In deze reeks versehenen:

Albert Beintema – Mijn vogels
Bernard Bouwman – Mijn Istanbul
Willem Bruls – Mijn opera
Gaston van Camp – Mijn Marokko
Lue Devoldere – Mijn Italië
Jan Donkers – Mijn muziek
(met cd) Alain Ducasse – Mijn Franse keuken
Erik van Ees – Mijn Zuid-Afrika
Leen Huet – Mijn België
Geert van Istendael – Mijn Duitsland
Geert van Istendael – Mijn Nederland
Peter Mayle – Mijn Provence
Rimmer Mulder – Mijn Friesland
Jelle Noorman – Mijn Frankrijk
Bernard Pivot – Mijn wijn
Hans Ree – Mijn schaken
Kees Slager – Mijn Zeeland
Robert Solé – Mijn Egypte
Mario Vargas Llosa – Mijn Latijns-Amerika
Koen Vergeer – Mijn Formule 1
Gerrit Jan Zwier – Mijn Drenthe
Gerrit Jan Zwier – Mijn Ierland
Gerrit Jan Zwier – Mijn Wadden

Rob Bijlsma

Mijn roofvogels

Uitgeverij AtlasContact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 tekst en illustraties, tenzij anders vermeld, Rob Bijlsma

Omslagontwerp: Zeno
Omslagbeeld: Wespendieven van 23 en 26 dagen, Boswachterij Smilde, 23 juli 2007
Auteursfoto: Simon Bijlsma
Ebook 358atwork.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de 4e druk; ISBN 978 90 450 2126 3
ISBN 978 90 450 2157 7
D/2012/0108/520
NUR 435

www.atlascontact.nl

Afrika

Afgaande op de knallen en knetters is er op korte afstand een brandje aan de gang. Het is het eind van de droge tijd. Het bos ziet er verlept uit. Veel bomen hebben hun blad afgeschud, maar enkele staan in bloei en zijn omkranst met een bijenwolkje. Het zal nog minstens een week duren voordat de bomen nieuw blad krijgen. Eerst moet de harmattan voorbij zijn, de woestijnwind uit het noorden die stof en droogte aanvoert en die de boomsavanne verschroeit en mijn neus en keel verstopt. De temperaturen zullen dan verder omhoogschieten omdat de atmosfeer opklaart en de instraling van zonlicht intensiever wordt. Het gras en de struiken onder de bomen zijn kurkdroog en houtig, de dorre bladeren knerpen. Met een korte broek door deze vegetatie sjouwen levert een indrukwekkende collectie schrammen op, met een lange broek zweet en klefheid. Het ideale seizoen voor het stichten van brandjes, in Afrika een bezigheid die met verve wordt uitgeoefend. Het zicht is beperkt door de rook van de honderden vuurhaarden. De heuvels op een paar kilometer afstand liggen achter een grauwsluier. Dit zijn de omstandigheden waaronder ‘onze’ trekvogels hun kostje bij elkaar scharrelen, hun veren vernieuwen en zich ook nog eens, in de weken voorafgaande aan de terugtrek, opvetten. Zonder dat vet overleven ze de oversteek van de Sahara niet. Hoe doen ze dat toch?

Het is een van de vele redenen om hier te zijn, boven op de belangrijke bijkomstigheid dat Afrika een uitmuntend alternatief is voor winters Nederland. In de loop van de jaren, begonnen met een bezoek van drie maanden aan Egypte in 1981, is Afrika een vast onderdeel van mijn winter geworden. Afrika heeft voor een (roof)vogelaar veel aantrekkelijks. Allereerst een gevarieerde roofvogelbevolking, variërend van dwergvalkjes tot kroonarenden en Kaapse gieren. Van de Nederlandse roofvogels overwinteren er vier geheel, of bijna geheel: wespendief, bruine kiekendief, grauwe kiekendief en boomvalk. De grondbroeders van dit viertal, de kiekendieven, vallen een beetje buiten mijn expertise. Ik ben een zand- en boshaas en houd me verre van waterige en open gebieden (maar zie het hoofdstuk Binnendelta). Blijven over: wespendief en boomvalk. De eerste overwintert in bosrijke streken in West- en Centraal-Afrika,¹* de boomvalk in boomsavannes in zuidelijk Afrika (Angola, Zambia, Botswana, Zuid-Afrika). Dat zijn allemaal bestemmingen die er wezen mogen, zeker voor een minder toeristisch angehauchte bezoeker als ik. Mijn tochtjes brengen me naar droogvallende rivierbeddingen, gedegenereerde boomsavannes, kaalkappen in regenwoud begroeid met olifantsgras, suikerrietplantages, brakwaterlagunes, stuwmeren, rijstvelden, vloedvlaktes, galerijbossen, miombo, mopane, koppies, vleien, zoutvlaktes, wadden …

Daar te komen is een fluitje van een cent. Je stapt in een vliegtuig en binnen een dag ben je op de plek van bestemming. Geen jetlag, want je vliegt pal naar het zuiden. Vergelijk dat eens met Alfred Russel Wallace, die zijn Travels on the Amazon and Rio Negro begint met de veelzeggende zin: ‘Het was in de morgen van de 26ste mei, 1848, dat we, na een korte reis van 29 dagen vanaf Liverpool, het anker uitwierpen bij de zuidelijke ingang van de Amazonerivier, en onze eerste blik op Zuid-Amerika wierpen.’² Wallace had een reis nodig om een reis te beginnen. Het verzamelen en conserveren van specimina kostte hem nog eens vier jaar, een titanenklus. Veel daarvan, inclusief bijna al zijn aantekeningen, raakte hij ook nog eens kwijt toen het schip op de terugweg naar Engeland in brand vloog en zonk. Daarbij vergeleken zijn het ringen van tienduizend zwaluwen in krap een maand, of het uitvoeren van honderden punttellingen in een vloedvlakte, kinderspel. En gegevens kwijtraken? Op het moment dat ik dit schrijf, in februari 2011, in de buurt van Damongo in Ghana, hebben we niet alleen vogels gevangen, insecten bemonsterd en gedetermineerd, habitatopnames gemaakt en dichtheidstellingen uitgevoerd, maar is dat alles ook al ingevoerd en verspreid opgeslagen op meerdere laptops en USB-sticks. Daar hadden Wallace en Darwin niet van kunnen dromen.³ We kunnen die gegevens bovendien ter plekke vergelijken met data die we twee winters eerder op dezelfde locaties verzamelden, toen de omstandigheden minder droog waren dan op dit moment. Dat is precies de reden om terug te keren naar eerder bemonsterde plekken. De jaarlijkse variatie in regenval leert ons op welke wijze ‘onze’ vogels het hoofd boven water houden onder wisselende omstandigheden. Dan heb ik het nog niet over wat de mensen aanrichten in het landschap, veelal onomkeerbare ingrepen met grote gevolgen voor lokale vogels en overwinteraars uit Europa. Een fraai staaltje mensenwerk maakte ik in november 2011 mee, toen bleek dat onze onder-zoeksgebiedjes in Ghana, nog enigszins intact in februari en maart van datzelfde jaar, deels plat lagen. Dagelijks klonken motorzagen, vrouwen kapten met hun slasher de dunne boompjes om, overal houtskoolbrandstapels, vrachtwagens reden af en aan, caterpillars bulldozerden en klauwden de grond open. De vooruitgang had zijn intrede gedaan, weg leefgebied van bonte vliegenvangers, weg vaste winterplek van een mannetje wespendief. Dit gebeurt overal in Afrika, net zo goed als dat het in Europa eerder al zijn beslag kreeg. Geen wonder dat lange-afstandstrekkers onder de Europese broedvogels dubbel op hun donder krijgen, bij ons in de achtertuin en in Afrika. Dat aan den lijve mee te maken, geen beter middel om triviale en virtuele problemen in perspectief te plaatsen.

Boomsavanne in Ghana waar in februari en maart 2011 een volwassen mannetje wespendief overwinterde, aan de noordrand van de winterverspreiding in Afrika. In de daaropvolgende herfst bleek het naastgelegen bos te zijn gekapt, en was de specifieke locatie selectief op rozenhout (palissander) gedund. De stammen liggen op het pad te wachten op transport naar de haven van Accra, vanwaar het per boot naar India zou worden gevoerd. Kaalkap en selectieve leegkap vindt in West-Afrika op grote schaal plaats, vooral ten behoeve van Chinezen en Indiërs. Of, zoals een van hen opmerkte: ‘Als wij het niet doen, doet iemand anders het wel.’ Van het bos in West-Afrika resteert nog slechts een fractie. (Kintampo, 7 november 2011)

Van de Europese vogels overwintert ongeveer een derde in Afrika. Al die soorten hebben een kort broedseizoen dat ze doorbrengen in Eurazië, een reusachtig gebied van Schotland tot en met Tsjoekotka en Magadan in het Verre Oosten. De rest van de tijd vliegen ze heen en weer tussen Afrika en Eurazië, of zitten ze ín Afrika (een kleiner deel overwintert in India en Zuidoost-Azië). Het ligt dus voor de hand om Afrika in het verhaal te betrekken bij onderzoek naar – bijvoorbeeld -wespendieven, omdat die soort driekwart van zijn leven onderweg is of in de tropen rondhangt. Wat spoken ze daar uit, waar zitten ze eigenlijk.⁴ Bij mijn zoektochten in de literatuur vond ik weinig wespendief-meldingen, en niets over hun leefwijze anders dan dat ze ook daar voornamelijk wespenbroed zouden eten. Pas in 2001 kreeg ik een uitgelezen kans om onder Afrikaanse omstandigheden naar wespendieven te kijken. Aan de zuidoostzijde van Nigeria, in Cross River State in het voormalige Biafra,⁵ resteert een snipper tropisch regenwoud op de grens met Kameroen. Aan de voet van de Afiberg hebben zich mensen gevestigd die in de loop van de tijd stukken bos hebben gekapt. Kleine veldjes zijn hier op het regenwoud veroverd, en beplant met yam en cassave. Bij het verbranden van opslag en onkruid ontsnappen geregeld brandjes van de akkers naar het omringende bos. Alleen al tijdens mijn aanwezigheid van een maand gebeurde dat tweemaal, waarbij de eerste brand zich tegen de helling op vrat en ontaardde in een vlammenzee die dagenlang woedde. De kloven van de steile berg fungeerden als trechters die de vlammen naar boven zogen. In korte tijd was een baan van honderd meter breed verwoest. Niet ver daarvandaan was in het verleden hetzelfde gebeurd. De ontstane open plek was begroeid met olifantsgras van 4 tot 5 meter hoog. Hier had zich een enorme winterslaapplaats van boerenzwaluwen ontwikkeld. Overdag zag je er zelden eentje, maar een uur voor zonsondergang begon de hemel boven de slaapplaats zich te vullen met stipjes, aanzwellend tot een zwerm van megaproporties. Tot ongeveer een kwartier voor donker bleef die paraplu van zwaluwen op hoogte, om in het bijna-donker als een omgekeerde tornado neerwaarts te suizen richting olifantsgras. Een beetje snelle teller met niet al te veel scrupules krabbelt tijdens dat spektakel wat getallen in zijn opschrijfboekje en meldt later op de avond doodleuk dat er ongeveer anderhalf miljoen zwaluwen naar beneden zijn gekomen. Die slaapplaats, ontdekt door een groepje Britten en Duitsers in de vroege jaren negentig (maar natuurlijk al veel eerder door de lokale bevolking, die er een goede maaltijd en leuke handel aan overhoudt), was de reden voor een groep Spanjaarden, Italianen, Hongaren en Nederlanders om daar te gaan vangen.

Zwaluwen vangen is gaaf om te doen, al was het maar omdat je veel tijd overhoudt. De vangsten spelen zich namelijk rond zonsopkomst en -ondergang af. Overdag is er dus alle gelegenheid om naar andere dingen te kijken. De plek nabij Ebbaken in Cross River State was daarvoor ideaal. Een deel van de berghelling was ontbost, en boven aan de met olifantsgras begroeide helling – grenzend aan de banen die we voor de mistnetten hadden gemaakt – had ik de jongens uit het dorp gevraagd een open plek te hakken.⁶ Daar te komen was een kleine heisa, maar dan had ik ook zicht op een groot deel van de vallei, ons laaggelegen kampement en de naastliggende berghelling (met brand). Nadat we alle gevangen zwaluwen hadden afgehandeld en losgelaten, sjouwde ik de berghelling op om vanaf mijn uitkijkpunt de roofvogelactiviteiten te protocolleren. Ik hoopte op wespendieven, maar bij gebrek aan referenties in de literatuur (alle meldingen zijn toevalswaarnemingen, niemand heeft in Afrika ooit systematisch naar deze soort gekeken) had ik geen idee wat me te wachten stond. Dat viel niet tegen, en dan heb ik het nog niet over de grote karekieten en nachtegalen die er zaten te zingen. Allereerst waren er veel roofvogels, die – net als in Europa – een duidelijk dagritme te zien gaven: vroege activiteiten van lokale broedvogels (prooiaanvoer), met een duidelijke mid-ochtendpiek (opwarming, dus thermiek), een middaguurdal en opnieuw een opleving halverwege de middag. De Afrikaanse boomvalken, net wat ranker dan de onze, deden het anders en synchroniseerden hun activiteiten met het dagritme van de boerenzwaluwen. Bij elke ochtend- en avondvlucht van de zwaluwen kwamen de valken een zwaluw snaaien. Tijd voor een tweede was er niet, omdat de zwaluwen dan al op de slaapplaats zaten. Onder de roofvogels die ik overdag zag, vlogen ook wespendieven, en niet weinig. Allemachtig, vanaf dat ene plekje boven het dal (‘Ik zit op den berg en kijk in het dal der plichten,’ schiet me te binnen, en tegelijk moet ik aan Gied Jaspers denken …) zag ik zo veel wespendieven dat onmiddellijk het idee postvatte dat ik in een voorkeurshabitat van de soort was beland. Er ging geen dag voorbij of ik zag meerdere wespendieven, soms in een flits maar ook wel langduriger en hoog boven de bomen. Dat laatste is in tegenspraak met de bevindingen van geloggerde vogels elders in Afrika, die zelden boven de bomen uit komen als we daarvoor de verminderde batterijspanning als graadmeter mogen aanhouden (zie het hoofdstuk Datastromen). Sommige individueel herkenbare vogels zag ik enkele malen verspreid over een maand, een aanwijzing dat althans enkele vogels plaatstrouw waren. Van onderlinge confrontaties merkte ik niets. Evenmin zag ik wespendieven op elkaar afkoersen, iets wat in de broedgebieden schering en inslag is. Is het in Afrika, voor wespendieven dan, ieder voor zich en God voor ons allen?

Het bleek een onmogelijke opgaaf om achter hun voedselkeus te komen. Vogels met een krop doken al vrij vroeg in de ochtend op. Een vroeg maaltje zou passen bij het inzakken van de vliegactiviteiten van tropische wespensoorten rond het middaguur, vermoedelijk onder invloed van de zon die op dat moment loodrecht boven het regenwoud staat te branden. Zelfs de zweetbijtjes, die me met duizenden belaagden en zich in dichte plakken te goed deden aan het zweet op mijn rug en geëxponeerde lichaamsdelen, lieten het dan eventjes afweten. In de tropen is de verscheidenheid van wespen en bijen vele malen groter dan in Europa, maar ik kreeg al snel door dat ze niet zo makkelijk te vinden waren (hoe wespendieven dat ervaren, weet ik niet). Dat kwam deels doordat de nesten kleiner zijn, naast dat veel kolonies in bomen en struiken hangen op hoogtes variërend van knieniveau tot boomtop. Agressieve rakkers, die het bewegen door regenwoud en struikgewas tot een uitdaging maakten. Wespen en mieren kunnen beter met rust worden gelaten, een abc’tje voor Afrikanen en een snel geleerde les voor de witmannen en -vrouwen. De weinige nesten die ik vond, vuistgroot of kleiner, en zonder envelop, zaten bijna alle verstopt in hangende, gevouwen bladeren. Die te pakken leek me voor een wespendief, tenzij uitgerust met het wonderbaarlijke kniegewricht van een Afrikaanse gymnogene, niet eenvoudig. De grotere nesten hingen hoog in de bomen, in theorie vrij te plunderen, maar wie weet hoe de praktijk is? Doen ze het als de Maleise wespendief, die er geen been in ziet enorme nesten van hoornaars aan te vallen? Hier ligt een schone taak voor veldonderzoek.

Gezien hun kleine actieradius kan het haast niet anders dan dat wespendieven weinig problemen ondervinden bij het vinden van voedsel in hun winterkwartier. De hoge temperaturen zorgen ervoor dat de vogels nauwelijks hoeven bij te stoken om hun lichaamstemperatuur op peil te houden. Wat blijft er dan nog over aan activiteiten? Ruien. Dat is een bezigheid die weliswaar extra energie kost, maar die ze over de hele winter kunnen uitsmeren. Sommige beginnen al in Europa met de rui, maar onderbreken die voor de trek zodat ze met een gaaf verenkleed naar Afrika kunnen vliegen.⁷ Daar aangekomen hervatten ze de rui. De meeste wespendieven ruien echter alle veren in Afrika. Deze strategie is gebruikelijk bij lange-afstandstrekkers die een kort broedseizoen hebben met een onvoorspelbaar voedselaanbod. De hoge energetische kosten verbonden aan het grootbrengen van jongen laten geen rui toe, precies wat je ziet in wespenarme jaren (nauwelijks ruiende wespendieven in de broedtijd). De betrekkelijk stabiele leefomstandigheden in tropisch Afrika zijn geknipt om een volledige ruicyclus door te maken. Van de volwassen wespendieven die ik in Afrika goed genoeg in beeld kreeg, vertoonde de meerderheid actieve vleugel- en staartrui. De aanmaak van een nieuwe slagpen door een vogel van het formaat van een wespendief kost ongeveer 45 dagen. Tegen de tijd dat een nieuwe veer voor de helft is aangegroeid, wordt de volgende uitgegooid. Op die manier behoudt de vogel zijn vliegvermogen, al zal hij ietsje vaker met zijn vleugels moeten slaan in verband met het gat dat ontstaat op de plek van een ontbrekende veer. Maar als wespendieven in de Afrikaanse winterkwartieren weinig vliegen, zal een ontbrekende of onvolgroeide pen in de vleugel een handicap van geringe betekenis zijn. Sowieso vallen de extra vliegkosten wel mee met een beperkt gat in de vleugel, en zeker naarmate de rui zich van het midden van de vleugel (waar de rui begint) naar buiten verplaatst. Rui in de top van de vleugel heeft op het vliegvermogen namelijk niet meer invloed dan dat oude veren hebben. Met andere woorden: een vogel in een nieuw verenpak is een efficiëntere, zuiniger vliegende vogel dan eentje die in zijn oude kloffie rondvliegt. Zou dat verschil van pas komen tijdens de voorjaarstrek, wanneer alle vogels baat hebben bij een vroege terugkeer op de broedplaatsen? Lange-afstandstrekkers hebben haast in het voorjaar, en doen korter over de vlucht naar het broedgebied dan over de vlucht in het najaar naar het wintergebied. Die verkorting van de trekduur bereiken ze door overdag vroeger te starten en langer door te gaan, soms ook door ‘s nachts te vliegen (een optie die overigens niet door wespendieven wordt benut, maar weer wel door visarend en boomvalk) en door minder en kortere pauzes in te lassen. We weten dat pas sinds kort, op basis van gezenderde roofvogels.

Een volwassen mannetje shikra, een kleine sperwer (deze woog 94 gram), had binnen tien seconden na zijn vangst zweetbijtjes rond zijn ogen zitten. Lachryfagie, het drinken van traanvocht, is een gespecialiseerde bezigheid van niet-stekende bijtjes. Het is ze om de proteïne in het vocht te doen, niet zozeer om zouten, water of pollen. Binnen de zweetbijtjes zijn soorten (en geslachten) die zich specialiseren op mensen, en daarbinnen op traanvocht of zweet (zie Bänziger et al. 2009), wat het veldwerk in tropische gebieden een bijzonder cachet geeft. (Kintampo, 9 maart 2009)

Vanaf mijn hoge positie op de berg zag ik ook geregeld juveniele wespendieven, waarbij onmiddellijk mijn hoofd op hol sloeg. De vogels in deze enigmatische leeftijdscategorie zijn niets minder dan een zwart gat in onze kennis. We weten op grond van terugmeldingen van geringde vogels dat ze óók naar tropisch Afrika vliegen. Maar wanneer ze voor het eerst terugkomen naar Europa? Het is aannemelijk dat ze hun eerste levensjaar in Afrika blijven, en pas daarna, of misschien zelfs na nóg een jaar, hun eerste terugreis naar de broedgebieden maken. Dat is althans wat één van de gezenderde Oostenrijkse wespendieven van Anita Gamauf liet zien. Het wordt ondersteund door de zeldzaamheid van eerstejaars wespendieven onder de voorjaarstrekkers en in het broedgebied; anders dan volwassen vogels hebben zij een gele iris en vlekkerig gele – geen grijze – washuid, waaraan ze goed zijn te herkennen. Wat spoken ze in de tussentijd uit? Schuimen ze tropisch Afrika af, zijn ze daar plaatstrouw, komen beide strategieën afwisselend voor? Zoveel is zeker: Afrika biedt het jaar rond voldoende ruimte en voedsel om over-zomering tot een reële optie te maken. Dat idee had ik al bij volwassen wespendieven, waarvan een vers dood gevonden vogel in juni in westelijk Afrika aantoonde dat ze zich in het voorjaar kennelijk niet allemaal naar Europa spoeden. Dat snijdt hout als je bedenkt dat wespendieven langlevende vogels zijn die het zich kunnen veroorloven een broedcyclus over te slaan. Dat laatste kan slim zijn als het voorafgaande broedseizoen buitensporig veeleisend is geweest, bijvoorbeeld bij het opvoeden van jongen tijdens wespenschaarste of slecht weer (zoals in 1997, zie het hoofdstuk Yagi). Als het gaat om het voortbrengen van zo veel mogelijk nageslacht, is – bij langlevende soorten als de wespendief – levensduur belangrijker dan kortstondig vlammen. Dan maar een jaartje overslaan, en genieten van het goede leven in la douce Afrique. Dat zeg ik nou wel, maar als het in Afrika zo uitmuntend toeven is, het gehele jaar, waarom blijven die wespendieven daar dan niet allemaal, waarom broeden ze er eigenlijk niet? Waarom elk jaar die lange reis naar Europa maken, daar gehaast een broedsel grootbrengen en bijna per ommegaande retour?

Hier wreekt zich onze gebrekkige kennis van het Afrikaanse continent. Veel wespen en bijtjes misschien, maar wat zegt dat over de beschikbaarheid ervan voor wespendieven? Wat gebeurt er precies in de regentijd, is dan de vindkans van wespennesten niet veel lager? Is het grotere aantal voedselconcurrenten in Afrika (in Europa alleen de das) op enig moment in de jaarcyclus van wespendieven een probleem? Wat doet die regen met het verenkleed en zijn bacteriefauna? Betekent de grote verscheidenheid van de roofvogelfauna van Afrika een groter predatierisico dan in Europa? Als ik naar al die luidruchtig en opvallend levende vogels in Afrika kijk, zou je bijna denken dat ze van predatoren weinig te duchten hebben. Alleen al die koerende, kirrende en gorgelende duiven, alomtegenwoordig, dag en nacht. Zijn daar geen duiveneters soms? En wat kunnen die buulbuuls zich niet permitteren, altijd praatjes en altijd prominent aanwezig.⁸ Hoe verhoudt zich dat tot de sperwerfamilie, bijvoorbeeld, die in de Afrikaanse bossen een grotere verscheidenheid heeft dan in Europa? Het predatiegevaar zal vast niet kleiner zijn dan in Europa, maar gezien de hoge overleving van wespendieven in de overwinteringsgebieden moet het toch een betrekkelijk eenvoudige opgave zijn om er de winter door te komen. Waarom dan geen broedgevallen daar? Hier schuilt ongetwijfeld een evolutionair verhaal achter, een systeem dat zich in de loop van de afgelopen tienduizenden jaren heeft fijngeslepen en dat werkt. Zo is het niet zonder betekenis dat het Euraziatische broedgebied vele malen groter is dan het Afrikaanse wintergebied, dat onze zomers gepaard gaan met een snelle ontwikkeling van wespenvolken, die pieken op het moment dat wespendieven jongen hebben. En die trek lijkt misschien een hele opgaaf, maar 300 kilometer per dag afleggen op thermiek of stuwwinden is minder inspannend dan het lijkt, gezien het feit dat ze ook wel dagen maken met 600 tot 700 kilometer. De geloggerde wespendieven uit Nederland hebben laten zien dat slechts 8 procent van de tijd op trek aan klapwieken wordt besteed, de rest wordt – volgens Willem Bouten, die het kan weten want het is daadwerkelijk gemeten met dataloggers – zwevend en zeilend afgelegd. Het kan allemaal uit. Wat niet wil zeggen dat een treksysteem onveranderlijk is. De komende decennia gaan sowieso spannend worden, omdat de bossen in het winterkwartier van de wespendieven in snel tempo worden gekapt. Dat is slecht nieuws voor wespendieven, maar het is – in meer of mindere mate – goed nieuws voor soorten die niet van bossen houden. Er gaan in Afrika harde klappen vallen, de komende decennia, met vérstrekkende gevolgen voor ‘onze’ vogels. Daar hebben we echt geen klimaatsverandering voor nodig.

Zie noten op pagina 378.

Amsterdam

Als je nooit ergens anders hebt gewoond dan in dorpen of in afgelegen huizen, en je bent ook nog eens vogelaar, is een stadsbezoek geen pretje. Wat een drukte. Liever droog brood dan stadsbezoek. Zelfs een bezoek aan Diever, een kwartier fietsen van mijn huis, is me soms te veel; ook dan liever niet eten – of restanten opduiken, er ligt altijd wel wat, zelfs in het bos kom ik van alles tegen dat eetbaar is – dan een foerageertocht richting dorp. Toch ontkom ik er niet aan af en toe een stad te bezoeken. Gelukkig is Jan de Jong, een van mijn school- en jeugdbondsvrienden, in Amsterdam gaan wonen, zodat ik daar een pied-à-terre heb van waaruit ik het Zoölogisch Museum met zijn collectie vogelbalgen kan bezoeken.⁹ Het bezoek werd in de jaren zeventig en tachtig extra aantrekkelijk gemaakt door de aanwezigheid van de tijdschriftenbibliotheek van de onvolprezen Nederlandse Ornithologische Unie, toentertijd gevestigd aan de Plantage Middenlaan, bij de ingang van Artis.¹⁰ Een- of tweemaal per jaar stapte ik op de trein naar Amsterdam en liep van het station naar de Plantage Middenlaan. Onderweg bezocht ik Atheneum, Van Gennep en Rob Kok voor boeken. In de tijdschriftenbibliotheek van de NOU sjouwde bibliothecaris Jelle Paul (een man voor wie niets te gek was als je hem maar op de juiste manier benaderde) zo veel stapels tijdschriften heen en weer dat ik uiteindelijk toestemming kreeg zelf te pakken wat ik nodig had. Alles wat me interessant leek, vooral artikelen over soortgericht onderzoek, broedbiologie, gedrag en trek, las ik door. Van deze wetenschap maakte ik op archiefkaartjes een samenvatting, voor elk artikel een kaart van 13 bij 8 centimeter. Kopiëren was te duur. Van vele tientallen tijdschriften heb ik in dagenlange sessies alle bestaande jaargangen van a tot z doorgenomen. In de daaropvolgende jaren volstond het om de nieuw verschenen nummers bij te houden, die alle op de leesplank uitgestald stonden. Met de jaren werd ik iets kapitaalkrachtiger en kon ik me zelfs kopieën van de meest interessante stukken veroorloven, of althans van de samenvatting. Nog later kopieerde ik het artikel zelf. Van deze berg archiefkaartjes – naar schatting 23 000 – heb ik jarenlang profijt gehad, vooral in de tijd dat ik geen geld had om boeken te kopen of abonnementen op tijdschriften te nemen. Dat was natuurlijk ruim voor het digitale tijdperk. Zelfs nu nog gebruik ik de kaartjes, in het bijzonder als ze informatie bevatten uit obscure tijdschriften waarvan geen digitale versies voorhanden zijn. Met deze tijdrovende exercitie, uitgevoerd op een leeftijd waarop een half woord voldoende was om de boodschap in het geheugen te griffen, maakte ik een slag die op geen enkele wijze meer kan worden ingehaald. Ik merk het aan de huidige studenten en vogelaars, die – hoewel de informatie aan hun voeten ligt – een schrikbarend leestekort vertonen en het te druk hebben om überhaupt meer te lezen dan strikt noodzakelijk. Althans, dat is wat ze zelf zeggen. In parafrase op Richard Feynman: zo jong nog, en dan al zo weinig gelezen. Voor mijn gevoel was de hoeveelheid informatie niet zo groot dat die niet te behappen of te onthouden was, terwijl het toch om honderden jaargangen ging. Het gevoel de materie te beheersen heb ik bij de huidige stroom aan informatie totaal niet meer: vaak ene oor in, andere oor uit. Dat ligt zonder twijfel aan de sterk gezwollen informatiestroom, en natuurlijk aan mijn aftakelende brein. Maar niet getreurd: veel stukken zijn beschikbaar in pdf-formaat en via zoekmachines eenvoudig op te sporen en na te lezen.

Afgezien van de bibliotheek van de NOU, die later zou verhuizen naar de Artisbibliotheek (een prachtige bibliotheek, met alweer zeer hulpvaardige bibliothecaressen en -rissen), en nog weer later terecht zou komen in een gebouw achter het inmiddels verhuisde Zoölogisch Museum, om in 2010 uiteindelijk zijn weg te vinden naar SOVON in Nijmegen, waren de krochten van het Zoölogisch Museum gevuld met ladekasten vol balgen. Als Veluwse snotapen mochten we daar van het hoofd van de vogelafdeling Jan Wattel, later met goedvinden en hulp van Kees Roselaar en Tineke Prins, in grasduinen. De met een glasplaat afgedekte laden bevatten, afhankelijk van de soort, enkele tot tientallen opgestopte exemplaren van de meest uiteenlopende soorten. Had ik in het veld opgemerkt dat boomvalken met één of twee nekvlekken een gezicht in hun nek hadden, dan kon ik dat aan de hand van de balgencollectie in Amsterdam verifiëren. Dacht ik hetzelfde te zien bij sperwers, en vooral bij de vrouwtjes, dan bracht de collectie wederom uitkomst. Twijfelde ik aan de betrouwbaarheid van de staartbandering als diagnostisch kenmerk voor het onderscheiden van mannelijke en vrouwelijke wespendieven, dan volstond het om de balgen van wespendieven naast elkaar te leggen en het onderscheid met een liniaal na te meten. In één geval konden Willem van Manen en ik, op basis van weer andere kenmerken, zelfs een correctie aanbrengen in de sekse van één van de 39 balgen: een vogel uit 1896 was geen mannetje, maar een vrouwtje. En inderdaad: de bandering is niet seksespecifiek.

De collectie in Amsterdam was met ongeveer 53 000 balgen en opgezette exemplaren fors, maar zeker niet groot in vergelijking met de reu-zencollecties in Leiden (170 000) en Tring (756 000). In heel Europa liggen volgens Kees Roselaar naar schatting vier miljoen vogels in meer dan honderd grotere collecties; voeg daar de vijf miljoen buiten Europa aan toe (overwegend in de USA en Canada), en je zou het idee kunnen krijgen dat er wel genoeg is verzameld. Voor een deel klopt dat ook. Aan de andere kant zijn de collecties van cruciale betekenis gebleken bij het kwantificeren van langlopende veranderingen in onze leefomgeving (via stabiele isotopen, meting van morfologische kenmerken, eierschaaldikte, chemische analyses van veren en eimembranen; zie het hoofdstuk Dem Bones). Bedenk daarbij dat de musea gespecialiseerd zijn in het conserveren van huiden en eieren, en dat derhalve vogels verzameld in de achttiende en negentiende eeuw nog steeds in een uitstekende staat in de laden zijn terug te vinden. Om tijdseries intact en actueel te houden, zouden de verzamelingen constant moeten worden uitgebreid, wat voor een deel makkelijk zou kunnen als dode vogels naar een museum zouden worden gebracht (bij voorkeur via een veterinaire omweg, om gestandaardiseerde informatie over ziektes en sterfte te genereren). Op kleinere schaal kunnen gerichte verzamelacties de hiaten opvullen, behalve bij bedreigde soorten. Die aanslag op populaties zinkt in het niet bij de tientallen miljoenen vogels die we alleen al in Nederland jaarlijks doodrijden op de wegen, of die zich te pletter vliegen tegen hoogspanningsdraden en ruiten.

Helaas, de praktijk wijst uit dat musea ternauwernood het hoofd boven water kunnen houden, vrijwel geen geld krijgen om de collecties naar behoren te beheren, laat staan uit te breiden, en rare capriolen moeten uithalen om publieksvriendelijk over te komen om zo hun bestaansrecht te bewijzen. Hadden we nog maar een Rothschild, bankiers die hun geld in zinnige zaken staken en ons daarmee tot in lengte van dagen aan zich verplichtten. Dat Charles Rothschild zich – als gevolg van chantage – gedwongen zag zijn enorme collectie te verkopen, doet daar niets aan af. Bovendien, de collectie kwam in het American Museum of Natural History terecht, geen verkeerde plaats.¹¹ Dat had ook heel anders kunnen aflopen. Net zo goed als heden ten dage de overheid er een streep door kan trekken. Niets is zeker.

Binnendelta

Een jaar of wat geleden polste Leo Zwarts of ik er wat voor voelde om mee te schrijven aan een boek over Europese vogels in Afrika, meer in het bijzonder in de Sahel. Aangevuld met Jan van der Kamp, die al enkele decennia water- en stofhappen in de regio achter zijn kiezen had, en met Eddy Wymenga, een enthousiaste Fries met uitgebreide Afrika-ervaring, zou dat moeten lukken. Als Leo iets vraagt, is weigeren onmogelijk. Mijn door de jaren heen opgebouwde literatuurkennis van de trends van lange-afstandstrekkers in de Europese broedgebieden (zie het hoofdstuk Amsterdam) zou kunnen worden gebruikt om die aantalsschommelingen te koppelen aan de omstandigheden in hun overwinteringsgebieden. Meer inzonderheid regenval en omvang van de overstroming van vloedvlaktes. Leo’s voorstel werd des te aantrekkelijker toen hij als lokkertje toevoegde dat het misschien geen kwaad kon enkele tripjes naar West-Afrika te maken. Immers, om evocatief over deze illustere regio te kunnen schrijven, was literatuurkennis alléén niet voldoende. Afgezien van Mauretanië, Ghana en Nigeria had ik nog niets van West-Afrika gezien, en mijn ervaring met de grote vloedvlaktes daar was non-existent. Zo kon het gebeuren dat ik binnen de kortste keren per pirogue op de grootst denkbare waterplas rondvoer, tot aan de wijde horizon omgeven door ruimte. Een met mijn normale habitat strijdiger omgeving was niet denkbaar. Maar wat een schoonheid, wat een rust.

De betreffende vloedvlakte was die van de Niger en de Bani. Ontspringend in het hoogland van Guinee, 600 tot 900 kilometer ten zuidwesten van de delta, stroomt de Niger naar het noorden, om hartje winter in Mali een kom ter grootte van Nederland op te vullen, en vervolgens via de landen Niger en Nigeria af te buigen naar en leeg te stromen in de Atlantische Oceaan. Dit jaarlijks terugkerende fenomeen is niets minder dan een godswonder. De Binnendelta is in de zomer een vlakke stoffige wereld waar de Niger zich doorheen kerft. De veelgeroemde tocht Mopti-Timboektoe over de Niger is een saaie toeristentrip door een dorre wereld. Per auto is de afstand Mopti-Akka in een paar uur af te leggen. In de winter is dat een geheel ander verhaal. Er staat dan – afhankelijk van de neerslag in Guinee – 4 tot 6 meter water in de stofkom. Die wereld is alleen per pirogue te exploreren, door de lokale vissers voortgeboomd met een lange stok, in ons geval voortgestuwd door een zacht brommende buitenboordmotor die een vaarsnelheid van 6 tot 12 km/uur leverde. Snel genoeg om het idee te hebben op te schieten, maar langzaam genoeg om het gebied ten volle tot je te laten doordringen. Elke tocht kost weken, op zijn minst, een goede manier om het gebied te leren kennen. Jan telt al jaren de watervogels die zich hier in de winter concentreren, met zijn eigen pirogue en vaste schipper Sine. De delta is zó uitgestrekt dat het onmogelijk is om tijdens een telling overal tijdig te komen; de Fransen hebben dat opgelost door watervogelconcentraties per vliegtuigje te tellen. Daarmee dekken ze heel West-Afrika, van de Senegaldelta tot en met het Tsjaadmeer. Maar grondtellingen zijn ook belangrijk, al was het maar vanwege de grotere nauwkeurigheid en als ijking van vliegtuigtellingen. Dat is het domein van Jan. Maar Fransen noch Jan hadden een antwoord op de vraag hoe talrijk de kleinere vogelsoorten zijn die meer verspreid door de hele delta voorkomen. Vergeleken met vogelparadijzen als de Djoudj in Senegal lijkt de binnendelta van de Niger een betrekkelijk vogelarme wereld, uitgezonderd de concentraties watervogels rond de centrale meren Débo, Walado en Korientzé. We kwamen er snel achter dat die gedachte een vergissing is. Leo had namelijk bedacht dat je de aantallen van de meer verspreid voorkomende soorten het best kon schatten wanneer je verspreid over het gebied en in verschillende vegetatietypes vastomlijnde vlakjes zou uitkammen op vogels. Als je dat goed deed, kon je eenvoudig uitrekenen hoeveel vogels zich in de Binnendelta ophielden. Goed betekent in dit verband: plotje precies uitpassen met gps of laserkijker, alle vogels binnen het vlakje tellen en nauwkeurig vegetatietype (inclusief hoogte en dichtheid) en waterdiepte bijhouden. Dat alles uiteraard op basis van voldoende vlakjes en gestratificeerd naar beschikbare vegetatietypes. We konden deze exercitie daadwerkelijk uitvoeren, omdat er van het gebied op satellietbeelden gebaseerde vegetatiekaarten waren gemaakt op grond waarvan we exact wisten hoeveel oppervlak van welk vegetatietype bij welke waterhoogte beschikbaar was. Immers, de vloed golfde met een wiskundige precisie door het gebied heen, beginnend in het zuiden, aanzwellend en weglopend naar het noorden. Met behulp van vaste meetpunten was tot op de centimeter nauwkeurig bekend hoe hoog de vloed in een bepaald jaar kwam, en dan is het voor de modellenbakkers gesneden koek de oppervlaktes van de onderscheiden vegetatietypes te berekenen. Een kind kan de was doen, als je tenminste een Leo achter de hand hebt.

Nu was het alleen nog zaak die plotjes te tellen. Daar kwam mijn bijdrage van pas. Samen met Willem van Manen, ook een roofvogelaar, en Jan hebben we in twee winters verspreid over de delta honderden plotjes afgestruind, soms droogstaand, vaker plasdras tot middeldiep bedekt met water. Nóg dieper ging niet meer lopend, maar met behulp van de pirogue konden we in dieper water transecten varen en alsnog de aanwezige vogels tellen tot op een bepaalde afstand van de boot. Deze dichtheidstellingen waren geweldig om te doen. We haalden onze benen weliswaar open aan het vlotgras en de wilde rijst, maar in de wijde omtrek was geen kip te bekennen (waar vind je dat nog), lekker zonnetje, fijn struinen, beetje handjeklap om vogels op te jagen, leuke ontdekkingen doen (tegen het nest van een kleine jacana aan lopen, slangen, vangopstellingen van de lokale vissers, een waterrietzanger, hoe te bouten in kniediep water, afstandsmetingen doen met een laserkijker in een volslagen vlak landschap zonder herkenningspunten), vermijden dat je vast komt te zitten aan één van de duizenden haaklijnen die in het water liggen, zien los te komen zonder te verdrinken als dat toch gebeurt, reigers lospeuteren van haaklijnen, broedkolonies uitkammen op lijken … Dezelfde truc pasten we toe in de rijstvelden en watergebieden van Senegal, Gambia en Guinee-Bissau. Al die tellingen, duizenden in totaal, dampten uiteindelijk in tot een schatting van ralreigers, bosruiters, gele kwikstaarten en meer van dat algemene wijdverspreide spul. In tabelvorm ziet het er onooglijk uit. Ik weet wat eraan ten grondslag ligt.

Bij welke trip ook, altijd was het mogelijk er een verborgen agenda op na te houden. In Mali, waar Willem en ik altijd op de wal sliepen, trokken we er bij het ochtendkrieken op uit om roofvogelnesten op te sporen. Daar zijn we allebei behoorlijk bedreven in. Al snel hadden we door dat van de lokale roofvogelsoorten de geelsnavelwouwen het meest verbreid waren en als enige aan broeden dachten. Willem is een meesterklimmer, die zonder klimijzers een boom in kan komen. Aan hem dus de schone taak de wouwennesten te beklimmen, ook als die in een palm of acacia waren gebouwd. We vonden nesten in alle stadia van de broedcyclus: verlaten, nog zonder eieren, met een al dan niet compleet legsel, of met jongen in verschillende leeftijden. De timing van hun broedcyclus leek verband te houden met de zich terugtrekkende vloed, die een fors voedselaanbod opleverde. Op de nesten, en eronder, lagen prooien en prooiresten, die lieten zien hoe veelzijdig die wouwtjes zijn in hun voedselkeus: egels, ratten, spitsmuizen, wezels (dat alles uiteraard in Afrikaanse varianten, waarvan de identificatie nog heel wat hoofdbrekens en geploeter in Franstalige literatuur kostte, een van de vele bijkomstigheden die onderzoek in den vreemde compliceren en tegelijk zo aantrekkelijk maken), vogels, agames, kikkers en padden, vissen en sprinkhanen. Overigens lagen er ook andere zaken in die nesten, zoals ingedroogde mensendrollen, plastic en botten van geiten en koeien. Wouwen hebben er een handje van hun nesten op te sieren met débris, een kennelijke indicatie van de kwaliteit en leeftijd van het betreffende individu.¹²

Veel prooien moeten ze bij de lokale vissers hebben weggeschooid, een nomadisch door het gebied zwalkende bevolkingsgroep met tijdelijke nederzettingen op droogvallende landtongen waar altijd vis lag te drogen en rottend afval de waterkant aantrekkelijk maakte. Dat hoef je een wouwtje echt niet uit te leggen. Bij die kampementen zwierden de geelsnavels dan ook altijd behendig hun rondjes tussen de droogrekken door. Nooit gezien dat hun rooftochten wrevel, laat staan een afweerreactie, opriepen bij de vissers. Als we de kans kregen, sneupten ook wij de slacht- en afvalplekken af. Excellente vogelvangers, die vissers en hun koters, die met haaklijntjes succesvol reuzensterns en reigers weten te vangen (en wat een Finse ringen heeft dat opgeleverd) en met oude vissersnetten zomertalingen en kemphanen boven de uitdrogende waterkommen vol waterlelies. In droge jaren, als er aan het eind van de winter nog maar weinig water is overgebleven en de vogels zich concentreren in die paar resterende plassen, zijn de vangsten meer dan lonend, vooral tijdens maanloze nachten. Naar schatting leggen dan jaarlijks 20 000 tot 80 000 kemphanen het loodje (vooral vrouwtjes, omdat de mannen eerder vertrekken en daardoor de dans ontspringen), en mogelijk meer dan 70 000 zomertalingen. Die laatste zijn in het bijzonder de moeite waard, omdat ze voorafgaande aan de wegtrek tot wel 40 procent in gewicht toenemen (vetvoorraad, nodig om duizenden kilometer in één ruk richting de Russische broedgebieden te vliegen). Dat is een leuke bijverdienste voor mensen die in de loop van de decennia een steeds armoediger bestaan overhouden aan de visvangst. Want hoe je het ook wendt of keert, zelfs in de lege wereld van de Binnendelta overschrijdt de menselijke bevolking de draagkracht van het gebied. Dan is het al heel wat dat de vogels niet als concurrent worden gezien en met rust worden gelaten tenzij exploitatie ervan een aanvulling op een karig bestaan betekent. Vergelijk dat eens met de laffe terreur van jagers rond de Middellandse Zee, die uitsluitend voor hun plezier vogels afknallen.

Dat boek is er gekomen.

Boomtoppen

Roofvogels onderzoeken legitimeert het klimmen in bomen. Een bezigheid die ook zonder enige aanleiding kan worden gecultiveerd, ware het niet dat ik – als calvinist – er toch liever een gegronde reden voor heb. Koos van Zomeren heeft dat goed aangevoeld in zijn voorwoord bij de Ecologische atlas van de Nederlandse roofvogels: ‘Hij denkt dat hij in bomen klimt om onderzoek te kunnen doen. Ik denk dat hij onderzoek doet om in bomen te kunnen klimmen.’

Zo’n reden bedenken is niet zo moeilijk. Zoals Bernd Heinrich een vraag bedacht om in de winter een aanleiding te hebben om erop uit te trekken ondanks de koude en sneeuw in Maine (waar zitten de goudhaantjes, en wat eten ze onder deze extreme omstandigheden, waar slapen ze, kortom, hoe overleven 5 tot 6 gram wegende vogeltjes een strenge winter), zo vond ik vragen die alleen vanuit een boomtop konden worden beantwoord. Boomtop, zal de lezer zich afvragen? Jazeker, en van een hoge boom, eentje die boven het omringende bos uitsteekt en een goed uitzicht garandeert. Het principe is eenvoudig. Ik klim erin tot ik de hoogste tak heb bereikt waarop nog te zitten valt. Gewoonlijk is dat enkele meters onder de top. Op die zijtak neem ik plaats, nadat ik me eerst heb gezekerd met mijn veiligheidsgordel. Vervolgens trek ik mijn zaagje tevoorschijn (de zaag van het Swiss Army Knife is allang afgebroken, een minpuntje van dit verder excellente mes; in plaats daarvan gebruik ik een loeischerp, inmiddels zwaar verharst, trekzaagje dat ik van Willem heb gekregen), klap het zaagblad uit en ga aan de slag. Alle zichtbenemende takken moeten worden verwijderd. Breken kan ook, maar bij fijnspar en sitka is dat een crime, een taaie bende waar mijn weke intellectuelenhandjes moeite mee hebben. Douglas gaat makkelijker, soms zelfs zo makkelijk dat de zittak spontaan afknapt indien ik een te hoge heb gekozen (of eigenlijk: een te dunne). Boven mij ontstaat een gat in de kruin. Soms gaat de hele top eruit, maar beter is het om de uiterste top te laten zitten. Bij zonnig weer, en het meeste toppen speelt zich af in juli en augustus als wespendieven jongen in het nest hebben, kan die dienen als zonnescherm. In de boswachterijen waar ik actief ben, levert dat – voor wie oplettend is – een gelijkmatig over het bos verspreide hoeveelheid karakteristiek opgesnoeide bomen op. Dit is duidelijk het domein van een boomtopper. Overigens heb ik niet de indruk dat veel mensen het opmerken, want zelfs pal naast fietspaden komt het zelden voor dat het vrolijk palaverende recreatievolkje doorheeft dat er een vent in een boom zit.

Karakteristiek opgesnoeide fijnspar, zoals ze overal in het werkgebied van een boomtopper opduiken. Linksachter op de horizon is nog net een pluk hoge douglas te zien, een handig oriëntatiepunt. Vanaf zijn hoge zitplaats heeft de boomtopper kilometers zicht over de omtrek, dé manier om voedsel dragende wespendieven te ontdekken. Hun vliegbanen verklappen de boomtopper waar het nest zit. (Boswachterij Smilde, 12 augustus 2009)

In de loop van de jaren heb ik geleerd de takken zodanig af te zagen dat er kapstokjes overblijven met overblijflengtes van ten minste 50 centimeter. Het belang van die laatste maat wordt binnen een uur duidelijk, wanneer de druipende hars op je hoofd terechtkomt. Niet erg als je kaal bent of een pet draagt, maar tamelijk vervelend als je lang haar hebt. Hars uit je haar verwijderen kan op verschillende manieren: óf grote plukken wegknippen (hier bewijst het Swiss Army Knife wederom goede diensten), of thuis de verharde harszooi met wasbenzine zien weg te boenen. Niet lekker. De derde oplossing is het laten zitten: mettertijd brokkelt de hars vanzelf de vergetelheid in, eventueel met medeneming van plukken haar. De kapstokjes dienen voor het ophangen van rugzak, kompas, camera met telelens en kleren (die lekker kunnen drogen als ze tijdens de klim doorweekt zijn geraakt). Bovendien zijn het mooie handvatten voor het geval ik comfortabel wil staan. De afgezaagde takken gebruik ik om een nest te maken op de zittakken: heel comfortabel, vooral als je weinig vlees op je achterste hebt. Dat alles kost een kwartiertje, twintig minuten, inclusief de klim. Met een goede timing vind ik mezelf rond negen uur zomertijd ruim boven het aardse gewoel. Als de zitboom goed is gekozen, heb ik rondom zicht. Dat pleit voor een boom die niet alleen hoog is, maar zijn takken in kransen heeft staan; douglas is ideaal, reuzenzilverspar super-de-luxe, grove den, lariks, zomereik en beuk zijn daarentegen ongeschikt. In de juiste boom kan ik op hetzelfde horizontale vlak tussen twee of drie takken heen en weer schuiven, mezelf een blikveld van 360° biedend. En dan? Kijken maar!

Deze strategie is noodzakelijk om met beperkte middelen toch een beeld te kunnen krijgen van de aantallen, verspreiding en activiteitspatronen van wespendieven. Een lastige roofvogel om te inventariseren. Een echte bosbewoner, weinig opvallend, aanwezig vanaf half mei (als de bomen al in blad staan), vaak van nest wisselend (of een nieuw bouwend) als er al wordt gebroed. De vogels die een broedseizoen overslaan, onttrekken zich gemakkelijk aan registratie. Dat wil zeggen: als er uitsluitend vanaf de grond wordt geobserveerd. Vandaar het boomtoppen – een woord dat roofvogelaars niet alleen als substantief, maar ook als werkwoord gebruiken – als aanvulling op grondobservaties. Op een heldere dag kijk ik zeker 2 tot 3 kilometer van me af, met een verrekijker het dubbele, zo niet meer. Als er wat bewolking is, des te beter; vogels steken nauwelijks af tegen een blauwe lucht. In het eerste uur is het vaak rustig. Voldoende tijd om de omgeving in me op te nemen en in te prenten. Plaatsbepalingen zijn cruciaal, en daartoe is het handig de contouren van het bos te kennen. Vooral de boomplukken die boven het omringende bos uitsteken zijn ideaal. (Vandaar mijn weerzin tegen de huidige rage om exotische bomen uit bossen te verwijderen; dat zijn nu net de mooie zitbomen en markante punten in het landschap; overigens zijn er ook andere redenen te bedenken om de genocide onder exoten af te keuren.) Die pluk douglas daar, dat moet de opstand naast het Vossenveen zijn, erachter op bijna 3 kilometer afstand steken de populieren van de Uilenhorst boven het bos uit, nog veel verder weg markeren kerktorens en masten, de schoorsteen van de grasdrogerij met obligate pluim bij Ruinen en een rij Amerikaanse eiken de horizon. De kerktoren van Steenwijk, op 12 kilometer afstand, kan ik goed zien.

Tegen de tijd dat de eerste roofvogel boven de boomtoppen verschijnt, gewoonlijk rond half tien, tien uur, ben ik er klaar voor. Voor de zekerheid noteer ik richting (in graden gemeten, met mijn kompas) en geschatte afstand (zo komen de herkenningspunten in het landschap van pas, alle op de kaart terug te vinden inclusief hun afstand tot de zitpost; op een 1:10 000-kaart staat 10 centimeter voor 1000 meter). Nu is het opletten geblazen, want alles lijkt ineens tegelijk te gebeuren. Die laagcirkelende vogel verderop, een buizerd en dus negeren (die ken ik allemaal, of althans, dat denk ik),¹³ achter me landt een groepje kruisbekken, ook negeren,¹⁴ en wat was dat, een opstijgende wespendief in mijn linker ooghoek? Jawel, ik ga er beter voor zitten om niets te missen. Heeft de vogel iets in zijn poten (ze brengen de uitgegraven wespenraten in hun poten naar het nest), waar precies kwam hij omhoog, waar gaat hij heen, hoeveel tijd is hij kwijt met opschroeven, zakt hij daarna in een rechte lijn af (zo ja, dan betreft het waarschijnlijk een broedvogel die van of naar zijn nest gaat), of gaat hij op grote hoogte rondklooien, langdurig cirkelen, vlinderen, andere wespendieven opzoeken die verderop aan het zweven zijn (dan goede kans op een niet-broedende vogel)? In het laatste geval is het verstandig de vogel niet al te lang te volgen; notatie van verenkleed, rui en sekse volstaat. Potentieel belangrijker activiteiten dienen zich – alsof de duivel ermee speelt – vaak maar een fractie van een minuut aan. Mis je die, dan kun je lang wachten op een vervolg, als je dat vervolg al opmerkt. Het probleem met vorderende dag is namelijk dat er steeds meer activiteiten plaatsvinden, en dat die activiteiten steeds minder eenvoudig te duiden zijn. Wil ik bijvoorbeeld het verenkleed of de rui van een wespendief goed noteren (voor individuele herkenning, om achter het ruistadium te komen of de aan/afwezigheid van een krop te scoren), dan zie ik de vogel liefst binnen een paar honderd meter, en niet te hoog. Afhankelijk van lichtval en vliegwijze kan een wespendief donker of licht lijken, wel of niet ruien, als mannetje of als vrouwtje overkomen. En dat kun je natuurlijk niet hebben: het is het een of het ander. Boomtoppen is dus ook keuzes maken: waar kijk ik wel naar (langdurig), wat negeer ik, hoe vaak over de horizon scannen, met kijker of met het oog, het houdt niet op. In de loop der jaren ben ik steeds meer gegevens systematisch gaan bijhouden. Je zit er toch, en veel van dat materiaal is niet op een andere manier te verkrijgen of het kan dienen ter ijking van andere telreeksen. Wespendieven staan bij dat alles voorop. Zodra die in beeld zijn, wijkt de rest. Maar op een boomzitsessie van vijf uur of langer blijft voldoende tijd over voor vijf-minutentellingen (één keer per uur, alle vogels binnen 200 meter, een maat voor talrijkheid en beschikbaarheid van vogels als prooi voor roofvogels), voor andere (roof)vogels (tijd, geslacht, leeftijd, krop, rui, gedrag), voor het aantal wespen in de boomtop, het aantal pendelende houtduiven (een maat voor de talrijkheid van deze belangrijke prooisoort van haviken, zie het hoofdstuk Jammie), en de passage van postduiven (zie het hoofdstuk Postduiven). Zelfs dan is er nog voldoende tijd om na te denken over het leven in zijn algemeenheid, en de problemen die zich die dag voordoen in het bijzonder. Er wordt wat afgedacht in een boomtop. Misschien mag de ervaring met vorderende leeftijd toenemen, dat neemt niet weg dat ik geregeld op het verkeerde been word gezet. Daar kom je achter als je de boom verlaat, het hoofd vol van wat je net hebt gezien. Die prooidragende wespendief die op 400 meter afstand in vak zo-en-zo was gedoken, en er vijf minuten later zonder prooi uit kwam? Een makkie, daar zit het nest, kwestie van bosperceel uitkammen en binnen is de buit. Snel op de fiets dus, in moordtempo naar het betreffende vak en eerst maar eens kijken bij de oude roofvogelnesten. Noppes. Niet getreurd, er is vast een nieuw nest gebouwd. Na een half uur zoeken toch maar eens de kompasmeting van de voedselvlucht op de kaart uitzetten, een zekere onnauwkeurigheid inbouwen, dan moet het nest in deze baanbreedte van 100 meter zitten. Opnieuw gezocht, weer niks, zelfs geen veertje (en aan één veertje heb ik gewoonlijk genoeg om te zien of het een wespendief is, zo kenmerkend zijn die). Nu begint de onzekerheid te knagen. Heb ik hem wel goed ingetekend, heeft die boef geen bocht onder boomtopniveau gemaakt en is hij vervolgens nog eens honderden meters doorgevlogen (dat komt voor, zie het hoofdstuk Yagi), droeg hij echt wel een prooi (zelfs daarin kun je je vergissen), enzovoort. Dat vreet. Zeker wanneer je na een paar uur moet besluiten dat je (a) het nest nog steeds niet hebt, en (b) alle waarnemingen van die dag, en de daaraan voorafgaande, in twijfel moet trekken (of in elk geval de duiding ervan). Dat betekent een andere boom, de volgende dag. ‘s Avonds en ‘s nachts maalt die wespendief door mijn kop, helemaal als de waarnemingen in augustus vallen, want dan is de tijd om een nest te vinden (en te controleren, want daar gaat het uiteindelijk om: ik wil cijfers van gewicht, leeftijd, voedsel) beperkt. Wespendieven vliegen vanaf begin augustus uit. Er is haast geboden. De volgende dag dus wat eerder terug naar het bos, snel een nieuwe douglas opgezocht op een kilometer afstand van de vorige zitboom. Roef naar boven, takken wegzagen, ondertussen nerveus rondkijken (het zal je gebeuren dat je al zagend vanuit je ooghoek een wespendief ziet langskomen, laag, zonder prooi; die zal toch niet net van de nestplek komen?) en met een half oog de vermoedelijke nestomgeving in de peiling houden. Deze actie moet een nieuwe invlieglijn van een prooidragende oudervogel opleveren. In combinatie met die van gisteren kan een driehoeksmeting dan feilloos naar het nest leiden. In theorie dan. De praktijk is weerbarstiger.

Boomtoppen is op vele plekken ter aarde onafhankelijk van elkaar uitgevonden. Al in de vroege twintigste eeuw klom Hans Bartels in knetterhoge bomen (die onveranderlijk woudreus werden genoemd) om zich uitzicht te verschaffen in het tropische regenwoud van Java (of meer prozaïsch: om nesten van roofvogels en neushoornvogels uit te halen of te filmen, onder meer van de Javaanse kuifarend Spizaetus bartelsi, een zeldzame soort die sindsdien alleen maar zeldzamer is geworden en waarvan Bartels twee nesten vond en één ei verzamelde). John Muir, die het eigenhandig voor elkaar kreeg enorme lappen natuur in de Verenigde Staten van de ondergang te redden in een tijd dat natuur er uitsluitend was om te ontginnen,¹⁵ en dan hebben we het over de late negentiende eeuw en vroege twintigste eeuw (is er eigenlijk wel wat veranderd sindsdien?), was een bomenliefhebber bij uitstek.¹⁶ Bij het aanbreken van een storm aarzelde hij geen moment om het bos van de Sierra Nevada in te trekken. Hij ging zelfs zo ver dat hij tijdens die storm een 100 voet hoge douglas beklom, om vanuit de top de volheid van de storm mee te maken en aan den lijve te ondervinden wat het is om een boom in een storm te zijn: ‘I kept my lofty perch for hours.’ Ik weet uit ervaring dat het geen pretje is om met harde wind, en dat is wat anders dan een storm, hoog in een boom te zitten, laat staan urenlang. Dan ben ik toch geneigd een iets lagere zitpost op te zoeken. In Nederland bestaat het boomtopgilde uit een handvol monomanen die allemaal bezig zijn met wespendieven, een broedvogel waarvan het notoir lastig nesten vinden is. De groep groeit niet echt, hoewel er zich periodiek nieuwelingen aandienen die enthousiast zijn over de mogelijkheden maar er geen leefwijze van maken. (Ik heb het hier niet over de boomchirurgen en andere specialisten, die volgens de regels van arbowetten geheel gezekerd hun kunstje opvoeren, noch over de ego’s die YouTube bevolken.) En dat is misschien maar goed ook. Te veel boomtoppers, en het wordt een sport, zoals in de Verenigde Staten. Dan is de stap naar recreatie en aanverwante uitbaterij van natuur snel gezet. Nee, laten we het maar elitair houden.

Bosmuis

Een dubbelwandig houten huis op klossen in een bos is niet alleen voor de mens een mooie plek om te wonen. Ook andere dieren maken er graag gebruik van. Daar kwam ik snel achter toen er aan het hoofdeinde van mijn bed klaarblijkelijk hardloopwedstrijden werden gehouden. En het knagen begon, een geluid dat door merg en been gaat en weinig goeds voorspelt voor de boeken en archiefdozen met aantekeningen, veldkaarten en veren. Geen ratten, al klinkt het wel zo, maar bosmuizen. Echte shredders die er een puinhoop van maken. Ze behoren tot de familie der knaagdieren. Die benaming is goed gekozen. Hier waren drastische maatregelen vereist: klapvallen, eenvoudig te bedienen en doeltreffend.

De dode bosmuizen leverden een schat aan gegevens op. Allereerst door ze te seksen en te wegen, lengtes van achtervoetje en staart te meten, en parasieten te tellen. Ingevoerd in een computerbestand leverde mij dat tussen augustus 1992 en december 2010 gegevens van in totaal 1107 bosmuizen op. De lijkjes gingen de vriezer in en fungeerden op een later tijdstip als voedsel voor wespendieven (zie het hoofdstuk Warp) en andere roofvogels. Of ze figureerden in proeven die moesten verduidelijken wat de verdwijnsnelheid van kadavers in bossen was, en welke organismen daarin een rol spelen. Ik had echter geen idee hoe deze vangsten pasten in de lokale populatie. Welk segment van de bosbewoners dringt mijn huis binnen? De verliezers, de jongelingen, de exploratief ingestelde individuen, de ene sekse meer dan de andere, de hamsteraars? En als het er veel zijn, betekent dat dan een hoge populatiedruk buitenshuis? Ondanks de constante vanginspanning van zeven vallen per dag had ik geen garantie dat ik met de gedode bosmuizen een betrouwbare maat van de talrijkheid naar seizoen en jaar te pakken had. En dat was wel wat ik wilde weten, omdat ik daarmee de schommelingen in de reproductie van roofvogels en bosuilen zou kunnen verklaren.¹⁷ Het werd tijd dat ik voor buitenshuis een simpele, niet-dodelijke methode bedacht waarmee ik zonder al te grote inspanning een maat voor het aantalsverloop van bosmuizen kon toevoegen aan mijn andere telreeksen van prooidieren. Het bos rond mijn huis is het domein van de levende bosmuizen. Daar kunnen ze naar hartelust shredden. Onder de zaadeters in een bos vormen de bosmuizen een factor van betekenis. Vermoedelijk heeft geen van de overige zaadeters een zo grote invloed op de overlevingskansen van zaad als bosmuizen. Ze zijn superalgemeen en leggen voorraadkamers aan, die ze in najaar en winter successievelijk leegeten. Soms ontsnapt er een voorraadje aan hun knaagtanden, en kunnen de verzamelde eikels of beukennootjes uitlopen. Maar veel vaker komt het niet zo ver. Bosmuizen zijn zaadpredatoren par excellence. Daarbij vergeleken zijn Vlaamse gaaien echte bosboertjes die naarstig bijdragen aan de verspreiding van zaad doordat ze meer voorraadkamers aanleggen dan benutten (of kunnen onthouden). Dat eikels veel tannines bevatten – een chemische verdediging van de plant die eventuele consumenten op metabolische kosten jaagt – is voor bosmuizen geen probleem, al wijzen sommige studies erop dat tanninerijke eikels bij voorkeur worden opgeslagen in plaats van direct geconsumeerd. Bosmuizen zijn in staat om 99 procent van de aanwezige eikels of beukennootjes te verzamelen in voorraadkamers. Dat gaat om ontzagwekkende hoeveelheden mast. Hooguit enkele procenten van dat zaad zal onaangetast de winter door-komen.¹⁸

Mastjaren zijn jaren waarin bomen massaal zaad produceren. Een strategie om, ondanks fenomenale zaadpredatie, toch zaad tot kieming te krijgen. Beukenmast wordt in het voorjaar aangekondigd door massieve, kortstondige bloei, waarna de mannelijke bloemen afvallen en het dorre blad bedekken (zoals hier te zien). Het stuifmeel bezorgt alles een fraaie gele teint. In de herfst daarop: beukennootjes, en dus dikke aantallen bosmuizen. (Bokkenleegte, 5 mei 2011)

Al heel lang is bekend dat mastjaren van eik en beuk, maar ook van andere zaaddragende bomen, positief uitwerken op de populatiegroei van zaadeters. Ik kan dat aflezen aan de muizen die ik vang. In goede mastjaren zijn bosmuizen hartje winter al seksueel actief: de mannetjes hebben gezwollen testikels, de vrouwtjes vergrote tepels. Per worp brengen bosmuizen gemiddeld vijf jongen groot, die op hun beurt op een leeftijd van 65 tot 71 dagen seksueel actief worden. In een voedselrijk jaar produceren ze vier worpen per koppel. Dan gaat het hard. Geen wonder dat de dichtheid in het voetspoor van de hoeveelheid mast van jaar op jaar enorm kan wisselen. Mijn maandelijkse tellingen van actieve holletjes in vaste proefvlakken laten een vijftigvoudige variatie zien (gemiddeld 0,11 tot 5,56 holletjes per honderd vierkante meter). Het meeste werk van die bosmuizen speelt zich buiten ons gezichtsveld af, en ook nog eens ‘s nachts, behalve voor wie goed oplet. In voedselrijke najaren is het bos vergeven van de zandkegeltjes, aan de bovenzijde waarvan de ingang tot het hol zichtbaar is (met soms blaadjes in de opening; temperatuursregulatie of om wezels buiten te houden?). Bij een dun sneeuwdek valt pas op hoeveel bosmuizen er zijn: tientallen sporen kriskrassen over de sneeuw, overal de karakteristieke voetafdrukjes, acht centimeter uit elkaar met een dunne streep ertussen (ze bewegen zich hoppend voort, de lange staart zorgt voor de streep), holletjes en gangen in de sneeuw, keutels waar je maar kijkt. Ook heel mooi: de recht op mijn huis afkoersende sporen, aan de hand waarvan ik precies kan zien waar ze naar binnen kruipen. Zo lek als een mandje, dat huis, geen probleem om als bosmuis – uitmuntende klimmers – binnen te komen. Hier en daar zie ik ook afdrukken van de vleugels van een bosuil of buizerd (de vorm van de vleugel verraadt de soort), en de precieze plek waar ze hun slag sloegen. Als de sneeuw smelt en het voorjaar aanbreekt, komt de grote schoonmaak van de holletjes op gang. Opeens vind je massa’s naar buiten gewerkte schillen en pitten van zaden voor de opening. Daar is brandstof omgezet in overleving en goede conditie, en dus in nageslacht.

Bosmuizen zijn actieve gravertjes. In voedselrijke jaren met veel eikels en beukennootjes is het bos vergeven van de holletjes met een zandkegel ervoor. Voor wie het eenmaal heeft gezien, zal een boswandeling nooit meer hetzelfde zijn. (Berkenheuvel, 11 oktober 2007)

Mijn bosmuizen gedroegen zich precies volgens het boekje. Na een herfst met veel eikels en beukennootjes telde ik in het daaropvolgende voorjaar meer actieve holletjes dan wanneer de mast achterwege bleef of klein was (figuur 1). Ook de buizerds deden het naar verwachting: succesvolle paren brachten meer jongen groot in bosmuisrijke jaren dan in bosmuisarme (figuur 2). Dat verbaasde me enigszins, omdat bosmuizen niet bepaald tot het stapelvoedsel van buizerds kunnen worden gerekend (83 bosmuizen op 4208 prooien in Drenthe in 1982 tot en met 2011, 118 op 3386 prooien op de Veluwe in 1974 tot en met 2011). Maar buizerds zijn opportunisten die hun kans grijpen als zich een gunstige gelegenheid voordoet, en dientengevolge tref ik in bosmuisrijke jaren meer bosmuizen als prooi op nesten aan dan in bosmuisarme jaren. Daar komt bij dat bosmuisexplosies bijna altijd gepaard gaan met hoge aantallen van andere muizensoorten, in het bijzonder van rosse woelmuis (wonderlijk genoeg ook van veldmuis, een soort die in een totaal ander habitat voorkomt; recent is in Frankrijk eenzelfde covariatie in talrijkheid van totaal verschillende muizensoorten gevonden, zie Carslake et al. 2011). Het gevonden verband tussen reproductie van buizerds en bosmuisaantallen kan dus ook – of misschien juist – het gevolg zijn van een cascade van effecten die verband houdt met mastjaren.¹⁹

Figuur 1. Een hoge mastindex van beuken (dus veel beukennootjes) in de herfst gaat gepaard met een hoge dichtheid van bosmuizen in het daaropvolgende broedseizoen (1994 tot en met 2011, hier uitgedrukt als het gemiddelde aantal actieve holletjes in drie plotjes van 10×10 meter in Drenthe). Omgekeerd: bij gebrek aan mast is de stand van bosmuizen in het daaropvolgende voorjaar extreem laag. Zomereiken laten precies dezelfde figuur zien, met veel bosmuizen volgend op een eikelrijke herfst. Let wel: in mijn Drentse en Veluwse gebieden gaan mastjaren van beuk en zomereik – een enkele uitzondering daargelaten – gelijk op.

Uiteraard was ik ook benieuwd welke bosmuizen mijn huis zo aantrekkelijk vonden, en waarom de jaarlijkse variatie in gevangen aantallen zo groot was. Tot mijn verrassing was er geen enkel verband tussen de gevangen aantallen in november tot en met februari (de periode waarin de meeste bosmuizen binnenkwamen) en de muizendichtheid (met andere woorden: aanbod van mast) buitenshuis. Ik ving binnenshuis iets meer vrouwtjes dan mannetjes (resp. 581 en 526 exemplaren), maar de vrouwtjes waren met een gemiddelde van 16,0 gram wel veel lichter dan mannetjes (19,1 gram). Buitenshuis heb ik geen bosmuizen gevangen, dus lokaal vergelijkingsmateriaal ontbreekt. De literatuur doet vermoeden dat mijn muizen aan de lichte kant waren, wat zou kunnen wijzen op een toestroom van jonge muizen. Dat kan kloppen, want alleen de eerste vangsten na de zomer bestonden uit zware kneiters, meestal mannetjes, die – eenmaal opgeruimd – werden vervangen door lichtere mannetjes en door vrouwtjes. De vangsten binnenshuis zijn waarschijnlijk niet representatief voor de populatie als geheel. Wat me niet belet om door te gaan met vangen, wegen en meten.

Figuur 2. Buizerds produceren in Drenthe gemiddeld meer jongen in bosmuisrijke jaren. Elk symbool staat voor het gemiddelde met standaardafwijking (een maat voor de spreiding rond het gemiddelde, uitgedrukt met de verticale lijnen) van een jaar in de periode 1994 tot en met 2011.

Broodje aap

Op 13 januari 1999 ontving ik een brief van John Holmes, de licencing officer voor English Nature, ofwel de verantwoordelijke voor het afgeven van vergunningen. Wat was het geval? In Engeland moet je een speciale vergunning aanvragen als je het nest van kwetsbare vogelsoorten wilt bezoeken. De wespendief heeft binnen die groep bijna een status aparte, hij staat namelijk te boek als kwetsbaar én zeldzaam. Britten zijn geweldig gezagsgetrouw, dus als ze een nestje wespendief willen ringen of filmen in het kader van een onderzoek naar de voedselecologie, vragen ze daadwerkelijk een vergunning aan. In Nederland doen we dat anders.

De traditionele visie in Engeland bepaalt dat wespendieven uitermate gevoelig zijn voor verstoring. Die visie komt weg bij een groep vogelaars en beheerders die actief zijn in New Forest, in Hampshire. Zij hebben jarenlang de beeldvorming rond wespendieven gedomineerd, zelfs in die mate dat ze als enigen vonden dat broedgevallen niet doorgegeven moesten worden voor het landelijk overzicht, te risicovol immers, in verband met eierrovers. Gebruikte nesten gooiden ze de boom uit om het menselijke onverlaten lastig te maken. Ook vandaag de dag nog is New Forest omgeven met moeilijk te verifiëren uitspraken over wespendieven, terwijl er daarentegen in Wales en Schotland diepgravende studies zijn verricht en gepubliceerd. Die paar vogels in Groot-Brittannië hebben bij elkaar meer en betere publicaties opgeleverd dan gesommeerd voor geheel Frankrijk, waar de soort toch bepaald algemeen is, vooral in het oosten. Een tweede bron voor de mythe van de wespendief als verstoringsgevoelige soort komt uit Nederland. Daar zit een merkwaardig verhaal achter.

In 1975 vond te Wenen een wereldconferentie over roofvogels plaats, georganiseerd door de International Council for Bird Preservation. Roofvogels begonnen net een beetje op te krabbelen van de verwoestingen die waren aangericht door het gebruik van gif in de landbouw, en het thema bescherming figureerde dan ook prominent op deze bijeenkomst. Nederland werd vertegenwoordigd door onder anderen prof. dr. K.H. Voous, hoogleraar dierkunde, museumornitholoog en natuur- en vogelbeschermer (zoals hij zichzelf karakteriseerde in zijn Ornithologisch Biografisch Woordenboek). Voous pleitte voor het instellen van grote aaneengesloten natuurgebieden waarin de menselijke aanwezigheid, in het bijzonder recreatie, strikt beperkt zou zijn. Hij onderbouwde dit voorstel met gegevens over de dichtheid van roofvogels in de Kroondomeinen (een voor het publiek afgesloten gebied, gebaseerd op tellingen van Huib Baayen) en in het Nederduitse grensgebied (Nijmegen en het Reichswald, het eerste druk bewandeld, het tweede nauwelijks; dit was het werkgebied van Paul Opdam, waar hij toentertijd zijn promotieonderzoek deed naar de voedselecologie van havik en sperwer). Voous presenteerde de dichtheid van broedende roofvogels in de respectievelijke gebieden, en deed toen iets bijzonder onwetenschappelijks: hij suggereerde dat het verschil in dichtheid (hoog in Kroondomeinen en Reichswald, laag bij Nijmegen) het gevolg was van het verschil in recreatiedruk. Dat is het soort een-op-eenvergelijkingen waar jagers en natuurbeheerders zo goed in zijn: korhoen neemt af, havik neemt toe, zie je wel: die verdomde haviken! Hoe dan ook, het wonderlijke is dat de vergelijking van Voous, hoe aantoonbaar ongefundeerd ook, een eigen leven is gaan leiden.²⁰

Ook de Britten kwamen weer met deze ‘studie’ aanzetten. In hun voordeel moet gezegd dat John Holmes contact met me zocht omdat ik een deskundige op het vlak van de wespendief zou zijn. Nu ben ik de laatste om dat beamen (zie de definitie van deskundige, in het hoofdstuk Natuurbescherming), maar ik weet wel iets meer dan de gemiddelde Europeaan, en kan dat met cijfers onderbouwen. Dat laatste werd door John Holmes benadrukt: hij wilde graag cijfers zien, en of ik die had en ter beschikking wilde stellen zonder daarbij het gras voor mijn voeten weg te maaien (wat zijn die Britten toch gentlemanlike). Natuurlijk wilde ik dat, wetenschap zou niet verder komen als er niet af en toe een mythe werd doorgeprikt. Gelukkig hebben we romans, poëzie en natuurbeschermers achter de hand om nieuwe mythes in het leven te roepen of te bestendigen.

De vraag van Holmes was eenvoudig te beantwoorden. In de eerste plaats houd ik van alle nesten bij hoe vaak ik ze controleer en tijdens welke fase van de nestcyclus. In de tweede plaats heb ik bij een aantal van die nesten geklokt hoe lang het duurde alvorens de door mij verstoorde broedvogel op het nest terugkeerde. Wat blijkt: het maakt niets uit in welk stadium je naar een wespendievennest klimt, voorafgaande of tijdens de eileg, in de incubatieperiode, in de vroege dan wel in de late jongenfase: het nestsucces werd niet beïnvloed, ongeacht hoe vaak ik ernaartoe klom (en sommige nesten beklom ik tweemaal daags gedurende de hele jongenfase). Het zijn bovendien taaie nestklevers. Vergeleken met soorten als havik, sperwer, buizerd en boomvalk (om van bruine kiekendieven maar te zwijgen), blijven broedende wespendieven soms tergend lang op hun nest zitten, zelfs tijdens de beklimming van de nestboom. Dat kan zo ver gaan dat ze met dreigend gespreide vleugels op de nestrand blijven staan en af en toe een forse klap uitdelen. Anita Gamauf, een van de weinige roofvogelende vrouwen die bomen beklimmen, heeft zich in haar Oostenrijkse studiegebied in Burgenland eens zodanig laten verrassen door de vleugelklap van een niet-gevlogen wespendief dat ze ruggelings neerstortte, te geschrokken om zich tijdig te zekeren en vast te grijpen. Dat zijn nog eens verhalen waarmee je thuis kunt komen. Voeg bij dat alles de curieuze bijzonderheid dat wespendieven maar wat vaak op de lip van mensen broeden, langs drukke wegen of een fietspad, in een tuin, naast een snackbar, picknickplaats of bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer … Anekdotisch, jawel, maar als je het vaak genoeg meemaakt, verliest een wespendief toch wat van zijn aureool van schuwe bosbewoner. Wat ze overigens niet minder mooi of aantrekkelijk maakt.

Dat en meer schreef ik aan John Holmes, netjes met cijfers onderbouwd. Niet veel later verscheen er een mededeling van het Comité Zeldzame Broedvogels in British Birds dat het met de verstoringsgevoeligheid van de wespendief wel meeviel. En werd het niet eens tijd om met een gezamenlijke inspanning het vóórkomen en de aantallen van wespendieven in Groot-Brittannië te achterhalen? De daaropvolgende jaren zagen een levendige discussie in hetzelfde tijdschrift, waarbij zelfs de New Forestgroep bij monde van Mummery, Gulliver & Emmett van zich deed spreken (en nog opmerkelijker: de groep verschafte globale cijfers van de aldaar broedende wespendieven, in 2012 gevolgd door een heus kwantitatief overzicht van de afgelopen zestig jaar). Al dan niet wilde schattingen, op basis van al dan niet gepubliceerd materiaal, vlogen ons om de oren. Wetenschap, een mooi bedrijf.

Is daarmee het fabeltje van wespendief als schuwe representant van waardevol bos uit de wereld? In het geheel niet. Want wat prijkt daar pontificaal op de lijst van vogelrichtlijnsoorten?²¹ Jawel, de wespendief. Nu is dat hele concept van vogelrichtlijnsoorten een rare vertoning, maar om er ook nog een wespendief op te zetten, had zelfs André Breton in zijn wildste écriture automatique niet kunnen bedenken. Een stug staaltje overheidsbemoeienis dat een onvermoede wending kreeg toen de provincie Gelderland besloot echt onderzoek naar wespendieven op gang te brengen. Immers, over die belangrijke vogelrichtlijnsoort ontbrak zelfs de meest basale informatie. Sindsdien vliegen er wespendieven met dataloggers rond. In enkele jaren tijd zijn de harde schijven in hoofd en computer volgestroomd met echte gegevens (zie het hoofdstuk Datastromen). Na dertig jaar ploeteren en speculeren weten we nu tamelijk precies wat die soort waar en wanneer uitspookt. (Wat niet hetzelfde is als beantwoording van waaromvragen.) Of dat zal bijdragen tot weerlegging van broodjes aap en tot een betere bescherming van de soort en zijn leefgebieden? Dat is niet waarschijnlijk. Broodjes aap trekken zich niets van feiten aan, zoals Ethel Portnoy lang geleden al heeft uitgelegd. En verder, bescherming is zelden meer dan een papieren intentieverklaring. Maar niet getreurd, mijn nieuwsgierigheid naar hoe het leven in elkaar steekt, heeft met die geloggerde vogels een opkikker van jewelste gekregen.

Burp

Niet eerder waren er zo veel wespendieven aan asiels aangeboden als in 1997. Wespendieven zijn buizerdgrote roofvogels die van wespenlarven leven. Zomervogels dus, en dun gezaaid bovendien. In sommige asiels waren de binnengebrachte verzwakte wespendieven als buizerd geboekt; niet-roofvogelaars hebben vaak moeite die twee soorten uit elkaar te houden. Dat maakte het iets lastiger om ze op te sporen en los te peuteren voor onderzoek in de vrije natuur rond mijn huis. Wespendieven kunnen zich doorgaans goed redden bij schaarste aan wespen. Maar in 1997 hadden ze buiten de waard gerekend: geen wesp te bekennen. Wespendieven waren gedwongen hun broedsel op te gegeven, een verschijnsel dat ik in de voorafgaande kwart eeuw niet eerder had meegemaakt (zie de hoofdstukken Warp, Wesp en Yagi). Burp stamde ook uit dat jaar. Gevonden als kuiken op de grond door wandelaars die kennelijk niet naar boven hadden gekeken. (Waar komt zo’n donsbal vandaan, toch een vraag die als eerste komt opborrelen, zou je denken.) Wandelaars ook die bij navraag geen idee hadden waar ze de pul hadden gevonden, maar wel de weg wisten naar het asiel van Toon de Smit in Weert. Daar werd ‘der kleine Kerl’, een liefkozende uitdrukking van Oskar en Magdalena Heinroth voor hun wespendief,²² opgevoed tot een glorieuze wespendief, een lichtgekleurde schoonheid die vertrouwd was in zijn omgang met mij. De vogel bracht de winter in het asiel door. Zijn soortgenoten zaten op dat moment in Afrika.

Op 22 juli 1998 werd de wespendief door Peter van Geneijgen, een valkenier die eigenlijk een boer is en zeer van Spaanse koeien houdt, naar me toe gebracht, precies een jaar oud en zo tierig als wat. Een naam was snel gevonden: tijdens het eten liet hij onhoorbare boertjes. Indachtig de ervaringen met Warp, en gezien de menigvuldigheid van sociale wespen in 1998, zag ik het al helemaal voor me: een halftamme, zelfstandige wespendief die ik met wat geluk op de voet zou kunnen volgen tijdens zijn bezigheden in het bos. Maar eerst de buitenkooi in, nog een erfenis van de vorige bewoners van mijn huis. Zijn kooiverblijf wilde ik zo kort mogelijk houden: wennen aan de omgeving (de kooi staat in de bosrand, met zicht op een heideveldje met ven), en aan elkaar. Op de dag voor zijn invrijheidstelling bevestigde ik met hulp van Ulco Glimmerveen een zender op een centrale staartpen. Het rechthoekige, platte doosje woog 9,5 gram en had twee antennes waarvan ik de liggende aan de schacht van de bewuste staartpen vastknoopte en verlijmde. De rechtopstaande antenne vormde een mast die vooral bij fotografen niet geliefd was, zo bleek later, want ontsierend. Tijdens de eerstvolgende rui zou Burp de zender vanzelf kwijtraken, met wat geluk ergens in Afrika. Omdat er weinig directe waarnemingen zijn van het effect van een zender op het gedrag van een vogel, hield ik Burp nauwgezet in de gaten. Hij negeerde de zender volledig. Ik heb hem er nooit aan zien trekken, ook niet als hij tijdens het poetsen zijn staartpennen een voor een door zijn snavel trok. Dat was een pak van mijn hart. Onderzoekers zijn niet gebaat bij afwijkend gedrag veroorzaakt door iets wat ze de vogel aandoen, of dat nu een ring is of een zender, logger, vleugelmerk, halsband, kleurmarkering of minicamera. Biologen gaan soms vrij ver in het aanbrengen van zulke snuisterijen, omdat het probate middelen zijn om meer te weten te komen over verplaatsingen en overleving en over de duistere kanten van gedrag. Ik ken inmiddels aardig wat projecten waarbij vogels zijn opgetuigd met parafernalia. In de meeste gevallen is er een zorgvuldige afweging gemaakt van de voor- en nadelen, zowel voor de vogel als voor de onderzoeker. Natuurlijk ‘staat het belang van de vogel voorop’, maar ik heb dat politiek correcte praatje al zo vaak gehoord dat het iets plichtmatigs heeft gekregen. Die vogels zitten echt niet te wachten op een ring, een zender, of wat dan ook. En of de resultaten van dit type onderzoek de betreffende vogelsoort daadwerkelijk ten goede komen? Mwah, ik weet het zo net nog niet, al zijn er spectaculaire voorbeelden van te geven. Dat het insecticide monocrotophos voor massasterfte zorgde onder prairiebuizerds die op de Argentijnse pampa’s overwinterden, werd pas duidelijk nadat de overwinteringsgebieden exact waren gelokaliseerd met behulp van satellietzenders. Dat wil overigens niet zeggen dat er vervolgens altijd bij de beleidsmakers een lampje gaat branden, laat staan dat er actie wordt ondernomen. Is dat een reden om er maar helemaal mee op te houden? Welnee, dan kunnen we wel direct ons graf in duiken. De raadselen des levens dienen ontraadseld, of op zijn minst onderzocht en van nieuwe vragen voorzien.

Loslaten dus, die vogel.²³ En hopen dat hij binnen het bereik van de ontvanger zou blijven, en voldoende aan me gewend was om mijn toenaderingspogingen in het vrije veld te accepteren. Burp overtrof mijn stoutste verwachtingen. Hij deed alles goed: een beperkte actieradius, geen schrikreactie op mijn stalking,²⁴ schuw bij de verschijning van vreemde mensen, vanaf het begin een kei in het opsporen en uitgraven van wespennesten. Wow, wespennesten opsporen! Dat was precies wat ik wilde weten. Hoe doet-ie dat? In het verleden had ik wel al wespendieven bij wespennesten betrapt, een gebeurtenis in de vorm van een grote vogel die vlakbij langs een pad opvloog. Bij nadere inspectie bleek daar een half uitgegraven wespennest te zitten. Als ik er een paar uur later weer langskwam, en wat voorzichtiger was, had ik een goede kans de vogel bezig te zien. Op die manier ving ik, met de hand, in 1973 een wespendief in Oostereng, een bos vlak bij Renkum. Deze vogel had een zo diep gat gemaakt, dat hij er goeddeels in verdween bij het graven en trekken. Wespendieven zijn zeer oplettend als ze aan het graven zijn. Deze vogel had een gat van bijna een halve meter breed en meer dan 60 centimeter diep gemaakt. Het betrof een lel van een wespennest. (Achteraf bezien denk ik dat het van de gewone wesp Vespula vulgaris was, de gele kleur van de raten staat me nog helder voor de geest, maar toentertijd maakte ik nog geen onderscheid naar soort.) Tijdens zijn verwoede getrek aan een wortel lukte het me om na een korte sprint boven op de wespendief te duiken en hem te pakken. Nu, zoveel jaren later, zou ik dat alleen doen als ik mijn meet- en weegspullen bij de hand had, maar toen leek het me een goed – en spannend – idee om er eentje van dichtbij te bekijken. De jonge onderzoeker, nietwaar, en een stoer verhaal bovendien. Wat me opviel, was de kracht waarmee de vogel klappen met zijn vleugels uitdeelde. En tegelijk de geringe knijpkracht van de klauwen, iets wat ik al wist van nestjongen maar dat dus ook gold voor volwassen wespendieven. Verder het feloranje oog (vast een mannetje geweest), de uitgezette kopveren (bijna een kuif, stugge veertjes), de korte stevige poten, de fijne snavel met smalle haak waarmee niettemin stevig kon worden gebeten, het smalle neusgat, het hijgen (iets wat nestjongen ook goed kunnen) … alles aan dat beest was mooi. (Eerlijk gezegd: dat vind ik van elk levend wezen.) Ondanks de grootte van het wespennest en de krioelende wespen bleef een verwoede aanval uit. De enige steek liep ik op bij het vastpakken van de wespendief. De vogel heb ik uiteindelijk ongeringd en ongemeten losgelaten. Het was voldoende er eentje in handen te hebben gehad. En natuurlijk even de neus in zijn rugveren om te ruiken. Het wespennest werd in de daaropvolgende dagen nog herhaaldelijk bezocht, al weet ik niet zeker of dat door dezelfde wespendief gebeurde. Pas 25 jaar na deze initiatierituelen zou ik, door Burp dagenlang te volgen, te weten komen hoe wespen reageren op predatie, al lukte het toen niet – en evenmin enkele jaren later met professionele hulp – om te achterhalen waarom wespen na verloop van tijd ophouden met aanvallen.²⁵

Direct na zijn invrijheidstelling nam Burp me op sleeptouw tijdens zijn zoektocht naar wespennesten. Een relaxte bezigheid. Zijn werkwijze was verbluffend eenvoudig. Hij zocht een zitplaats in een boom op hoogtes tussen de 2 en 15 meter, bij voorkeur aan de rand van een open plekje. Dat gat in het bos kon miniem zijn, 5 bij 5 meter bijvoorbeeld, maar ook een heideveldje of een windworp. Vervolgens ging hij zitten rondkijken, aandachtig borstveertjes door zijn snavel trekken, een pluisje verwijderen, gapen (met prachtig geloken ogen, wat kunnen wespendieven dat grootmeesterlijk), en weer rondkijken. Precies wat ik deed, rondkijken en luisteren. Maar dat kijken was niet helemaal vrijblijvend. Hij hield de lucht in de gaten, of beter gezegd: de uiterste toppen van takken waar insecten wemelden en waar de trefkans op foeragerende wespen het grootst was. Wespen voeden hun larven met tot moes gekauwde insecten, die ze levend vangen op plekken met een groot aanbod. In boomtoppen bijvoorbeeld, waar de jonge scheuten voor een keur aan insecten sappige voedselbronnen en afzetplekjes voor de eieren vormen. Wespen proppen de prooien tussen hun stevige kaken en vliegen er in een rechte lijn mee naar de kolonie. Zelfs ik kan met het blote oog het verschil zien tussen een voedseldragende werkster en eentje zonder prooi, tot op zeker twintig meter afstand. Roofvogelogen werken telescopisch, en het lijdt geen twijfel dat wespendieven wespen over veel grotere afstanden kunnen volgen dan ik. Om maar iets te noemen: een volwassen mannetje op trek had binnen een kwartier een wespennest opgespoord aan de rand van mijn heideveldje, waarbij – ik heb het met de gps nagemeten – de afstand tussen zitpost en kolonie 124 meter was. Burp had een buitensporige belangstelling voor insecten, hij hield zijn kopje telkens scheef om interessante objecten even te fixeren.²⁶ Kleine zoogdieren vermochten hem niet tot opwinding te brengen; een onder zijn zitpost rondscharrelende bosspitsmuis kreeg even een blik en werd vervolgens genegeerd. Dat kijken kon hij verdraaid lang volhouden. Ik ben zelf redelijk geduldig als ik beesten observeer, maar twaalf uur lang naar een vogel kijken die zich twee keer over korte afstand verplaatst vergt meer dan geduld. Dat die uren niet in ledigheid werden doorgebracht, maar uiteindelijk de exacte plaatsbepaling van een wespennest opleverden, werd me duidelijk toen hij opeens zonder aarzelen het bos in vloog en uit zicht verdween. Ik erachteraan. Ruim 200 meter verderop vond ik hem gravend bij – wat later bleek – een kolonie Duitse wespen. In dit deel van het bos was hij nooit eerder geweest (wist ik zeker, want alle bewegingen had ik tot dan toe gevolgd en ingetekend), noch had hij de locatie van de wespenkolonie kunnen zien vanaf zijn zitpost. Toch moet hij linea recta naar die kolonie zijn gevlogen. Had hij, zonder dat ik het doorhad, driehoeksmetingen verricht in zijn uren van kennelijke inertie? Hoe was het anders te verklaren dat hij zo rechtstreeks naar dat nest was gevlogen? Toeval lijkt me uitgesloten, geur niet aannemelijk.

Mijn tamme wespendieven hadden allemaal grote ‘wandelzucht’, een kenmerk van de soort die zelfs tot een speciale aanpassing heeft geleid: schrikrui, ofwel staarten/of rugveren laten vallen bij plotselinge schrik (bij een aanval van een grondpredator, bijvoorbeeld). Op sommige dagen sjouwden ze tot 30 procent van hun tijd over de bosbodem, af en toe in gezwinde pas, andere keren als een kip in het blad krabbend of knabbelend aan insecten en kikkers die ze tegenkwamen. Burp was bovendien een meester in het vinden van wespennesten; hier staat hij op het punt om naar een kolonie Duitse wespen te stiefelen, een nest dat mij overigens was ontgaan totdat deze gezenderde wespendief mij ernaartoe leidde. (Berkenheuvel, 2 september 1998)