Vrouwelijke filosofen

Een historisch overzicht

Onder redactie van Carolien Ceton (hoofdredactie), Annemie Halsema, Ineke van der Burg, Karen Vintges en Veronica Vasterling

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand mede dankzij bijdragen van het Prins Bernhard Cultuurfonds (beheerder van R.D. van Gennep Fonds) en het SNS REAAL Fonds.

==

De auteur en Uitgeverij Atlas hebben rechthebbenden van afbeeldingen, voor zover bekend, om toestemming tot publicatie gevraagd. Wie meent rechten te kunnen doen gelden betreffende afbeeldingen in dit boek wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

==

Voor een volledige beeldverantwoording zie www.uitgeverijatlas.nl/result_titel.asp?Id=3391

==

© 2012 de redactie en afzonderlijke auteurs

==

Omslagontwerp: Marry van Baar

Omslagillustratie: Tony Sheath, Solitude © Bridgeman Art Library

==

ISBN 978 90 450 2154 6 / NUR 321

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Aan de grenzen van de canon

Leontion, geroemd om haar elegante schrijfstijl en scherpe pen, leefde omstreeks 300 voor Christus in een leefgemeenschap van geestverwanten, die Epicurus buiten Athene had opgezet. Zo’n zeven eeuwen na haar dood laat de retor Alciphron haar in fictieve brieven aan het woord. Ze beklaagt zich over haar bezitterige minnaar Epicurus: ‘Hij mag zijn Belangrijkste Leerstelling over de Natuur en zijn verdraaide Canons voor zichzelf houden! Dat hij mij dan meesteres over mezelf laat zijn, zoals dat van nature past.’

Dit boek laat uitsluitend vrouwelijke denkers aan het woord. Waarom? Omdat zij – een enkele uitzondering daargelaten – niet opgenomen zijn in de traditionele, alom geaccepteerde canon. Zij zijn niet toegetreden tot de kring van filosofische vakbroeders, zijn op den duur vaak weggezakt in het collectieve geheugen en op die manier onbekend gebleven. Aan die onbekendheid wil dit boek een einde maken. In die zin tornt het aan de grenzen van de filosofische canon.

Wat verstaan wij als redactie onder filosofie? Filosofen zijn voor ons diegenen die een bijdrage leveren aan de grondslagen van het denken. Zij reflecteren op de meest fundamentele vragen over het menselijk bestaan, de plaats van de mens binnen grotere verbanden en de aard van de natuur en de kosmos. Religie en filosofie zijn lange tijd met elkaar verweven geweest. Zelfs in de rationalistische westerse Verlichting zijn veel filosofen niet anti-religieus omdat, zo stellen zij, het boek van de natuur door God is geschreven en door de rede ontcijferd kan worden. Eenzelfde verwevenheid geldt voor de filosofie en wat nu de vakwetenschappen worden genoemd. Zo werden de natuurwetenschappen nog tot in de 18e eeuw als onderdeel van de filosofie behandeld.

Vrouwen hebben zich door de eeuwen heen buiten de traditionele onderwijsinstituten om geschoold. Grotendeels uitgesloten van onderwijs en onderwijsinstituten, hebben zij creatieve omwegen bewandeld om hun denken te ontwikkelen. Zij leerden lezen en studeren onder leiding van een gouvernante, een oudere broer, vader of echtgenoot. Vaak onderhielden zij een uitgebreide correspondentie met de intellectuele elite van hun tijd, of vormden het centrum van een ‘salon’. Veel vrouwelijke denkers zochten hun toevlucht tot de literatuur, en schreven filosofische romans of essays. Dat het filosofische werk van vrouwen vaak andere vormen aanneemt, heeft er mede toe geleid dat zij niet in de canon werden opgenomen. Met de aandacht voor het denken van deze vrouwen werkt dit boek dus nog op een andere wijze aan de grenzen van de filosofische canon, in zoverre dat ook andere vormen van filosofiebeoefening dan de traditioneel aanvaarde in het vizier komen. Dit geldt ook in de zin dat wij hier een poging ondernemen om het denken van vrouwen uit andere tradities dan de westerse aan bod te laten komen; ook in dit opzicht wordt getornd aan wat traditioneel onder filosofie wordt verstaan.

De bijdragen van vrouwen aan de filosofie strekken zich uit tot tal van terreinen en thema’s, maar enkele zwaartepunten laten zich onderscheiden. Een eerste zwaartepunt wordt gevormd door de (proto)feministische thematiek; in vele toonaarden wordt het idee van de hand gewezen dat vrouwen inferieur zouden zijn aan mannen. Niet toevallig zien we in de geschiedenis feministische golven samengaan met een toename van het aantal vrouwelijke denkers – een veranderend intellectueel klimaat creëert een grotere ruimte voor vrouwen om de pen op te nemen. Tegelijkertijd zijn het deze vrouwen die de feministische thematiek opstuwen en vormgeven. Toegankelijkheid van onderwijs voor meisjes en het recht op vrouwelijke geleerdheid waren daarbij de voornaamste kwesties. Veel filosofes beargumenteren de geschiktheid van de vrouw voor alle vormen van studie.

Hypatia van Alexandrië werd rond het jaar 400 het eerste vrouwelijke hoofd van de Alexandrijnse Platoonse school. Anna Maria van Schurman trad in de 17e eeuw als eerste vrouw toe tot de Nederlandse universitaire wereld; zij mocht in Utrecht colleges volgen. In beide gevallen betreft het echter de spreekwoordelijke uitzondering op de regel dat meisjes en vrouwen geen toegang hadden tot openbaar onderwijs. Filosofes van alle tijden en alle landen hebben zich daar dan ook voor beijverd, van Ban Zhao in China (45-114) en de Venetiaanse Lucrezia Marinella (1571–1653) tot Simone de Beauvoir (1908-1980), voor wie ook niet alle onderwijsinstellingen open stonden.

==

Grotendeels uitgesloten van de openbare centra van kennis gaven vrouwen veelal ook praktisch vorm aan hun denken. Dat is een tweede zwaartepunt dat we aantreffen: een gerichtheid van het denken op het eigen handelen en het dagelijkse leven, in contrast met de gevestigde academische filosofie die daar in toenemende mate juist los van kwam te staan. De levensbeschrijvingen van de filosofes vormen dientengevolge een aparte, informatieve leeslijn in dit boek. Een boeiende leeslijn, ook omdat veel filosofes hun leven moesten uitvinden. Zij werden geconfronteerd met dominante patronen van vrouwelijkheid; obstakels waar zij zich een weg om- of doorheen moesten banen. Daarmee verlegden zij grenzen: ook om deze reden blijven hun levens inspireren.

==

Laura Bassi (1711-1778) was op haar eenentwintigste de eerste Europese vrouw die de titel van ‘doctor in de filosofie’ verwierf. Tien jaar eerder, in 1722, had de universiteit van Bologna geweigerd de titel van doctor toe te kennen aan Maria Vittoria Delfini Dosi, omdat ‘het een grammaticale tegenspraak zou zijn om een vrouw tot “doctor” te benoemen, net zoals het een tegenspraak zou zijn om een vrouw “ridder” te noemen’. Woorden zijn vaak een middel om groepen mensen uit te sluiten, in te perken en op hun plaats te wijzen. Het is een probleem waar geen enkele tekst – en schrijver – zich aan kan onttrekken.

Over het woordgebruik in deze publicatie is langdurig gediscussieerd. Consequent taalgebruik lijkt vaak overdreven: de vrouwelijke vorm voor vrouwen, de mannelijke vorm voor mannen. Als we spreken van wetenschapster of hooglerares is dat hinderlijk, en bovendien is consequentie een te hoog gegrepen ideaal, omdat de Nederlandse taal die zelf ontbeert. Het Nederlands kent een communiste en een socialiste, maar geen liberale; een mystica en een theoretica, maar geen musica. Enig pragmatisme en een creatieve aanpak was het devies, waarbij we ons vooral hebben laten leiden door esthetische overwegingen: wel filosofe, maar geen ‘denkster’.

==

Helaas is een creatieve aanpak geen oplossing voor alle problemen. Deze publicatie maakt gebruik van tijdsindelingen die de besproken filosofes in een mal persen waarin zij niet altijd passen. Zo maken we gebruik van de conventionele westerse tijdsindeling: Oudheid, Middeleeuwen, Renaissance. Maar hoort de uit Zuid-Irak afkomstige islamitische mystica Râbi‘a van Basra wel in de Middeleeuwen thuis en de 16e-eeuwse Bhakti-dichter Mirabai in de Renaissance?

Een eurocentristisch tijdperk loopt ten einde, het begin van een mondiale benadering dient zich aan. Alle afzonderlijke geschiedenissen van Afrikaanse, Indiase, Chinese en westerse filosofie zijn nu echter nog de specialismen van deskundigen: een geïntegreerd filosofisch raamwerk bestaat nog niet. Voor deze bundel hebben we ervoor gekozen om binnen de periodieke inleidingen steeds die niet-westerse tradities kort te bespreken die in een lemma aan bod komen. Nog een grens waaraan wij slechts beginnen te tornen, en die veel verder op moet schuiven.

==

Een ander probleem in dit verband is dat in de westerse filosofie het denken wordt toegeschreven aan het individu. Een analyse van een westerse filosofische stroming betekent: het analyseren van het gedachtegoed van een aantal specifieke filosofen. Ook in dit boek wordt voor die benadering gekozen, waarmee we een andere benadering buiten de deur zetten: die van indigenous thought. Indigenous thought schrijft ideeën niet toe aan individuele Grote Denkers, maar ziet ze als resultaat van ontwikkelingen binnen een gemeenschap. Een integratie van deze twee benaderingen lijkt nog ver in het verschiet te liggen.

==

Over de opbouw van dit boek

==

Iedere afzonderlijke tijdsperiode – van de Oudheid tot de moderne tijd – wordt in dit boek allereerst in een algemene inleiding behandeld, waarbij de belangrijkste filosofische stromingen en vrouwelijke denkers binnen die periode aan bod komen. Deze inleidingen vormen als het ware een boek in het boek. Zij zijn afzonderlijk te lezen als een beknopte introductie op de geschiedenis van vrouwen in de filosofie. In deze inleidingen zijn de namen van een aantal filosofes vetgedrukt; hun leven en werk worden in een apart lemma uitgebreider besproken, aangevuld met een beknopte bibliografie. De lezer kan het boek als naslagwerk raadplegen, waarbij de lemma’s apart worden gelezen. Enige overlap tussen de verschillende lemma’s is daarom onontkoombaar. Ook binnen de inleidingen komen enige herhalingen voor, voor zover het filosofes betreft die op het snijvlak van twee periodes leefden en werkten.

Hoe is onze keuze van filosofes tot stand gekomen? Het was niet alleen van belang of de vrouwelijke denker een originele bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van het denken, maar ook in hoeverre haar werk invloed heeft gehad in haar eigen tijd of daarna. Wij hebben ons daarbij uitgebreid laten adviseren door nationale en internationale deskundigen. Voor het schrijven van de lemma’s over de op deze wijze geselecteerde filosofes zijn auteurs aangezocht. Daarbij kwamen onvermijdelijk pragmatische kwesties als beschikbaarheid van deskundige wetenschappers en de kwantitatieve verdeling over tijdseenheden en continenten om de hoek kijken. Ook in dit opzicht zijn we ons bewust van de grenzen van deze bundel: het gaat hier niet om een encyclopedie. We pretenderen niet dat onze selectie van vrouwelijke denkers in enig opzicht ‘compleet’ is. Binnen het deel over de 20e eeuw komen meer denkers aan bod dan in de Oudheid, een onevenwichtigheid die ook te maken heeft met de grotendeels summiere overlevering van geschriften uit deze tijd. In de laatste lemma’s voeren we een aantal hedendaagse filosofes op. Een noodzakelijk willekeurige keuze: van de filosofes van nu weten we nog niet wie straks haar sporen zal nalaten. We hebben gekozen voor hen die naar onze smaak hierbij hoge ogen gooien.

==

Tot slot: binnen het bestek van deze bundel is helaas niet voldoende ruimte om alle filosofische begrippen consequent toe te lichten. Het is onvermijdelijk dat een aantal begrippen zal opduiken dat niet meteen inzichtelijk is. De lezer zij hiervoor verwezen naar basishandboeken (zie bibliografie).

==

Vierenzestig auteurs hebben aan dit boek meegewerkt. Daarnaast hebben talloze mensen ons van advies gediend, onder wie Wim van Binsbergen, Mineke Bosch, Ilse Bulhof, Urvashi Butalia, Enikö Demeny, Loes Derksen, Hans Dijkhuis, Bunny Ebels, Hester Eymers, Kathy Ferguson, Moira Gatens, Maria Grever, Francisca de Haan, Jolande Jansen, Margaret L. King, Karel van der Leeuw, Cees Leijenhorst, Helma Lutz, Geertje Mak, Marije Martijn, Annelies Moors, Louise Muller, Carla-Rita Palmerino, Henk de Regt, Monica Soeting, Ruth Sonderegger, Silvia Stoller, Siep Stuurman, Peter van der Veer, Mieke de Vos, Geerte Wachter, Els Wagenaar, Xiaochao Wang en Mariëtte Willemsen.

Voor het aanvullen van de inleidingen, dank aan Clara Acker, Michiel Leezenberg, Bruno Nagel, Mariwan Kanie, Carolien Ceton en Karel van der Leeuw. Voor de vertalingen dank aan Marieke Bonen.

==

==

De redactie

==

Voor de financiële ondersteuning dank aan:

SNS Bank

Prins Bernard Cultuurfonds

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Akkerman, T., en Stuurman, S. (red.), Perspectives of Feminist Thought in European History 1400-2000. Londen en New York, Routledge, 1997

Bor, J., 25 Eeuwen oosterse filosofie. Amsterdam, Boom, 2003

Bor, J., 25 Eeuwen westerse filosofie. Amsterdam, Boom, 2003

Dijkhuis, H., De machtige filosoof. Amsterdam, Boom, 2007

Rappart, H. van, Leezenberg, M. (red.), Wereldfilosofie. Wijsgerig denken in verschillende culturen. Amsterdam, Bert Bakker, 2010

Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Center for the Study of Language and Information, Stanford University. Online te raadplegen: plato.stanford.edu

Willemsen, H. (red.), Woordenboek filosofie. Assen en Maastricht, Van Gorcum, 1992

De oudheid

Inleiding

Filosofie (letterlijk: het begeren van wijsheid) was in Griekenland een zaak van vrije mannen, die zich konden bezighouden met vragen naar het ontstaan van de wereld, de verhouding tot de goden, de juiste inrichting van de staat. Noch hier, noch op andere continenten was het gebruikelijk dat vrouwen intellectuele kwaliteiten tentoonspreidden.

Ook in China vinden we voor de Oudheid – de periode voor de stichting van het keizerrijk in 221 voor Christus – nauwelijks enig teken van intellectuele arbeid door vrouwen. Wel konden vrouwen, in de Oudheid maar ook in het latere keizerrijk, politieke macht bezitten. De oudste bij naam bekende intellectueel geschoolde vrouw was Ban Zhao (45-116).

De eerste filosofen in de eeuwen voor onze jaartelling en de eerste eeuwen daarna reflecteerden over vragen van diverse aard op het terrein van de natuur, de wiskunde, de kosmos, de mens en het samenleven. Een kenmerk van het denken in alle gebieden van de wereld in deze tijd is dat het niet alleen gericht is op zuivere kennis en dus niet alleen omwille van zichzelf wordt nagestreefd, maar een praktisch doel dient. Filosofie is nauw verbonden met het leven. Daarbij zijn de accenten weliswaar verschillend, maar in de kern juist verrassend overeenkomstig. In alle gevallen gaat het erom afstand te nemen van de wisselvalligheden van het aardse bestaan door middel van een ethische cultivering van het leven. Terwijl het Griekse denken er echter in grote lijnen op gericht is zo te leven dat men trouw is aan de kosmische orde en afstand kan nemen van de lichamelijkheid die verbonden is met lijden en vergankelijkheid, streeft de Indiase wijsbegeerte naar bevrijding van het individu in de vorm van een verlossing uit het vergankelijke bestaan, en staat de gerichtheid op de levenspraktijk in de Chinese filosofie in dienst van een geordende samenleving.

Het verwerven van filosofisch inzicht was aan diegenen voorbehouden die zich niets gelegen hoefden te laten liggen aan het aardse bestaan en was daarmee per definitie geen zaak voor vrouwen en slaven. Van vrouwen hebben we dan ook slechts weet door secundaire geschriften, en zelfs dan nog wordt in een enkel geval, zoals dat van Diotima, betwijfeld of zij werkelijk heeft geleefd. Ook in de Chinese geschiedenis wordt verhaald van een wijze vrouw, door Zhuangzi, maar ook van deze vrouw is het feitelijk bestaan onzeker. Bij de verdere bespreking van het denken van vrouwen in de Oudheid beperken we ons hoofdzakelijk tot de westerse geschiedenis. Zoals in de inleiding bij deze bundel al is aangegeven, staat een werkelijk mondiale benadering in deze nog in de kinderschoenen.

==

Het voor-filosofische Griekse denken

==

De werken van Homerus en Hesiodus (resp. ± 800 en 700 v.Chr.) gelden als voornaamste bronnen van het voor-filosofische Griekse denken. Vrouwen verschijnen in hun werken op het eerste gezicht op traditionele wijze als wezens die gebonden zijn aan het lichaam en het aardse bestaan. Maar wanneer we hun werken vanuit een ander perspectief lezen, blijken juist vrouwen veelal moreel besef aan verstandig inzicht te koppelen. Zo verhaalt Homerus in de Odyssee meeslepend van alle avonturen van de slimme Odysseus, waarbij toch vooral zijn vrouw respect afdwingt, de ‘zeer verstandige’ Penelope die – trouw wachtend op de terugkeer van haar man – een grote morele kracht en tactisch inzicht aan de dag legt. Maar ook Calypso, een verleidelijke godin met wie Odysseus zeven jaar lang samenleeft op haar afgelegen eilandje, houdt er een weloverwogen ethische visie op na. Als Odysseus haar verlaat en zij hem daartoe alle hulp toezegt, eist hij dat zij een dure eed zweert als bewijs van haar oprechte intenties. Zij voldoet terstond aan die eis en besluit haar eed als volgt:

==

Maar ik bedenk en beraam die dingen die ik ook voor mezelf zou verzinnen wanneer ik zo in het nauw zou zitten; want ik heb een rechtschapen karakter en mijn hart in mijn borst is niet van ijzer, maar vol mededogen.

(Uit: Odyssee, boek V)

==

Uit de woorden ‘want ik heb een rechtschapen karakter’ blijkt dat Calypso het als een morele plicht beschouwt zich in te leven in de situatie van iemand die in het nauw zit. Vandaaruit bedenkt zij met het verstand een uitweg. Het inleven in een ander, empathie, gaat uit van een hart vol mededogen, dat de eigen gevoelens kent en zich daardoor in die van de ander kan inleven. Zo valt in het werk van de blinde zanger Homerus een voedingsbodem te ontwaren voor een filosofische ethiek waarin verstandige vrouwen een grote rol spelen.

Het is vervolgens Hesiodus, een Griekse boer, die de vroegste ons bekende poging doet om het Zijn in de wereld te begrijpen. In zijn Theogonie – letterlijk: Het ontstaan der goden – tracht hij een samenhangende verklaring te geven voor het ontstaan en het wezen van de aan goden toegeschreven wereld waarin wij mensen leven. Die verklaring draagt nog het stempel van de mythologie, maar is van grote invloed geweest op het latere Griekse denken. Hesiodus’ werk werd, evenals dat van Homerus, veelvuldig publiekelijk voorgedragen door rondtrekkende zangers en behoorde eeuwenlang tot de standaardleerstof op scholen.

In Hesiodus’ Theogonie treffen we zowel een positieve als een negatieve visie op vrouwen aan. Beide hebben het oordeel over vrouwen en hun positie in de maatschappij en de filosofie sterk beïnvloed. In de Theogonie wordt de godin Metis beschreven, de eerste vrouw van de god Zeus uit de pre-olympische periode. De omschrijving van Metis biedt zicht op een oorspronkelijk positieve opvatting over de intellectuele capaciteiten van vrouwen als de meest wijzen van alle goden en mensen. Toen Metis zwanger was, werd zij door Zeus verslonden. Zeus wilde zich op deze wijze haar wijsheid eigen maken om als oppergod te kunnen heersen. Uit zijn hoofd zou vervolgens Metis’ dochter Athene, de godin van wijsheid, kunst en techniek, geboren zijn. Zeus’ aspiraties gingen echter verder. Om zich ook van de suprematie over de mensen te verzekeren, ontnam hij hun het vuur – dat de held Prometheus wist te heroveren. Als represaille stuurde Zeus de mensheid een kalon kakon, een mooi kwaad: de schone, maar verderfelijke Pandora, van wie de hele verderfelijke soort (oloion genos) der vrouwen zou afstammen. Tegen die wraak viel voor de mens niets meer te beginnen.

Dezelfde Hesiodus huldigde ook de opvatting dat ‘die mens het beste is, die zelf met zijn verstand steeds inziet wat het beste is, zowel op de korte als op de lange termijn’ (Werken en Dagen 293,4). Volgens hem leidt een goed verstand steeds tot het goede handelen – een grondgedachte die je later ook bij Socrates tegenkomt en die naar hem het ‘Socratisch determinisme’ wordt genoemd. Typisch voor de Oudheid is de verlening aan deugdzame vrouwen van een goddelijke status waarbij hun geslacht er niet meer toe doet, terwijl aardse vrouwen per definitie als slecht – want gebonden aan het lichamelijke – worden gekarakteriseerd. Ook in latere tijden bestaat deze koppeling, zoals de lemma’s over Macrina de Jongere en Hypatia van Alexandrië – beiden leefden in de 4e eeuw – laten zien. Voor aardse vrouwen zijn capaciteiten op het gebied van de filosofie twijfelachtig. Hesiodus’ grondgedachte kan dus in omgekeerde richting gewerkt hebben: dat het moreel slechte altijd veroorzaakt wordt door een gebrek aan verstand. Dan lijdt de soort die als moreel slecht geldt aan een gebrek aan intelligentie, wat haar ongeschikt maakt voor de filosofie.

==

De pre-Socratische periode

==

Het zijn vervolgens Thales en Anaximander van Milete, beiden van vóór 600 voor Christus, die op rationele wijze antwoorden trachten te vinden op fundamentele vragen naar het ontstaan en wezen van het zijn, de kosmos, onze aarde en de plaats van de mens daarin. Het woord filosofie – liefde voor wijsheid – is afkomstig van de iets later levende Pythagoras (± 580 – 500 v. Chr.). Pythagoras, afkomstig van het eiland Samos, richtte een eigen school op in Croton, een Griekse stad aan de zuidkust van Italië. Zijn school stond zowel voor mannen als vrouwen open. Er werd naast wiskunde en getallenleer een levenshouding van stilte, zelfreflectie en vegetarisme beoefend.

Er zijn geen geschriften van Pythagoras overgeleverd, maar het onderzoek van Mary Ellen Waithe, A History of Women Philosophers (1987), toont aan dat vrouwen bij hem een belangrijke rol speelden. Zo schreef Pythagoras de inspiratie tot zijn eigen filosofische inzichten toe aan Themistoclea, een priesteres uit Delphi. Hij trouwde met een van zijn eerste leerlingen, Theano uit Croton. Zij heeft een – grotendeels verloren gegaan – filosofisch werk op haar naam staan, Over vroomheid, waarin zij tracht Pythagoras’ getallenleer te verduidelijken. Zij bestrijdt de misvatting dat Pythagoras zou beweren dat alle dingen uit getallen zouden ontstaan. Zijn opvatting impliceert volgens haar dat de fysieke eigenschappen van de dingen in getallen uitgedrukt en daardoor in een ordening ondergebracht kunnen worden.

Uit de schaarse beschikbare gegevens blijkt dat Theano, evenals andere pythagoreërs, geloofde in het principe van een harmonie van het heelal, goddelijke rechtvaardigheid, onsterfelijkheid van de ziel en zielsverhuizing. De ziel van degene die de goddelijke morele wetten geschonden had, zou na de dood verhuizen naar een lagere diersoort. Stobaeus (5e eeuw n.Chr.) levert enkele gegevens die suggereren dat Theano seksueel genot, mits met de echtgenoot beleefd, zeker niet afwees. Vrouwen dragen in haar visie een grote verantwoordelijkheid voor de condities van het behoud van harmonie en rechtvaardigheid in de staat. Een uitspraak die aan Theano wordt toegeschreven, luidt: ‘Beter een op hol geslagen paard te zijn dan een vrouw die niet nadenkt.’

==

Andere vrouwen uit de eerste periode van Pythagoras’ school zijn Arignote, zijn dochter Myia, en Damo. Tekstfragmenten van deze en latere pythagoreïsche vrouwen suggereren dat zij zich tot taak stelden een sfeer van harmonie en rechtvaardigheid in het privéleven na te streven en te bevorderen, terwijl zij het als de taak van mannen beschouwen datzelfde binnen de staat te realiseren.

Verrassend is de opvatting van de oudste pythagoreërs – met name Philolaos – over onze aarde als bolvormig op een decentrale plaats in een eveneens bolvormig heelal. Het centrum van het heelal wordt gevormd door Hestia, de godin van het haardvuur. Zij geldt niet alleen als verpersoonlijking van een groot centraal vuur, maar ook van alle warmte en licht van dat vuur. Om Hestia heen cirkelen – met steeds grotere straal en binnen een uiterste, bolvormige begrenzing – een tegenaarde en onze aarde, de maan, de zon, vijf planeten en uiteindelijk de Olympos.

==

Deze visie op onze aarde betekent een eerste breuk met het geocentrische denken. Dit revolutionaire wereldbeeld werd door de latere pythagoreërs verworpen, maar heeft eeuwen later Copernicus tot zijn heliocentrische opvatting geïnspireerd.

Aristoteles beschrijft een stellingname van de latere pythagoreërs, waarin die in een starre tweedeling al het mannelijke met het licht, het goede en stabiele associëren, en al het vrouwelijke met duisternis, het slechte en veranderlijke. In de geschiedenis van de filosofie bestempelt deze dichotomie voor het eerst de vrouwelijke soort als principieel inferieur en de mannelijke als principieel superieur. Ze geldt ook tegenwoordig nog als paradigmatisch voor de associaties van het vrouwelijke met het irrationele en mannelijke met het rationele.

De school der pythagoreërs heeft nog enkele eeuwen bestaan en nog vele tientallen, ook vrouwelijke, leden gekend, onder wie Plato’s moeder Perictione. Kort zij hier nog vermeld dat de filosoof Parmenides (± 500 v.Chr.) afkomstig uit Elea, een Griekse stad in Zuid-Italië, zijn werk over het zijn presenteerde als een openbaring van een godin. Talrijk zijn de speculaties in de wetenschap over de identiteit van die godin; een behandeling van het fascinerende, maar moeilijk eenduidig te verklaren werk van Parmenides gaat de kaders van dit boek echter te buiten.

==

Het klassieke Athene

==

Het klassieke Athene had zich zo langzamerhand tot een centrum van filosofiebeoefening ontwikkeld. Duidelijk is te zien hoe daar twee tegenstrijdige opvattingen over vrouwen doorwerkten. Enerzijds werden vrouwen gezien als vertegenwoordigsters van het oloion genos, de verderfelijke soort, die onder controle gehouden moest worden. Volgens die versie golden vrouwen niet als zelfstandige rechtspersonen, maar als bezit van de vader of echtgenoot of een mannelijk familielid, die over haar leven of dood kon beschikken. Zonder toestemming van een man mochten zij zich niet buitenshuis begeven – en als ze daartoe toestemming verkregen, dan mocht dat meestal alleen gesluierd en onder geleide. Meisjes genoten gewoonlijk slechts onderwijs dat voor de huishouding noodzakelijk was en werden jong uitgehuwelijkt. Vrouwen golden niet als burgers en waren buitengesloten van de veelgeroemde Atheense democratie, die slechts voorbehouden was aan autochtone, mannelijke, vrije burgers. Jongens en mannen bepaalden het straatbeeld. Onder hen waren homoseksuele vriendschappen gangbaar; mannen genoten veelal onderwijs en gingen pas op latere leeftijd een huwelijk aan met het oogmerk om kinderen – vooral zonen – te genereren. De filosoof Socrates (469-399) trouwde zeer laat, verwekte toen hij ongeveer vijfenvijftig jaar was zijn oudste zoon en na zijn zestigste nog twee zoontjes.

Is Aspasia van Milete (5e eeuw v.Chr.) de geschiedenis ingegaan als prostituee en intrigante ten gevolge van dit negatieve vrouwbeeld? Het lemma over deze vrouw van de Griekse staatsman Pericles en later van de politicus Lysicles toont fraai de ambivalenties ten aanzien van vrouwen in deze tijd. Enerzijds werd Aspasia in komedies afgeschilderd als hoerenmadam (wellicht om op deze wijze haar echtgenoot schade te berokkenen), anderzijds wordt zij door Socratische auteurs als hetaire neergezet, een autonome en goed opgeleide vrouw, die met haar verbale en intellectuele vermogens een verleidelijke partner vormt bij feestelijke gelegenheden. Opvallend is hoezeer vrouw-zijn haast onlosmakelijk verbonden is met seksualiteit in deze tijd.

Andere en positievere voorbeelden van invloedrijke vrouwen zijn Perictione en Diotima. Diotima wordt voor het eerst opgevoerd in Plato’s Symposion. Latere auteurs die naar haar verwijzen zijn onder meer Lucianus, Aristides en Proclus, die echter allen teruggrijpen op Plato. Volgens deze bronnen zou zij oorspronkelijk uit Griekenland komen en ongeveer dertig jaar zijn geweest toen Socrates haar ontmoette. Of Diotima werkelijk heeft bestaan is bron van voortdurende disputen; zo betwijfelt Marsilio Ficino in Oratio Septima II (1485) dat een vrouw door Plato kan worden opgevoerd als filosoof en belangrijke leermeesteres van Socrates. In Plato’s Symposium treedt Diotima op als leermeesteres van Socrates in de liefde. In deze passage bevindt zich een uiteenzetting over de liefde die culmineert in een visioen van de absolute schoonheid, verwoord in één zin die een hele bladzijde beslaat. Diotima vertelt hier over de geboorte van Eros. Eros werd verwekt op de geboortedag van Aphrodite, godin van de liefde en de schoonheid. Geboren uit zijn menselijke moeder Penia (Armoede) en de goddelijke Poros (Overvloed) kwam Eros ter wereld als daimon, een spirituele entiteit. Diotima interpreteert Eros als scheppingsdrang, of de drang te verwekken. Zij betrekt deze begeerte zowel op lichamelijke zaken als op de wijsbegeerte. Ook een filosoof die streeft naar ware kennis houdt zich bezig met Eros. Eros behelst een natuurlijke weg om onsterfelijk te worden. Bij Diotima is ieder mens vruchtbaar: sommigen verwekken kinderen, anderen wetten en weer anderen ware Ideeën. Deze tekst behoort tot de hoogtepunten van Plato’s werk, maar over de persoon Diotima tasten wij in het duister. Zou het niet mogelijk kunnen zijn dat Plato de naam van Diotima als schuilnaam gebruikte voor zijn moeder Perictione? Perictione gold als een begaafde leerling uit de school van Pythagoras. Dat Plato (427-347) een leerling was van Socrates is algemeen bekend, maar minder bekend is dat zijn moeder Perictione zijn andere grote leermeester was. Zouden de woorden van Plato’s Diotima, een ‘vreemdelinge uit Mantinea’, niet een indrukwekkend eerbetoon kunnen zijn aan het gedachtegoed van zijn moeder? In het algemeen vermeed men het nog levende vrouwen in het openbaar bij naam te noemen.

Niet alleen bij de pythagoreërs, maar ook bij Plato valt zo een ambivalentie met betrekking tot vrouwen te bespeuren. De opvatting dat de intellectuele kwaliteiten van vrouwen in principe evenzeer te waarderen zijn als die van mannen werkt hij expliciet uit in zijn Politeia (De Staat). Terwijl traditioneel aan mannen en vrouwen als soort bepaalde eigenschappen werden toegeschreven – op grond waarvan vrouwen geen deel konden hebben aan het staatsbestuur – differentieert Plato naar eigenschappen van individuele personen en komt dan tot de conclusie

==

dat er in het bestuur van de staat geen enkele taak speciaal weggelegd is voor de vrouw als vrouw of voor de man als man. In beiden heeft de natuur haar gaven op gelijke wijze uitgestrooid, en zowel de vrouw als de man is door de natuur tot alle taken geroepen, al dient erkend te worden dat de vrouw in alle moet onderdoen voor de man.

(Uit: Politeia)

==

Hier ziet Plato het expliciet als een taak van de wetgever om ook voor het vrouwelijke deel van de samenleving een zelfverwerkelijking mogelijk te maken die theoretisch en in uitzonderlijke gevallen zelfs zou kunnen culmineren in het koningschap. In lijn daarmee ontwikkelt hij vervolgens een plan van gelijke kansen – waaronder vrijstelling van huishoudelijke arbeid en kinderoppas – om het voor competente vrouwen mogelijk te maken leidinggevende posities in de staat te bekleden. Nu zijn er bij Plato, zoals ook uit het laatste zinsdeel van de geciteerde tekst blijkt, wel degelijk teksten aan te wijzen waarin een zekere minachting voor vrouwen doorklinkt. Dat geldt bijvoorbeeld voor zijn geschrift De wetten. Zijn ambivalente houding is wellicht toe te schrijven aan zijn positie als zoon van de begaafde en ontwikkelde moeder Perictione en als burger van een samenleving waarin vrouwen gewoonlijk als domme en rechteloze wezens golden. Met zijn pleidooi voor deelname aan het stadsbestuur van daartoe geschikte vrouwen is Plato zijn tijd in elk geval ver vooruit geweest.

Het werk van Plato’s leerling Aristoteles (384-322) kenmerkt zich door een grotere empirische gerichtheid en staat meer in lijn met de moderne wetenschapsbeoefening. Zijn autoriteit woog eeuwenlang zo zwaar dat een uitspraak van hem op zichzelf als argument kon gelden, bijvoorbeeld in middeleeuwse disputen. Dat lot trof ook zijn opvatting over vrouwen als behorende tot een principieel inferieure soort: ‘We moeten de vrouwelijke natuur opvatten als gebrekkig’ zegt hij in zijn De Generatione Animalium. Aan zijn onjuiste biologische veronderstelling dat de vrouw ten aanzien van de voortplanting uitsluitend een passieve rol speelde en alleen een soort nest was waarin de man, de actieve en volmaakte, zijn zaad deponeerde, koppelde hij de opvatting dat de vrouw slechts een beperkt oordeelsvermogen bezat en in geestelijk en zedelijk opzicht inferieur was aan de man. In diezelfde context vormde slavernij in Aristoteles’ ogen een volkomen acceptabel maatschappelijk verschijnsel: het betrof immers slechts een inferieure soort die de gave van het zelfstandig nadenken, to bouleutikon, volledig miste.

Het is de cynicus Diogenes uit Sinope die brak met het superioriteitsgevoel van de ene soort mens boven de andere. Deze Diogenes geniet nog altijd bekendheid als de man die in de jaren 340-330 in Athene in een ton woonde: een wijs mens, zei hij, moest naar de natuur leven, en had maar weinig nodig. Het zijn vooral zijn leerling Crates en diens vrouw Hipparchia die in een rondtrekkend bestaan Diogenes’ boodschap van een principiële gelijkwaardigheid van alle mensen – rijk en arm, vrij mens of slaaf, man of vrouw – trachtten te verdiepen en verbreiden. Hipparchia (ca. 300 v.Chr.) was een moedige, non-conformistische strijdster voor gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen, zoals uit het aan haar gewijde lemma blijkt.

De stad Athene bleef lange tijd een centrum van filosofiebeoefening. Zo stichtte de filosoof Epicurus tegen 300 v.Chr. in zijn tuin bij Athene een school, die hij ook voor vrije vrouwen, slaven en prostituees openstelde. Epicurus’ leer van ataraxia (onverstoorbaarheid) sloot lichamelijkheid en seksualiteit niet uit, zoals veel filosofieën in deze tijd, maar beschouwde ze als belangrijk voor een gelukkig leven. Epicurus genoot binnen deze school een welhaast godsdienstige verering. Over de andere leden van die gemeenschap weten we slechts weinig. Zo hebben de geschriften van de scherpzinnige hetaire Leontion de gemoederen nog eeuwenlang geprikkeld, maar ook haar werk is voor ons verloren gegaan. Leontion is, evenals Aspasia, de geschiedenis ingegaan als een autonome vrouw die filosofische scherpzinnigheid koppelde aan vrije seksualiteit. Het lemma over Leontion omschrijft het misprijzen voor vrouwen zoals zij, naast een geringe waardering voor haar scherpe tong. Vrouw en intellectueel zijn vergt in deze tijd een grote dosis eigenzinnigheid en de moed om buiten de gebaande paden te treden.

==

Het klassieke Rome ten tijde van de republiek

==

Het klassieke Rome had zich in de loop der tijd via talrijke oorlogen tot het centrum van een wereldmacht ontwikkeld. Evenals in Griekenland waren vrouwen in de Romeinse rechtstaat nooit sui iuris: altijd werden zij vertegenwoordigd door een vader, echtgenoot of een ander mannelijk familielid. Meisjes uit de hogere klassen genoten veelal wel onderwijs, maar zij werden vaak al vóór de eerste menstruatie uitgehuwelijkt. Daags voor de bruiloft offerden zij hun poppen als afscheid van hun kindertijd. De bruidegom was gewoonlijk wat ouder, had veelal meer onderwijs genoten en kon al seksuele ervaring opgedaan hebben met slavinnen, hetairen en seksegenoten – een vrijheid die hij ook tijdens het huwelijk behield.

De jurist, politicus en filosoof Cicero (106-43 v.Chr.) maakte de Griekse filosofie voor het Latijnse taalgebruik van zijn Romeinse medeburgers toegankelijk. Een schets van de gang van zaken in zijn gezin geeft een indruk van de verhoudingen binnen een bevoorrecht Romeins gezin. Cicero had in Rome een goede opleiding genoten en studeerde enkele jaren aan de vermaarde academies van Athene en Rhodos, plaatsen met vermaarde academies. Toen hij tegen de dertig liep, trad hij in het huwelijk met een zekere Terentia. Rond het jaar 76 werd hun dochter Tullia geboren; in 65 volgde een zoon, Marcus.

Tullia was Cicero’s lieveling. Ze was intelligent en genoot een behoorlijke dosis basisonderwijs. Een uitgebreidere opleiding zat er echter niet in. Vader Cicero arrangeerde in 63 – Tullia zal zo’n dertien jaar geweest zijn – een huwelijk met een bemiddelde, oudere man. Deze eerste echtgenoot stierf enkele jaren na hun trouwen. Tullia’s tweede, wederom gearrangeerde huwelijk met een nog rijkere man, liep al gauw op een echtscheiding uit. Ook een derde, in afwezigheid van Cicero door moeder en dochter georganiseerd huwelijk, bracht Tullia niet veel geluk: haar eerste kind overleed kort na de geboorte en haar echtgenoot Dolabella bleek een schuinsmarcheerder. Ook dit huwelijk hield geen stand, en de inmiddels weer zwangere Tullia nam haar intrek bij haar vader. Zij stierf in februari 45 in het kraambed, Cicero in diepe rouw achterlatend.

De opvoeding en opleiding van zoon Marcus verliep aanvankelijk onder supervisie van vader Cicero, maar Marcus had weinig zin om te leren en ontwikkelde zich tot een ijdele en extravagante man. Hij studeerde enige tijd in Athene, waar hij vooral bekendheid genoot als dronkaard. Toch bekleedde hij later een aantal hoge overheidsposities, waaronder het consulaat, hetgeen hij volgens Seneca vooral aan zijn vader te danken had.

Cicero wilde met zijn deels verloren gegane werk De Re Publica Plato’s Politeia evenaren. Plato had in zijn Politeia gepleit voor hoger onderwijs voor vrouwen en de mogelijkheid overheidsfuncties te bekleden mits zij over de intelligentie daartoe beschikten. Cicero bracht deze ideeën echter niet in de praktijk. Zijn intelligente en beminde dochter genoot slechts kort onderwijs en werd al jong uitgehuwelijkt. De idealen uit het pythagoreïsch gedachtengoed die Plato verwoordt, pasten blijkbaar niet in de Romeinse maatschappelijke realiteit. Anderzijds toont Emily Hemelrijk in haar studie Matrona Docta genoegzaam aan dat menige matrona (getrouwde vrouw) uit de gegoede milieus zich ook tijdens haar huwelijk intellectueel ontwikkelde, veelal in de filosofie, zij het nooit met de intentie en mogelijkheid die kwaliteiten in het openbare leven toe te passen.

==

Het Romeinse keizerrijk

==

Vanaf het jaar 27 voor Christus is het Romeinse Rijk een keizerrijk. De eerste keizer, Augustus, spande zich in voor de bevordering van vrede, veiligheid en bloei van zijn rijk, en met succes. De kwaliteit waarmee zijn opvolgers in de loop der eeuwen Rome bestuurd hebben, is verschillend geweest. De heerschappij van de wrede keizer Nero (54-68 n.Chr.) vormt een berucht dieptepunt: talloze mensen liet hij vermoorden, zelfs zijn eigen moeder. De geschiedschrijver Tacitus beschrijft hoe Nero zijn leraar de filosoof Seneca in het jaar 65 tot zelfmoord dwong.

Niet alle vrouwelijke filosofen uit deze periode zijn tot onbekendheid veroordeeld. Zo is keizerin Julia Domna (170–217) vermaard geworden als ‘de filosoof Julia’. Julia Domna was afkomstig uit Emesa in Syrië. Op zeventienjarige leeftijd werd zij uitgehuwelijkt aan de vijfentwintig jaar oudere gouverneur Septimius Severus. Zij kregen twee zonen, Bassianus – later bekend geworden als Caracalla – en Geta. Toen Severus in 193 in triomf als keizer Rome binnenreed, verwierf zijn vrouw de titel Augusta: Keizerin Julia Domna.

Beiden hebben een aantal grote publieke werken op hun naam staan – zo heeft Julia Domna de ontmoetingshal voor vrouwen op het Forum Trajani en de Vestatempel laten herstellen. Zij moet in het hele Romeinse Rijk grote naamsbekendheid genoten hebben, al was het maar omdat haar naam op munten, publieke gebouwen en beelden stond. Uiteindelijk werd zij zelfs goddelijk verklaard. Haar tijdgenoot, de filosoof Flavius Philostratus, benadrukte haar filosofische begaafdheid. Hij noemde haar ‘de filosoof Julia’. Philostratus maakte deel uit van een kring van filosofen, astrologen en andere wetenschappers rond Julia Domna. Hoewel zij zelf niets heeft gepubliceerd, kunnen wij ons toch wel enig idee vormen van haar filosofische opvattingen door middel van de opdracht die zij aan Philostratus gaf om een biografie van de filosoof Apollonius van Tyana te schrijven. Apollonius was een neopythagoreër uit de 1e eeuw, die een leven van armoede, kuisheid en vegetarisme leidde, maar ook veel grote reizen maakte, onder andere naar Babylon, India en Egypte. Evenals Plato beschouwt hij de ziel van de mens als onsterfelijk en gevangen in een sterfelijk lichaam. Wijsheid, moed, gematigdheid en rechtvaardigheid zijn deugden die in de praktijk moeten blijken. Rechtvaardigheid vereist het niet alleen jezelf te onthouden van onrecht, maar ook zelf te doen wat rechtvaardig is en anderen ertoe aan te zetten rechtvaardig te handelen. Daarbij kan filosofie een leidraad zijn: zowel voor de privépersoon, als voor wie politieke macht uitoefent. Het is duidelijk dat Julia Domna door middel van haar opdracht aan Philostratus deze boodschap van Apollonius grotere bekendheid wilde verlenen. Zo heeft deze keizerin van een wereldrijk zich niet alleen als een beschermvrouwe, maar ook als een dienares van de filosofie geprofileerd.

==

Net als de Europese filosofie die ontstond in de Griekse en Romeinse Oudheid, kende de Chinese filosofie een praktische inzet. Het Chinese denken legt zich toe op het leven in een geordende maatschappij in een gerichtheid op de alledaagse werkelijkheid en de omgang met de medemens. Het lemma over Ban Zhao, een invloedrijke vrouw aan het Chinese hof, illustreert dat. Ban Zhao, wier vader Ban Biao kennelijk prijs stelde op een gedegen klassieke opleiding voor zijn dochter, zette na de dood van haar vader en haar broer Ban Gu het werk aan de Hanshu, geschiedenis van de Han-dynastie, voort. Nadien trad zij op als lerares aan het keizerlijk hof. Zij schreef ook ethische traktaten in verhalende vorm, die levenswijsheden bevatten en adviezen over hoe zich te gedragen. Haar denken is – in overeenstemming met de leer van Confucius – gericht op het in stand houden van balans in het leven, op harmonie en orde, een gedachte die ook bij Griekse filosofen aan te treffen is. Haar autonome levenswijze en het belang dat zij hechtte aan onderwijs is voor Chinese vrouwen na haar van groot belang geweest.

==

Op het Europese continent van de eerste eeuwen van onze jaartelling wint geleidelijk aan het monotheïsme aan invloed. De vrouwelijke denkers die we vanaf deze tijd ontmoeten, onderscheiden zich in belangrijke mate van hun voorgangsters. Het zijn deugdelijke en gelovige vrouwen, die wars lijken van seksualiteit en lichamelijkheid. Of dat slechts een kwestie is van representatie of dat vrouwelijke intellectualiteit in de Oudheid een extreme vrijzinnigheid veronderstelde die een deugdzame levenswijze uitsluit, is vooralsnog onopgehelderd.

In het lemma gewijd aan Macrina de Jongere (327–379) maken wij kennis met de eerste christelijke filosofe. Hoewel wij niet beschikken over geschriften van haar hand, geeft de biografie Vita Macrinae, geschreven door haar broer Gregorius van Nyssa, een indrukwekkend beeld van deze diep gelovige filosofe. Interessant aan haar filosofie is dat die niet gericht is op het hiernamaals, maar gekenmerkt wordt door grote sociale bewogenheid. Volgens Macrina verwijst de menselijke ziel naar God en verlangt ze naar het goddelijke. Bovendien wordt ze erdoor geleid, zodat we niet gaan dolen. Wijsheden omtrent de ziel, God en de dood kunnen in deze tijd door vrouwen nauwelijks worden verkondigd: denkers als Macrina ‘overstijgen de natuur’, zoals haar broer het formuleerde.

Ook aan de charismatische filosofe, wis-, schei- en sterrenkundige Hypatia van Alexandrië (ca. 355–415), directeur van de Alexandrijnse Platoonse school, is een apart lemma gewijd. Haar leer is weliswaar uitdrukkelijk gericht op een transcendente werkelijkheid, maar bestaat evenzeer als het werk van haar voorgangsters uit morele voorschriften. Zij werd in 415 op afschuwelijke wijze door fanatieke christenen gelyncht. Heden ten dage is zij de schutspatroon van vrouwelijke filosofen geworden en dragen twee tijdschriften voor feministische filosofie haar naam. In 2009 is er een film uitgebracht over haar leven, Agora van regisseur Alejandro Amenábar.

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Code, L. (red.), Encyclopedia of Feminist Theories. Londen, Routledge, 2003

Hemelrijk, E., Matrona Docta. Londen en New York, Routledge, 1999

Hesiodus, Works and Days. Vertaling uit het Grieks door Cooke, T.

Homerus, Odyssee

Laes, Chr. en Strubbe, J., Jeugd in het Romeinse rijk. Jonge jaren, wilde haren? Leuven, Davidsfonds, 2008

Nussbaum, M., The Therapy of Desire. Theory and Practice in Hellenistic Ethics. Princeton, Princeton University Press, 1994

Pellikaan-Engel, M., Het recept van Calypso. Klassieke teksten in een hedendaags filosofisch perspectief. Budel, Damon, 2004

Plato, Politeia

Stobaeus, Florilegium. Eerste gedrukte uitgave door Franciscus Trincavelli Venetië, 1535

Waithe, M.E. (red.), A History of Women Philosophers. Vol.1/600B.C.-500A.D. Dordrecht, Boston en Lancaster, Martinus Nijhoff/Kluwer, 1987

==

auteur: Maja Pellikaan-Engel

Aspasia van Milete (5e eeuw v.Chr.)

Volgens de overlevering een leermeesteres in de welsprekendheid en wijsbegeerte in het 5e-eeuwse Klassieke Athene.

==

==

Volgens biografieën uit de Oudheid was Aspasia van Milete een beeldschone, intelligente jonge vrouw die in gesprek verkeerde met de politieke en wijsgerige intelligentsia van het 5e-eeuwse Athene. Als hoogopgeleide en onafhankelijke hetaire kwam zij in contact met de hoofdfiguren van haar tijd, onder wie de filosoof Socrates (ca. 469-399 v.Chr.). Ook ontmoette zij de staatsman Pericles (ca. 495-429 v.Chr.), met wie zij waarschijnlijk een zoon, Pericles de Jongere, kreeg. Na Pericles’ dood in 429 werd zij de partner van de politicus Lysicles, die kort daarop in 428/427 bij een veldslag om het leven kwam.

Vrijwel geen van deze biografische gegevens is historisch verifieerbaar. Ook heeft Aspasia geen schriftelijke neerslag van haar gedachtegoed nagelaten. De weinige beschikbare overgeleverde bronnen over haar leven geven een door sociaal-politieke omstandigheden en genreconventies sterk gekleurd beeld – een beeld dat vervolgens door de eeuwen heen is overgenomen en versterkt. De vroegste biografieën (van bijvoorbeeld Plutarchus) zijn relatief lang na haar dood verschenen (1e eeuw n.Chr.) en volgens recente inzichten in de biografische traditie van de Oudheid van dubieus gehalte.

Dit alles maakt het buitengewoon moeilijk om een beeld van de historische Aspasia te reconstrueren. In een samenleving waarin het de voornaamste deugd van een vrouw was om onbesproken te blijven, was Aspasia een omstreden vrouw. De ironie van de geschiedschrijving wil dat zij, juist doordat zij zo de aandacht trok, een van de meest ongrijpbare figuren uit de Oudheid geworden is.

==

Aspasia werd geboren in Milete, een Ionische stad aan de westkust van Klein-Azië. Een vroeg 4e-eeuwse Attische grafinscriptie die informatie bevat over Aspasia’s bloedverwanten, lijkt uit te wijzen dat Aspasia zich op jonge leeftijd, rond 440 v.Chr., in Athene vestigde. Zij verkreeg daarmee de status van metoik, een inwonende vreemdeling zonder volledige burgerrechten. Rond 445 trok Aspasia in bij de Atheense staatsman Pericles, die kort daarvoor van zijn eerste vrouw was gescheiden. Pericles had te kampen met politieke vijanden die aanhoudend procedeerden tegen prominente figuren uit zijn vriendenkring. Latere bronnen maken dan ook melding van een proces tegen Aspasia wegens godslastering, aangespannen door de komedie-dichter Hermippus.

Algemeen wordt aangenomen dat Aspasia de moeder is van Pericles’ jongste zoon, hoewel er geen bronnen zijn die dit bevestigen. Een saillante kwestie, aangezien het juist Pericles was die in 451/450 het burgerschap wettelijk nauwer aan banden had gelegd en daarmee het statusverschil tussen burgers en metoiken had vergroot: een relatie tussen Atheens staatsburger en metoik kon niet langer bezegeld worden met een erkend huwelijk en alleen een kind met twee Atheense ouders kon aanspraak maken op burgerrechten. Pericles’ eigen wet zou daarmee van Aspasia een concubine en van hun beider zoon, Pericles de Jongere, een bastaard hebben gemaakt. Volgens een latere traditie zouden de Atheners, toen Pericles in 429 zijn beide wettige zonen uit zijn eerste huwelijk verloor, een uitzondering op de burgerschapswet hebben toegestaan en zijn bastaardzoon tot Atheens burger en wettige erfgenaam hebben gemaakt.

Pericles stierf in de herfst van 429 aan de pestepidemie die op dat moment Athene teisterde. Niet veel later leefde Aspasia kortstondig samen met de Atheense generaal Lysicles, bij wie ze mogelijk nog een zoon kreeg. Hier houden de biografische gegevens over Aspasia op. Het is niet bekend of Aspasia nog leefde in 406, toen haar zoon Pericles de Jongere als een van de berechte generaals in het Argenusen-proces ter dood werd veroordeeld.

==

Leermeesteres in welsprekendheid en wijsbegeerte?

Het beeld van Aspasia zoals dat aan ons is overgeleverd, is vermoedelijk in een vroeg stadium vormgegeven door de Oude Komedie, een vorm van politiek-satirische revue. Een aantal passages dat Aspasia vermeldt, vormt de enige bron over haar leven uit haar tijd. In verschillende komedies, zoals de fragmentarisch overgeleverde stukken van Callias, Cratinus, Eupolis en Hermippus, maar ook in het beter bewaarde werk van Aristophanes, is Aspasia onderwerp van spot en laster. Deze teksten hebben gemeenschappelijk dat zij Pericles persoonlijk aanvallen.

De gemeenplaats dat Pericles zijn redenaarskunsten van Aspasia heeft geleerd is terug te voeren op een grap uit Callias’ Gevangenen. Het is in de Griekse geschiedsopvatting gebruikelijk te zeggen dat politici hun kunst van een wijze raadgever hadden geleerd; de representatie van Aspasia als leermeesteres van Pericles is een parodie op deze traditie – een metoikenvrouw als leermeester! – die waarschijnlijk weinig meer beoogde dan Pericles in diskrediet te brengen. Ook de vermeende rechtszaak tegen Aspasia is vermoedelijk door soortgelijke processen in de biografische traditie terechtgekomen.

==

Een terugkerend motief in de Oude Komedie is de grote invloed die Aspasia op het politieke beleid van Pericles zou hebben gehad. In de Acharniërs (425 v.Chr.) legt Aristophanes de schuld voor het uitbreken van de Peloponnesische Oorlog (431–404 v.Chr.) bij Aspasia: het conflict zou zijn ontstaan door het ontvoeren van prostituees over en weer, onder wie twee prostituees van hoerenmadam Aspasia – een parodie op de gemeenplaats dat oorlogen veroorzaakt worden door vrouwen en de notie dat militaire geschiedenis te herschrijven is als een geschiedenis van vrouwenroof. Een latere overlevering bij de geschiedschrijver Duris van Samos (ca. 350–ca. 281), waarin Aspasia Pericles tot verschillende Atheense militaire interventies zou hebben aangezet, is op dit soort passages terug te voeren.

De passage uit de Acharniërs bevat ook de kiem voor een andere dominante lijn in de traditie: de geseksualiseerde, misschien zelfs seksistische, representatie van Aspasia. In de Oude Komedie wordt zij steevast aangeduid als prostituee en hoerenmadam – wederom vermoedelijk gericht tegen Pericles, die de metoik Aspasia verkoos boven zijn Atheense echtgenote. Deze twee motieven – Aspasia’s invloed op Pericles en haar geseksualiseerde identiteit – vormen waarschijnlijk de basis van de latere beeldvorming van Aspasia.

==

Aspasia gezien door de ogen van de Socratici

==

Een tweede fase in de beeldvorming rond Aspasia wordt ingeluid door de Socratische auteurs in de 4e eeuw voor Christus. Aan het beeld dat zij construeren heeft Aspasia haar plaats in de geschiedenis van de wijsbegeerte te danken. Bij deze Socratische auteurs wordt Aspasia’s geseksualiseerde identiteit voor het eerst filosofisch productief gemaakt. Zij presenteren zich als leerlingen van Socrates die, net als Aspasia, niets op schrift hebben nagelaten. Aspasia figureert als personage in de zogeheten Socratische dialogen: wijsgerige dialogen waarin gesprekspartners in een vraaggesprek gezamenlijk tot dieper inzicht proberen te komen. Naast de bekende Socratici Plato (427–347 v.Chr.) en Xenophon (ca. 430–356 v.Chr.), zijn er ook de Kleine Socratici, onder wie Antisthenes (ca. 445–360 v.Chr.) en Aeschines van Sphettus (4e eeuw v. Chr.). Beide Kleine Socratici hebben een filosofische dialoog Aspasia op hun naam staan die niet, of zeer fragmentarisch, is overgeleverd.

Deze wijsgerige traditie portretteert Aspasia niet als prostituee, maar als hetaire. Hetairen zijn chique gezelschapsdames, die – anders dan de getrouwde burgervrouwen in het klassieke Athene – een maatschappelijke beweegruimte, autonomie en culturele vorming genoten die enigszins vergelijkbaar was met die van mannen. Deze identificatie van Aspasia als hetaire is aanmerkelijk minder vijandig dan de aanduiding als hoer, maar ook hiervoor ontbreekt solide bewijs. Bovendien past deze representatie goed in de Socratische literatuur die wordt bevolkt door al dan niet fictieve vrouwen uit de zogeheten arbeidende klasse: van priesteressen (Diotima) en vroedvrouwen (Socrates’ moeder) tot koppelaarsters en hetairen (Theodote). Deze vrouwen, die zich allen bezighouden met biologische reproductie, fungeren als tegenhanger van Socrates, die claimt gespecialiseerd te zijn in soortgelijke processen op het terrein van de ziel, de deugd en de wijsheid. Veel van de verwijzingen naar Aspasia kunnen in dit licht worden gelezen.

Plato’s Menexenus laat Socrates een grafrede van de hand van Aspasia citeren, waarin zij de stad Athene en haar geschiedenis roemt. Deze dialoog haakt niet alleen in op het leermeesteres-motief uit de Oude Komedie, maar moet ook gelezen worden in het kader van Plato’s kritiek op de retorica. De ‘geciteerde’ grafrede van Aspasia lijkt een indrukwekkende modelredevoering te zijn, maar is in wezen een persiflage op een redevoering van lege frasen en holle retoriek; Plato lijkt daarmee te zeggen dat dit een kunstje is dat iedereen kan leren.

Tegenover deze negatieve representatie bij Plato en Antisthenes staat Aeschines’ dialoog Aspasia die, hoewel onvolledig overgeleverd, de traditie in de Oudheid sterk beïnvloed heeft. Recente reconstructies van deze dialoog suggereren dat het personage Aspasia zinnelijke begeerte (eros) ziet als een weg naar morele voortreffelijkheid, analoog aan de manier waarop later Diotima in Plato’s Symposium eros als de drijvende kracht van de filosofie zal voorstellen. Aeschines’ Aspasia zet haar fysieke schoonheid als een sirenenzang in om eros te doen ontwaken in haar mannelijke gesprekspartners en deze zinnelijke drift vervolgens te kanaliseren tot een begeerte naar politieke voortreffelijkheid. Representaties van Aspasia als filosofe, zoals in boek 13 van Athenaeus’ Tafelgesprekken met sofisten (2e/3e eeuw n.Chr.) gaan vermoedelijk terug op Aeschines van Sphettus.

==

De schim van Aspasia in de westerse post-klassieke traditie

De verhouding tussen Pericles en Aspasia blijft in de latere biografische traditie vaak centraal staan, te beginnen bij Plutarchus, die Pericles’ excessieve liefde voor de courtisane thematiseert. Het is vooral deze Aspasia, de uitzonderlijk begaafde en vrijgevochten vrouw in een controversiële verhouding met de grootste staatsman uit de Atheense geschiedenis, die in de literaire fictie vanaf de Romantiek figureert. Zij is terug te vinden in de Aspasia-gedichtencyclus van Giacomo Leopardi (1834), romans als Pericles and Aspasia van Walter Savage Landor (1836), en toneelstukken als The Athenian Women van George Cram Cook (1918).

Eén passage uit Aeschines’ Aspasia, waarin Aspasia als filosofe wordt voorgesteld, heeft via een citaat in Cicero’s De Inventione de latere westerse traditie bereikt. Deze passage was onder meer bekend bij Héloïse (ca. 1100–1164), die in een brief aan Abélard weigert zich te conformeren aan conventionele vrouwenrollen en Aspasia de filosofe en courtisane tot voorbeeld verheft.

==

Aspasia in socratische dialoog

==

In een dialoog, geschreven door Aeschines de Socraticus, onthult Socrates dat Aspasia aan Xenophons vrouw en Xenophon zelf de volgende vragen voorlegt:

==

‘Vertel me, vrouw van Xenophon, als jouw buurvrouw een beter gouden sieraad had dan jij, welke zou jij liever hebben: dat van haar of van jou?’

‘Dat van haar’, antwoordde ze.

‘En als ze gewaden en andere damesbijouterie had, duurder dan de jouwe, welke zou je liever hebben?’

‘Die van haar natuurlijk’, antwoordde ze.

‘En als ze nu een betere man had dan jij, welke zou je liever hebben?’

Hierop bloosde de vrouw. Aspasia wendde zich tot Xenophon.

‘Xenophon, als jouw buurman een beter paard had dan het jouwe, welke zou jij liever hebben?’

‘Dat van hem.’

‘En als hij een betere boerderij had dan jij, welke zou je liever hebben?’

‘De betere natuurlijk’, zei hij.

‘En als hij een betere vrouw had dan jij, welke zou je liever hebben?’

Hier viel ook Xenophon stil.

Toen zei Aspasia, ‘Aangezien jullie allebei hebben nagelaten mij het enige dat ik wilde horen te zeggen, zal ik zelf zeggen wat jullie allebei denken. Jij, mevrouw, wil de beste man, en jij, Xenophon, wil boven alles de beste vrouw. Daarom zullen jullie, tenzij jullie het voor elkaar krijgen dat er geen betere man of vrouw op aarde is, altijd verstoken zijn van wat jullie als het beste beschouwen: dat jij de man bent van de beste vrouw, en dat zij getrouwd is met de beste man.’

(Uit: Over de inventio ca. 87 v.Chr.)

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Antiek

Aristophanes, Acharniërs

Plato, Menexenus

Plutarchus, Het Leven van Pericles

==

Modern

Bicknell, P.J., ‘Axiochus Alkibiadou, Aspasia and Aspasios’, in: Acta Classica 51 (1982): 240-250

Ehlers, B., Eine vorplatonische Deutung des sokratischen Eros: Der Dialog Aspasia des Sokratikers Aischines. München, Beck, 1966

Henry, M.M., Prisoner of History. Aspasia of Miletus and her Biographical Tradition. New York en Oxford, Oxford University Press, 1995

Kornemann, E., Grosse Frauen des Altertums. Im Rahmen zweitausendjährigen Weltgeschehens. Bremen, Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung, 1958

Loraux, N., La Grèce au Féminin. Parijs, Les Belles Lettres, 2003

==

auteur: Tazuko Angela van Berkel

Hipparchia (ca. 300 v.Chr.)

Griekse filosofe uit de school der cynici, non-conformiste die opkwam voor een principiële gelijkwaardigheid van alle mensen: rijk en arm, mannen en vrouwen, vrije mensen en slaven.

==

==

Hipparchia was afkomstig uit Maroneia – een Griekse stad aan de Zuidkust van Thracië. Zij was van goeden huize. Via haar broer Metrocles, een leerling van de filosoof Crates, leerde zij deze in lompen gehulde cynicus kennen. Zij raakte geheel in de ban van diens persoonlijkheid, opvattingen en leefwijze. Hipparchia besloot hem te volgen en wilde met hem trouwen, tot wanhoop van haar ouders, die een nettere huwelijkskandidaat prefereerden. Toen Hipparchia met zelfmoord dreigde als zij haar zin niet kreeg, smeekten zij Crates hun dochter op andere gedachten te brengen. Crates deed zijn best, maar kon haar met woorden niet overtuigen. Ten slotte trok hij voor haar ogen al zijn kleren uit en zei:

==

Dit is de bruidegom, dit is zijn bezit, neem daarover nu je beslissing; want wij kunnen geen partners zijn, tenzij ook wat betreft dezelfde levenswijze.

(Uit: Leven en leer van beroemde filosofen)

==

Hipparchia nam haar besluit, trok dezelfde soort haveloze kleren aan als Crates droeg en trad als Crates’ levensgezellin toe tot de kring der cynische filosofen.

==

Hipparchia als Cynisch filosofe

De cynici vormden in de 4e eeuw voor Christus in Athene een provocerende protestbeweging tegen alle maatschappelijke rangen en standen, conventies en normen (nomoi). Zij streefden een herwaardering van en terugkeer naar de autonome regels van de natuur (fusis) na – een ideaal van schaamteloosheid (anaideia) dat door de gezeten burgerij als aanstootgevend werd veroordeeld, maar dat in feite een moeizame oefening (askèsis) vereiste.

De bekendste vertegenwoordiger van deze stroming is Diogenes (± 400–325), afkomstig uit Sinope, aan de zuidkust van de Zwarte Zee. Lange tijd verbleef hij in Athene, waar hij in een ton gewoond zou hebben en met zijn cynische (letterlijk: hondse) levenswijze de burgers shockeerde. Het was echter vooral zijn leerling Crates (± 365-280), afkomstig uit Thebe, die de cynische levenspraktijk naar een hoger plan heeft willen verheffen. Ook hij predikte een leven naar de natuur, van vrijwillige armoede en onafhankelijkheid. Daarnaast was hij een charismatisch persoon die al rondtrekkend mensen placht te troosten en te bemoedigen, en vijanden trachtte te verzoenen.

Met deze Crates trok Hipparchia barrevoets door het leven. Zij sliepen vaak onder de blote hemel, terwijl in Athene de zuilengalerijen enige beschutting boden. Daarbij leefden zij, volgens het principe van de anaideia, openlijk samen. Zij kregen een zoon (Pasicles) en volgens de oude lexicograaf Suda ook een dochter, wier naam niet genoemd wordt. Hun sobere levensstijl stond in dienst van het streven naar medemenselijkheid en wijsheid.

==

Stellingname voor gelijkwaardigheid

==

Hipparchia’s claim op het zelfbeschikkingsrecht ten aanzien van een huwelijkspartner was in strijd met het recht van die tijd, volgens welke een meisje of vrouw nooit sui iuris was. Een vrouw was geen zelfstandig rechtspersoon; altijd was zij eigendom van vader, echtgenoot of mannelijke verwant. Dat zij als vrouw – in sjofele kledij gehuld – het cynische uitgangspunt uitdroeg van een principiële gelijkwaardigheid van alle mensen, rijk en arm, vrije burgers en slaven, was voor velen ronduit shockerend. Haar stellingname ten aanzien van het recht op een principiële gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen lokte ook bij vooruitstrevende filosofen negatieve reacties uit.

Diogenes Laërtius tekent in zijn eerder geciteerde Leven en leer van beroemde filosofen de volgende anekdote op. Hipparchia leefde openlijk met Crates samen en vergezelde hem bij symposia – hetgeen ongebruikelijk was. Bij een dergelijke gelegenheid zou ze eens de kritiek van de filosoof Theodorus op haar aanwezigheid gepareerd hebben met de volgende woorden: ‘Als men bij een bepaalde daad van Theodorus hem niet van onrecht beschuldigt, kan men ook Hipparchia niet van onrecht beschuldigen als ze hetzelfde doet.’ Dat was een uitspraak van revolutionaire strekking voor die tijd, maar ook het vervolg van het verhaal is interessant. Hipparchia daagt Theodorus intellectueel uit met de redenering: ‘Als Theodorus zichzelf een klap geeft, doet hij geen onrecht. Als Hipparchia Theodorus een klap geeft, doet ze dus ook geen onrecht.’ Theodorus geeft geen weerwoord op haar stellingname, maar trekt haar kleren omhoog. Daarmee maakt hij haar het verwijt dat zij haar plaats als vrouw niet kent: ‘Is dit de vrouw die het schuitje bij de weefstoel heeft verlaten?’ Hipparchia laat zich hierdoor echter niet uit het veld slaan en wordt er ook niet verlegen onder, maar dient hem van repliek met een superieure reactie: ‘Ik ben het, Theodorus. Je vindt toch niet dat ik een verkeerde beslissing over mezelf heb genomen als ik de tijd die ik aan weven had kunnen besteden voor mijn opvoeding heb gebruikt?’

Het is duidelijk dat zij met opvoeding een studie in de filosofie bedoelt. Daarmee keert zij terug naar haar stellingname uit de openingszin: als men een bepaalde daad van Theodorus niet als onrechtvaardig beschouwt (en iedereen wist dat Theodorus de filosofie beoefende), kan men ook Hipparchia niet van onrecht beschuldigen als zij hetzelfde doet (namelijk: zich aan de filosofie wijden).

==

Hipparchia en de Griekse filosofische traditie

Vergeleken met de talrijke werken van en over Griekse filosofen als Plato en Aristoteles zijn er helaas maar weinig gegevens bekend over de filosofe Hipparchia. De lexicograaf Suda noemt enige filosofische traktaten en brieven van haar, die echter alle verloren zijn gegaan. Toch mag haar bijdrage aan de Griekse filosofische traditie revolutionair genoemd worden, gezien het feit dat zij als vrouw het standpunt uitdroeg van een principiële gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen, rijk en arm.

==

Reeds bij Plato (429–347) treffen we, in diens ontwerp van een ideale staat, de Politeia, de opvatting aan dat getalenteerde vrouwen, net als mannen, moeten worden opgeleid tot staatsbestuurders. Toch genoten meisjes in het Athene van zijn tijd amper meer onderricht dan nodig voor het voeren van een huishouding, werden zij al jong uitgehuwelijkt en waren ze het rechteloze bezit van hun vader, echtgenoot of enig ander mannelijk familielid.

Plato’s beroemde leerling Aristoteles (384–322) maakte al gauw korte metten met de verlichte fantasieën van zijn leraar. In zijn opvatting waren mannen (en vooral Griekse mannen) veruit superieur. Vrouwen, die volgens hem gebrekkige wezens waren, golden in zijn ogen per definitie als inferieur. Slaven stonden nog lager en vormden een totaal inferieure soort: ‘het mensvoetige’ (to andrapodon).

==

Non-conformiste

==

Aristoteles kwam uit Stageira, zo’n 120 kilometer ten westen van Maroneia, de geboorteplaats van Hipparchia. Ook de perioden waarin zij leefden, verschillen niet veel van elkaar. Hun opvattingen en levenswijze daarentegen liepen uiteen. Terwijl Hipparchia de status van haar afkomst verloochende en samen met haar man, hun kinderen en een paar geestverwanten een arm en zwervend bestaan leidde, nam Aristoteles een aristocratische positie in. Zo leefde hij geruimte tijd aan het koninklijk hof in Macedonië als leraar van prins Alexander, de latere Alexander de Grote. De auteur Antipater van Sidon legt Hipparchia de volgende woorden in de mond:

==

Ik, Hipparchia, volgde niet de gewoonten van het vrouwelijk geslacht, maar de sterke honden (de cynici) met mannelijke moed. Ik verkoos geen sieraad op mijn kleding, noch schoeisel voor mijn voeten, noch welriekende linten in mijn haar; maar een stok, blote voeten en wat oude lappen om mijn lijf en de harde grond in plaats van een bed. Een leven als het mijne is te prefereren boven dat van de godin Atalanta: want jagen is niet zo waardevol als het streven naar wijsheid.

(Uit: Anthologia Graeca)

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Antiek

Antipater, Anthologia Graeca (red.), H. Beckby, 4 vols., 2e uitg. München, Heimeran, 1965-68

Diogenes Laërtius, Leven en leer van beroemde filosofen. Vertaling door R. Ferwerda en J. Eykman, Ambo, Baarn, 1989

Suda, Suidae Lexicon, Graece et Latine, Immanuel Bekker, Berlijn, 1854

==

Modern

Ellen Waithe, M. (red.), A History of Women Philosophers. Vol.1/600BC-500AD, Dordrecht, Boston en Lancaster, 1987

==

auteur: Maja Pellikaan-Engel

==

Leontion (ca. 300 v.Chr.)

Volgelinge van Epicurus en hetaire, wier elegante schrijfstijl en scherpe pen eeuwen later nog steeds werden geroemd. Van haar geschriften bleef helaas geen letter bewaard.

==

==

Leontion is door de eeuwen heen een geliefd onderwerp van roddels en verdachtmakingen geweest. De kwalijke reputatie die de epicuristische school in bepaalde filosofische kringen genoot, straalde op haar af. Gissingen, anekdotes en roddels, voornamelijk overgeleverd door Diogenes Laërtius in zijn biografie van Epicurus, vormen de puzzelstukjes waarmee Leontions leven – voor zover mogelijk – moet worden gereconstrueerd. Al haar geschriften zijn verloren gegaan.

==

Een poging tot reconstructie

==

Omstreeks 306 voor Christus sloot Leontion zich aan bij het ongewone huishouden van vrienden en geestverwanten dat Epicurus had opgezet in de wijk Melite, een paar kilometer buiten het centrum van Athene. Samen zegden ze het jachtige publieke en commerciële leven van de hoofdstad vaarwel. Om van niemand afhankelijk te zijn, kochten ze een moestuin dicht bij hun huis, de beroemde Tuin van Epicurus, een eindje buiten de oude Dipylonpoort.

Eén van Epicurus’ drie broers zou een pooier zijn geweest en het bed hebben gedeeld met Leontion, die in deze context wordt vermeld als hetaire: een chique gezelschapsdame of courtisane. Hetairen waren vaak beter opgeleide vrouwen die op feestelijke aangelegenheden als charmante en verleidelijke partners uitpakten met hun verbale en intellectuele kunnen. In het dertiende boek van het verzamelwerk Sofistenmaaltijd van Athenaeus van Naucratis (3e eeuw n.Chr.), een boek dat volledig gewijd is aan courtisanes, schrijft deze dat Leontion haar hetairenbezigheden gewoon voortzette toen ze zich in de Tuin aan de filosofie wijdde: onder de ogen van meester Epicurus zelf had ze seks met alle epicuristen. Epicurus maakte zich zorgen om haar gedrag, en sprak haar daarop aan in een brief die niet bewaard is gebleven. Anderzijds leek Epicurus bijzonder ingenomen met zijn charmante leerlinge, zoals blijkt uit een gul complimentje geciteerd door Diogenes Laërtius: ‘Bij Apollo, mijn lieve kleine Leontion, met wat een enthousiast applaus heb je me vervuld toen ik jouw kleine briefje las.’ Overigens deelden meester Epicurus en zijn favoriete leerling Metrodorus van Lampsacus het bed met nog minstens vier andere hetairen.

Leontion bleef echter de favoriete correspondente van Epicurus, en Metrodorus werd verliefd op haar. Ze werd zijn levenspartner en kreeg met hem een zoon, die ze Epicurus noemden, en een dochter die waarschijnlijk Danaë heette. In het jaar 271 voor Christus, bij zijn laatste wilsbeschikking, trof meester Epicurus maatregelen voor de opleiding en toekomst van de twee kinderen: enkele volgelingen moesten deze zorgen overnemen. Vader Metrodorus was toen al zes jaar overleden. Over moeder Leontion lezen we in deze context niets, maar alles doet vermoeden dat zij toen ook al was gestorven.

Leontions faam en reputatie overleefden haar ruimschoots. Roemrucht waren haar geschriften tegen Aristoteles’ opvolger en befaamd leider van de peripatetische school Theophrastus, die zich hierover neerbuigend uitliet: ‘Maar dat hoertje Leontion heeft het zelfs aangedurfd de pen op te nemen tegen Theophrastus: toegegeven, in heel elegant Attisch Grieks, maar toch, zo groot was de brutaliteit van de Tuin van Epicurus.’ Elders lezen we dat zij voor Epicurus een uitstekende verhandeling over de aard van het goddelijke had geschreven. Verder vermeldt Plinius de Oude een schilderij dat Leontion in gedachten verzonken weergaf.

==

Leontion en de epicuristische leefgemeenschap

Alles doet vermoeden dat Leontion, als lid van de leefgemeenschap van Epicurus, een trouwe volgelinge van haar meesters leer was en diens filosofische stellingnamen onderschreef. Epicurus hing een materialistische natuurfilosofie en kenleer aan: heel de kosmos, ook de menselijke ziel, is opgebouwd uit atomen. Bij de dood scheiden de zielsatomen zich van de lichaamsatomen. Sterven is een volkomen normaal en natuurlijk fenomeen: niet pijnlijk en vooral ook niets om bevreesd voor te zijn. Goden bestaan wel (we zien ze immers in dromen of visioenen, er is dus contact tussen waarnemingsatomen die van hen in onze richting uitgaan), maar ze leiden een volstrekt gelukzalig leven zonder zich ook maar enigszins om de mensen te bekommeren. Ook vrees voor de goden is dus ongegrond. Het hoogste goed voor de wijze mens is de rustige onverstoorbaarheid of ataraxia, een gezond en positief evenwicht van de ziel die zich niet door angst of nutteloze ambitie laat verblinden. Lust is op zichzelf iets goeds: mensen streven er van nature naar gelukkig te zijn en zich goed te voelen. Door de natuurlijke-noodzakelijke begeerten (voeding en drank) te onderscheiden van de natuurlijke doch niet noodzakelijke (luxueuze voeding en drank) en de niet natuurlijke en tegelijk niet noodzakelijke (roem of macht), leren we dat een mens maar weinig nodig heeft om gelukkig te zijn. Juist dit sobere en bijna ascetische leven maakt mensen vrij en autarkisch. Zelf stelde Epicurus zich tevreden met grof brood, water en een potje kaas zodat hij te allen tijde zijn eigen feestmaal kon aanrichten.

De epicuristische leefgemeenschap wordt wel eens voorgesteld als een commune avant la lettre, waarvan vrouwen en slaven volwaardig deel uitmaakten. Maar Epicurus was geen missionaire sociale wereldverbeteraar. Zijn gemeenschap moet eerder begrepen worden als een piramidaal gestructureerde, corporatieve clan. Anders dan bij de pythagoreëers, was het bezit er niet gemeenschappelijk. Epicurus’ slaven dienden hun meester levenslang en werden pas bij testament vrijgelaten. Vriendschap kreeg bij de epicuristen een bijzondere affectieve geladenheid (‘Van alle goede dingen die de wijsheid ons schenkt om geluk te verkrijgen, is de vriendschap het kostbaarst’, aldus de meester). Het gaat hier echter om een samen beleven van de epicuristische levenswijze, waarbij men anderen nodig heeft, en niet zozeer om een altruïstische betrokkenheid op de medemens.

Zoals gezegd werd de Tuin van Epicurus een geliefd onderwerp van roddel voor de filosofische tegenstanders. Epicurus was in hun ogen een slemper die twee keer per dag overgaf om opnieuw te kunnen eten. Hij zou een dagboek hebben bijgehouden waarin hij vermeldde hoe vaak hij met Hedeia of Leontion naar bed was geweest. Bij deze negatieve beeldvorming hebben twee factoren een rol gespeeld. Epicurus sloot lichamelijkheid en het zintuigelijke expliciet in. Hij kon zich het goede niet voorstellen zonder de genoegens van smaak, seks en sensuele aanrakingen, gehoor en zicht. Ook al begreep hij dat het al heel wat was als je bij seksuele relaties geen nadeel ondervond, toch verbood hij ze niet, zolang je de regels van het goede fatsoen maar niet overtrad en jezelf of de ander geen schade berokkende. De andere reden ligt op sociaal niveau. Mensen van alle rangen en standen bezochten de Tuin: Atheners en vreemdelingen, mannen en jongens, slaven en hetairen. Vrouwen voerden er het woord, publiceerden en bekritiseerden toonaangevende filosofen. Daaruit kon niets fatsoenlijks voortkomen!

==

Latere beeldvorming

Als prototype van vrijgevochten hetaire beroerde Leontion de gedachten van menig mannelijk auteur. Zelden laten ze zich positief over haar uit. Een uitzondering hierop vormt de retor – welsprekendheidsleraar – Theon, die haar filosofische voortreffelijkheid benadrukt, ook al was ze van lage komaf. Later deelde Leontion, als filosofisch materialiste én vrouw, dubbel in de afkeer van de mannelijke middeleeuwer van stand. In de 14e eeuw vraagt Boccaccio zich onverbloemd af of Leontion zo sterk was dat ze erin slaagde de filosofie te verlagen tot haar niveau. Mogelijk was Vrouwe Filosofie zelf zo zwak geworden dat ze haar verlichte hart liet regeren door Leontions verfoeilijke daden. Voor Dante Alighieri hoorde zij ongetwijfeld bij Epicurus... in de hel.

==

Hier ligt begraven Epicurus, samen

met heel zijn aanhang: al degenen die

de ziel ook, met dat lichaam, dood verklaren.

==

Leontion stond in de Oudheid als vrouw en sociale outsider mijlenver af van de standaard van de gezaghebbende mannelijke burger. De middeleeuwse traditie had voor de filosofische school waartoe zij behoorde geen goed woord over.

==

Verdraaide canon

==

De retor Alciphron (4e eeuw n.Chr.) laat Leontion in zijn fictieve brievencollectie aan het woord. Ze beklaagt zich bij haar vriendin Lamia over haar oude en bezitterige minnaar Epicurus, terwijl ze zelf smoorverliefd is op de jonge en knappe Timarchus:

==

Niemand is moeilijker te paaien, zo denk ik, dan een oude man die denkt dat hij pas weer jong is geworden. Hoe slecht behandelt Epicurus me! Hij maakt me over alles verwijten, hij is altijd achterdochtig, stuurt me brieven waar ik niet uit wijs raak, en dreigt zelfs me uit zijn Tuin te jagen. Bij Venus! Zelfs al was hij een Adonis – hij is al bijna tachtig jaar – dan nog kon ik hem niet verdragen! [...] Hij mag zijn Belangrijkste Leerstelling over de Natuur en zijn verdraaide Canons voor zichzelf houden! Dat hij mij dan meesteres over mezelf laat zijn, zoals dat van nature past, zonder het object te zijn van zijn woede en beledigingen. [...] Hij probeert de rol van Socrates te spelen, hem te imiteren met zijn ironie [...] Hij wil van mij zijn Xanthippe maken.

(Uit: Epistulae)

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Antiek

Alciphron, Epistulae

Athenaeus, Deipnosophistae

Cicero, De natura deorum

Diogenes Laërtius, De vitis philosophorum

Epicurus, Sententiae Vaticanae

Plinius Maior, Naturalis Historia

Plutarchus, Moralia

Theon, Progymnasmata

==

Modern

Botton, A. de, De troost van de filosofie. Vertaling uit het Engels door Tjadne T. Stheeman, Amsterdam, Atlas, 2000

Crescenzo, L. de, Geschiedenis van de Griekse filosofie. Amsterdam, Bert Bakker, 1988

Strycker, E. De, Beknopte geschiedenis van de antieke filosofie. Baarn, Ambo, 1987

Schwark, I., ‘Leontion, in Der Kleine Pauly’. Lexikon der Antike, München, Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, 572-573

==

auteur: Christian Laes

Ban Zhao (ca. 48-ca. 118)

Gerespecteerd intellectueel, onderwijzeres en schrijfster van de Han Dynastie (China), auteur van het eerste morele traktaat over vrouwen, Geboden voor mijn Dochters.

==

==

Ban Zhao is een unieke verschijning binnen de Chinese geschiedenis. Ze werd – als enige vrouw ooit – door de keizer aangesteld als officiële geschiedschrijver van het hof. Deze functie verschafte haar aanzien en gezag, wat zij later als raadsvrouw van Keizerin Deng wist te versterken. Ban Zhao’s invloed reikte zo ver dat zij het zich kon veroorloven om kritiek te uiten op bestuurlijke maatregelen – iets wat in het keizerlijke China een hachelijke onderneming was.

==

Ban Zhao was hoofdzakelijk opgeleid door haar vader en moeder. Dit in tegenstelling tot de meeste geletterde vrouwen uit haar tijd, die hun opleiding in de keizerlijke harem hadden genoten. De harem was de aangewezen plek voor vrouwen om te leren lezen en schrijven, al was het maar omdat haremvrouwen de boekhouding moesten kunnen doen.

De vader van Ban Zhao, Ban Biao, was ambtenaar aan het hof. Hij wijdde zich aan de voortzetting van de Shi ji, een geschiedschrijving van de gehele Chinese wereld. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Ban Gu, die behalve ambtenaar ook dichter en geleerde was. Ban Gu besloot om het door zijn vader verzamelde materiaal niet te presenteren als een vervolg op de Shi ji maar om zich te beperken tot de periode van de Westelijke Han-dynastie. Na de dood van Ban Gu, die in 92 als aanhanger van de ten val gebrachte heerser Dou Xian was omgebracht, haalde Keizer He Ban Gu’s jongere zus Ban Zhao naar het hof. Ban Zhao – inmiddels een jonge weduwe, moeder van een zoon en verschillende dochters – kreeg de opdracht om de onvoltooide Han shu (Boek van de Han) af te maken.

Eenmaal werkzaam aan het hof vervulde Ban Zhao al snel ook andere functies. Allereerst moest zij andere geleerden onderwijzen in de teksten van de Han shu. Aanwijzingen wat betreft de tekstindeling werden in de Chinese schrijfwijze van die tijd niet gebruikt, zodat alleen een ingewijde de tekst correct kon ontcijferen. Om de overlevering van de tekst na het overlijden van Ban Gu veilig te stellen, was het dus noodzakelijk dat andere geleerden werden onderricht in de juiste leeswijze ervan.

Daarnaast werd Ban Zhao de lerares en leidsvrouwe van Deng Sui, een meisje dat in 96 werd opgenomen in de keizerlijke harem. Deng Sui werd later tot keizerin verkozen; na de dood van keizer He stond zij als keizerin-weduwe een kleine vijftien jaar aan het hoofd van de regering. Keizerin Deng benoemde Ban Zhao tot haar raadgever, een rol die haar grote invloed verschafte op de bestuurlijke besluitvorming.

==

De voornaamste bron over Ban Zhao is de Hou Han shu ofwel het Boek van de Latere Han. Deze keizerlijke geschiedenis bevat een biografie van Ban Zhao, waaruit blijkt dat zij les gaf in geschiedenis, literatuur, de klassieken en astronomie. Ban Zhao schreef ‘memories’ aan de troon (een gebruik waarbij geleerden zich richtten tot de troon met adviezen en vaak ook kritiek), gedichten en lofzangen – daartoe bij bijzondere gelegenheden door het hof uitgenodigd. Ook schreef zij een aantal biografieën en een ethisch traktaat getiteld Nü jie ofwel Geboden voor mijn dochters.

Van Ban Zhao’s grote literaire oeuvre is, op een aantal gedichten na, het meeste verloren gegaan. De Nü jie is, als onderdeel van haar biografie, wel bewaard gebleven, evenals de genoemde biografieën. De Han shu – een voorbeeldwerk voor alle latere dynastieke geschiedenissen – is door de eeuwen heen steeds opnieuw uitgegeven.

==

Ethische instructies voor mannen en voor vrouwen

Een fu, ook wel ‘prozagedicht’ genoemd, is een lang, verhalend gedicht, gedeeltelijk op rijm. Een fu geeft een uitputtende beschrijving van een voorwerp of handeling met gebruikmaking van alle mogelijkheden van de taal. Als vorm was het populair onder de Han, vooral sinds de fu’s van de beroemde dichter Sima Xiangru (2e eeuw v.Chr.). Een van Ban Zhao’s gedichten is de Dongzheng fu of Dicht van de tocht naar het oosten, een verslag van de reis die zij maakte met haar zoon, toen deze werd aangesteld als districtsmagistraat in Chenliu:

==

De verlangens van heren

worden uitgedrukt in teksten,

Het ideaal dat elk verwoordt

is imitatie van de ouden.

Onze vaders hebben door hun daden

een model ons nagelaten

En hoe weinig slim wij mogen wezen,

dat is waar wij ons naar richten.

Hoge staat en grote rijkdom

zijn niet iets om na te jagen,

Recht bewandelt men de Weg

en men wacht wel tot het komt.

Eén levensduur, of lang of kort,

delen de dwazen met de wijzen

Accepteer het lot gelaten,

zij het voorspoed, zij het onheil.

Laat niet af van ernst en aandacht,

blijf bescheiden en eenvoudig.

Rein en stil: beperk begeerten,

volg het voorbeeld van Gong Zhuo!

==

(Uit: Dongzheng fu of Dicht van de tocht naar het oosten)

==

De Dongzheng fu is door Ban Zhao geschreven als een morele handleiding voor haar zoon bij de aanvaarding van zijn eerste bestuurspost. Het duidelijkst blijkt dit uit de laatste strofen, waarin Ban Zhao aan een zekere Gong Zhuo refereert. Deze Gong Zhuo wordt ook genoemd in de Lunyu of Uitgelezen Gesprekken, een verzameling uitspraken en gesprekken van Confucius. Op de vraag hoe een volwassen man zich dient te gedragen, antwoordt Confucius: ‘Als Gong Zhuo, vrij van begeerten.’

De Dicht van de tocht naar het oosten van Ban Zhao is de tegenhanger van haar latere traktaat Nü jie.

==

Nü jie

==

Ban Zhao heeft als eerste in de geschiedenis van de Chinese filosofie een vrouwelijke ethiek geformuleerd. De Nü jie vormt het begin van een traditie van morele traktaten voor vrouwen door vrouwen, met de ondergeschiktheid van de vrouw als centraal uitgangspunt. In de Nü jie wordt de confucianistische vrouwelijke onderdanigheid als morele deugd gepresenteerd en is gehoorzaamheid van de vrouw aan haar man en zijn familie een vereiste. Toch introduceert Ban Zhao – wier eigen levensstijl getuigde van zelfstandigheid en autonomie – een voor die tijd radicale visie op het gebied van onderwijs voor meisjes.

Nü jie betekent letterlijk ‘adviezen’ of ‘waarschuwingen’ voor vrouwen of meisjes. Ofschoon deze adviezen waarschijnlijk in de eerste plaats voor haar eigen dochters waren bedoeld, verwijst de titel naar ‘vrouw’ of ‘meisje’ in het algemeen. De Nü jie bestaat uit zeven hoofdstukken en bevat instructies voor jonge vrouwen hoe zij het dagelijkse leven het beste kunnen leven. Vrouwen hadden in die tijd bijzonder weinig zeggenschap binnen de familie, ook niet over hun eigen leven. Daarnaast zat het leven aan het hof vol gevaren: intriges en geweld waren aan de orde van de dag. Niet iedereen verstond de kunst om bij wisselende allianties buiten schot te blijven. De ‘Geboden’ zijn door Ban Zhao dan ook mede bedoeld als overlevingsstrategie voor jonge vrouwen aan het hof. Die strategie bestaat uit taoïstische tactieken, ingegeven door taoïstische doelen zoals het behoud van leven en het voorkomen van onheil.

Ban Zhao’s ‘Geboden’ richten zich op de vrouw als onderdeel van de familie. Binnen het confucianistische gedachtegoed geldt de familie als de belangrijkste morele eenheid. De staat wordt hierbij gezien als een verlengstuk van de familie. Het centrale confucianistische principe in relaties binnen de familie is zorg. Man en vrouw zijn de belichaming van yin en yang, een eenheid waarbinnen zij beiden hetzelfde doel nastreven: het tot stand brengen en beschermen van de familie.

Het heeft er alle schijn van dat Ban Zhao de sociale ordening accepteert zoals ze is, maar dat zij incorrect denken en handelen dat de balans verstoort, verwerpt. Balans is het grote principe van hemel en aarde, een noodzaak voor het behouden van deugd en voor een relatie, zoals het huwelijk, waarbinnen intimiteit en liefde worden nagestreefd.

==

Ban Zhao begint haar ‘Geboden’ met het definiëren van nederigheid als de juiste houding van een vrouw vanaf haar geboorte tot aan haar huwelijk. Door het huwelijk worden de familieverhoudingen opnieuw geordend. Dit betekent dat er bepaalde veranderingen moeten plaatsvinden om de harmonie en balans te behouden. De vrouw staat in het centrum van veranderingen in het huwelijk, en is daarom de aangewezen persoon om de balans tussen voorouders en de levenden, tussen nieuwe generaties en oude, te behouden.

Groot struikelblok hierbij is het ontbreken van onderwijs voor meisjes. De traditie van het oude China bepaalde dat vrouwen geen onderwijs kregen. Maar hoe moet een meisje dan leren hoe zij zich deugdelijk gedraagt bij het uitvoeren van haar plichten ten aanzien van godsdienst en familie? Met een onopgeleide vrouw kan ook de man niet ten volle leren deugdelijk te zijn en kan het huwelijk zijn doel van intimiteit en liefde niet bereiken. Om deze door de traditie verstoorde balans te herstellen, roept Ban Zhao ertoe op om het onderwijs ook voor meisjes open te stellen.

==

Voorbeeldfunctie

In het keizerlijke China werd het verleden gezien als een leidraad voor bestuurlijk handelen in het heden, zodat Ban Zhao in haar functie van officiële geschiedschrijver grote invloed uitoefende op de bestuurlijke besluitvorming. Eeuwenlang is zij het rolmodel geweest voor geletterde vrouwen met ambitie: het was hun hoogste ambitie om aan het Hof geroepen te worden en in het paleis de lerares te zijn van de vrouwen uit de keizerlijke harem. Eén van Ban Zhao’s leerlingen aan het hof was Ma Rong, de auteur van gezaghebbende commentaren op de confucianistische klassieken.

==

In de tijd van Ban Zhao streefde de Han-dynastie naar een morele en culturele eenheid. Dit betekende dat klassieke geschriften werden verzameld en bestudeerd. Verschillende theorieën werden door de filosofen samengevoegd, zoals het taoïsme, de leer van Confucius, Mencius en Mo Di. Door de eeuwen heen werden aan de opeenvolgende hoven verschillende classificatiesystemen ingevoerd, wat ertoe leidde dat steeds weer nieuwe compilaties van teksten moesten worden gemaakt. Op die manier zijn een aantal werken van Ban Zhao bewaard gebleven. In 1932 is werk van Ban Zhao onderzocht en vertaald naar het Engels door Nancy Lee Swann, zodat Ban Zhao’s werk ook voor westerse wetenschappers toegankelijk werd.

==

Moreel traktaat

==

Ban Zhao’s werk Geboden voor mijn Dochters is bekend geworden als het eerste morele traktaat over vrouwen, waarin zij haar pleidooi voor onderwijs voor meisjes als volgt formuleert:

==

Is de echtgenoot niet wijs, dan is hij niet in staat om zijn vrouw te beheersen; is de echtgenote niet wijs, dan is zij niet in staat om haar man te dienen. Als de echtgenoot zijn vrouw niet beheerst, schiet hij tekort in gezag en waardigheid; als de echtgenote haar man niet dient, gaan recht en rede teloor. Maar deze beide zaken zijn één in hun functie. De heren van deze tijd, echter, beseffen slechts dat de echtgenote beheerst moet worden, dat hun gezag en waardigheid gehandhaafd moeten worden, en daarom onderrichten zij hun zonen en toetsen zij hen aan geschriften en overlevering. Zij beseffen niet dat de echtgenoot gediend moet worden en recht en rede bewaard moeten worden. Heeft men echt wel iets begrepen van de plichten van beide partijen wanneer men slechts de zonen onderricht maar niet de dochters? Volgens de Riten [boek behorende tot de klassieken] begint men hen op achtjarige leeftijd te onderwijzen in het schrift en gaan zij op hun vijftiende naar school. Kan men dat niet als enige stelregel laten gelden, voor zonen en dochters?

(Uit: Nü jie of Geboden voor mijn dochters)

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Primair

Dongzheng fu – Dicht van de tocht naar het oosten, in: Xiao Tong en Knechtges D., (vertaler), Wen xuan of selections of refined literature, Vol II. Princeton, Princeton University Press, 1987, 173-79: ‘Rhapsody on an Eastward Journey’

Hou Han shu, hfst 84 Lienü zhuan (inclusief de biografieën van Ban Zhao), in: Albert O’Hara, R., The position of Woman in Early China, According to the Lieh Nü Chuan, ‘The Biographies of Eminent Chinese Women’. Washington D.C., The Catholic University of America Press, 1945

Nü jie, voor een Nederlandse vertaling zie: Idema, W., De onthoofde feministe. Leven en werk van schrijvende vrouwen in het Chineze keizerrijk van de vroege tweede eeuw v.Chr. tot de eerste jaren van de twintigste eeuw. Amsterdam, Atlas, 1999, 40-48

==

Secundair

Boos Dykeman, T., The Neglected Canon, Nine Women Philophers. Dordrecht, Boston en Londen, Kluwer Academic Publishers, 1999

De Bary, W., & Bloom, I. (red.), Sources of Chinese Tradition. Hoofdstuk 23 van deel I, New York, Columbia University Press, 1999

Idema, W.L., De onthoofde feministe. Amsterdam en Antwerpen, Atlas, 1999

Lee Swann, N., Ban Zhao: ForemostWoman Scholar of China, First Century AD, Background, Ancestry, Life and Writings of the Most Celebrated Chinese Woman of Letters. New York, The Century co., 1932

Siegfried, E., ‘Voorbeeldige vrouwen’ (hoofdstuk 84 van de Hou Han shu, inclusief biografie van Ban Zhao), in: idem, Materialien zur Stellung der Frau und zur Sexualität in vormodernen und modernen China. Frankfurt am Main., Haag und Herchen, 1980, 166-201

Yu-shih Chen, ‘The Historical Template of Ban Zhao’s Nü-chieh’, in: T’oung Pao 82, 1996, 229-57

==

auteur: Carolien Ceton

Macrina de Jongere (327-379)

Macrina leefde in een religieuze gemeenschap waar naastenliefde en gebed centraal stonden. Haar leven en denken werden door haar broer Gregorius van Nyssa opgetekend in de Vita Macrinae en de De Anima et Resurrectione.

==

==

Macrina de Jongere werd in 327 in Caesarea geboren als oudste kind van een kroostrijk en diep christelijk gezin met negen kinderen. Reeds op jonge leeftijd genoot ze een diepgaande, zij het exclusief christelijke, theologische vorming. Ze werd genoemd naar haar grootmoeder aan vaderskant, Macrina de Oudere (ca. 270-ca. 340). Drie van haar broers, Basilius de Grote, Gregorius van Nyssa en Petrus van Sebaste, brachten het tot bisschop.

Moeder Emmelia was zeer betrokken bij de opvoeding van haar oudste dochter. Toen het ogenblik voor scholing was aangebroken, kreeg Macrina thuis privé-onderricht, opdat zij niet kennismaakte met de gewone schoolliteratuur van veldslagen en wereldse passies zoals beschreven in de homerische epen of de Griekse tragedies. In plaats daarvan kwam de studie van de Heilige Schrift, vooral het Boek Wijsheid en de psalmen. Als een volleerde moniale (vrouwelijke monnik) reciteerde het jonge meisje de psalmen op de gepaste momenten: bij het ontwaken, voor het eten, voor het slapengaan. Verder was ze vaardig in het bewerken van wol, een traditionele bezigheid voor deugdzame vrouwen uit de Oudheid.

Macrina was twaalf toen ‘de bloem van haar jeugd’ een reeks huwelijkskandidaten aantrok. Vader Basilius koos voor haar ‘iemand uit zijn verwanten, met een prima reputatie en bekend om zijn sobere levenswandel, die net de school had verlaten’. Het tweetal zou zich verloven zodra Macrina daartoe de juiste leeftijd had. Het lot besliste anders: de jongeman stierf in zijn prille jeugd. Deze gebeurtenis had voor de jonge Macrina verregaande consequenties. Zoals er in het leven maar één geboorte en één dood is, zo moest volgens de goddelijke orde ook de keuze voor een partner uniek zijn. Ze beschouwde zichzelf vanaf nu als ‘maagd-weduwe’, en weigerde alle andere aanzoeken die nochtans de steun van haar ouders genoten.

==

Een ascetisch leven volgens de geest van de tijd

==

Na het overlijden van haar verloofde besloot Macrina een godgewijd leven in een groot familieverband te leiden. Op het uitgestrekte familielandgoed te Annisa leefde ze samen met familie, vrienden, dienaars en volgelingen in een religieuze gemeenschap. Na de dood van haar vader runde zij samen met haar moeder Emmelia, met wie zij een nauwe band had, het grote en rijke huishouden. Op haar oudste broer Basilius, die zij aanspoorde om zijn leven in dienst te stellen van de Ware Wijsheid van het geloof, had Macrina een beslissende invloed. Haar tweede broer Naucratius besloot een leven te leiden als kluizenaar, terwijl hij de armen hielp met de buit van zijn jachtactiviteiten. Zijn tragische dood bij een jachtongeval betekende een vreselijke klap voor Emmelia.

Omstreeks hetzelfde tijdstip voltrokken zich grote veranderingen in Macrina’s rijke huishouden: alle slavinnen werden vrijgelaten en de vrouwen leefden nu samen als zusters en maagden in een leven van ononderbroken gebed, vrijwillige armoede en soberheid. Overigens woonden in de gemeenschap van Annisa niet alleen vrouwen. Petrus, de jongste broer die werd opgevoed door zijn oudste zus, bekwaamde zich in handenarbeid en de studie van de Heilige Schrift. Bij een hongersnood in het jaar 369 voorzag hij de toestromende hongerigen van eten uit de voorraadkamers van het landgoed.

Emmelia overleed in het jaar 370. Macrina volgde haar op als overste van de gemeenschap. Nog in hetzelfde jaar werd Petrus priester. Acht jaar later overleed broer Basilius, die het tot bisschop van Caesarea had gebracht en in de gehele christelijke wereld bekend was om zijn geschriften. In mei of juni van 379 nam Gregorius van Nyssa deel aan de bisschoppensynode van Antiochië. Op zijn terugreis besloot hij Macrina op te zoeken, maar trof haar zwaar ziek aan. Samen haalden ze herinneringen op aan hun kindertijd. Macrina filosofeerde over de dood en het leven na de dood en over Gregorius’ episcopaat. Ze bad tot in haar laatste ogenblikken. Gregorius zou later als biograaf van zijn zus de ontroerende laatste momenten beschrijven. Haar leven legde hij in piëteitsvolle herinnering vast in de Vita Macrinae. Ook maakte hij zijn zus tot hoofdpersonage van De Anima et Resurrectione.

==

Macrina over dood en verrijzenis

Macrina zelf heeft geen geschriften nagelaten, maar is wel het hoofdpersonage van de genoemde fictieve dialoog tussen haarzelf en Gregorius over de ziel en de verrijzenis. De setting is het sterfbed van Macrina, waar ze zich met haar broer aan overpeinzingen overgeeft. Het werk ontroert ook nu nog door de grote intellectuele eerlijkheid die eruit spreekt. De auteur is bereid alle mogelijke bezwaren tegen de christelijke onsterfelijkheidsgedachte ter sprake te brengen, en vaak zijn de tegenwerpingen van het personage Gregorius van dien aard dat ze het uiterste vergen van de argumentatiekracht van het personage Macrina. De argumenten zijn beeldend en concreet.

==

De ziel als organiserend principe

==

Heel ons leven doen we alsof we onsterfelijk zijn. We doen er alles voor om tenminste in de herinnering te blijven leven. Maar de dood schijnt het definitieve einde. Wat de ziel is, kunnen we ons zelfs niet voorstellen. Voor vele filosofen is die ziel iets materieels, maar dat betekent dat ze ook sterfelijk is. En wat moeten we ons voorstellen bij een immateriële ziel? Macrina betoogt dat we God zien in alle dingen: uit de harmonie van de kosmos spreekt de goddelijke voorzienigheid. De ziel is als een microkosmos, ook daar vind je God in terug. Zoals je door een stuk glas nooit de zon in haar geheel, maar wel gebroken zonnestralen ziet, zo vind je in de ziel sporen van Gods aanwezigheid, zonder Hem ooit volledig te ontwaren. De ziel is het organiserend principe van ons mens-zijn. Zo is het zien een puur materieel en fysiologisch proces, maar de ziel zorgt ervoor dat het ‘meer’ wordt, en dat we de waargenomen kleuren organiseren tot figuren, mensen en landschappen. Juist omdat de ziel een organiserend principe is, is ze niet vergankelijk. Een beeld uit goud en zilver kan uiteenvallen door smelting, maar de vaardigheid van de kunstenaar om het beeld te maken blijft hoe dan ook bestaan. Ook na de dood van het sterfelijke lichaam blijft de onsterfelijke ziel de onderdelen kennen, zoals ook de pottenbakker of de eigenaar aan de scherven herkent of het om een beker, een kruik of een stukgevallen pot ging. Omdat de menselijke ziel naar God verwijst, verlangt ze naar het goede en het goddelijke. Bij ons verlangen worden we door de voorzienigheid geleid. Er wordt voor ons gezorgd, zodat onze levensloop niet lijkt op de koers van een zwalkend schip. Dat we ons vaak angstig, slecht of alleen voelen, heeft te maken met de keuzevrijheid die ons door God is geschonken. Deze vrijheid doet ons verlangen naar het aardse dat onze zielen overweldigt als het puin van instortende gebouwen bij een aardbeving.

Wanneer ontstaat nu de menselijke ziel? Bij ‘het huwelijk’, zo antwoordt Macrina, bij de conceptie volgend op de seksuele daad tussen echtgenoot en echtgenote. Zeker is de ziel niet eeuwig en pre-existent, en ook de reïncarnatieleer wordt als bespottelijk afgedaan. Uiteindelijk blijft het ontstaan van een menselijke ziel een mysterie, een schepping van iets uit het niets, een actualisering van de goddelijke wil.

==

Ten slotte wordt ook de christelijke leer van de lichamelijke verrijzenis op de Laatste Dag onder de loep genomen. Gregorius uit hier serieuze bezwaren: deze verrijzenis en het Laatste Oordeel werden inderdaad reeds in het Oude Testament aangekondigd, maar bewijst dit dat het uiteindelijk zal zijn zoals wij denken dat het zal gebeuren? Hoe moeten we ons een terugkeer voorstellen? Zoals op het ogenblik van de dood, of met een perfect lichaam? Wat te denken van gehandicapten of baby’s die vlak na de geboorte overleden? We zouden die mensen zelfs niet herkennen als ze ‘in hun volheid’ zouden verrijzen! Terugkeren in het volle leven betekent volgens Macrina verrijzen zonder de huid van het irrationele, in een nieuwe vorm, als een nieuwe Adam voor de zondeval. Zeker zijn er ook beloningen en straffen tijdens het Laatste Oordeel, maar ook hier is dat een kwestie van innerlijkheid en nabijheid bij God. Niemand zal worden getroffen door een handicap of lelijkheid. Vergelijk het met het zien van een gevangene en een vrije mens: uiterlijk zie je bij een eerste oogopslag geen verschil, innerlijk voelen de betrokken personen zich compleet anders.

==

Een filosofische heldin

==

In Macrina’s tijd was filosofie onlosmakelijk verbonden met de zoektocht naar levenswijsheid en een goede levenswandel, een verbinding die al in de hellenistische tijd van de 4e eeuw voor Christus bestond. Haar ascetisme was geen vlucht uit de wereld, maar was ingebed in sociale bewogenheid en de antieke traditie van het familieleven in groter verband. Alhoewel we niet zeker kunnen zijn dat Macrina – die immers door Gregorius als literair personage wordt opgevoerd – bovenstaande argumenten zelf heeft geuit, bewijst De anima et resurrectione dat Gregorius en zijn lezers het niet onmogelijk vonden dat Macrina als theologisch onderlegde vrouw dergelijke redeneringen ontwikkelde.

De Vita Macrinae kan worden gelezen als een filosofische biografie, de levensbeschrijving van een filosofische heldin, in de stijl van de levens van Pythagoras en van Plotinus (beide door Porphyrius) of de Levens van de Sofisten door Flavius Philostratus. De heldin van de Vita Macrinae is zo superieur in haar kwaliteiten dat ze de tegenstelling tussen man en vrouw ruim overstijgt en het goddelijke archetype zonder onderscheid van geslacht dichter benadert. Het onderwerp van zijn levensbeschrijving, zegt Gregorius,

==

is een vrouw – als ze inderdaad een vrouw was. Ik weet niet of het passend is haar met deze natuur te benoemen, omdat ze de natuur zo oversteeg.

(Uit: Vita Macrinae)

==

Invloed

Macrina’s religieuze engagement beïnvloedde niet alleen haar broers Basilius en Gregorius van Nyssa, ook grote theologen als Gregorius van Nazianze en Eustathius van Sebaste stonden in nauw contact met haar religieuze kring. Van haar familie werden maar liefst zeven personen als heiligen gecanoniseerd: drie broers, haar beide ouders, grootmoeder Macrina de Oudere en Macrina zelf.

==

Collectieve rouw

==

Macrina’s uitvaart en teraardebestelling waren aanleiding voor uitingen van collectieve rouw.

==

Nog sterker was het verdriet van diegenen die haar ‘moeder’ en ‘voedster’ hadden genoemd: de kinderen die zij had gered toen ze langs de kant van de weg waren ten vondeling gelegd in de tijd van de hongersnood. Macrina had hen gevoed en opgevoed, en geholpen op hun weg naar een puur en zuiver leven.

(Uit: Vita Macrinae)

==

Mirakels vonden plaats. De heilige Macrina de Jongere wordt herdacht op 19 juni.

==

==

BIBLIOGRAFIE

==

Antiek

Gregorius van Nyssa, Vita Macrinae

Gregorius van Nyssa, De anima et resurrectione

Gregorius van Nyssa, De virginitate

==

Modern

Clark, E., ‘Holy Women, Holy Words: Early Christian Women, Social History and the “Linguistic Turn”’, in: Journal of Early Christian Studies 6, 3 (1998) 413-430

Cooper, K., The Fall of the Roman Household. Cambridge, Cambridge University Press, 2007

Elm, S., Virgins of God. The Making of Asceticism in Late Antiquity. Oxford, Oxford University Press, 1994

Laes, Chr., ‘Herfsttij en ondergang van de Romeinse familie? Een nieuw begin’, in: Tijdschrift voor Geschiedenis 122, 3 (2009) 402-404

Silvas, A.M., Macrina the Younger. Philosopher of God. Turnhout, Brepols, 2008

Vuolanto, V., Family and Asceticism. Continuity Strategies in the Late Roman World. Dissertatie, University of Tampere, 2008

==

auteur: Christian Laes

Hypatia van Alexandrië (ca. 355-415)

Charismatisch filosofe, wiskundige en astronoom. Door christenen om het leven gebracht in een religieus-politiek conflict. Aanhanger van het neoplatonisme, waarbinnen de eenwording met God centraal staat.

==

==

Over het leven van de legendarische Hypatia is weinig meer bekend dan dat ze leefde en werkte in Alexandrië. Lang dacht men dat ze rond 370 na Christus geboren werd, maar recente studies tonen aan dat het vermoedelijk eerder was, zo rond 355. De waarschijnlijk onjuiste latere geboortedatum heeft te maken met het feit dat Hypatia altijd als een ‘mooie jonge maagd’ geportretteerd wordt, ook in beschrijvingen van haar dood. Zeker is dat Hypatia de dochter was van Theon van Alexandrië, beroemd wiskundige en astronoom. Hij was van gemengde Grieks-Egyptische afkomst en was lid van het Museum, de Alexandrijnse universiteit. Hypatia kreeg haar opleiding in de wiskunde en astronomie van haar vader, maar haar kennis van het neoplatonisme moet ze elders opgedaan hebben. Rond 400 trad Hypatia aan als het eerste vrouwelijke hoofd van de Alexandrijnse Platoonse school.

Tot voor kort werd Hypatia’s wiskundige en astronomische werk, waarvan enkele titels bekend zijn (commentaren op Apollonius van Perga, Diophantus, en op de zogenaamde Astronomische canon) als verloren beschouwd. Tegenwoordig herkent men echter in sommige kritische opmerkingen en toevoegingen in de marges van de Arithmetica van Diophantus de hand van Hypatia. Daarnaast heeft zij mogelijk als naaste medewerker van haar vader niet alleen diens commentaren op onder andere Ptolemaeus’ Almagest geredigeerd, maar ook zelf edities van wiskundige werken voorbereid.

==

Over de dood van Hypatia weten we meer dan over haar leven, hoewel de bronnen elkaar herhaaldelijk tegenspreken. Zeker is dat zij in 415 gelyncht werd door een meute christenen. Tijdens haar leven werd het klimaat in Alexandrië in rap tempo onvriendelijker jegens heidenen, als gevolg van het edict van keizer Theodosius I (juni 391), waarin cultuspraktijken werden verboden. Heidense heiligdommen – waaronder het beroemde Alexandrijnse centrum van de Serapis-cultus, het Serapeum – werden door christenen in bezit genomen en geplunderd. Al snel kwamen protestacties op gang, ook onder de Alexandrijnse intellectuelen. Hypatia hield zich echter afzijdig, wellicht omdat zij nauwe banden met christenen had. Hoewel ze vaak als laatste verdediger van het heidense denken beschouwd wordt, zijn er aanwijzingen dat ze behoorde tot een onorthodoxe christelijke groepering, die de dubbele – menselijke en goddelijke – natuur van Christus aanhing.

Dankzij haar onpartijdigheid kon Hypatia ongestoord de studie in haar school voortzetten. Daar kwam verandering in met het aantreden van bisschop Cyrillus. Cyrillus’ gestage machtsuitbreiding en toenemende onverdraagzaamheid jegens andere geloven dan het orthodox christelijke, leidden tot verzet van de keizerlijke prefect Orestes. Na Cyrillus’ aanvallen op de Joodse gemeenschap in Alexandrië koos Hypatia wel partij en steunde met haar invloedrijke leerlingen Orestes in zijn verzet tegen de bisschop. Omdat Hypatia ‘de leeuw [was] op het pad naar een verzoening tussen bisschop en prefect’, richtte bisschop Cyrillus vervolgens zijn pijlen op haar en ondernam hij stappen om het Alexandrijnse volk tegen haar op te hitsen. Hij schilderde haar af als een heks, een beoefenaar van zwarte magie, die Orestes betoverd had. De propaganda bracht een groep op de been (wellicht de persoonlijke garde van Cyrillus, de ‘parabolanen’) die besloot de ‘heks’ om te brengen. De meest betrouwbare beschrijving van haar dood komt van Socrates Scholasticus. Hij beschrijft hoe Hypatia in maart 415, toen zij na een lezing huiswaarts keerde, uit haar reiswagen werd gesleurd en naar een kerk werd gebracht. Daar scheurde men haar de kleren van het lijf en bewerkte men haar met potscherven. Vervolgens werd haar ontzielde lichaam de stad uitgesleept en verbrand op een houtstapel. Het is onduidelijk hoe groot de rol van de bisschop Cyrillus was in deze gebeurtenis.

==

Geheimhouding en eenwording

Hypatia gaf als het eerste vrouwelijke hoofd van de Platoonse school in Alexandrië lessen aan een kleine kring van ingewijden. De lessen waren gevat in dialogen over allerhande ethische en theologische thema’s en combineerden christelijke en heidense Griekse elementen. Waarschijnlijk werden tijdens de lessen ook handelingen verricht om het bewustzijn van het goddelijke te vergroten, zoals het reciteren van hymnen. Buiten de school gaf Hypatia lezingen over Plato, Aristoteles, Plotinus en anderen.

Zij was vooral befaamd als wiskundige en astronoom. Als filosofe was ze minder bekend, ook omdat haar leerlingen de mysteriën van de filosofie, waarin Hypatia hen had ingewijd, niet mochten prijsgeven. Filosofie was een zaak van aristocraten en moest niet ten prooi vallen aan de kritiek van anti-Helleense ‘zwarte mantels’ (monniken), aan misbruik door de ‘witte mantels’ (sofisten), of aan het onbegrip van de massa – een echo van Plato’s esoterie. Bij deze elitaire houding hoorde ook een afkeer van vrouwen. Deze botste echter niet met het vrouw-zijn van Hypatia, waarschijnlijk omdat zij gezien werd als een haast godgelijke, uitgestegen boven het verschil tussen man en vrouw.

==

Ondanks de geheimhouding kunnen we het een en ander over Hypatia’s denken leren uit de brieven van Synesius (een leerling van Hypatia) en uit Damascius’ Leven van Isidorus (Damascius was het laatste hoofd van de Atheense Academie; Isidorus was zijn voorganger en leraar). Damascius verhaalt hoe Hypatia reageerde toen een leerling haar herhaaldelijk de liefde verklaarde. Om hem af te schrikken liet ze haar bloederige maandverband zien, met de woorden: ‘Dit is waar je verliefd op bent, jongeman, niet op iets moois.’ Deze episode illustreert een typisch platoonse afkeer van het lichamelijke. Ze herinnert aan Diotima’s beschrijving in Plato’s Symposium van de liefde voor verschillende soorten schoonheid, waarvan de lichamelijke schoonheid een lagere soort is.

De nadruk in bijna alle bronnen op Hypatia’s sophrosyne (zelfkennis/zelfbeheersing, door kerkvaders vaak geassocieerd met maagdelijkheid), suggereert dat filosofie voor haar in eerste instantie een levenswijze was, die ze doorgaf aan haar leerlingen. Synesius vertelt dat ‘onder het teken van Hypatia’ alle leerlingen beloofden in denken en handelen vast te houden aan een morele code die ze van Hypatia geleerd hadden. Die morele code is deels gebaseerd op geometrische principes die ook in de macrokosmos gelden. Zo worden vriendschapsrelaties gefundeerd op de euclidische geometrie. Euclides stelt dat twee dingen die gelijk zijn aan hetzelfde ook altijd gelijk zijn aan elkaar. Vriendschap is een vorm van gelijkheid; daarom zijn – in navolging van Euclides’ stelling – de vrienden van onze vrienden ook altijd ónze vrienden.

==

Neoplatonisme

==

De theoretische basis van Hypatia’s levenswijze is het neoplatonisme. In het neoplatonisme zijn ethiek, ontologie/theologie, wiskunde en astronomie nauw verbonden in de voorbereiding op de eenwording met God. Het goddelijke is een Eenheid die het transcendente nog overstijgt en die door ons niet direct gekend kan worden. Alles, inclusief de menselijke ziel, komt voort uit deze Eenheid en de wezensvervulling van alles is daarom terugkeer tot Eenheid. Dat doel kan slechts met moeite bereikt worden, door middel van een ascetisch leven, de studie van de hemellichamen en contemplatie op een steeds hoger niveau van abstractie.