Dick van Galen Last

De zwarte schande

Afrikaanse soldaten in europa

Bewerkt en ingeleid door Ralf Futselaar

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit boek is tot stand gekomen in samenwerking met het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

De totstandkoming van dit boek is mede mogelijk gemaakt door een vervangingssubsidie en een reisbeurs verleend door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek.

==

© 2012 Dick van Galen Last

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld www.greatwas.nl

==

ISBN 978 90 450 2123 2 / NUR 323

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Woord vooraf

Dick van Galen Last (1952-2010) was een belezen en erudiet historicus, die kennis vergaarde om haar te delen. Zijn functie als bibliothecaris-vakreferent van het NIOD werd versterkt door zijn royale persoonlijkheid. Heel veel historici, schrijvers, journalisten en anderen met belangstelling voor het recente verleden konden gebruikmaken van zijn inzichten. Dick gaf niet alleen kennis door, hij ontwikkelde zich ook als een wetenschapper met een eigen belangstellingssfeer en karakteristieke oordelen. Zijn plan bij een studie te maken van het lot van de soldaten uit de Europese koloniën die in de Eerste Wereldoorlog werden ingezet kreeg steeds bredere dimensies: de opkomst van het moderne imperialisme als wereldomspannend stelsel van internationale relaties, het moderne racisme en de ontwikkeling van de rassenverhoudingen in de eerste helft van de twintigste eeuw, de uitwerking van de massale slachtingen in de Eerste Wereldoorlog op de relatie tussen Europeanen en Afrikanen/Afro-Amerikanen.

Het onderzoek mondde uit in een proefschrift waarin Dick alle energie waarover hij beschikte, heeft gestoken. Terwijl zijn gezondheid achteruitging liet hij de aandrang om deze belangrijke studie te documenteren en schrijven voorgaan. Dit gaf wel aanleiding tot zorg, maar Dick wuifde die zorg gewoonlijk soeverein weg. Voor zijn promotoren, ondergetekende en Bob Moore uit Sheffield, was het daarom vooral heel bijzonder om bij het tot stand komen van dit werk betrokken te zijn en mee te maken hoe de grenzen van de kennis werden verlegd. Dat gold zeker ook voor de talrijke collega’s en vrienden van Dick, die allen op hun manier heel veel hebben bijgedragen. Het project werd op 21 januari 2010 bekroond met een promotie cum laude. Groot was de vreugde die dag onder allen die meeleefden, niet minder groot het intellectuele genoegen een dag later, toen het proefschrift centraal stond bij een internationaal symposium op het NIOD. Des te groter was de klap die ons allen op 2 februari trof toen Dick overleed.

Het boek dat hier ligt wil de ambitie van Dick realiseren om zijn onderzoek aan een breed lezerspubliek voor te leggen. Het NIOD heeft de taak op zich genomen om in samenwerking met de familie en vrienden van Dick De zwarte schande in een bewerkte versie te publiceren. Marc van Galen Last heeft de ruimte willen geven voor het tot stand komen van deze versie. Het instituut is ook veel dank verschuldigd aan allen die hierbij betrokken zijn geweest, aan uitgeverij Atlas Contact, die in dit project geloofde, aan NIOD-collega’s Eveline Buchheim (coördinatie) en Harco Gijsbers en René Kok (beeldredactie). In het bijzonder gaat de dank uit naar de bezorger, Ralf Futselaar, die de tekst uiterst gewetensvol en weloverwogen heeft bewerkt, in overleg met de meelezers Remco Raben, Bob Moore en ondergetekende,

==

Peter Romijn, Directeur Onderzoek NIOD

==

==

Ten geleide

Op 21 januari 2010 verdedigde Dick van Galen Last in de Agnietenkapel te Amsterdam het proefschrift De zwarte schande. Het debat over de inzet van zwarte soldaten in Europa 1914-1922. De verdediging verliep, ondanks de nodige zorgen en nervositeit vooraf, uitstekend; Dick promoveerde cum laude. Hij leek zich, ondanks blijdschap en opluchting, enigszins voor dit resultaat te generen en sprak later die dag met waardering over zijn vader, die ‘ongevoelig’ was geweest voor dergelijke ‘onderscheidingen’, en die het resultaat waarschijnlijk met ‘lichte ironie’ zou hebben begroet. Of dat waar is kan ik moeilijk nagaan, Henk van Galen Last overleed al in 1989, maar waarschijnlijk lijkt het me niet. Een dergelijke reactie zou onterecht zijn geweest en eigenlijk ook ongepast. De zwarte schande was en is een baanbrekende studie, getuigend van een even zeldzame als onmatige eruditie, en was bovendien Dicks levenswerk – zij het vooral omdat zijn leven zo kort na de promotie eindigde. Dick overleed in de vroege ochtend van 2 februari aan de gevolgen van een hartaanval. Hij was toen 57.

Het overlijden van Dick was voor velen een zware slag, want hij was een sociaal, zorgzaam en innemend mens. Zijn overlijden was daarnaast een groot verlies voor de geschiedschrijving in Nederland en daarbuiten. Als bibliothecaris van het Instituut voor Oorlogsdocumentatie, waar hij decennia werkte, beschikte hij over een ongeëvenaarde kennis van de geschiedschrijving van de twintigste eeuw in het Frans, Duits, Engels en Nederlands. Hoewel ik hem de term ‘vakreferent’ nooit zelf heb horen gebruiken, mogelijk omdat hij ook die te pretentieus achtte, was dat zowel zijn officiële functie als zijn eigenlijke werk; hij was bij uitstek degene bij wie andere onderzoekers terecht konden om te weten te komen wat waarover geschreven was. Zeker jonge onderzoekers, zoals ikzelf, hadden veel aan zijn vermogen boeken en artikelen in een historiografisch kader te plaatsen en daarover bovendien een, doorgaans weinig toegeeflijk, waardeoordeel te vellen. Dick wist als geen ander hoe veel er al geschreven was, maar dat deed niets af aan zijn streven aan de onafzienbare massa nog een boek toe te voegen.

Dicks eruditie was van grote invloed op het ontstaan van De zwarte schande. Bij de meeste proefschriften wordt de literatuurlijst op het eind, en doorgaans in haast, op orde gebracht, maar Dick had al bij aanvang van het project een lijst met ruim 1200 volgens hemzelf bijzonder relevante titels – een ontzagwekkend aantal dat tijdens het schrijven nog eens verdubbelde. Hij was zinnens om de bestaande kennis over de inzet van zwarte soldaten in de Eerste Wereldoorlog, gecombineerd met zijn eigen, uit archiefonderzoek verkregen inzichten, in een enkele, elegante synthese samen te doen komen. Dit was een goed, maar ook nagenoeg onuitvoerbaar plan, alleen al door de enorme geografische ruimte die het onderzoek besloeg; Noord-Amerika, Groot-Brittannië, Duitsland, België en Frankrijk, maar ook verschillende delen van Afrika moesten behandeld worden. De lange voorgeschiedenis van de Europees-Afrikaanse relaties en interacties, de enorme slagschaduw die de inzet van zwarte troepen op de naoorlogse wereld wierp, de fascinatie voor Afrika onder kunstenaars in het Interbellum, de veelal pornografische beeldvorming rond de zwarte man in de propaganda, het begin van een internationaal zwart, of pan-Afrikaans bewustzijn; alles moest en zou in dit ene boek bijeen komen. Achteraf was het onverstandig om aan een zo groot project te beginnen, maar op 21 januari leek de taak die Dick zich gesteld had wel degelijk volbracht. Niet alleen was hij geslaagd in zijn opzet een synthese over dit enorme onderwerp te schrijven, maar deze was bovendien enthousiast onthaald door de plaatselijke vertegenwoordigers van de academische gemeenschap.

Hoe verheugd Dick ook was over zijn geslaagde promotie, promoveren was niet zijn eigenlijke, of in ieder geval niet zijn enige, doel geweest. De zwarte schande is niet geschreven voor de leden van de geleerde corona die hem in de aula van de universiteit ondervroegen, maar om als boek uitgegeven te worden. Dick, die als geen ander wist hoe veel er al over de beide wereldoorlogen op schrift was gesteld, had immers gemeend een lacune te moeten vullen – niet alleen voor een vrij kleine gemeenschap van historici, maar ook en vooral voor de mensen die, zoals hij het minzaam uitdrukte, ‘nog weleens een boek lezen’ en die in meerderheid niet van de inzet van zwarte soldaten in de Eerste Wereldoorlog, noch van de racistische hetze die hun aanwezigheid veroorzaakte, op de hoogte waren. Dick was, hoewel niet erg gecharmeerd van de sentimentele uitstallingen van oorlogsellende die veel historische literatuur teistert, wel degelijk zeer begaan met de zwarte soldaten die naar het Europese Westfront waren versleept en in veel gevallen niet, of niet heelhuids, terugkeerden. Hij illustreerde dat zelf in zijn lekenpraatje aan de hand van een foto uit Verdun; ‘Als u de hele foto zou bekijken zou u een jongen zien met een blote voet en een hele serie pannen aan zijn riem gehangen. Die blote voet in de sneeuw heeft me altijd geïntrigeerd: de kou moet voor de West-Afrikaan het verblijf aan het Noord-Franse front tot een hel gemaakt hebben. Aan zijn gezicht valt dat eigenlijk niet af te lezen.’

Dick was niet alleen geïnteresseerd in de Afrikaanse mannen die in de jaren tien leefden, maar ook in Afrika en Afrikanen in zijn eigen tijd. Dat leidde tot veelvuldig reizen naar (West-)Afrika, een half afgebouwd huis in Dakar en vooral in veelvuldig contact met Afrikanen. Dick was van nabij getuige van de achterstelling die Afrikanen, en mensen van Afrikaanse afkomst, ten deel viel en valt. Hij was zich er terdege van bewust dat het racisme waarmee zij geconfronteerd worden geen natuurverschijnsel is, maar historische wortels heeft, net zoals de zwarte emancipatie en tegenbewegingen overigens. De gebeurtenissen tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, toen Afrikanen werden ingezet in een Europese oorlog en vervolgens onderwerp werden van een racistische hetze die tot dan toe zonder precedent was, vormen een belangrijk onderdeel van die historische wortels. Hoewel hij af en toe somber gestemd was of er nog wel genoeg mensen ‘weleens een boek lezen’, was hij toch zinnens dit publiek te bereiken. Er moest en zou een boek komen dat niet alleen de bestaande kennis aanvulde en academici imponeerde, maar dat bovendien commercieel uitgegeven kon worden en, indien enigszins mogelijk, vertaald.

In de loop van 2008 was al duidelijk geworden dat Dicks aanvankelijke plan, om de tekst waarop hij zou promoveren in een moeite door ook uit te geven, niet bij benadering haalbaar was. Het proefschrift was toen al veel te omvangrijk geworden, te academisch en te zwaar geannoteerd om voor een uitgever interessant te zijn. Dick besloot eerst te promoveren en pas daarna het manuscript in te korten en voor publicatie te bewerken. De promotie was zoals vermeld een eclatant succes. Voor de bewerking tot een handelseditie heeft hij vrijwel geen tijd gehad, hoewel hij er daags na zijn promotie al aan begon. Op 30 januari schreef hij mij nog uitgebreid over zijn plannen met het manuscript en over de mogelijkheden om een uitgever voor een vertaling te vinden. Toen ik, bij het bewerken van deze tekst, veel vrienden en collega’s van Dick sprak, bleek ik niet de enige te zijn met wie hij dergelijke plannen had besproken en bovendien bleken op een oude USB-stick een paar schematische aanzetten voor de handelseditie te staan. Hoe mooi deze plannen ook waren: een boek was er niet.

Dit plaatste de erfgenamen en rechthebbenden, de nabestaanden van Dick en het NIOD, voor een dilemma. Men kon het manuscript laten voor wat het was en accepteren dat Dicks plan om de mensheid kond te doen van zijn bevindingen door zijn overlijden gedwarsboomd was, hoezeer hij bij leven ook zijn zinnen op een handelseditie had gezet. Een andere mogelijkheid was om het manuscript alsnog tot een handzaam, publiceerbaar boek te bewerken en uit te laten geven. Dit had het evidente voordeel dat de wens van de auteur, om het werk wereldkundig te maken, geëerbiedigd zou worden, maar anderzijds het nadeel dat Dick voor de bewerking geen toestemming had gegeven en ook niet meer over het resultaat kon oordelen. De keuze is gevallen op de laatste mogelijkheid en men besloot het boek te laten bewerken en het uit te geven. In juli 2011 verzocht het NIOD mij het manuscript tot een handelseditie te bewerken.

Dit boek is kortom een bewerking van het proefschrift dat Dick in januari 2010 verdedigde. Vanzelfsprekend is de bewerking volstrekt ongeautoriseerd. Hetzelfde geldt voor de bewerker – ik ben niet door Dick gevraagd, benoemd of aangesteld om na zijn overlijden de uitgave van De zwarte schande te verzorgen. Voor zover we hebben kunnen nagaan heeft Dick zich bij leven überhaupt niet beziggehouden met zijn eventuele intellectuele nalatenschap. Het is, hoewel redelijk aannemelijk, geenszins zeker dat Dick met de postume uitgave, met de persoon van de bewerker of met de, vaak aanzienlijke, ingrepen in de tekst akkoord zou zijn gegaan. Hetzelfde geldt natuurlijk, mutatis mutandis, voor de optie om het manuscript ongepubliceerd te laten.

==

Ik was ten tijde van Dicks promotie al enige jaren zijdelings bij het project betrokken. In augustus 2008 hadden de Amerikaanse historicus Rick Fogarty en ik samen met Dick het manuscript in wording doorgenomen. Dick bewonderde Rick ten zeerste, een bewondering die overigens zowel terecht als wederzijds was, en trok zich diens oordeel over zijn manuscript aan. Dat oordeel was in veel opzichten niet mals. Rick vond het boek dat, geprint op vele honderden A4’tjes, voor ons lag veel te lang en te weinig gestructureerd. Hij rekende Dick voor dat de massa tekst die hij had opgeschreven in boekvorm vele duizenden bladzijden zou beslaan en dat alleen al het redigeren van de tekst een haast ondoenlijke opgave zou zijn. Dick besloot zijn tekst drastisch in te korten.

Dick had de gewoonte de hoofdstukken die hij schreef aan een aantal vrienden en collega’s voor te leggen. Vooral in de laatste twee jaar dat Dick aan De zwarte schande werkte ontving ook ik ettelijke versies van elk hoofdstuk. Ik koester niet de illusie dat Dick zat te springen om inhoudelijke kritiek op zijn werk. Ik wist vrijwel niets over het onderwerp, en ik doe normaal gesproken ook heel andersoortig onderzoek, en bovendien had Dick meer dan genoeg hulp van mensen die wel inhoudelijk deskundig waren. Onze discussies gingen vooral over de samenstelling van het boek, de lengte van passages en vooral over welke delen zonder grote schade aan het geheel verwijderd kunnen worden. Pas na zijn overlijden heb ik vastgesteld dat we meer dan duizend e-mailtjes over De zwarte schande hebben uitgewisseld. Ik neem derhalve maar aan dat hij prijs stelde op mijn oordeel, ook al omdat hij de meeste van mijn voorstellen tot aanpassing overnam.

Als bewerker was mijn taak vanzelfsprekend lastiger, omdat niet Dick, maar ik de knopen door moest hakken. Bovendien waren de bewerkingen ingrijpender, omdat uitgevers nu eenmaal meer moeite hebben met zeer lange teksten dan promotiecommissies. Bij het selecteren van de te behouden tekst, en dus ook bij het onvermijdelijke schrappen, ben ik waar mogelijk uitgegaan van de plannen die Dick zelf al had gemaakt. Zo zijn de eerste twee hoofdstukken van het oorspronkelijke manuscript samengevoegd en sterk verkort, omdat Dick zelf te kennen had gegeven dat hij van plan was dat te doen. Een tweede criterium voor de selectie was de conclusie van het proefschrift, die overigens vrijwel ongewijzigd is gebleven. Aangezien deze conclusie als laatste geschreven is en bovendien al het voorgaande tot onderwerp heeft, heb ik gemeend die delen van de voorgaande tekst die voor de conclusie onontbeerlijk zijn in principe wel, en die voor de conclusie overbodig waren in principe niet te handhaven. Grote delen van de tekst, onder andere over de geschiedenis van het wetenschappelijk racisme, beeldende kunst en literatuur sneuvelden.

Uit een boek kunnen niet straffeloos delen verwijderd worden, ook niet als ze relatief onbelangrijk zijn voor het betoog. In het geval van De zwarte schande bleek de kaalslag in sommige hoofdstukken veel te groot. Dat was het gevolg van de wijze waarop De zwarte schande was opgezet. Net als de bibliotheek van het NIOD was het proefschrift geografisch georganiseerd; verschillende delen van de wereld werden in afzonderlijke hoofdstukken besproken. Aangezien sommige landen echter veel belangrijker waren voor het betoog, verdween uit sommige hoofdstukken veel meer dan uit andere. Om dit probleem te ondervangen zijn de hoofdstukken heringedeeld. De inhoudsopgave van de handelseditie van De zwarte schande lijkt dientengevolge weinig op die van het oorspronkelijke manuscript.

De tekst van dit boek is voor het overgrote deel afkomstig uit het oorspronkelijke manuscript, zij het dat veel passages nu in een andere volgorde, of op een andere plaats staan dan oorspronkelijk het geval was. Het is op sommige plaatsen nodig geweest zinnen of alinea’s in te voegen, om de tekst logisch en leesbaar te houden. In sporadische gevallen zijn fouten hersteld, is de spelling van termen gewijzigd, en zijn passages vertaald. Dit zijn echter relatief kleine veranderingen in vergelijking met de selectie en herschikking van de tekst.

Een andere grote verandering betreft de annotatie. Zoals het een bibliothecaris betaamt had Dick de tekst van zijn proefschrift rijk geannoteerd, waarbij hij niet alleen naar vindplaatsen verwees, maar ook veelvuldig inging op de relatieve merites van andere auteurs en andere boeiende informatie verschafte. Boeiend of niet, in dit boek is veel van deze informatie verwijderd. De gehandhaafde voetnoten verschaffen vooral noodzakelijke verwijzingen naar literatuur en archivalia, vooral bij citaten en aanvullende gegevens, veelal in andere talen dan het Nederlands. Het is niet erg in de geest van Dick om zo stiefmoederlijk met het notenapparaat om te gaan, maar de wellust waarmee hij zijn teksten met noten lardeerde en waarmee hij zijn literatuurverwijzingen aanvulde met historiografische, bibliografische en andere wetenswaardigheden, geeft geen pas in een publieksboek.

Hoewel het oorspronkelijke manuscript van De zwarte schande niet in de handel zal komen, is het wel degelijk toegankelijk. Zoals alle proefschriften is het eenvoudig in de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam opvraagbaar en ook de bibliotheek van het NIOD beschikt vanzelfsprekend over een exemplaar. Ik kan de navolgende tekst niet meer ter goedkeuring aan Dick voorleggen, maar ik nodig eenieder graag uit ook de brontekst in te zien en zelf een oordeel te vellen over de gemaakte selectie en natuurlijk om de veel langere en rijkere originele tekst te lezen.

Deze tekst is herhaaldelijk door een aantal mensen gelezen en becommentarieerd. Leonoor Broeder, Eveline Buchheim, Marc van Galen Last, Bob Moore, Jasper Popma, Remco Raben, Fred Reurs en Peter Romijn lazen en becommentarieerden (delen van) de tekst. Ik ben hen zeer erkentelijk voor hun hulp, zoals Dick een aantal van hen al eerder erkentelijk was voor hun hulp bij het schrijven van zijn proefschrift. Daarnaast ben ik dank verschuldigd aan Kiyoshi Abe, mijn leidinggevende aan de Kwansei Gakuin Universiteit, die mij in de gelegenheid stelde tijd vrij te maken voor deze bewerking. Bovenal ben ik natuurlijk Dick dankbaar, die behalve de auteur van dit boek ook een goede vriend en een loyale collega was. Ik heb veel van hem geleerd – en niet alleen over zwarte soldaten.

==

Ralf Futselaar, Rotterdam 2012

Inleiding

De eerste keer dat een groot publiek in Europa eenheden zwarte soldaten voorbij zag marcheren was op de veertiende juli van 1899, de Franse nationale feestdag, in Parijs. De Parijzenaars zagen de tirailleurs sénégalais, letterlijk Senegalese infanteristen – die overigens lang niet allemaal uit het huidige Senegal afkomstig waren. Zij waren juist teruggekeerd uit Fashoda, waar majoor Jean-Baptiste Marchand en zijn rechterhand Charles Mangin vergeefs geprobeerd hadden de Britse opmars in Afrika te stuiten.1 Het zou niet de laatste keer zijn dat de Fransen de Afrikaanse troepen konden toejuichen. In 1910 marcheerden de spahi’s, de zoeaven, de chasseurs d’Afrique en de tirailleurs sénégalais opnieuw door de stad, bij welke gelegenheid de Franse president Fallières de Afrikaanse troepen, collectief, met het Legioen van Eer onderscheidde. Voor het in groten getale toegestroomde publiek symboliseerden zij de solidariteit van Frankrijks ‘zonen uit verre streken’. Zij waren geliefd vanwege hun heroïsche optreden bij de onderwerping van zwart Afrika. Het populaire weekblad L’Illustration noemde de tirailleurs sénégalais en de zwarte spahi’s tijdens de wapenschouw van Longchamp op de veertiende juli 1913, toen zij wederom acte de présence gaven, zelfs de ‘lievelingskinderen’ van de hoofdstad.2 De bladen spraken van kinderen, troetelkinderen zelfs, maar niet zelden met een toespeling op hun veronderstelde dierlijkheid, die zich verraadde door de soepele, grote passen waarmee zij defileerden. De stoere houding van de zwarte soldaten miste zijn uitwerking niet. Uit de menigte weerklonk: ‘Leve de negers!’

Hoewel ze nog uitsluitend in Afrika waren ingezet, waar ook andere koloniale machten gebruikmaakten van gekleurde troepen, was de Franse houding jegens Afrikanen en Afrikaanse soldaten uitzonderlijk. In het buitenland, en vooral in Duitsland, werd de inzet van Afrikaanse soldaten met argwaan en zorg gadegeslagen. Terwijl de Parijzenaars in 1899 de tirailleurs sénégalais toejuichten, publiceerde Houston Stewart Chamberlain in Duitsland de bestseller van dat jaar, Die Grundlagen des 19. Jahrhunderts, waarin hij de Europese geschiedenis presenteerde als een rassenoorlog en nadrukkelijk waarschuwde voor het dreigend verval van het Arische ras door rassenvermenging. Keizer Wilhelm II was zo onder de indruk van het boek dat hij het in zijn leger liet verspreiden. In de andere imperiale hoofdsteden had vooral de aantrekkingskracht van de ‘ebbenhouten’ soldaten op blanke vrouwen tot duidelijk misnoegen bij de mannen geleid. Toen George V in 1910 gekroond werd, mochten zwarte soldaten uit de koloniale legers de kroning niet bijwonen, omdat zij bij de kroning van zijn vader, acht jaar eerder, de bijzondere aandacht van de Britse vrouwen ‘uit alle klassen’ zouden hebben genoten.3 Ook in de Duitstalige wereld oefenden Afrikanen op ‘bepaalde vrouwen’ een grote aantrekkingskracht uit. Een Duitse verslaggever schreef onder de titel ‘Gebrek aan rassenbewustzijn’ in 1910 over de honderden meisjes die zich op het station hadden verdrongen rond de vertrekkende tirailleurs sénégalais, die na een excursie in Berlijn de thuisreis aanvingen: ‘Er waren pijnlijke scénes, waarin meisjes naar de zwarten drongen, en hartstochtelijk afscheid van hen namen. [...] Tegenover dergelijk onverantwoord gedrag kunnen we slechts onze diepe droefheid uitspreken, en de hoop dat het op den duur zal lukken deze perverse neigingen door een gezonde, nationale gezindheid te vervangen.’4

In Afrika was de inzet van lokale, zwarte troepen gangbaar, maar Frankrijk was het eerste land dat bereid was zwarte Afrikanen te bewapenen en in te zetten in Europa, om tegen blanke tegenstanders te vechten. Tijdens en na de Eerste Wereldoorlog haalde Frankrijk als enige Europese natie op grote schaal zwarte soldaten naar Europa. Eerst vooral als stoottroepen aan het westfront, en na de Duitse capitulatie, zij het op veel kleinere schaal, als bezetters van het Duitse Rijnland. In Duitsland werd deze inzet van zwarte troepen als een schandelijke misdaad beschouwd. Frankrijk en de Afrikanen die aan Franse zijde meevochten werden het mikpunt van een propagandacampagne die uiteindelijk zou culmineren in de schwarze Schmach, de zwarte schande, een massale hetze tegen zwarten en tegen de Fransen die meenden hen bij een conflict tussen ‘beschaafde’ mensen te mogen betrekken. Zij vonden een gewillig oor, zowel in de landen die er een koloniaal rijk op na hielden, als in Amerika, waar raciaal geweld en onderdrukking aan de orde van de dag waren.

Dat Frankrijk als enig Europees land een sterk beeld van de loyale ‘goede wilde’ ontwikkelde, een beeld dat scherp contrasteerde met het beeld van Afrikanen elders in Europa, vloeide voort uit de al ruim voor 1914 uitgebroken propagandaoorlog tussen de westerse landen over wie zich nu eigenlijk de kampioen van de beschaving mocht noemen. In die ideeënoorlog ging de Afrikaan een steeds belangrijkere, maar ambivalente plaats innemen. Hij kwam immers uit de rimboe, uit het donkere continent van naakte kannibalen, en was in Europese ogen het tegendeel van beschaafd. Voor veel Franse republikeinen betekende koloniseren niets anders dan civiliseren. ‘Als wij het recht hebben om naar de barbaren te gaan,’ zei Jules Ferry in het Franse parlement, ‘is dat omdat wij de plicht hebben hen te civiliseren.’5 In de praktijk bleek dat niet altijd makkelijk en de Fransen zagen zich gedwongen te verklaren waarom die ‘goede wilden’ zich lang niet altijd gewillig lieten beschaven en gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw zelfs in gewapend verzet kwamen, De West-Afrikaanse Samori Touré, bijvoorbeeld, stichtte in West-Afrika een islamitische staat en beschikte enige tijd over een aanzienlijk leger. Inheemse leiders zoals Touré, die zich verzetten tegen de Fransen, belichaamden in de Franse optiek de op slavernij gegrondveste despotie, waarvan de Franse republiek de Afrikaanse volken wilde verlossen. Bij de onderdrukking van verzet in Afrika – dat veel algemener was dan de populaire pers het publiek wilde doen geloven – hadden de tirailleurs sénégalais zich overigens trouwe bondgenoten betoond.6

In andere landen, en zeker in Duitsland, was het beeld van Afrikanen veel negatiever. Eerder dan als mensen die beschaafd konden, of zelfs moesten worden, zagen Duitse intellectuelen, politici en journalisten in Afrikanen vooral potentiële tegenstanders in een toekomstige rassenoorlog. De Europese meningsverschillen over zwarte Afrikanen werden op de spits gedreven toen Frankrijk besloot zwarte Afrikanen in te zetten als soldaten in Europa. Vanaf dat moment kwam de aanvankelijk Duitse, maar al snel internationale propagandacampagne tegen de ‘Zwarte Schande’ op gang. Deze campagne greep terug op racistische denkbeelden en angstvisioenen uit de negentiende eeuw, maar zij bereikte pas een climax door de legering van Franse koloniale troepen in het bezette Rijnland na de wapenstilstand van 1918. De Fransen reageerden verbaasd op alle verontwaardiging over de inzet van zwarte, Afrikaanse soldaten, die al snel niet alleen in Duitsland, maar wereldwijd voor grote opschudding zorgde.

Waarom besloot Frankrijk, als enige Europese natie, zwarte soldaten naar Europa te halen om voor het moederland te vechten toen in 1914 de oorlog uitbrak, en ze er bovendien te houden toen aan de gewapende strijd in 1918 een einde kwam? Wat waren zijn beweegredenen en, interessanter vanuit een hedendaags standpunt, waarom hebben andere grootmachten het eigenlijk niet gedaan? Groot-Brittannië, Duitsland, België, Italië en andere koloniale machten rekruteerden immers al eeuwen zwarten voor hun koloniale legers. Deze soldaten werden ingezet om andere gekleurde volken te onderwerpen en om de orde te handhaven in de uitgestrekte, nieuw veroverde gebieden. Zeker Groot-Brittannië had voor de oorlog in Europa evengoed een beroep kunnen doen op mankracht uit Afrika als Frankrijk. De Verenigde Staten en Canada beschikten over zwarte vrijwilligers die niets liever wilden dan deelnemen aan de strijd in Europa om hun prestige en positie te verbeteren. Maar alleen Frankrijk besloot in 1914 om zwarte soldaten uit de koloniën tegen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije in te zetten en de weinige zwarte Amerikanen die mee mochten vechten deden dat in Frans verband.

In de Franse publieke opinie hadden de ‘wilde’ Afrikanen in de decennia voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog al een metamorfose ondergaan naar trouw onderdaan. De ‘wilden’ werden daarmee al snel heel wat minder barbaars dan de blanke vijanden in Europa. Die vijanden, de Duitsers en Oostenrijkers, vonden het op hun beurt weer barbaars dat de geallieerden ‘onbeschaafde’, niet-blanke volken te hulp riepen. Als steen des aanstoots of als trouw soldaat, de zwarte soldaat was een hoofdrolspeler in de oorlogspropaganda van de Eerste Wereldoorlog. Voor de Fransen was de zwarte soldaat bovendien niet langer alleen een beeld, louter een bedenksel van de propagandamachine. Zij zagen hem met eigen ogen. Hoe vaker dat gebeurde, hoe meer hij bleek te ontsnappen aan de clichébeelden. Premier Clemenceau zou uitgeroepen hebben ‘dat er geen mof was, geen doktor aan de universiteit van Berlijn of München,’ die in schoonheid en grandeur kon tippen aan de Senegalees!7 Veel Duitsers, en zij niet alleen, dachten daar anders over. Als men hun oorlogspropaganda mag geloven, hadden ze in ieder geval een ander gevoel voor esthetiek dan Clemenceau. Zij beeldden de zwarte soldaten af als wilde beesten, meestal als apen, bij voorkeur als gorilla’s die met hun ongetemde seksuele lusten een bedreiging vormden voor de blanke vrouw.

In het Europa van rond de Eerste Wereldoorlog stonden twee visies op de zwarte mens diametraal tegenover elkaar. De realiteit van de aanwezigheid van zwarte mannen maakte dat deze tegenstelling geen academisch meningsverschil kon blijven. Frankrijk had zwarten naar Europa gehaald en bewapend; Europeanen zagen zich gedwongen daarover een standpunt in te nemen. De verschillende reacties op de komst van en de ontmoeting met de zwarte soldaat ontlaadden zich in een propagandaoorlog die al voor 1914 was begonnen en die nog tot 1945 zou voortduren.

DE UITVINDING VAN BLANK EN ZWART

Racisme had zich in zijn moderne gedaante ontwikkeld als een extreme vorm van etnocentrisme, toen de contacten tussen de verschillende samenlevingen zich intensiveerden als gevolg van de ontdekkingsreizen. Lange tijd was ‘ras’ een tamelijk vaag containerbegrip, waar dan eens volk, dan weer klasse, cultuur of natie onder werd verstaan. Tegen het eind van de negentiende eeuw was ras in toenemende mate een biologisch begrip geworden, om groepen mensen systematisch van elkaar te onderscheiden. De verschillen werden daarbij steeds meer als aangeboren beschouwd en daarmee buiten de invloed van cultuur geplaatst. Voor een groot publiek kreeg het begrip ras inhoud en vorm in de teksten en illustraties van de koloniale expedities. Prentbriefkaarten van vreemde volkeren, tekeningen in kinderboeken, karikaturen in de massapers, tentoonstellingen in volkenkundige musea en affiches voor rondreizende exotische shows leverden een belangrijke bijdrage aan de beeldvorming van andere rassen.

Maar wat is een ras eigenlijk? De vraag lijkt eenvoudig, maar is dat niet. Ras is in de eerste plaats een idee, geen biologische realiteit. De Ghanees-Amerikaanse filosoof Kwame Anthony Appiah definieerde racialisme, het geloof in het bestaan van rassen, als de overtuiging ‘...dat er overerfbare eigenschappen bestaan, die het mogelijk maken verschillende leden van onze soort onder te verdelen in een beperkt aantal rassen, zodanig dat alle leden van deze rassen eigenschappen gemeen hebben die ze niet delen met leden van andere rassen’.8 Vanzelfsprekend is racialisme, dat op zich niet noodzakelijk discriminatoir of hiërarchisch hoeft te zijn, een voorwaarde voor het bestaan van racisme. Overigens waren de raciale categorieën in deze periode geenszins stabiel; de Amerikaanse historicus Matthew Guterl heeft laten zien dat de begrippen ras en raciale identiteit tijdens de eerste drie decennia van de twintigste eeuw aan enorme verandering onderhevig zijn geweest.9 Zijn collega George Fredrickson stelt bovendien dat racisme altijd nationaal bepaald is geweest en verstrengeld met het streven naar nationale identiteit en cohesie.10 Dat verklaart ten dele waarom het publieke vertoog over het ‘zwarte ras’ in Duitsland afweek van dat in Frankrijk. De uitgesproken Duitse opvattingen over de minderwaardigheid van gekleurde rassen ontwikkelden zich in samenspel met een groeiend nationaal bewustzijn en het streven naar nationale saamhorigheid na de eenwording in 1871.

In het moderne racisme dat zich in verschillende Europese landen ontwikkelde speelde bovendien de notie van een specifiek zwart ras meestal een belangrijke rol. Deze notie was onlosmakelijk verbonden met de trans-Atlantische slavenhandel. Zwarte Afrikanen werden, eenmaal als slaaf in Amerika aangekomen, daar niet langer geïdentificeerd als bijvoorbeeld een Fon of een Bambara maar domweg als ‘negroes’. ‘Blancs’ of ‘whites’ was al vroeg een gangbare term onder de Europeanen in Afrika om zichzelf te beschrijven, maar ‘zwart’ was voor de Eerste Wereldoorlog nooit een term waarmee Afrikanen in Afrika zichzelf beschreven. Zij deelden, voor zover dat valt te achterhalen, geenszins de westerse voorstellingen van blanken en zwarten. Onderling waren de Afrikanen en Afro-Amerikanen verdeeld over het gebruik van de termen negroe, nigger, noir en nègre. Volgens de Franse generaal Mangin wilden een eeuw geleden de tirailleurs sénégalais zelf ‘noir’, zwart, genoemd worden.11 De term ‘nègre’, hoewel die op de keper beschouwd hetzelfde betekent, was toen al te zeer belast met het slavernijverleden. Ook de uit het begin van de zeventiende eeuw stammende Nederlandse term ‘neger’ (van het Latijnse niger: zwart) is tegenwoordig vanwege de herinnering aan de slavernij uit de gratie. Hier zal dus steeds sprake zijn van ‘zwarte’ en ‘gekleurde’ mensen.

Een meer neutrale terminologie neemt overigens niet weg dat de kunstmatigheid van het begrip ras een probleem is bij het schrijven van de geschiedenis van het racisme. Door de term ‘zwarte’ te gebruiken voor mensen met vaak totaal verschillende etnische en culturele achtergronden, en levend in uiteenlopende politieke omstandigheden, draagt dergelijk onderzoek immers bij aan het in stand houden van de valse en essentialistische betekenis van de zwarte identiteit die door Europeanen in het leven is geroepen. Dat geldt ook voor dit boek. Maar alle verschillende ervaringen en achtergronden ten spijt riepen de zwarte soldaten, of ze nu vanuit het westelijk halfrond of uit Afrika naar Europa kwamen, primair reacties op vanwege hun huidskleur. Die reacties zijn het waard nader te onderzoeken, niet in het minst omdat ze mogelijk veel onthullen over hoe de Europeanen zichzelf zagen en tot op zekere hoogte vandaag de dag nog zien. Bovendien hebben de oorlogservaringen grote invloed gehad op het ontstaan van een mondiaal Afrikaans of zwart bewustzijn.

Daarbij zij aangetekend dat de toenmalige interpretatie van ‘zwart’ niet noodzakelijk met de hier gebruikte overeenstemt. In de contemporaine, reductionistische visie op de volken buiten Europa waren veel meer mensen ‘zwart’ dan alleen de mensen van Afrikaanse afkomst die tegenwoordig zo worden aangeduid: ook Noord-Afrikanen, Indochinezen en Chinezen, en vaak ook de Turken golden als zwart. Dit boek zal niet over hen gaan, noch over de Amerikaanse indianen, van wie één op de drie mannen in de weerbare leeftijd dienst deed. Het aandeel van Indiase troepen in de Britse krijgsmacht of van de tirailleurs annamites uit Frans Indochina zal hoogstens zijdelings genoemd worden. In dit boek gaat het in de eerste plaats om de Afrikaanse Amerikanen uit de Verenigde Staten, Canada en het Caribisch gebied en de zwarte Afrikanen uit de Franse koloniën ten zuiden van de Sahel. Niet omdat zij als enigen als ‘zwart’ beschouwd werden door blanke Europeanen en Amerikanen, maar omdat zij in de propaganda overheersen en omdat de discussies rond de inzet van zwarte soldaten bijdroegen aan het ontstaan van een pan-Afrikaans zwart bewustzijn. Hun verhaal is, zoals zal blijken, fundamenteel verschillend van dat van Aziatische en andere niet-blanke groepen die aan de Eerste Wereldoorlog deelnamen.

Ontmoetingen

De fysieke aanwezigheid van zwarte troepen in, vooral, Frankrijk en Duitsland, leidde in de periode van 1914 tot 1922 tot een intensivering van het debat over ras, over zwarten en over de rechtmatigheid van hun inzet in Europa. Behalve tot deze discussie leidde hun aanwezigheid ook tot ontmoetingen. Veel Europeanen kwamen voor het eerst oog in oog te staan met de zwarte bewoners van de aarde. Koloniale tentoonstellingen hadden sommige Europeanen al eerder geleerd dat hun koloniën naast exotische producten ook exotische mensen opleverden, maar die werden daar meestal getoond als in een dierentuin – soms letterlijk tussen de apen en de leeuwen. De komst van honderdduizenden gekleurde soldaten en arbeiders veranderde het beeld van de hoogstens in luipaardvel of rieten rokje geklede inboorling. Op hun beurt gingen de Afrikanen de Europeanen met een ander oog bezien. De eerder genoemde tirailleurs die op 14 juli 1899 voor het eerst door Europa marcheerden, ontdekten zelf bijvoorbeeld als eerste Afrikaanse soldaten het ‘grote dorp’ Parijs en verwonderden zich over de trein die hen daarheen bracht.

De ontmoetingen tussen blank en zwart, die een onbedoeld neveneffect waren van de inzet van zwarte soldaten, zijn in dit boek een belangrijk thema. In de meeste gevallen bleek de confrontatie met de anders gekleurde medemens aanzienlijk minder schokkend dan de propaganda moest doen geloven. De Europeanen, overwegend Duitsers en Fransen, die buiten de slagvelden met zwarte soldaten in aanraking kwamen, konden het voor zover dat valt na te gaan overwegend redelijk tot goed met hen vinden. De ervaring van de soldaten zelf was vaak beduidend minder positief. Veel zwarte soldaten zagen zich, vooral in de Angelsaksische legers, geconfronteerd met blanke solidariteit en systematische discriminatie. In de ogen van veel Afrikaanse zwarten viel de blanke man tijdens de Eerste Wereldoorlog van zijn voetstuk. In de autobiografische roman Amkoullel, l’enfant peul van de Malinese schrijver Hampâté Bâ, waarover later meer, was de blanke niet langer onoverwinnelijk; het superieur geachte moederland was kwetsbaar gebleken.

Alle zwarte soldaten waren mannen, zoals nagenoeg alle soldaten in deze periode mannen waren. Hun ervaringen in de oorlog hadden gevolgen voor de gevoelens van mannelijke eigenwaarde van de zwarte soldaten. Maar de confrontatie met de als barbaar beschouwde Afrikaan had bovendien gevolgen voor het zelfbeeld van de Europese man. De ideale burger in de hier onderzochte periode was een nationale burger, doordrenkt van de idealen van respectabiliteit, weerbaarheid en vooral mannelijkheid. Mannelijkheid speelde een belangrijke rol in het bredere culturele debat over de ideale nationale staat, zowel in Duitsland, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten als Frankrijk. Dit roept de vraag op welke gevolgen de hulp van gekoloniseerde volken, die in het laatnegentiende-eeuwse sociaal-darwinistische, blanke vertoog altijd de zwakkeren waren geweest, voor het mannelijk zelfrespect in het Westen heeft gehad.

Verreweg de meeste ontmoetingen tussen blank en zwart tijdens en na de Eerste Wereldoorlog hebben overigens geen sporen nagelaten. Dat is in het bijzonder het geval voor de zwarte soldaten zelf. Het zou natuurlijk interessant zijn na te gaan of zij zelf actief bijdroegen aan de vormgeving van hun eigen (tegen)imago, of dat zij alleen maar het lijdend voorwerp waren. Zij waren echter in meerderheid analfabeet en hebben dus slechts zeer weinig eigen geschriften nagelaten. Er bestonden wel loopgravenkrantjes voor zwarte soldaten, zoals Les Idées Noires, maar die werden meestal volgeschreven door blanken. Ook de brieven die door de Fransen als contrapropaganda tegen de ‘Zwarte Schande’-campagne van de Duitsers in het Rijnland gebruikt zijn, kunnen moeilijk met zekerheid als authentiek bestempeld worden. Met uitzondering van de commentaren van enkele zwarte woordvoerders waren de meeste zwarte reacties gekleurd door de agenda van de blanke tijdgenoten, officieren, literatoren en journalisten, of in beelden, door de gekleurde blik van de fotograaf, filmer, cartoonist of illustrator. De historicus beziet deze geschiedenis dus noodzakelijkerwijs van buiten en van bovenaf, met de blik van elites en de veelal gecensureerde pers. Toch is dit boek niet in de laatste plaats een poging de persoonlijke ervaringen van de verschillende betrokkenen te reconstrueren.

1
Van barbaar tot soldaat

Rond het midden van de negentiende eeuw begonnen de koloniale machten met de systematische rekrutering van professionele soldaten in Afrika: de Britten stichten het Gold Coast Corps (1851) en de Fransen de tirailleurs algériens (1856) en de tirailleurs sénégalais (1857). Duitsland deed pas laat mee aan de ‘scramble’ om Afrika, maar ook Duitsland richtte in de jaren negentig in Togo, Kameroen, Zuidwest-Afrika en Duits Oost-Afrika lokale Schutztruppen op, zij het met alleen politionele bevoegdheden. Zij werden vooral ingezet voor de ordehandhaving ter plaatse en stonden altijd onder bevel van blanke officieren en onderofficieren. De inheemse troepen van de Belgische Congo-Vrijstaat, de in 1886 opgerichte Force Publique, zouden tijdens de Eerste Wereldoorlog op meerdere Afrikaanse fronten voor de Belgen vechten. Deze rekruten waren oorspronkelijk vooral Hausa, maar geleidelijk ging men ertoe over steeds meer huurlingen uit andere West en Oost-Afrikaanse gebieden aan te nemen. De Portugezen, die, evenals de Nederlanders overigens, Afrikaanse soldaten naar hun Aziatische koloniën verscheepten, bleven in Afrika evenwel zo veel mogelijk Europese manschappen inzetten. Italiaanse eenheden, gerekruteerd uit Eritreeërs, vochten voor Italië tegen de troepen van de Mahdi en de Ethiopiërs van Menelik. Ze onderdrukten opstanden in de Hoorn van Afrika, en vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog onderscheidden zij zich tegen de Turken in Libië. Zij groeiden uit tot een gevreesde elite in Eritrea.1

De vrees voor opstanden had alle imperiale machten sinds de aanvang van de koloniale veroveringsoorlogen geïnspireerd tot een verdeel-en-heerspolitiek, die ook de rekrutering van lokale soldaten in belangrijke mate bepaalde. In Azië ronselden de Britten hun soldaten vooral onder de vermeend krijgszuchtige volken die ver weg van de Indiase bevolkingscentra leefden, zoals de gespierde Gurkha’s uit Nepal. In West-Afrika steunden de Fransen de Bambara tegen de Tukulor en gebruikten zo Afrikanen om andere Afrikanen te onderwerpen. De Oost-Afrikaanse inheemse hulptroepen van de Britten, Duitsers, Belgen, Italianen en Portugezen werden askari genoemd, het Arabische en Swahili woord voor soldaat, en vochten eveneens tegen andere inheemse volken. Om lokale allianties te voorkomen legerden de koloniale autoriteiten hun soldaten zo veel mogelijk buiten hun geboortegrond.

Het opnemen van zwarte soldaten in koloniale legers was kortom noch uitzonderlijk, noch controversieel. Maar mochten deze troepen ook worden ingezet om te strijden tegen Europese, blanke soldaten? Hugo de Groot had in zijn De Jure Belli ac Pacis betoogd dat de beschaafde christelijke staten slechts in het uiterste noodgeval verbintenissen met barbaren, voor hem synoniem met ongelovigen, mochten aangaan. Dat betekende niet dat iedereen zich ook aan dergelijke regels hield; al tijdens de Tachtigjarige Oorlog beschuldigde Willem van Oranje de Spanjaarden ervan Noord-Afrikaanse slaven in te zetten, stadhouder Willem III landde in 1688 in Engeland met onder anderen tweehonderd zwarte soldaten, en kleine groepen gekleurde soldaten werden in de zeventiende en achttiende eeuw ingelijfd door de Fransen. Lodewijk XVI kon over twee Bataillons d’Afrique beschikken en Napoleon liet in 1803 een bataljon vormen van ruim vijfhonderd zwarten uit Guadeloupe. Zolang het om kleine aantallen ging, deed de inzet van gekleurde troepen echter weinig stof opwaaien.2

Maar in de loop van de negentiende eeuw waren de aantallen, in ieder geval in de koloniale legers, niet klein meer. Omdat de groei van het aantal gekleurde troepen samenviel met oplopende politieke spanningen in Europa en een toenemend racisme, kwam tegen het einde van de negentiende eeuw een volkenrechtelijk debat op gang over de inzet van ‘barbaarse’ troepen in oorlogen in Europa. Aanleiding was dat tijdens de Krimoorlog (1853-1856) en de Tweede Italiaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1859) eenheden Noord-Afrikaanse troepen op de Europese slagvelden waren verschenen. Bovendien zette Frankrijk Noord-Afrikaanse soldaten in tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. De Duitse bladen, in het bijzonder het satirische Kladderadatsch, hoonden daarop de ‘vaandeldragers van de civilisatie’ en de rector van de Berlijnse universiteit Carl Georg Bruns riep uit: ‘Wat is dat voor een leger, dat al zijn hoop op de wildheid van zijn Afrikanen richt!’3

Rechtsgeleerden vonden de inzet van barbaren alleen gerechtvaardigd als deze soldaten onder strakke leiding van Europese officieren stonden. In 1877 verklaarde het congres van het Institut de Droit International in Zürich dat een regering die een overwinning behaalde door de inzet van ‘wilde horden’ die niet in staat geacht konden worden een reguliere oorlog te voeren, zich buiten de internationale wet plaatst. Een oorlogvoerende staat die gebruikmaakt van de diensten van gekleurde troepen, was daarom gehouden hen oorlog te laten voeren als ‘menselijke en redelijke wezens’. Of dat mogelijk was, was de kern van het debat. In 1860 uitte de Duitse politiek hervormer Robert von Mohl ernstige bedenkingen tegen de komst van ‘barbaarse hulpvolken’ omdat deze ‘onbeschaafde troepen’ zich onvermijdelijk zouden misdragen. ‘Barbaars’ betekende behalve ‘niet-christelijk’ ook ‘onmenselijk’.4

De koloniale oorlogen in Afrika zelf tonen aan hoezeer Afrikanen systematisch buiten de menselijke orde waren geplaatst. De beruchte dumdumkogels, die grote, niet te helen wonden veroorzaakten, werden in Afrika gewoon gebruikt, terwijl ze verboden waren in Europa. Winston Churchill was er in 1898 als oorlogsverslaggever getuige van hoe Kitchener met Krupp-kanonnen en Maxim-machinegeweren bij Omdurman de overmacht van tienduizenden met speren en zwaarden bewapende Mahdi-krijgers neermaaide. In oorlogen met onbeschaafd geachte volken werden de regels van beschaafde oorlogvoering niet langer van toepassing geacht. De discussie over de verschillen tussen ‘beschaafde’ en ‘primitieve’ oorlogen zou na de ‘beschaafde’ Eerste Wereldoorlog een hoogtepunt bereiken. De stellingen die in die discussie werden betrokken vloeiden voort uit de steeds meer uiteenlopende ideeën over zwarte mensen, en zwarte mannen in het bijzonder.5

In de Afrikaanse soldaat kwamen, nog voordat de eerste van hen in Europa verscheen, verschillende stereotyperingen van de zwarte man samen: de kinderlijke neger, de aantrekkelijke minnaar en de onverschrokken krijger. Binnen Europa bestonden echter grote verschillen in de mate waarin elk van deze ideeën ingang vond. De Fransen was er veel aan gelegen om te benadrukken dat de Afrikaan onder Franse leiding tot grote beschaving kon worden gebracht, en dat het leger daarvoor bovendien het aangewezen middel was. De Franse militair Alfred Guignard bijvoorbeeld nam de toewijding van de zwarte soldaten onder Maurits van Saksen, maarschalk van Frankrijk in de achttiende (!) eeuw, moeiteloos op in het republikeinse repertoire over Frankrijk als terre de liberté.6 Geheel onbaatzuchtig waren dergelijke betogen niet: Frankrijk had toen Guignard in 1912 zijn artikel schreef voor zijn nationale defensie ook een duidelijk belang bij het beeld van de ‘aardige tirailleur’, terwijl de Duitse tegenstanders van de inzet van zwarte soldaten in Europa er juist alle belang bij hadden de beestachtigheid van de Afrikanen aan te tonen. Het negatieve spiegelbeeld van de blanke man was in die periode van toegenomen internationale spanning juist een geschikte vijand om de eigen bevolking mee te mobiliseren.

De zwarte mens, de zwarte man

Zowel door de identificatie van zwarte Afrikanen met de nakomelingen van de Bijbelse Cham1 als door de praktijk van de trans-Atlantische slavenhandel, was in Europa een eenvoudige zienswijze in zwang geraakt: zwarte Afrikanen waren slaven omdat ze minderwaardig waren, en ze waren minderwaardig omdat ze slaven waren. Onder invloed van de Verlichting hadden geleerden vanaf de achttiende eeuw echter ook serieuze pogingen gedaan om de verschillen in ontwikkeling tussen de rassen te verklaren. Er kwam een grootscheepse encyclopedische inventarisatie van de wereld op gang waarin alle levende organismen een plaats kregen met de blanke, westerse mens als hoogste in de hiërarchie. Politieke motieven konden niet uitblijven en de eerste aanzet tot wat het wetenschappelijk racisme zou worden was dan ook Henri de Boulainvilliers’ claim, in 1732, dat de adel die afstamde van de Germaanse Franken met hun lange schedels superieur was aan de lagere klassen die afstamden van de mediterrane Galliërs met ronde schedels. Boulainvilliers wilde zo de privileges van de aristocratie legitimeren.7 In Frankrijk werd deze theorie, weinig verrassend, nooit bijster populair.

In de volgende twee eeuwen werden theorieën over een hiërarchische zoölogische orde ontwikkeld op basis van zulke uiteenlopende disciplines als comparatieve anatomie, frenologie, craniologie, antropometrie, fysiologie, de milieutheorie en de erfelijkheidsleer, maar ook egyptologie en Bijbelkritiek. De basis van de rassenwetenschap was aan het einde van de achttiende eeuw echter vooral gelegd door natuurwetenschappers. Zij brachten een hiërarchische orde aan in mensensoorten en baseerden zich daarbij op de toenmalige inzichten van de biologie. De schedels van Afrikanen werden met die van apen vergeleken om de dierlijke aard van de zwarten te verklaren. De Amerikaanse anatoom Samuel Morton bijvoorbeeld legde in 1839 een verband tussen intelligentie en schedelomvang en plaatste op grond daarvan de Afrikanen als fysiek en mentaal minderwaardigen op de laagste sport van de beschavingsladder. De Franse arts Jules Virey veroordeelde de zwarten al eerder tot een ‘chronisch onvolmaakte beschaving’.8

De Britse arts James Hunt gaf als eerste fysisch antropoloog de zwarte zijn plaats in de natuur, dat wil zeggen dichter bij de aap dan bij de Europeaan. Hij deed dat in 1863 in een voordracht voor de Anthropological Society, die hij net had opgericht om de antropologen te onderscheiden van de etnologen van de Ethnological Society. Zo zocht hij aansluiting bij de Franse Société d’Anthropologie, die in 1859 door Paul Broca was gesticht in Parijs. Door de inspanningen van Broca had de fysische antropologie zich tussen 1860 en 1880 kunnen vestigen als een autonome discipline, met eigen instituten, onderwijs en tijdschriften, die de biologische verschillen tussen rassen bestudeerde.9 Hunt was een leerling van Robert Knox, de Schotse anatoom die in 1850 het boek Races of Men had gepubliceerd. Daarin verbond hij fysieke met psychologische kenmerken om de superioriteit van het blanke ras te verklaren, drie jaar voordat Arthur de Gobineau hetzelfde deed in Frankrijk en diens vertaler, de arts Josiah Nott, in de Verenigde Staten. De Gobineau beweerde dat rassenvermenging onvermijdelijk tot raciale degeneratie moest leiden omdat de waarde van een volk ondermijnd werd door het ‘versnijden’ van het bloed.10 Waar volgens De Gobineau het blanke ras sowieso ten onder ging, stond voor Knox vast dat in de toekomstige bloedige rassenstrijd de sterke blanke rassen de zwakkere donkere rassen zouden onderwerpen en zelfs vernietigen.

Het wetenschappelijk racisme was duidelijk verbonden met de opkomst van de natiestaat en ging zich, zeker na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871, sterker richten op de verhoudingen tussen de Europese, blanke ‘rassen’ onderling, dan op de verschillen tussen blank en zwart. De wetenschap werd ingeschakeld om duidelijk te maken welke groepen binnen de staat tot ‘het volk’ of ‘de natie’ behoorden en welke ‘abnormale’ groepen erbuiten vielen. De aanvaarding van buitensluiting en eliminatie kwam voort uit de sociaal-darwinistische opvatting dat de zwakken geëlimineerd zouden worden door de sterkeren. Voor veel sociaal-darwinisten was het kolonialisme, de onderwerping van andere, ‘zwakke’ volken, een aanvaardbaar want onvermijdelijk proces. Dat wil echter nog niet zeggen dat zij er op uit waren Afrikanen te stigmatiseren als de slachtoffers in het drama van overleving. Afrikanen kwamen in het sociaal-darwinistische vertoog aanvankelijk nauwelijks voor. Eveneens zou het een te simpele voorstelling van zaken zijn om de rassentheorieën te reduceren tot niets meer dan een rechtvaardiging van het opkomende imperialisme. Rassentheoretici als Knox en De Gobineau waren zeer sceptisch over de zegeningen van het imperialisme en stonden allesbehalve onkritisch tegenover het blanke ras.11

Bovendien zou het een vertekend beeld geven de extremistische rassentheorieën van Knox, Hunt en De Gobineau representatief voor de opvattingen van hun tijd te noemen. Zij zijn eerder illustratief voor de meeste extreme stroming in de rassenwetenschap rond 1850. In Franse wetenschappelijke kringen overheerste een liberale traditie en bleef de notie ras altijd omstreden. De prominente fysisch antropoloog Broca kritiseerde de radicale rassentheorieën als te simplistisch en zag het genie van Frankrijk juist in een gelukkige vermenging van verschillende rassen. Daarmee nam hij, en de Franse academische wereld als geheel, wel enigszins een uitzonderingspositie in.12 Elders in Europa hadden andere geleerden meer invloed, in het bijzonder de Duitse bioloog Ernst Haeckel. Zijn Welträtsel (1898) werd verspreid in een oplage van 400000 exemplaren en vertaald in 28 talen. Volgens Haeckel, die heilig geloofde in het beginsel van overerving van verworven eigenschappen, waren de ‘wolharige negers’ niet in staat tot een hogere geestelijke ontwikkeling.13 Dankzij hem werd erfelijkheid het fundament van het rassenbegrip.

Vooral de selectionistische en heriditaristische school van Francis Galton in Groot-Brittannië en Haeckel in Duitsland hebben met het gebruik van biologische metaforen als Herbert Spencers ‘the survival of the fittest’ een belangrijke rol gespeeld in de vulgarisering van de idee van de blanke superioriteit en de minderwaardigheid van de gekleurde volken.14 Toen ‘ras’ in Duitsland en de Angelsaksische wereld hoe langer hoe meer als biologisch begrip aanvaard werd en zwarten als een onverbeterlijk minderwaardige soort waren ondergebracht in de rassenhiërarchie, nam niet alleen het streven naar segregatie toe maar ook de angst voor rassenvermenging. Rassenwetenschappers als Knox en Hunt constateerden in de jaren zestig van de negentiende eeuw dat de mulat een ‘monstruositeit van de natuur’ was, die de kwaden van beide rassen in zich verenigde. Zowel in Groot-Brittannië als in de Verenigde Staten was aanvankelijk een zekere mate van rassenvermenging nog toegestaan, maar dat veranderde tegen het eind van de negentiende eeuw. In 1864 werd de Engelse term miscegenation (een samentrekking van het Latijnse ‘miscere’ en ‘generare’: gemengd geboren laten worden) gepopulariseerd door twee antiabolitionistische journalisten, die tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog in een satirisch pamflet de Republikeinse Partij van Lincoln ervan beschuldigden dat ze de slaven wilden bevrijden omdat ze hen seksueel begeerden en de twee rassen wilden laten vermengen. Miscegenation heeft zich vervolgens ontwikkeld tot een verzamelbegrip van zowel interraciale seksualiteit, interraciaal huwelijk en de mogelijkheid van gemengdbloedig nageslacht.15

Negatieve raciale stereotyperingen over zwarten hebben zich in de loop van de negentiende eeuw stevig verankerd in het collectieve bewustzijn. Of het wetenschappelijk racisme dat populair racisme heeft veroorzaakt is overigens twijfelachtig. Het is veel waarschijnlijker dat de snel groeiende welvaart en de revolutionaire vooruitgang in wetenschap en techniek van de tweede helft van de negentiende eeuw de superioriteitsgevoelens van de blanke Europeanen versterkt hebben dan dat de theorieën van een handvol schedelonderzoekers doorslaggevend zijn geweest. De West-Europese beschaving was in de negentiende eeuw een model voor grote delen van de wereld geworden, in ieder geval naar eigen inzicht, en de materiële voorsprong van Europa bepaalde in de loop van de negentiende eeuw hoe langer hoe meer de houding tegenover andere volken. Het onbekende werd minderwaardig bevonden en de vroegere, achttiende-eeuwse speculaties en vooronderstellingen zetten zich vast als stereotyperingen. Rond 1900 had de westerse wetenschap bovendien ziektes als malaria, tyfus en gele koorts, die kort tevoren nog hele garnizoenen Franse en Britse soldaten in Afrika hadden gedecimeerd, bedwongen en was de westerse arts de personificatie van de alwetende westerse wetenschap geworden. De militaire superioriteit van de Europese legers met hun stoomboten en moderne vuurwapens, werd uitgelegd als een intellectuele en zelfs als een biologische superioriteit. Het wetenschappelijk racisme veroorzaakte deze superioriteitsgevoelens niet, maar verschafte deze zowel een vocabulaire als een academische rechtvaardiging.

Het dogma van de superioriteit van het blanke ras was bovendien een bruikbare rechtvaardiging van zowel het kolonialisme van de Europese imperiale machten als van de gesegregeerde Amerikaanse samenleving. Behalve minderwaardig werd de zwarte man voor dat doel ook veelvuldig als een angstaanjagende figuur ten tonele gevoerd. Het afschrikwekkende beeld van zwarten dat in deze periode vooral in de populaire pers in donkere tinten werd geschilderd kan niet alleen maar verklaard worden uit de blanke behoefte de eigen verdiensten nog beter uit de verf te laten komen. Het negatieve beeld van de zwarte man als een potentiële verkrachter en de afschildering van het geweld en de wreedheid van een leven zonder verboden en seksuele zelfbeheersing waren waarschijnlijk niet minder de onbewuste uitdrukking van ontoelaatbare wensdromen die huisden in de ‘geciviliseerde’ burger. De ongerustheid over de zuiverheid van het bloed en over rassenvermenging verried dieper liggende angsten over zowel het seksuele falen van de individuele blanke man als de kwetsbaarheid van de imperiale macht.

De verschillende opvattingen over zwarten in Frankrijk en elders in Europa zijn deels terug te voeren op de afwijkende ontwikkeling van het wetenschappelijk racisme, maar dat racisme was op zijn beurt onderhevig aan invloeden die voortvloeiden uit het Franse zelfbeeld en de ervaringen in Afrika tot dan toe. De civilisatiegedachte was niet alleen een stokpaardje van bevlogen politici in Parijs. Gallieni, de militair die grote delen van zwart Afrika openlegde, schreef dat Frankrijk zich daarmee aan het hoofd had geplaatst van een groot beschavingsoffensief en waarschuwde ervoor zich niet tegen te laten houden door ‘onzinnige theorieën van mensen die denken dat de negers de naam mens niet waardig zijn en dat ze moeten worden behandeld zoals de indianen zijn behandeld door de Spanjaarden in Nieuw-Mexico’.16 Frans republicanisme was synoniem geworden aan vertrouwen in vooruitgang, wetenschap en, boven alles, in onderwijs. De ‘kindvolken’ moesten geleid worden op de weg naar vooruitgang en beschaving. Zo was rond 1895 de mission civilisatrice de officiële ideologie van het koloniale rijk van de Derde Republiek geworden. De feodale resten in Afrika zouden opgeruimd worden, aan de macht van de ‘tirannieke aristocratie’ en aan de slavernij zou een eind worden gemaakt.

Deze visie ontstond niet geheel onafhankelijk van de militaire ervaringen in Afrika. Meer dan bij de andere koloniale mogendheden het geval was, was het Franse imperium in West-Afrika tot stand gekomen dankzij het koloniale leger, dat toen nog niet zo heette maar officieel bestond uit de troupes de Marine. Veel Franse officieren werden minstens evenzeer gevormd door hun Afrikaanse ervaringen als door hun rigide militaire opleiding. Zij koesterden niet zelden idealistische denkbeelden over de sociale rol van het leger in de koloniën. De Fransen zagen ook geen tegenstelling tussen patriottisme en een allesomvattende, universele toewijding aan de mensheid. Deze paradox maakte deel uit van de ‘Franse uitzondering’: de gelijkschakeling van het universele met het nationale. Het republikeinse universalisme had onder de Derde Republiek in de kolonisatie een krachtige motor gevonden om de eigen principes over de gehele wereld te verspreiden.17 Hoewel ook andere koloniale machten, zoals gezegd, grote delen van Afrika veroverden en Afrikaanse troepen inzetten, waren deze veel minder doordrongen van een dergelijke beschavingsmissie. In de Angelsaksische landen en Duitsland waren vooral ideeën over degeneratie, in samenhang met de bewaking van de kwaliteit van de soort, veel populairder, ideeën die later bijdroegen aan de afkeer om zwarte soldaten in een Europese oorlog te betrekken. Het bevorderde in die landen een neiging tot uitsluiting die diametraal tegengesteld was aan de universalistische aspiraties van de Franse republiek.

De Amerikaanse historicus George Mosse heeft aangetoond hoezeer racisme in de loop van de negentiende eeuw met nationalisme en respectabiliteit verweven raakte. Hij betoogt dat de Europeanen vanaf de negentiende eeuw hun seksuele energie kanaliseerden in natievorming. Het moderne nationalisme was vanaf het begin geobsedeerd door seksuele controle en zelfbeperking.18 Het gebrek aan zedelijkheid dat voortkwam uit een verondersteld gebrek aan zelfdiscipline en spiritualiteit, werd door de Göttingse professor in de ‘Weltweisheit’ Christoph Meiners al in 1790 kenmerkend verklaard voor een ‘minderwaardig’ ras.19 Met de ontwikkeling van het nationalisme werd in de tweede helft van de negentiende eeuw dit onderscheid tussen respectabiliteit en ‘wildheid’ alleen maar groter en hoewel Mosse het verder niet over Afrikanen heeft, vermeldt hij wel dat aan zwarte mannen (en later ook aan joden) een excessieve seksualiteit werd toegeschreven. Van Paul Broca nam de Britse Anthropological Society inderdaad de wetenschappelijke belangstelling over voor de omvang van het geslachtsdeel van de zwarte Afrikaan, dat volgens hem van uitzonderlijke grootte was en het fysieke bewijs vormde van zijn hyperseksualiteit.20

Nieuw was dit idee niet. Al sinds de tijd van de slavernij bestond de theorie dat de zwarte man blanke vrouwen begeert, omdat gemeenschap met een blanke vrouw voor zwarte mannen een manier is om wraak te nemen op hun blanke meesters. Ook na de afschaffing van de slavernij bleef de voorstelling van de promiscue, op seks beluste zwarte man bestaan. Zoals Afrika voor schrijvers en kunstenaars al vroeg het donkere continent van hartstocht en zinnelijkheid was, zo belichaamde de Afrikaan rond 1900 het seksuele instinct – ook voor een groter publiek. Het argument dat een blanke vrouw gewond zou raken door seksuele relaties met een zwarte man, vanwege de omvang van diens lid, kon zowel gebruikt worden om zwarte verkrachters strenger te straffen als om blanke vrouwen af te schrikken relaties met zwarten aan te gaan.

Er bestaan veel psychologische theorieën over de oorsprong van de opvatting dat in elke zwarte man een verkrachter schuilt. Zo zou de blanke man verteerd worden door irrationele haat en zou hij zijn zondige verlangens projecteren op de zwarte man, omdat hij zelf zijn seksuele begeerte naar de zwarte vrouw moest onderdrukken vanwege het taboe op interraciale relaties. De officieel beleden zelfcontrole die de respectabele blanke burger moest onderscheiden van de onbeschaafde neger was een te zware opgave. Voor de frustratie daarover zou de zwarte man hebben moeten boeten, vooral als de blanke man niet zo zeker was over zijn eigen seksuele capaciteiten of vreesde dat de zwarte man hem ’s nachts de baas is en meer begeerd wordt door de blanke vrouw dan hijzelf. In deze gedachtegang was de karakteristieke seksuele repressie van de negentiende-eeuwse beschaving de oorsprong van fantasieën over de seksuele instincten van de zwarte man. Freuds projectietheorie is veelvuldig toegepast op het idee van het ‘donkere continent’, dat de Europeanen in het leven riepen om hun eigen barbaarse driften aan de Afrikanen toe te schrijven.21

Aan de zwarte man werden kortom vooral die eigenschappen toegeschreven die tegengesteld waren aan die van de ideale blanke. Zwarten werden beschouwd als seksueel onbeheerst, wreed en irrationeel. Dat betekende echter niet dat geen onderscheid werd gemaakt. Zeker in de koloniën werden aan verschillende niet-blanke volken verschillende eigenschappen toegeschreven, vooral met betrekking tot hun bruikbaarheid in koloniale legers. Naar aanleiding van de Sepoy-opstand van 1857, waarbij inlandse troepen zich tegen het koloniaal gezag hadden gekeerd, hadden de Britten als eersten het idee van ‘martiale rassen’ ontwikkeld. Om het grotendeels verloren gegane Bengaalse leger te vervangen werden Sikhs uit de Punjab en Gurkha’s uit Nepal geronseld, die geacht werden geschikter voor militaire taken te zijn dan andere Indiërs. Het imago van deze en andere ‘martiale rassen’ was gebaseerd op hun vermeende capaciteiten als krijgers, maar vooral ook op hun betrouwbaarheid. De vooroordelen over krijgshaftige volken sloten vaak aan bij al bestaande lokale martiale tradities, zoals in het geval van de Sikhs en Gurkha’s, die op grond van hun reeds bestaande reputatie van krijgshaftigheid gerekruteerd werden.22 Britse commandanten in Afrika, die snel volgden, sloegen vooral de nomadische volken hoog aan, omdat deze door hun eeuwige conflicten kracht en moed zouden hebben ontwikkeld, iets wat in de veertiende eeuw ook al beweerd was door de Arabische historicus Ibn Khaldûn. Ze werden vaak nog meer gevreesd als ze ook nog islamitisch waren. Moslims zouden voor hun dood in de strijd worden beloond in het hiernamaals, en dat geloof ontbeerden de animistische volken. Islamitisch stond behalve voor gedisciplineerd (geen alcohol) ook voor fanatiek. De langdurige, grootschalige en relatief succesvolle Mahdi-opstand in (vooral) Soedan (1880-1898) had de Britten in deze overtuiging gesterkt. Niet minder belangrijk waren de fysieke eigenschappen die de inheemse rekruut moest bezitten. De Britten hadden een sterke voorkeur voor de Nilotische volken uit Oost-Afrika, vanwege hun vermeende atletische kwaliteiten. Deze herdersvolken, die gewend waren grote afstanden af te leggen, waren volgens de Britten bij uitstek geschikt voor Afrikaanse expedities.23

Andere koloniale machten hebben geen vergelijkbare, expliciete theorie van martiale rassen geformuleerd, maar hun selectiecriteria bij de rekrutering van inheemse soldaten onderscheidden zich niet wezenlijk van die van Britse commandanten. Franse en ander koloniale officieren bekeken het ‘menselijk materiaal’ in Afrika met wat gerust een discriminerend oog genoemd kan worden. Ook zij brachten de onderworpen volken onder in een hiërarchie van races guerrières. ‘De Tunesiër is een vrouw, de Algerijn is een man en de Marokkaan is een krijger’, was een bekend gezegde in legerkringen. Nauwelijks subtieler waren de militaire observaties over de West-Afrikanen. De Wolof zouden bijvoorbeeld het intelligentst, snel in hun aanpassing aan de Europese cultuur, relatief moedig en ondernemend zijn, maar ook ijdel en enigszins kritisch. De Tukulor waren, volgens dezelfde militaire informatie, stoutmoedig en groot, maar ook beperkt, arrogant en overheersend. De Bambara scoorden het hoogst. Zij zouden, althans volgens de Franse militairen, meer dan alle andere Afrikanen krijgshaftigheid aan loyaliteit paren.24

De Duitsers hadden voortdurend tekort aan askari en stelden in Afrika hun eigen martiale rassen samen uit de diverse etnische groepen die zich als vrijwilligers opgaven. Duitse officieren deden overigens niet onder voor hun Franse en Britse collega’s in hun trots op hun askari. Tijdens de Oost-Afrikaanse campagne (1914-1918) werd door de Duitsers in Afrika een ware mythe rond de ‘loyale askari’ gecreëerd, die vooral aangeeft hoezeer zij, afgesneden van elke toevoer uit Europa, van hun zwarte soldaten afhankelijk waren geworden. De raciale, völkische theorieën die destijds in Duitsland populair waren en ook onder Duitse officieren verspreid werden, bleken geen stand te houden in de praktijk van de Afrikaanse savanne. De Duitse askari zelf voelden zich overigens ook verheven boven de andere etnische groepen en wilden, zoals de vrouw van een koloniale officier opmerkte, ‘voor geen prijs tot de “negers” gerekend worden’.25

Het ging de meeste Europese officieren in Afrika er eenvoudig om goed getrainde soldaten te kweken. Zij begrepen bovendien heel goed dat de discipline en effectiviteit van Afrikaanse soldaten afhankelijk waren van hun moreel, dat in sterke mate beïnvloed werd door de aanwezigheid van vrouwen. De tirailleurs sénégalais en de askari werden zelfs tijdens expedities vergezeld door hele stoeten van vrouwen en kinderen. Vrouwen vervulden dan ook tal van functies in de koloniale legers. De soldaten mochten tijdens de veldtochten vaak behalve de slaven ook de buitgemaakte vrouwen behouden en dat zal velen gestimuleerd hebben om dienst te nemen. Zonder hun vrouwen werden de Afrikaanse soldaten, volgens veel van hun blanke superieuren, lastig en ongehoorzaam. Koloniale bestuurders en militairen meenden hun opvatting dat ‘natuurvolken’ als de Afrikanen werden beheerst door onverzadigbare seksuele driften voortdurend bevestigd te zien.26

Terwijl in Afrika de martiale rassen werden geselecteerd en het publieke debat in Europa zich toespitste op raszuiverheid, rassenstrijd en het gevaar van de zwarte mens voor de burgerlijke en seksuele orde, werkte de Franse officier Mangin aan een boek over de mogelijkheden die Afrika bood als reservoir van soldaten voor het Franse leger. Het boek verscheen in 1910 en het effect ervan bleek explosief.

Het plan-Mangin

De nederlaag in de Frans-Duitse oorlog in 1871 had in Frankrijk onvermijdelijk tot een complete herziening van de militaire organisatie geleid. Frankrijk moest, ook in de toekomst, rekening houden met een voortdurende dreiging van Duitsland en wilde tevens het verlies aan prestige als grootmacht compenseren door de uitbreiding van zijn koloniale rijk. Dat vergde de opbouw van gemoderniseerde strijdkrachten, maar het Franse geboortecijfer daalde, wat de numerieke achterstand ten opzichte van het Duitse leger verder vergrootte. Bovendien waren veel Franse republikeinen ervan overtuigd dat de dienstplicht, evenals de school, de waarden van de republiek aan de jeugd zou overdragen. De republikeinse ideologie voorzag niet alleen in gelijkheid voor de wet, maar verplichtte alle mannelijke burgers de last van de dienstplicht gelijkelijk te dragen en verbond de rechten van het burgerschap met de verplichtingen van de militaire dienst. De gevoelige kwestie of de status van soldaat ook automatisch toegang verschafte tot het burgerschap heeft het debat over de rekrutering van zwarte soldaten in Frankrijk vanaf het begin een politieke lading gegeven.

Ook Charles Marie Emmanuel Mangin, telg uit een traditioneel katholiek, militair geslacht uit Elzas-Lotharingen, was getekend door de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Hij betoogde in zijn boek La Force Noire (1910) dat de ontvolking van Frankrijk het gevolg was van het egoïsme van de man, die liever de belasting en de verantwoordelijkheid van een kinderrijk gezin vermeed, en het egoïsme van de vrouw, die de vermoeienissen van het moederschap vreesde. Hij stelde de oprichting van een Afrikaans leger voor, dat gelegerd zou zijn in Algerije, maar waarvan het reservoir zich in West-Afrika zou bevinden. Zodoende konden de Franse troepen in Noord-Afrika vrij worden gemaakt voor Europa. Eerder had Mangin in een vertrouwelijke nota al aangegeven dat het werkelijke doel, de inzet in Europa, vooral niet onthuld mocht worden. Hoezeer Mangins plan was geïnspireerd door de revanchegedachte, schreef hij later in een brief aan het ministerie van Oorlog, waarin hij verklaarde dat hij tot zijn koloniale carrière was gestimuleerd door zijn streven in de koloniën de mankracht te vinden waarmee Frankrijk zijn geboortegrond Lotharingen terug kon veroveren. Mangin had Marchands voorhoede aangevoerd tijdens de befaamde missie naar Fashoda en onderscheidde zich tijdens verschillende expedities in Marokko en Frans Soedan. Zijn jaren in Afrika zouden beslissend blijken voor zijn verdere carrière.27

Mangin ging uitgebreid in op de redenen waarom in het bijzonder de zwarte Afrikanen zulke goede soldaten voor de moderne oorlogvoering zouden zijn. Eigenschappen als uithoudingsvermogen, krijgsinstinct en ongevoeligheid voor pijn en spanning zouden hen tot onvergelijkbare stoottroepen maken, want: ‘Het zenuwstelsel van de zwarte is een stuk minder ontwikkeld dan dat van de blanke.’ Ook gaf hij hoog op van de militaire tradities die de zwarte soldaten vanaf de Romeinse tijd tot zulke uitnemende krijgers hadden gemaakt. Nu een tekort aan mankracht dreigde moest het moederland wel een beroep doen op zijn beschermelingen. Senegalezen waren, schreef Mangin, bovendien geen barbaren zoals de Kozakken, maar hadden dankzij hun contact met Fransen een zekere graad van beschaving bereikt. De rekrutering van zwarte soldaten was de beste manier om Afrikanen verder te beschaven. Frankrijk kon trouwens moeilijk verweten worden ‘barbaren’ te rekruteren, want, zo merkte Mangin op: ‘Men is altijd wel in iemands ogen een barbaar.’28

In zijn boek voorspelde hij, achteraf correct, dat de volgende Frans-Duitse oorlog een lange oorlog zou worden, waarin een patstelling zou ontstaan die alleen maar doorbroken kon worden door de partij met de meeste mankracht. De force noire zou daarom voor Frankrijk van beslissende betekenis kunnen zijn. Mangin ging in juli 1909 met de publicatie van zijn plan in het offensief en lokte 4300, in overgrote meerderheid positieve artikelen uit. In La Presse Coloniale vertelde de gouverneur-generaal van Frans West-Afrika, William Ponty, dat er vrijwilligers genoeg zouden zijn en dat de Afrikanen ook uitstekend geschikt waren voor dienst in Frankrijk. De directeuren van de École de Guerre Supérieure waren niet minder enthousiast; de ‘wilde onstuimigheid’ van de Afrikaan in aanvallen met de bajonet zou wel eens beslissend kunnen blijken. In de linkse pers werd het idee echter met groot wantrouwen ontvangen. Jean Jaurès hekelde in februari 1910 tijdens een stormachtig debat in de Kamer van Afgevaardigden het appèl op het rijk als nationale lafheid en zag vooral het gevaar dat Afrikaanse troepen ‘in dienst van de bourgeoisie en het kapitaal’ gebruikt zouden kunnen worden om binnenlandse sociale onrust te onderdrukken.29

Hoewel Mangins plan ondanks een spectaculaire campagne nooit de officiële goedkeuring van de Franse generale staf ontving – het eerste bureau (de administratie) van de generale staf was tegen, vanzelfsprekend gesteund door het ministerie van Financiën – vestigde hij met succes de aandacht op de Afrikaanse soldaten, juist op het moment dat de spanningen met Duitsland opliepen. De dienstplichtwet van 1905 had bovendien de jure de dienstplicht opgelegd aan de inwoners van Martinique, Guadeloupe, Guyana en Réunion, al zou het nog tot 1913 duren eer deze wet werd uitgevoerd. De dienstplicht wekte in deze gebieden verwachtingen over uitbreiding van rechten. Zoals de vertegenwoordiger van Guadeloupe zei: ‘Niemand kan ons nog langer als halve Fransen beschouwen [...] wij betalen onze belasting in bloed.’30 In 1908 was in Algerije al een vorm van dienstplicht ingevoerd, ondanks het verzet van de kolonisten, die in de algemene dienstplicht een bedreiging zagen en wilden vasthouden aan de vrijwillige dienst zoals die in de negentiende eeuw had gefunctioneerd. Ook de rekrutering van troepen uit zwart Afrika stuitte op zulk verzet, maar daar was de koloniale lobby veel minder machtig dan in Noord-Afrika, en bovendien onderling verdeeld.

Terwijl de discussie in kranten, het parlement en de verschillende regeringscommissies voortduurde, had Mangin, dankzij de inspanningen van Ponty, de opdracht gekregen om in zwart Afrika de mogelijkheden van rekrutering te gaan onderzoeken. Dit onderzoek, dat plaatsvond in 1910, moest de reacties van de bevolking in de verschillende bestuurseenheden, de cercles, van Frans West-Afrika in kaart brengen. In betrekkelijk korte tijd stelden de vijf missieleden 63 rapporten op over deze cercles, die veel demografische, historische, culturele en economische informatie bevatten over de verschillende volken die ze tijdens hun rondreis gesproken hadden. Mangin en zijn vier collega’s appelleerden tijdens deze palabres, discussiebijeenkomsten waar soms tot vijfduizend mensen aanwezig waren, aan de loyaliteit jegens Frankrijk, door hun gehoor te herinneren aan het krijgsverleden van hun voorvaderen. Niet minder belangrijk waren de materiële voordelen die aan het militaire beroep verbonden waren: na vijftien jaar dienst een pensioen en recht op een post in het bestuur van de kolonie. Als men de rapporten mag geloven, reageerden de notabelen en chefs positief. Mangin berekende dat er 40000 zwarte Afrikaanse vrijwilligers per jaar gerekruteerd konden worden.31

Toen Alexandre Millerand, een van de voorstanders van Mangins plan, minister van Oorlog was geworden, werd op 7 februari 1912 een decreet uitgevaardigd dat voorzag in de mogelijkheid van vrijwillige dienstneming, voor vijf of zes jaar, en in een systeem van rekrutering bij oproep voor een militaire dienst van vier jaar voor Afrikaanse mannen tussen 20 en 28 jaar. Belangrijk voor de geschiedenis van de force noire was de laatste voorziening: de gedwongen dienst door middel van oproep (voie d’appels). Al naar gelang de behoefte moest een regio jaarlijks een zeker aantal rekruten leveren, overeenkomstig de quota die door het onderzoek van Mangin waren vastgesteld. De aanwijzing geschiedde door de chefs of door een raad van notabelen onder toezicht van de administrateur. Dit decreet werkte willekeur en knevelarij in de hand. Mannen werden ingelijfd die men om allerlei redenen ter plekke liever kwijt wilde. Chefs in gebieden waar de slavernij nog bestond, stuurden vaak alleen slaven. (Hoewel de Fransen in december 1905 bij decreet mensenhandel in West-Afrika hadden verboden, was in de praktijk slavernij in veel gebieden in Afrika nog aan de orde van de dag.32) Iemand was vaak al soldaat geworden voordat hij er zelf erg in had. Het door Mangin verwachte enthousiasme bleef uit.33

Spoedig na de invoering van de dienstplicht in Afrika, in februari 1912, sijpelden in de pers verhalen door over ware mensenjachten op potentiële soldaten, die de slavenhandel in herinnering riepen. Dat leidde tot interpellaties van parlementariërs die opriepen tot menselijkheid.34 Door de weifelende politiek van de Franse regeringen waren er bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maar 15000 Afrikaanse dienstplichtigen in werkelijke dienst en slechts één van hen bevond zich in Europa, namelijk de Bambara Baba Koulibaly, de ordonnans van kolonel Mangin zelf. De noodzaak tot rekrutering in Afrika leek ook afgenomen; in 1913 had Frankrijk de duur van de dienstplicht verlengd van twee naar drie jaar en daarmee was de numerieke achterstand van het Franse leger ten opzichte van het Duitse praktisch opgeheven. De force noire had aan urgentie verloren. Van de grote plannen van Mangin was aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog bitter weinig terechtgekomen.35

Was Mangin met zijn campagne de spil aan de Franse kant, een niet minder belangrijke rol zou vanaf 1914 de Afrikaan Blaise Diagne (1872-1934) spelen. Omdat hij geboren was op het eilandje Gorée voor de kust van Dakar, behoorde hij tot de originaires, zoals de bewoners van de Quatre Communes (de vier gemeenten: Gorée, Saint-Louis, Dakar en Rufisque) werden genoemd. Een originaire was Frans staatsburger door geboorte. Omdat hij tot deze bevoorrechte groep behoorde kon Diagne zich in 1914, na een carrière bij de Franse douane in Dahomey, Congo, Réunion, Madagaskar en Frans Guyana, kandidaat stellen voor de Franse Kamer van Afgevaardigden. Hij versloeg in mei 1914 tot ontzetting van de Franse kolonisten de tegenkandidaat uit de grote mulattengemeenschap en werd het eerste zwarte Afrikaanse lid van het Franse parlement. Voor Diagne was het leger het vehikel bij uitstek voor de emancipatie van zijn landgenoten.

Zijn Senegalese afkomst was daar niet vreemd aan. Senegal was de enige Franse kolonie waar rigide raciale categorieën ontbraken, omdat de uiterst kleine groep Fransen er in hoge mate afhankelijk was van de goodwill van de niet-blanke bevolking, die zich op haar beurt sterk identificeerde met de Franse republiek.36 De Wolof, Tukulor en andere bevolkingsroepen in de Quatre Communes vermengden zich met de Franse handelaren en namen de Franse cultuur over. Sommige mulatten bereikten hoge posities, zoals generaal Amédée Dodds, die wegens bewezen moed in de Frans-Duitse oorlog gedecoreerd werd en immens populair werd na de onderdrukking van de opstand van Dahomey in 1892.37 De steeds machtiger wordende groep Franse kolonisten voelde echter niets voor een echte assimilatie en vanaf het eind van de negentiende eeuw is van verdere emancipatiepogingen van de ontwikkelde Senegalezen weinig meer terechtgekomen.38

Ondanks hun (en andere) bezwaren bouwde Frankrijk al in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog aan het imago van de ‘aardige tirailleur’. De Fransen achtten de bedenkingen van de volkenrechtsgeleerden niet van toepassing op hun eigen ‘geciviliseerde’ Afrikanen, wat ruimte gaf aan mannen zoals Diagne en Mangin. Met de invoering van een vorm van dienstplicht voor Afrikaanse soldaten in 1912 had de Franse regering in feite de eerste stap gezet naar de uitvoering van Mangins plan om Afrika te gebruiken als reservoir voor soldaten die hun vaderland ook in Europa konden dienen. Door de weifelende politiek van de Franse autoriteiten stond er, op het moment dat de oorlog in Europa begon, zoals gezegd slechts één zwarte soldaat op Europese bodem. Dat zou spoedig veranderen.

Duitse weerzin

In Frankrijk rijpten de geesten voor de acceptatie van zwarte Afrikanen als soldaten, en mogelijk zelfs medeburgers, maar in Duitsland was een tegengestelde beweging op gang gekomen. Mangins plan werd met verontwaardiging ontvangen in de Duitse pers, wat Mangin in Frankrijk natuurlijk alleen maar populairder maakte. Tijdens de oplopende spanningen in de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog was het Duitse standpunt verder verhard. De Berliner Post zette de toon door in de zomer van 1909 te verklaren dat zwarte troepen niet het recht hadden als soldaten bij de Duitse grens te verschijnen, want het zou ‘een belediging zijn op Europese bodem met deze barbaren te vechten’.39 De conservatieve Kreuzzeitung was van mening dat er geen betere manier was om Afrika aan de invloed van de Europese beschaving te onttrekken dan door zijn bewoners op Europese wijze te bewapenen. Tijdens de tweede Marokko-crisis van 1911, toen enkele bataljons tirailleurs sénégalais naar Marokko waren gezonden om een opstand tegen de sultan te onderdrukken, werden de termen schwarze Schmach (zwarte Schande) en schwarze Gefahr (zwart gevaar) voor het eerst gebruikt. Deze demonisering maakte deel uit van de psychologische oorlogvoering die aan de Eerste Wereldoorlog voorafging en waarin het Duitse volk werd voorgesteld als de enige echte bewaker van de beschaving. De Duitse militaire vakbladen waren vooral sceptisch en neerbuigend over de force noire – Duitse militairen geloofden niet dat de Senegalezen tegen het Europese klimaat opgewassen waren – maar in de pers was in de eerste plaats sprake van ongerustheid. De publicist Maximilian Harden waarschuwde dat 200000 goed opgeleide zwarten meer waard waren dan 500000 blanken, vanwege de ingeboren krijgszuchtigheid van de ‘natuurvolken’. In deze atmosfeer waren Franse plannen koren op de molen voor Duitse nationalistische bewegingen die pleitten voor een groter leger.40

De zorg over zwarte troepen sloot nauw aan op het publieke discours in Duitsland. Terwijl Haeckel en zijn volgelingen het sociaal-darwinisme onder bredere lagen van de Duitse bevolking verspreidden, introduceerden de pangermanisten de mythe van de Arische superioriteit in de Duitse politiek. Omdat de lagere rassen dichter bij andere zoogdieren (apen) stonden dan bij de beschaafde Europeanen moest er volgens hen een geheel andere waarde aan hun leven toegekend worden.41 De Duitse raciale opvattingen hadden al hun weerslag gehad in de koloniale oorlogen. Toen de rijkscommissaris van de regio Kilimanjaro, Carl Peters, in 1892 uit jaloezie zijn zwarte Afrikaanse maîtresse ophing, veroorzaakte hij het nodige rumoer. Hij werd echter niet veroordeeld vanwege de moord, maar om de seksuele relatie die hij met haar had gehad. De sociaal-darwinist Peters had zich zelf overigens op niet mis te verstane wijze geuit over de beestachtigheid (‘ein brutales Vieh’) van de Afrikanen. Hij zou beweerd hebben dat God hem naar Kilimanjaro gezonden had om de zwarte mannen uit te roeien. De wreedheden, de lijfstraffen en moordpartijen in Kameroen en Oost-Afrika brachten uiteindelijk ook het Duitse koloniale bestuur in verlegenheid en resulteerden in Peters’ val.42