ik zal hem Michael noemen, want hij wilde niet bij name genoemd worden. Michael was een verbitterd expert op het gebied van de Duitse schuldgevoelens. Ik ontmoette hem op de Israëlische ambassade, een goed verschanste villa in een buitenwijk van Bonn. We praatten in een kamer zonder ramen, met een leeg bureau en met affiches van Israëlische landschappen aan de muur. Hij was een stevig gebouwde, kleine man met krullend haar, voor in de dertig, een man van na ’68. Hij was in Rusland geboren, maar als kind naar West-Duitsland gekomen. Hij groeide op in de buurt van Keulen, waar hij op school de enige Joodse jongen was. Dat was een ongelukkige tijd geweest. Hij werd daar namelijk op aangesproken. Leraren vroegen hem de klas toe te spreken over Auschwitz. Als er ondeugende streken werden uitgehaald, viel hij buiten de straffen die de andere jongens kregen.

Ik moest aan Michael denken toen ik, een paar maanden later, een roman van Peter Schneider las, Vati, over de zoon van een oorlogsmisdadiger, gebaseerd op de arts van Auschwitz, Josef Mengele. Die zoon klaagt over de manier waarop hij op school behandeld was: ‘Het was hun toegeeflijkheid die me zo beklemde. Mijn biologieleraar verontschuldigde zich zelfs toen hij me een slecht cijfer had gegeven: ik mocht dat absoluut niet beschouwen als straf voor wat een of ander familielid van mij had misdreven. Als ik mijn huiswerk verwaarloosde, noemde niemand me lui. De oorzaak lag, zo zei men, bij “moeilijke gezinsomstandigheden”.’

Duitsland, zo zei Michael, was ziek: ‘Ik geloof dat als je de hartslag van een Duitser zou meten, maakt niet uit wat voor Duitser, jong of oud, dat je dan zou kunnen zien hoe de adrenaline op gang komt zodra het woord “jood” genoemd wordt.’

En dat was de reden, zei hij, waarom de Golfoorlog zo’n paniek had veroorzaakt in Duitsland. De Israëlische ambassade was dag en nacht opgebeld door huilende mensen. Sommigen vroegen of ze Israëlische kinderen konden helpen als er iets vreselijks gebeurde, en of ze die kinderen weer konden terugsturen wanneer de oorlog eenmaal voorbij was. Die Duitsers moesten gerustgesteld worden, zei hij. Toen haalde hij zijn schouders op. ‘Ach,’ zei hij, met een zweem van een glimlach, ‘het is moeilijk om een Duitser te zijn.’

Michael had evenveel minachting voor jeugdige pacifisten als voor de oudere generatie, de schuldigen (Täter in het Duits). De mensen van de oudere generatie, zei hij, waren na de oorlog vrijwel allemaal filosemiet geworden. Dominees, burgemeesters, leraren, priesters, allemaal gingen ze naar Israël zodra ze de kans kregen. Er had een eigenaardige rolwisseling plaatsgegrepen. Vóór de oorlog, zei Michael, had men Joden beschouwd als zachtmoedige, leesgrage pacifisten, of als doelloze lanterfanters, die leefden als Luftmenschen. De Duitsers daarentegen beschikten over een Pruisische discipline. Ze waren ‘hard als Kruppstaal’ enzovoort. Nu echter waren de Israëli’s de gedisciplineerde, hard werkende krijgers. Menig oudere Duitser bewonderde hen daarom, terwijl de Arabieren veracht werden als vuil en vadsig. Nu waren het de Duitsers die voor pacifist speelden. ‘Wij Israëli’s lachen tegenwoordig om Duitse soldaten,’ zei Michael.

Aan het eind van de jaren zestig, met name na de Zesdaagse Oorlog van 1967, begonnen de standpunten te veranderen. Veel jeugdige Duitsers die na de oorlog waren opgegroeid, stonden afwijzend tegenover alles wat hun ouders vertegenwoordigden: vooral hun verleden, waarover zij gezwegen hadden, en zelfs hun filosemitisme. De radicale studenten beweerden aan de kant van de slachtoffers te staan, en dan bedoelden ze vooral de Palestijnen. Ze weigerden zich te identificeren met de schuldigen, de Täter, zomin in Duitsland, als in Vietnam, als ook in Israël. Ze wilden de lafheid van hun ouders goedmaken. Zíj zouden zich verzetten. Zij waren idealisten. Ze zouden vechten om de wereld te redden van een milieuramp. Ze zouden zich verzetten tegen de Amerikaanse consumptiemaatschappij en het Israëlische militarisme. Michael zei: ‘Ze dachten dat links zijn een vaccinatie tegen antisemitisme was.’

Dus als Michael duizenden Duitse vredesdemonstranten ziet, dan ziet hij niet duizenden zachtmoedige mensen die hun les van het verleden hebben geleerd; hij ziet ‘honderd procent Duits-protestantse onbuigzaamheid, agressief, onverdraagzaam, hard’.

Diezelfde week werd de Israëlische schrijver Amos Oz geïnterviewd over de Golfoorlog, in de Frankfurter Allgemeine Zeitung. De FAZ is een conservatief dagblad, met weinig sympathie voor vredesbewegingen, Grünen, linksen of mensen van ’68. De redactie van de krant was vóór Duitse deelname aan de Golfoorlog, of op z’n minst voor Duitse steun aan de geallieerde zaak. De FAZ is anticommunistisch, pro-NAVO en liberaal, meer in de negentiende-eeuwse Europese dan in de twintigste-eeuwse Amerikaanse zin des woords. Een van de redacteuren is Joachim Fest, de auteur van een beroemde biografie over Hitler. Het boek is verfilmd, en Fest is een rijk man geworden. De Hitlerperiode wordt, vooral in de film, uitgebeeld als een vorm van collectieve waanzin, een moordzuchtige opéra bouffe, een krankzinnige misstap in de geschiedenis van een roemrijk land.

Fest was die week geagiteerd, want opnieuw was gebleken hoezeer Duitsland een gevangene van zijn verleden was, doordat het nerveus pacifisme aan den dag had gelegd in plaats van politieke en militaire vastberadenheid. Duitsland, zo redeneerde Fest vaak, zou weer een normale, verantwoordelijke mogendheid moeten zijn. En daarmee bedoelde hij hetzelfde als Adenauer: een normale westerse mogendheid. Dat doel werd geblokkeerd door wat hij zag als een instinctieve schuldige kruiperigheid, die op een perverse manier resulteerde in een gevoel van morele superioriteit: wij, die verschrikkelijke zonden hebben begaan, zullen nu de wereld verlossen van alle kwaad. Dat verhinderde dat Duitsland zijn verplichtingen als bondgenoot nakwam. Als Duits patriot geneerde Fest zich – hij voelde zich zelfs vernederd – dat Groot-Brittannië, Frankrijk en de Verenigde Staten een oorlog voerden zonder actieve Duitse ondersteuning. Toen ik het had over die anti-oorlogsdemonstraties, verzuchtte hij: ‘En dat allemaal vanwege Hitler.’

Amos Oz was niet echt iemand voor de FAZ, want zijn liberalisme staat links van het midden, maar in zijn interview liet hij zich kritisch uit over de derdewereldromantiek in linkse Europese en vooral Duitse kringen. Hij onderkende sporen van Rousseaus verering van de nobele wilde – een vrijwel theologische aanbidding van allen die gedoemd zijn te lijden. ‘Misschien,’ zo zei hij, ‘is dat het gevolg van een sterk vereenvoudigd en sentimenteel beeld van het christendom, dat beweert dat het slachtoffer gezuiverd wordt door zijn lijden.’

De Joden waren dan ook ‘gezuiverd’ door de Holocaust, ‘alsof de douches in de gaskamers de slachtoffers met een moreel wasmiddel hadden besproeid’. Ze moeten zuiverder en beter zijn dan andere mensen. Maar hoe is die zuiverheid overgekomen op de kinderen en kleinkinderen van de Täter? Was het mogelijk dat die de geheime wens koesterden zelf ook bij de lijdenden te horen?

De morele zuiverheid is op wrede wijze op de proef gesteld tijdens de Golfoorlog door het nieuws dat gifgas, geleverd door Duitse bedrijven, op het punt stond via Iraakse Scud-raketten op Israël te worden gedropt. Er bestaat geen rechtvaardige oorlog, maar Joden werden bedreigd door Duits gas. Het was geen aangenaam dilemma. De vredesbeweging werd erdoor gespleten. De dichter en zanger Wolf Biermann, die in het verleden had gedemonstreerd tegen Amerikaanse raketbases in Duitsland, en die politiek ver links van de FAZ stond, wekte bij tal van vroegere kameraden verontwaardiging door te zeggen dat hij de oorlog steunde. ‘Geen bloed voor olie,’ schreef hij in het weekblad Die Zeit, ‘dat is de jongste anti-Amerikaanse leuze. Lieve help! Natuurlijk maken de Amerikanen zich ook zorgen over de olie [...] En gelukkig maar, zeg ik [...] Ja, ik ben blij dat er zulke ellendige belangen zijn. Anders zou Israël alleen staan.’ Biermanns vader was omgekomen in Auschwitz.

Er is een Duits woord dat moeilijk te vertalen is, maar dat de stemming van veel Duitsers tijdens de Golfoorlog samenvat: betroffen. Woordenboeken bieden de volgende vertalingen: ‘onthutst, ontsteld, beteuterd, sip, verlegen’. Eigenlijk zitten die woorden er allemaal net naast. Misschien komt het Franse woord ‘bouleversé’ nog het meest in de buurt. Betroffen is een woord dat veel gebruikt wordt door ‘progressieve’ pacifisten, even vaak als men de uitdrukking ‘normale natie’ verneemt van de kant van Duitse conservatieven. Als men betroffen is, houdt dat een zeker schuldgevoel in, een schaamtegevoel of zelfs gêne. Wie betroffen is, kan geen woord uitbrengen. Maar het impliceert ook een zekere morele zuiverheid. Betroffen zijn is een manier om ‘het verleden te verwerken’: men toont berouw, men biecht, wordt vergeven en gezuiverd.

De vele oproepen in West-Duitsland om te ‘rouwen’ om het verleden, om aan ‘rouwverwerking’ (Trauerarbeit) te doen, maakt deel uit van dat zuiveringsritueel. Alexander en Margarethe Mitscherlich hebben in hun befaamde boek Die Unfähigkeit zu trauern, geschreven in de jaren zestig, geklaagd over de morele verdoving onder naoorlogse Duitsers die geen confrontatie met hun verleden wensten aan te gaan. Ze weigerden hun Arbeit te doen, hun zonden te belijden. Ze schenen geheel vergeten te hebben dat ze een leider hadden vereerd die de dood van miljoenen had veroorzaakt. Veel Duitsers hadden genoten van de theatrale zelfverheerlijking die de nazibeweging had geënsceneerd. Doordat de Duitsers dat na de instorting van het Derde Rijk ontkenden, zo redeneerde het echtpaar Mitscherlich, wilden ze zichzelf niet alleen beschermen tegen bestraffing of schuldgevoelens, maar ook tegen het gevoel van volstrekte machteloosheid na hun nederlaag. Alleen mensen die een verlies hebben geleden, kunnen rouwen. Maar wat hadden de Duitsers eigenlijk verloren? De Joden natuurlijk, maar dat werd nauwelijks als een Duits verlies ervaren. Veel Duitsers hadden hun huizen, hun zoons, hun absurde idealen verloren, en hun Führer. Maar rouwen daarover was niet wat de Mitscherlichs bedoelden met Trauerarbeit: rouwen om Hitler, na 1945, was onmogelijk. Dertig jaar later zou Margarethe Mitscherlich toegeven dat het onvermogen te rouwen niet meer gold voor de jongere generaties. Ze had gelijk: er wordt in Duitsland inderdaad gerouwd om de Joden, en in bepaalde kringen óók om het verlies van Hitler.

Als men betroffen is, heeft dat iets religieus, iets dat dicht in de buurt komt van het piëtisme dat in Duitsland een lange en rijke traditie heeft. Deze stroming is in de zeventiende eeuw begonnen met de boeken van Philipp Jakob Spener. Hij wilde de Kerk hervormen en het evangelie als het ware tot dagelijkse praktijk maken door de nadruk te leggen op goede werken en individuele spirituele arbeid. Gordon Craig heeft geschreven: ‘Het hart van het piëtisme was de geestelijke vernieuwing van het individu, die tot stand kwam door de ellende van het berouw door te maken en vervolgens uit te komen bij de overweldigende bewustwording van Gods genade.’ Het piëtisme diende als tegengif voor de seculiere en rationele denkbeelden van de Franse Verlichting. Het was de inspiratie voor de negentiende-eeuwse Duitse bourgeoisie, en voor de Pruisische officieren en de mannen rond Bismarck. Ik denk dat het die geestesgesteldheid was die Michael, de Israëli in Bonn, bedoelde toen hij het had over de protestantse onbuigzaamheid van Duitse pacifisten.

Tijdens de Golfoorlog was Bonn betroffen. Het had zo anders horen te zijn, want het was carnavalstijd. Maar carnaval vieren leek ongepast ten tijde van oorlog en dreigende ondergang, dus veranderden de ‘raden van elf’ in crisiscomités. De regering van de bondsstaat Rheinland-Pfals bood geld aan alle organisaties die bereid waren het carnavalsfeest af te zeggen. Dat bleek een handige zet. Alleen in Keulen vond een onofficieel straatfeest plaats, onder het motto ‘Wij houden ons vast aan het leven’.

In Berlijn organiseerde een groep conservatoriumstudenten een anti-oorlogsdag, want, zoals hun woordvoerder zei: ‘Alle studenten voelen zich zo treurig en betroffen dat we behoefte voelden om bijeen te komen en over onze angsten te praten.’ Ze maakten een altaar en ontstaken kaarsen. En een plaatselijk radiostation zond hun vredeslied uit, met een refrein dat luidde: ‘Wij zijn betroffen en diep geschokt.’

Het plein voor mijn hotel was kil en grotendeels leeg. Er was één kleine bierkraam waar een paar jongelui stonden te drinken, ze dansten wat rond en deden alsof ze plezier hadden. Ik hoorde hun bierliederen door het raam van mijn kamer binnenwaaien. Het zware ritme, als voetgestamp, deed denken aan talloze oorlogsfilms waarin Duitse vrolijkheid moet dienen als een ironisch contrast met wreedheden. In Duitsland kan men dergelijke associaties maar beter vergeten, want onredelijkheid maakt zich vlug van je meester, zelfs als je herinneringen uitsluitend op films kunnen berusten.

Ik keek naar de televisie en stond opnieuw versteld van het contrast met Engeland. De Duitse televisie vertoont veel serieuze discussieprogramma’s, waar mensen om ronde tafels zitten te praten over actuele zaken. Het publiek zit aan kleinere tafeltjes en drinkt wat, terwijl de prominente gasten hun zegje doen. De toon is meestal ernstig, hoewel de debatten soms verhit worden. Het is gemakkelijk te lachen om de plechtstatigheid van die programma’s, maar ze hebben ook hun bewonderenswaardige kanten. Mede door die praatprogramma’s zijn tal van Duitsers gewend geraakt aan politieke discussie.

Tijdens de Golfoorlog waren dergelijke tv-gesprekken moeilijk te vermijden. Er waren er zo veel dat je al zappend verschillende discussies tegelijkertijd kon volgen. Vaak had men dominees uitgenodigd. Sommigen droegen een net pak, anderen een spijkerbroek. Hun aanwezigheid was logisch, want de kern van het debat ging om gewetensvragen. Kon men met een zuiver geweten meedoen aan een oorlog? Een Duitse gevechtspiloot zei dat hij het idee dat hij mensen moest doden maar moeilijk kon aanvaarden. Hij wist niet of zijn geweten hem dat zou toestaan. Een jeugdige arts die in een ziekenhuis bij een Amerikaanse luchtmachtbasis werkte, zei dat zijn geweten moeite had met de gedachte van medische behandeling van Amerikaanse piloten die gewond waren geraakt in de Golfoorlog, want daardoor zou hij medeplichtig worden.

In een van die programma’s bestond het panel uit een man die in het verzet tegen de nazi’s had gezeten, een oudere huisvrouw, een werkende moeder en enkele middelbare scholieren. De 27-jarige moeder, Angelika, zei dat Duitsland Israël moest helpen vanwege ‘wat wij in de oorlog hebben gedaan’, maar dat er natuurlijk niets gewonnen kon worden door deze oorlog in de Golf.

‘En hoe zit het dan met de Britten en de Fransen?’ zei de voormalige verzetsman. ‘Moeten we die het vuile werk laten opknappen terwijl wij thuisblijven?’ (Niemand sprak over de Amerikanen.)

‘Tja,’ zei Angelika, ‘we kunnen niet tegen onze eigen overtuigingen ingaan. Hoe kunnen we onze opvoeding negeren? We hebben toch geleerd nooit meer oorlog te voeren? In het buitenland schaamden we ons dat we Duitsers waren. De mensen waren altijd bang voor ons, en nu verwijten ze ons dat we niet agressiever zijn...’

Andrea, een 18-jarige scholiere, zei: ‘Wij hebben twee wereldoorlogen ontketend. Hoe kunnen we dat vergeten? Ik kan niet zeggen dat ik er trots op ben een Duitse te zijn.’

Maar toen de oudere huisvrouw sprak over wat zij in de Tweede Wereldoorlog had meegemaakt – de bombardementen, het voedselgebrek, de vaders en zoons die niet meer terugkwamen – en meende dat we ons tegen alle oorlogen moesten verzetten, zei een jeugdige student: ‘Ik begrijp dat er in een oorlog vreselijke dingen gebeuren, maar vreselijke dingen kunnen ook gebeuren als we niet vechten wanneer we dat wél zouden moeten doen.’

Uit het publiek weerklonken kreten van ongeloof, maar de student kreeg steun van de oude verzetsman. Die vergeleek Saddam Hoessein met Hitler en zei dat hij tegengehouden moest worden, om dezelfde reden waarom men zich tegen Hitler had moeten verzetten: ‘Saddam heeft er al honderdduizenden gedood. Laten we hem zijn gang gaan enkel en alleen omdat ons geweten ons verbiedt te schieten?’

Ten slotte nam de jeugdige militair, gekleed in spijkerbroek en gebloemd overhemd, het woord. Op de vraag wat zijn gevoelens waren over de noodzaak mensen te doden, zei hij: ‘Als Duitsland of de NAVO werd aangevallen, zou ik dat moeten doen. Maar als ik het niet met zo’n oorlog eens was, zou ik weigeren.’

Hij hield zich aan de orthodoxe interpretatie van de naoorlogse grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland. Een Duitse dienstplichtige mag op grond van zijn geweten dienst weigeren. Nooit meer zal ‘Befehl ist Befehl’ een verontschuldiging voor wreedheden kunnen zijn. En Duitse strijdkrachten mogen alleen optreden ter verdediging van Duits of geallieerd grondgebied. Aangezien Duitsland lid is van de NAVO, wordt ‘geallieerd grondgebied’ meestal geïnterpreteerd als NAVO-gebied. Rechts zou die interpretatie willen uitbreiden, links heeft zich daar, tot nu toe, tegen verzet.

Die militair nam echter niet deel aan een discussie over de wet. Hij probeerde antwoord te geven op een morele vraag, een kwestie van geweten. En hij had een eerlijk antwoord gegeven, een antwoord dat misschien de gevoelens van jonge Duitsers beter weerspiegelde dan de totale afwijzing van oorlog, elke oorlog, door tal van pacifisten. De generatie van ’68 had één overheersend doel: men wilde anders zijn dan de ouders, hun schuldig zwijgen verbreken, de vredesboodschap verbreiden, of althans ervoor zorgen dat Duitsers nooit meer in de verleiding kwamen. De leider van de Sociaaldemocraten, Oskar Lafontaine, zei tijdens de Golfoorlog dat de vraag aan Duitsers om deel te nemen aan militaire activiteiten leek op ‘het aanbieden van rumbonen aan een bekeerde alcoholist’. Men kon de bezorgde kreten bijna horen.

Fest had misschien gelijk. Waarschijnlijk kwam het allemaal door Hitler. Maar de Golfoorlog toonde aan dat het Duitse pacifisme niet domweg kon worden afgedaan als anti-amerikanisme of een opstand tegen Adenauers Westen. Er was sprake van een heus dilemma: minstens twee generaties waren opgevoed met de algemene stemming van nooit meer oorlog, nooit meer Duitse soldaten naar het front sturen, met andere woorden: ze waren opgevoed met de wens Duitsland te zien als een grotere versie van Zwitserland. Maar men had hun ook geleerd zich verantwoordelijk te voelen voor het lot van Israël, en te leven als burgers van een westerse natie, op een vaste plaats binnen een familie van geallieerde, westerse naties. De vraag was of dat allebei mogelijk was. Stel dat Saddam echt een tweede Hitler was, en dat Duitsland de Joden niet te hulp kwam?

Daarom waren analogieën met Hitler pijnlijk. En op dat punt besloot Hans Magnus Enzensberger toe te slaan met zijn scherp geslepen mes. In Der Spiegel vergeleek hij Saddam met Hitler. Enzensberger is een groot dichter en essayist. En hij kent precies de gevoelens van zijn mede-Duitsers. Hij kan voortreffelijk provoceren. Zijn artikel werd door sommigen toegejuicht, maar maakte talloze anderen, vooral linkse intellectuelen, woedend. Ik hoorde een criticus in Berlijn zeggen dat Enzensberger een verrader was. Een verrader waarvan? vroeg ik. Van de geest, antwoordde hij, van de Geist. Enzensberger was zelf jarenlang een linkse intellectueel geweest. Maar hij is geen man van ’68, hij hoort bij de generatie die onder de nazi’s op school is geweest, lid van de Hitlerjugend werd en aan het eind van de oorlog in dienst moest als Flakhelfer (bij de luchtdoelartillerie). Samen met schrijvers als Günter Grass en Heinrich Böll had Enzensberger na de oorlog een soort links verzet gevormd tegen de resten van het Duitse autoritaire systeem. De jacht op de spoken van het nazisme was voor hem jarenlang min of meer een volledige dagtaak geweest.

In zijn artikel in Der Spiegel redeneerde Enzensberger dat Saddam, net als Hitler, niet zomaar een dictator was; hij was een vijand van de mensheid, een zelfvernietigend monster, verliefd op de dood. Als hij over de middelen beschikte, zou hij in staat zijn de wereld te vernietigen, inclusief natuurlijk zijn eigen volk, waarvoor hij – net als Hitler – minachting voelde. De vraag was dus waar dergelijke monsters vandaan kwamen. Enzensbergers antwoord luidde dat die voortkwamen uit vernederde volkeren, uit massa’s permanente verliezers die te lang vernederd zijn, door intellectueel falen, door armoede, door machteloosheid om hun eigen leven te beïnvloeden. De Duitsers, zo schreef Enzensberger, zouden in staat moeten zijn zichzelf te herkennen in de massa van de Arabieren.

Maar geen haar op hun hoofd dacht daaraan. Een dergelijk inzicht namelijk, zei Enzensberger, ‘zou de grondslag voor elke raciale interpretatie van het huidige conflict vernietigen. Bovendien zou dat verborgen continuïteiten aan het licht brengen, resten van het fascisme waaraan niemand meer herinnerd wenst te worden. De Duitse industrie had nooit reden gehad de goede diensten die ze aan Hitler had bewezen, te betreuren. Dat ze loopt te hollen om diens opvolger even vlijtig te dienen kan men slechts consequent noemen. En onwetendheid kan niet verklaren waarom een aanzienlijk deel van de Duitse jongeren zich eerder identificeert met de Palestijnen dan met de Israëli’s, of liever zou protesteren tegen George Bush dan tegen Saddam Hoessein.’

Dat is de stem van de naoorlogse ondergrondse, de gesel van de verborgen continuïteiten, maar dan met een nieuwe wending. Hij mag dan minder fair zijn geweest tegenover de Irakezen, die Saddam toch echt niet hebben gesteund met dezelfde ijver als de Duitsers voor Hitler aan den dag hadden gelegd, maar hij ontdekte continuïteiten juist bij die mensen die dachten dat ze die hadden afgeschud, door – zij het iets te ijverig – hun rouwarbeid te verrichten en de vrede te propageren.

Enzensbergers generatie had geleerd Duitsers te wantrouwen. De continuïteiten waren in de jaren veertig en vijftig nog maar al te zichtbaar, de ervaringen uit Hitlerjugend en flakbataljon nog al te vers. Enzensbergers maquis wantrouwde de zelfvoldane stormloop van de West-Duitsers op de materiële welvaart, die het verleden afdekte als een laag sneeuw die alle sporen uitwiste en alle geluiden dempte. Enzensberger heeft een beroemd gedicht geschreven dat als volgt begint:

Was habe ich hier verloren,

In diesem Land,

Dahin mich gebracht haben meine Eltern

Durch Arglosigkeit?