Paul Theroux

De Benedenrivier

Roman

Vertaald door Suzan de Wilde en Maarten Polman

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaling van het citaat van Dante is afkomstig uit De goddelijke komedie van Dante Alighieri, vertaald door Ike Cialone en Peter Verstegen, Athenaeum–Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2004

==

© 2012 Paul Theroux

© 2012 Nederlandse vertaling Suzan de Wilde en Maarten Polman

Oorspronkelijke titel The Lower River

Oorspronkelijke uitgever Houghton Mifflin Harcourt, New York

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld © Getty Images

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2163 8 / NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

‘Wie ben je?’ zei hij. ‘Kom je niet te vroeg?’

‘Ja, maar ik ben eerlang ook weer verdwenen,’

Zei ik. ‘Wie ben jij die zo’n aanblik biedt?’

En hij: ‘Een ziel die veel heeft te bewenen.’

==

Dante, De Hel, Canto 8 (r. 33-36)

DEEL I
Het afscheid

1

Van zijn vrouw kreeg Ellis Hock voor zijn verjaardag een nieuwe telefoon. Een smartphone, zei ze. ‘En weet je?’ Als ze cadeautjes gaf, deed ze dat altijd gemaakt verlegen, als een derderangs actrice, en met veel overdreven geknipoog om zijn volle aandacht te krijgen. ‘Dat ding zal je leven veranderen.’ Hock glimlachte omdat hij tweeënzestig werd, geen leeftijd waarop schokkende omwentelingen in het leven plaatsvonden, maar waarop alleen allerlei dingen nauwelijks merkbaar minder werden. ‘Er zitten heel veel functies op,’ zei Deena. Hij vond dat het ding er onnozel uitzag, als een duur en teer stukje speelgoed. ‘En voor de winkel is hij ook heel handig’ – Hocks Herenmode op Medford Square. De telefoon die hij had was prima, zei hij. Het was een efficiënt dingetje, dat je kon openklappen en maar één functie had. ‘Je zult me nog dankbaar zijn.’ Hij bedankte haar, maar liet zijn oude telefoon, als in tegenspraak daarmee, op zijn vlakke hand balanceren om haar te laten zien dat zijn leven er niet anders van werd.

Om te bewijzen dat ze gelijk had (soms kon haar manier van cadeautjes geven vijandig zijn, en dit was kennelijk zo’n gelegenheid), hield Deena de nieuwe telefoon zelf, maar registreerde hem op zijn naam, en gebruikte daarvoor zijn persoonlijke e-mailadres. Toen ze aangemeld was, ontving ze al zijn mails van het hele jaar tot op die dag, alle boodschappen die Hock ontvangen en verstuurd had, duizenden waren het er, zelfs die welke hij dacht gewist te hebben, vaak afkomstig van vrouwen en veel daarvan warm van toon, zodat het een zo totale blootlegging van zijn privéleven was dat hij een gevoel had alsof hij gescalpeerd was – erger nog, alsof hij het slachtoffer was van de duistere magie van het soort mganga dat hij lang geleden had leren kennen in Afrika, een toverdokter-wichelaar die hem binnenstebuiten keerde zodat het glibberige hoopje van zijn ingewanden op de grond lag te stinken. Nu was hij een man zonder geheimen, of liever gezegd, al zijn geheimen waren blootgelegd voor een vrouw met wie hij drieëndertig jaar getrouwd was, voor wie zijn geheimen een pijnlijke openbaring vormden.

‘Wie bén je dan eigenlijk?’ vroeg Deena hem, een voorgekookte vraag die ze ergens gehoord moest hebben – in welke film? Maar zij was het die een vreemde leek, met wilde gelatine-ogen en woedende, klauwende handen die de nieuwe telefoon vasthielden als een wapen, terwijl haar gezwollen gelaatstrekken naar hem toegewend waren in een paarsig stopverfachtig, van woede vertrokken gezicht. ‘Ik ben zo gekwetst!’ En ze zag er ook gewond uit. Haar uitzinnigheid wekte zijn medelijden en joeg hem angst aan, alsof ze gedronken had.

Hock aarzelde, de boze vrouw wilde alles weten, maar ze wist eigenlijk alles al, zijn intiemste gedachten stonden allemaal in die telefoon. Ze wist niet waarom, maar hij ook niet. Ze schreeuwde om details en verklaringen. ‘Wie is die Tina? Wie is Janey?’ Hoe kon hij ontkennen wat zo overduidelijk op het scherm van zijn nieuwe telefoon te zien was, bedekte boodschappen, verstuurd en ontvangen, waar zij niets van geweten had? ‘Serpent dat je bent! Je hebt er “liefs” onder gezet!’

Hij zag in, eerst opgelucht, bijna lacherig, daarna ontzet en ten slotte bedroefd, dat niets in zijn leven meer zeker was behalve dat zijn huwelijk op de klippen liep.

==

Hij weet het aan het alleen-zijn. Hij wilde het geen eenzaamheid noemen. Hij was eigenaar van een herenmodezaak, en de zaak liep al jarenlang rustig, slecht zei je niet. De zaak ging achteruit. De geschiedenis van de winkel was de geschiedenis van zijn familie in Medford, hoe ze in de stad terechtgekomen waren, erbij hadden willen horen. De grootvader van Ellis, een immigrant uit Italië, was bij zijn aankomst in New York in de leer gegaan bij een kleermaker. Hij had zijn eerste echte baan gekregen van de neef van die man, ook een kleermaker, op het platteland in Williamstown, Massachusetts, waar hij met de trein aankwam, en hij sprak geen Engels. Hij hielp met het maken van kostuums voor de bemiddelde studenten daar. Hoewel niet ouder dan zij, knielde hij naast hen neer, ontrolde de centimeter langs hun lichaam en noemde verlegen hun maten op in het Italiaans. Drie jaar lang deed hij dat en daarna kreeg hij een baan als snijder in een kleermakersatelier in North End, Boston. Toen hij trouwde, en hij voor zichzelf begon, leende hij geld van zijn schoonmoeder die weduwe was (en die tot aan haar dood bij hen inwoonde) en huurde een ruimte op Medford Square, waar hij zijn eigen kleermakersatelier opende.

De verhuizing naar Medford betekende dat er iets anders ook moest veranderen, verbeteren: hij werd een ander mens, en veranderde zijn naam van Francesco Falcone in Frank Hock. Hij had een kleermaker in North End gevraagd om falcone te vertalen en die man had ‘hawk’ gezegd, met een plaatselijk accent, en de man die nauwelijks kon schrijven had het met kleermakerskrijt op een restje stof geschreven, in de spelling zoals hij die hoorde. Zo werd het op een bord gezet: HOCK KLEERMAKERS. Frank kwam bekend te staan als een meesterkleermaker, die balen goede kwaliteit wol, linnen, zijde en Egyptisch katoen op de plank had liggen. Onder het naaien rookte hij sigaren en toen hij nog geen veertig was had hij al twee assistenten in dienst voor het snijden en voor het rijgen. Zijn vrouw, Angelina, schonk hem drie zonen, de oudste werd Andrea gedoopt, en Andrew genoemd, en moest bij hem in de leer komen. De zaken gingen goed en Frank Hock leefde zo zuinig dat hij genoeg kon sparen om zijn zaak en uiteindelijk het hele gebouw te kunnen kopen. Hij kreeg wat inkomen van de huurders op de hogere verdiepingen en van de andere bedrijven, waaronder een Chinese wasserij, die van Yee, die naast hen zat. Joe Yee perste de kostuums als die af waren, en gaf hem elk jaar met Kerstmis een rode doos met gedroogde lychees.

Toen Andrew Hock terugkwam uit de Tweede Wereldoorlog, begon men Medford Square te moderniseren. De oude Frank droeg de zaak over aan Andrew, die altijd bij zijn vader had gewerkt. Maar Andrew had geen belangstelling voor de pietluttige eentonigheid van het kleermakersvak. De oude vader, die last had van artrose in zijn handen, ging met pensioen. Andrew verkocht het gebouw en kocht een pand in een rij nieuwbouwwinkels aan Riverside Avenue – de Mystic River liep er vlak achter – en begon Hocks Herenmode, een klasse beter dan het kleermakersatelier van Frank aan Salem Street.

Ellis werd geboren in het jaar nadat Hocks Herenmode openging en later ging ook hij in de zaak werken, zijn hele middelbareschooltijd zat hij meestal ’s middags het voetpedaal te bedienen en de kledingpers dicht te drukken in de kelder van de kleermakerij, met kleermaker Jack Azanow, een Russische immigrant. Ellis poetste ook schoenen en vouwde overhemden op en hing de jasjes waar de klanten aangezeten hadden weer goed, ze melkten de mouwen uit – een uitdrukking van zijn vader. Zo nu en dan verkocht hij iets. Met Kerstmis was het altijd druk en feestelijk met de opgewonden gezelligheid van mensen die op zoek zijn naar cadeautjes en meer geld uitgeven dan gewoonlijk, en vragen of het mooi ingepakt kan worden, wat ook een baantje voor Ellis was. De drukte van dat seizoen in de zaak, en met Pasen, en met Vaderdag – die vitaliteit, de zichtbare winst – overtuigden hem er bijna van dat hij zijn leven ook aan de zaak zou kunnen wijden. Maar de zekerheid die daarvan uitging joeg hem schrik aan alsof hem een levenslange gevangenisstraf boven het hoofd hing. Hij moest er niet aan denken in de zaak opgesloten te zitten, maar wat was het alternatief?

Nadat hij was afgestudeerd aan de universiteit van Boston, met als hoofdvak biologie, en in dienst zou moeten – Vietnam – meldde hij zich aan voor het Vredeskorps en werd aangenomen. Hij werd naar een land gestuurd waar hij nog nooit van had gehoord, Nyasaland, dat al spoedig de onafhankelijke Republiek Malawi zou worden, en werd daar leraar op een afgelegen dorpsschool in een district dat bekendstond als de Benedenrivier. Er school iets mystieks in die naam, als was het een zijrivier van de Styx in de onderwereld – duister en ver. Maar ‘beneden’ betekende alleen maar zuidelijk, en de rivier werd aan het zicht onttrokken door twee grote moerassen, het ene heette het Olifantenmoeras, het andere het Dinde-moeras.

Hij voelde zich gelukkig in de Benedenrivier, totaal afgesneden van thuis, en zelfs van de hoofdstad van het land, op die onbekende en veronachtzaamde rivieroever, waar hij in zijn eentje als schoolmeester woonde in het dorp Malabo, de enige buitenlander, intens gelukkig.

Na twee jaar tekende hij voor nog eens twee jaar bij en op een middag aan het einde van zijn vierde jaar werd hem een bericht bezorgd door een chauffeur van het consulaat in een Land Rover, een telegram dat naar het consulaat van de VS was gestuurd: Bestemd voor Ellis Hock in Malabo. Pa ernstig ziek. Bel svp. Er was geen telefoon in het dorp en de internationale lijn in de boma, het districtshoofdkwartier, werkte niet. Hock reed terug naar Blantyre in de Land Rover en daar, via de eigen telefoon van de consul, sprak hij met zijn huilende moeder.

Hij was er zo tevreden geweest dat hij nooit had hoeven nadenken over het gedoe om weg te komen uit de Benedenrivier, en toch zat hij twee dagen na het bericht in een vliegtuig naar Rhodesië en daarna op moeizame losse vluchten naar Nairobi, Londen, New York en Boston. Ten slotte zat hij weer in Medford, aan het ziekenhuisbed van zijn vader.

Zijn vader straalde van verbazing toen hij hem zag, alsof Ellis’ terugkeer toevallig was en niets te maken had met zijn afnemende gezondheid. Ze kusten elkaar, hielden elkaars hand vast, en nog geen twee weken later, terwijl de oude man naar adem hapte en Ellis diens slappe lichaam in zijn armen hield, stierf zijn vader. Het was drie uur in de ochtend; zijn moeder was naar huis gegaan om te slapen.

‘Gaat het wel?’ vroeg de nachtzuster, nadat ze had vastgesteld dat zijn vader de laatste adem had uitgeblazen.

‘Ja,’ zei Ellis, en minachtte zichzelf omdat hij loog. Maar hij was te bang om de waarheid te zeggen, omdat hij zelf doodging van ellende.

Hij ging naar huis en toen zijn moeder om zeven uur wakker werd, vertelde hij het haar, en ze jammerde. Hij kon niet ophouden met huilen. Een oude vriend, Roy Junkins, die gehoord had dat hij terug was uit Afrika, belde de volgende dag. Ellis snikte terwijl hij met hem praatte, want hij kon zich niet inhouden, maar hij schaamde zich niet voor zijn tranen, niet meer dan hij voor het bloeden van een wond zou hebben gedaan. En iets in dat ogenblik – het telefoongesprek, de tranen – schiep een diepere band tussen de twee mannen.

Na de begrafenis, het voorlezen van het testament: Hocks Herenmode was van hem. Zijn moeder kreeg een geldbedrag en het huis waar het gezin altijd had gewoond.

‘Papa wilde dat jij de zaak zou krijgen.’

Hij was plotseling uit Afrika vertrokken, zo plotseling dat het was alsof hij een stuk van zichzelf daar had achtergelaten dat hij nooit meer terug zou krijgen. In feite had hij een heel huishouden achtergelaten: zijn kok en al zijn spullen, kleren, verrekijker, kortegolfradio, zijn huisslangen in mandjes en kooien. Wat hij had meegenomen was datgene wat in een koffer had gepast.

Nu was hij, een man van zesentwintig, de enige eigenaar van Hocks Herenmode. Hij had mensen in dienst – verkopers, de kleermaker Azanow, een vrouw die de boekhouding deed – en trouwe klanten. Binnen een paar jaar trouwde hij met Deena, en niet veel meer dan een jaar later schonk Deena het leven aan een dochtertje, Claudia, dat ze Chicky noemden.

De levenslange gevangenisstraf die hij ooit had gevreesd, diende hij nu uit: de familiezaak, zijn vrouw, zijn kind, zijn huis in de Lawrence Estates, dat hij na de dood van zijn moeder had geërfd. Elke dag behalve zondag reed hij om acht uur naar de winkel, parkeerde erachter, aan de Mystic River, liep de voorraad en de bestellingen na met Les Armstrong en Mike Corbett, en ging om negen uur open. Tussen de middag, een broodje bij Savage, de broodjeszaak aan de overkant van Riverside Avenue; na de lunch, de winkel. Soms haalden Les of Mike herinneringen op aan hun militaire diensttijd, met dromerige stem, maar ze hadden het altijd over de oorlog. Ellis wist hoe ze zich voelden, maar sprak niet over Afrika behalve tegen zijn vriend Roy, die soms even langswipte. Om halfzes, als Les en de anderen weggingen, sloot hij de voordeur af en ging naar huis om te eten.

Het was het leven dat veel mensen leidden, en voorspoediger dan de meesten. Het hebben van een herenzaak op Medford Square betekende dat zijn werk ook een sociale kant had en omdat hij dure kleding verkocht, kleedde hij zich goed.

Meer dan dertig jaar hetzelfde. Hij ging zelden op vakantie, al huurde Deena ’s zomers een huisje op de Cape. Op zaterdagavond reed hij daarheen om de zondag bij haar en Chicky door te brengen. En nadat haar ouders naar Florida verhuisden, was Deena soms weken achter elkaar bij hen. Chicky groeide op, studeerde af aan het Emerson College, trouwde en kocht een flat in Belmont.

Hij had het gevoel dat er nooit iets zou veranderen. Maar er veranderden wel dingen, eerst als fluisteringen, daarna als feiten. De zaken gingen slechter, Medford Square veranderde, raakte in verval, er kwam een Vietnamees restaurant in de plaats van de broodjeszaak van Savage, toen gingen Woolworth’s en Thom McAn dicht. De schoenmakers en de wasserij en de tv-reparateurs verdwenen, en het veegste teken van al, sommige winkels stonden leeg, en hadden kapotte ruiten. De oude bakkerij die vers brood had verkocht, was nu een donutwinkel, van een keten. Een nieuw winkelcentrum bij Wellington Circle met grote warenhuizen en veel kleinere winkels was nu dé plek om te gaan winkelen. Bij Hocks Herenmode was het rustiger, maar nog steeds deftig, waardoor het treuriger leek, zoals het fossiel dat het kleermakersatelier was geweest – een herenmodezaak in een stadscentrum dat verschrompeld en ouderwets was geworden.

Maar het gebouw – het onroerend goed – vormde zijn vermogen. Ellis zag de tijd komen, niet eens zo ver weg meer, dat hij het pand zou verkopen en van de opbrengst met pensioen zou kunnen gaan. Intussen hield hij zich aan zijn vaste uren, van acht tot halfzes. Hij bediende de klanten zelf, zoals hij altijd had gedaan, om een voorbeeld te stellen, gewoon om te praten, te luisteren, te horen hoe anderen leefden, hun ervaringen in de wereld buiten de voordeur van Hocks. Omdat hij tegenwoordig nog maar één verkoper had, deed hij dit vaker, en vond het prettig, verheugde zich zelfs op de gesprekjes met de klanten, en hun ervaringen werden de zijne.

Hij wist dat de zaak ten dode opgeschreven was, maar door de gesprekken bleef ze bestaan, zoals een gesprek met een bedlegerige zieke de illusie van hoop biedt. De winkelcentra en de grote ketens, die volop ruimte en voorraad hadden, gedijden goed omdat ze weinig winkelbedienden, verkoopmedewerkers zoals ze tegenwoordig werden genoemd, in dienst hadden. Hocks was het soort winkel waar verkoper en klant de kleur van een stropdas, de stijl van een pak, de snit van een jas, de pasvorm van een trui bespraken. ‘Deze hoort een beetje ruim te vallen’ en ‘Deze overjas is minder gekleed dan die’. Ook konden de nieuwere winkels niet de kwaliteit bieden van Hocks; Schotse tweed, Engelse overhemden, geruite wollen sokken, Ierse gebreide kleding, Italiaanse lederwaren, zelfs Italiaanse gleufhoeden, en schoenen van de laatste grote schoenfabrikanten in de Verenigde Staten. Hocks verkocht nog steeds herenvesten, chokers, en Tiroolse hoedjes van fluweel met een toefje veren in de hoedenband. Zelfs van de woorden die gebruikt werden voor de handelswaar straalde de kwaliteit af: garderobe, of liever: manufacturen, pantalons, tricotage – een vest was een gilet.

Iedere transactie was een gesprek, soms vrij langdurig, over de afwerking van de stof, het weer, de toestand in de wereld. Dit menselijke aspect, het gepraat, verlichtte de somberheid van de lege winkel en nam de doem ervan weg. De klant was meestal een oudere man die op zoek was naar een das of een goed overhemd of een tweedjasje. Maar vaak kwamen er vrouwen een cadeau uitzoeken voor hun man, of hun vader of broer. Ellis hield hen vast met zijn gepraat, legde hun de verschillende keuzemogelijkheden voor. ‘Deze sokken zijn ijzersterk en gaan lang mee’ en ‘Dit overhemd is van Sea Island-katoen, het beste wat er is’ en ‘Dat kameelhaar gaat steeds prettiger dragen, het wordt met iedere stomerijbeurt zachter’.

Sinds een jaar of tien vroeg hij aan degenen die daar het meest voor in aanmerking leken te komen, voornamelijk vrouwen: ‘Hebben wij uw e-mailadres al genoteerd?’ Dit had tot gevolg dat hij af en toe contact had, opheldering gaf, suggesties deed voor een nieuwe aankoop, aanbiedingen nader omschreef, met vaak een persoonlijke opmerking erbij, een paar zinnetjes, ietwat flirterig soms. Hadden ze kleren gekocht voor reisjes, dan vroeg hij naar die reisjes. Dat deed hij vroeg in de ochtend, op zijn computer op kantoor, als hij alleen was en zich klein voelde in zijn alleen-zijn, om zichzelf op te peppen, zodat hij de banaliteit van de dag aan zou kunnen. Het onschuldige gefluister kalmeerde hem, stilde een zekere honger in zijn hart, geen seks maar een vaag verlangen. Veel vrouwen reageerden ook in die sfeer: een opgewekt woordje mochten ze graag horen.

De laatste jaren waren deze e-mailberichten komen te staan voor iets als een vast punt in zijn leven, een verhaal van vriendschappen die straalden van warmte en die aanleiding gaven tot vertrouwelijkheden, persoonlijke toespelingen, verzoeken om hulp of advies. Maar aangezien hij de vrouwen alleen ontmoette wanneer ze in de winkel kwamen, wat zelden gebeurde, waren dit veilige, niet meer dan onafgeronde fluisteringen in het donker, al waren ze vergeleken met de eentonigheid van zijn dagen als winkelier, zuchten van verrukking.

Het ging om ongeveer twintig tot dertig vrouwen met wie hij op deze manier bevriend was geraakt, van verschillende leeftijden, ver weg en dichtbij, en daar waren ook oude vriendinnen bij, zijn vriendinnetje van de middelbare school en degene met wie hij naar het eindbal was geweest. Omdat hij nog steeds in de plaats woonde waar hij geboren was, was hij daar helemaal van doordrenkt. Hij was alleen die vier jaar in Afrika weggeweest, als jonge onderwijzer in het district van de Benedenrivier.

Toen Deena hem zijn e-mails van dat hele jaar liet zien, schrok hij meer van de hoeveelheid dan van de warmte in zijn vertrouwelijkheden, al stond hij versteld van flarden van wat hij had geschreven. Schrijven was een manier om dingen te vergeten, maar toch kwam het nu allemaal bij hem terug en werd hij herinnerd aan alles wat hij had gezegd. Hij wist niet dat een telefoon, zelfs zo’n hightech computerachtig apparaat als dit, zoveel boodschappen kon terughalen, dingen die hij verstuurd en ontvangen had, twaalf maanden lang, met ook de dingen die hij gewist had (de meeste), waarvan hij gedacht had, nadat hij ze naar het prullenbakicoontje gesleept had, dat ze voor altijd verdwenen waren.

Maar ze doken weer op, op een lange willekeurige lijst, een kroniek van zijn onuitwisbare verleden, waarvan hij heel veel vergeten was. En zo begon dus de ondervraging, Deena die zei: ‘Ik wil nu alles weten’ – weer iets uit een film? Ze hield zijn hele geheugen in haar handen, zijn geheime geschiedenis van het afgelopen jaar en dus: ‘Wie was Rosie?’ en ‘Vertel eens over Vickie.’

Hij klapte dicht van gêne en woede. Beschaamd, ontzet, kon hij geen rekenschap afleggen van het aantal berichten of zijn toon van flirterige bemoediging nader toelichten, zijn intimiteiten met vreemden, al die irrelevante details. Hij praatte met hen over zijn dag, hun reisjes, over boeken, over zijn jeugd; en zij deden hetzelfde, vertelden hun eigen verhalen.

‘Wat is het probleem, Ellis!’

Hij wist het niet. Hij boog zijn hoofd, meer om zichzelf te beschermen tegen haar klappen dan in berouw. Vanaf het ogenblik dat hij thuiskwam van zijn werk, een maand lang of langer, maakten hij en Deena ruzie. Haar laatste woorden tegen hem ’s avonds in bed waren beschuldigende sisklanken. En als hij wakker werd, gapend wegglijdend uit een ijle kluchtige droom, maar voordat hij de e-mailcrisis weer in gedachten had, begon ze opnieuw tegen hem te tetteren, haar tong als de klepel van een klok, haar vinger voor zijn gezicht, krijsend dat ze verraden was. Op sommige ochtenden, na een nacht van woedend geruzie, over en weer pleiten en schelden, werd hij half krankzinnig wakker, met een zeer hoofd alsof hij een acute kater had, en kon niet naar zijn werk.

Deena wilde per se alles weten, maar de weinige kruimels die hij haar bood maakten haar alleen nog maar bozer, en ze was niet vergevensgezind, dus wat had het voor zin? Het leek allemaal nutteloos, een jammerklacht van pijn. Ze was een schreeuwende politieman die hem op heterdaad op een misdaad had betrapt, die niet schreeuwde om de waarheid – ze wist alles al – maar omdat zij gelijk had, hem alleen maar wilde kwetsen en vernederen, om hem in verlegenheid te zien, om hem te doen lijden.

Hij leed ook, en hij zag dat zij eveneens leed, dat haar pijn erger was dan die van hem, omdat zij de gekwetste partij was. Het was eigenlijk precies theater; zij moest ieder aspect van haar rol vervullen, zichzelf en hem uitputten met het uitpluizen van die vuilnisbelt van uitdagende plagerigheden, en toen hij voldoende gestraft was, was het einde onafwendbaar.

Ze begonnen aan sessies met een relatietherapeut, die zich Dokter Bob noemde, een aardige man van middelbare leeftijd, een afgestudeerd psycholoog met een leraarachtige manier van doen, en conventionele docentenkleding – een tweedjasje, buttondown shirt, kaki broek en instappers, waarschijnlijk bij een van de ketens in het winkelcentrum gekocht, dacht Ellis. Wat Ellis en Deena net zo vervelend vonden als de eigenlijke sessies, waren de toevallige ontmoetingen met deze of gene van de cliënten van Dokter Bob, een gekweld iemand – drugs? alcohol? – die de spreekkamer uit kwam als zij aankwamen, of iemand die ook zo gepijnigd, met gebogen hoofd, op de bank in de wachtkamer zat als ze weggingen.

Dokter Bob luisterde aandachtig tijdens de eerste sessie en zei dat een dergelijke ontdekking van compromitterende e-mails niet ongewoon was. ‘Ik behandel drie andere paren die in uw positie verkeren. In alle gevallen is de man degene die ze ontvangt.’ Hij gaf niemand de schuld, hij had begrip voor zowel Ellis als Deena en op een bepaald moment tegen het einde van het eerste uur, toen Deena met tranen in haar ogen en haar handen in haar schoot zat en Ellis zich afvroeg waarom hij zoveel e-mails had gestuurd, was Dokter Bob hoorbaar aan het mompelen, en zei zachtjes: ‘Hoe gaat het ook alweer? Dat oude liedje “strumming my pain with his fingers”, iets van je warm en koortsig voelen, tarararara “by the crowd” ’, en met iets luidere stem, maar nog steeds met de warm vertellende, sentimentele halfneurietoon van de beschaafde barzanger, ‘ “I felt he found my letters, and read each one out loud...” ’

‘Alstublieft,’ zei Deena, ‘dit is niet grappig.’

‘Ik probeer uw situatie in een context te plaatsen,’ zei Dokter Bob. ‘Er zijn andere precedenten. Nadat zijn vrouw in zijn persoonlijke brieven had zitten wroeten, liep Tolstoj van huis weg. En stierf in een treinstation. Hij was toen tweeëntachtig.’

Bij de volgende sessie stelde Dokter Bob botte vragen en trad op, vond Ellis, als scheidsrechter. Hij zong niet meer. Ze gingen terug voor meer sessies.

Maar in plaats van dat het huwelijk hersteld of Deena gekalmeerd werd, werkte de therapie averechts doordat er een gelegenheid werd geschapen om oude grieven te ventileren, conflicten waarmee Ellis, voordat de sessies begonnen, besloten had te zullen leven. Maar waarom zou je ze niet benoemen, de teleurstellingen, de misstappen, de moeilijke punten die onopgelost waren gebleven? Diep weggestopte wrok werd boven tafel gehaald en er werd over geruzied. Met een scheidsrechter erbij, een getuige, konden ze bot zijn.

Dokter Bob knikte en glimlachte vriendelijk, als de goedhartige ouderwetse priester van St. Ray, pastoor Furty – een bekeerde drinker, altijd vol begrip. Hij liet Deena praten, daarna Ellis, en beiden smeekten hem hun standpunt, de geldigheid van hun beweringen te begrijpen, alsof er beslist moest worden ‘wie heeft de bal?’ na gevaarlijk balverlies.

Hij zei: ‘Wat ik jullie hoor zeggen is...’

Teleurstellingen die ze nooit hadden besproken werden nu uitgesproken, en de sessies werden venijnig: Deena’s vriendenkring, haar afwezigheid; de kilheid van Ellis, zijn afwezigheid.

‘Jullie hebben langs elkaar heen geleefd...’

Ellis dacht: Ja, misschien is mijn leven daarom draaglijk geweest. Het was geen genoegen maar een opluchting om ’s morgens naar zijn werk te gaan. Monotonie was een onschadelijke vriend. Hij zag op tegen de zondagen thuis, en had vooral een hekel aan de vakanties. Ellis kwam nooit iemand tegen die een hekel had aan vakanties, dus hield hij die mening voor zich.

Al maakte Deena zich druk over die ene kwestie – het gedoe rond de vele en al te hartelijke e-mails – het redetwisten bracht Ellis ertoe zich te verdedigen met herinneringen aan andere geschillen.

‘Ik wil weten waarom jij met al die vrouwen ging e-mailen,’ zei Deena.

Dokter Bob glimlachte naar Ellis, die zei: ‘Dat zou ik zelf ook wel willen weten.’

‘Mijn naam komt in al die e-mails nooit voor. Je hebt nooit gezegd dat je getrouwd bent. Ik besta niet. Hoezó?’

Ellis zei op verwonderde toon dat hij het niet wist.

Op dringende toon zei Deena tegen Dokter Bob: ‘Hij vertelt hun wat hij aan het lezen is! Hij vertelt hun wat hij eet bij de lunch!’

Tegen die tijd, een maand nadat de therapie was begonnen (en de winkel leed onder zijn periodes van afwezigheid), was alle contact met de vrouwen van de e-mails verbroken. Deena had de telefoon nog steeds in haar bezit en keek er elke dag op. Ze hield hem vol walging in haar hand, alsof het Ellis zelf was die ze vasthield, met duidelijke afkeer, en Ellis kon de aanblik ervan ook niet verdragen.

Ellis nam, op aandringen van Deena, een ander e-mailadres en gebruikte dat alleen voor de zaak. Zonder het contact met die vrouwen was hij verdoofd, stom, zonder vrienden, maar nog steeds kon hij de e-mails die hij gestuurd had niet verklaren, waarom hij met zoveel vrouwen een vriendschap had aangeknoopt, de vreemde verliefderige vragende toon. Tegen een van hen had hij gezegd: ‘Jij bent een vrouw met wie ik de Afrikaanse rimboe wel in zou willen,’ en zakte door de grond bij de herinnering daaraan.

‘Ik was denk ik geïnteresseerd in hoe ze leefden,’ zei hij. ‘Ik was nieuwsgierig. Er zat een verhaal in hoe ze leefden, een verhaal dat zich ontvouwde. Ik heb het altijd leuk gevonden om naar de verhalen van mensen te luisteren.’

Met een gebaar alsof hij iets in zijn zak stopte, vroeg Dokter Bob: ‘Maar hield je ze in je achterzak voor later, om er later iets mee te doen?’

Ellis zei nee, maar hij wist het niet zeker. Door het alleen-zijn in de winkel, de onzekerheid van de zaken, was hij aan het dromen geslagen. Hij wist niet hoe hij dat moest zeggen tegen zijn vrouw – niet langer verscheurd door verdriet maar razend – en de knikkende therapeut. Dokter Bob zou gezegd hebben: ‘Dromen waarover?’ En daar had Ellis geen antwoord op.

‘Is er iets wat je tegen je vrouw wilt zeggen?’ zei Dokter Bob.

Ellis richtte zijn blik op Deena’s woedende gezicht. ‘Je overdrijft,’ zei hij.

Terwijl hij Deena suste – ze begon te sputteren – sprak Dokter Bob tegen Ellis. ‘Ik zie u als losgeslagen,’ en hij legde uit wat hij bedoelde.

Ellis knikte. Dat woord gaf precies aan hoe hij zich voelde, ongebonden, nergens bij horend, in werk gerold dat hij had opgepakt omdat het de laatste wens was van zijn vader, het in stand houden van het familiebedrijf. Maar hij had er geen hart voor, nooit gehad.

Wanneer, vroeg Dokter Bob, was hij gelukkig geweest?

‘Ik heb ooit in Afrika gewoond,’ zei Ellis.

‘O god,’ zei Deena.

‘Ik bedoelde binnen uw huwelijk,’ zei Dokter Bob.

Met zijn handen samengevouwen onder zijn kin, als in gebed, verzonk Ellis in gedachten en probeerde zich een bepaalde tijd te binnen te brengen, een gebeurtenis, iets vreugdevols, een glanzend tafereeltje van trots en plezier. Maar er kwam niets. Drieëndertig jaar van bergen en dalen, te veel tijd om te kunnen samenvatten. Ze waren getrouwd: jaren om te delen, te verdragen, te onderhandelen, om door te komen. Ja hoor, geluk genoeg, alleen kon hij niets specifieks bedenken. Het huwelijk was een reis zonder aankomst.

Toen hij Deena onderuitgezakt in haar stoel zag zitten, wachtend tot hij de stilte verbrak, werd Ellis weer treurig. Juist ook de manier waarop ze daar zaten, terneergedrukt door een soort verdriet, met de dokter tussen hen in, gaf hem een ellendig gevoel. Het was alsof ze in het bijzijn waren van een terminale patiënt, hun huwelijk dat op zijn einde liep, en het scheen hem toe dat deze laatste paar weken zo verlopen waren, als een dodenwake – met die somberheid – of een danse macabre, de hysterie bij het vooruitzicht van het einde van dit alles.

Ook konden ze geen enkel samenhangend gesprek voeren zonder dat Dokter Bob erbij was. Ellis zag zichzelf op zijn tweeënzestigste, Deena zestig, als twee oude mensen die nu, bij de dood van hun huwelijk, ieder hun eigen weg zouden gaan, meelijwekkende figuren die tegen de wind in worstelen, of nog erger, met een akelige opgewektheid praten over ‘nieuwe uitdagingen’ en opnieuw beginnen, zich aansluiten bij praatgroepen, of yoga, tuinieren, vrijwilligerswerk of, nog erger, golf gaan oppakken.

De therapiesessies gingen door, rancuneus, met nieuwe klachten die opgeroepen werden, en dreven hen verder uit elkaar. Maar naast dat melancholieke visioen van uit elkaar drijven zag Ellis ook opluchting, de vredigheid van het alleen-zijn. Hij dacht dat Deena zich ook zo voelde, want op een dag na een sessie, toen ze naar huis reden, scheen ze wakker te worden en zei ze: ‘Ik wil het huis hebben. Dat huis geef ik niet op. Mijn keuken, mijn kasten.’

‘Ik zou een flat kunnen kopen,’ zei Ellis. ‘Maar de zaak is van mij.’

‘Ik heb geld nodig,’ zei Deena, en toen ze merkte dat Ellis niet reageerde, voegde ze eraan toe: ‘En veel ook.’

En zo, grissend en grijpend, legden ze hun eisen op tafel. Op voorstel van Dokter Bob bezochten ze een advocaat en verdeelden hun bezit.

Toen ze dat hoorde, zei Chicky: ‘En wat krijg ik?’

‘Dat komt wel goed,’ zei Ellis.

‘Maar als jullie zouden hertrouwen?’

Deena keek Ellis aan en lachte, en hij reageerde door ook te lachen, voor het eerst in maanden dat ze een dergelijk moment van vrolijkheid hadden gedeeld. Ze hielden op, niet omdat ze treurig werden van die uitbarsting, maar omdat ze zich geneerden voor de liefde in hun gelach, en eraan herinnerd werden dat ze in hun huwelijk veel gelukkige momenten zoals dit hadden gekend.

Chicky, van de wijs gebracht, en daardoor stuurs, zei: ‘Dougie wordt waarschijnlijk ontslagen. Wij zouden het geld wel kunnen gebruiken. Ik wil mijn deel nu hebben.’

‘Deel,’ zei Ellis, als echo van het door haar gekozen woord, ‘waarvan?’

‘Jouw testament,’ zei Chicky.

‘Ik leef nog, hoor,’ zei Ellis, met grote ogen van verontwaardiging.

‘Maar als jij komt te overlijden? Als je hertrouwt krijgt je nieuwe familie het en dan krijg ik geen ruk. Als ik het nu niet krijg, dan zie ik er nooit meer wat van. En kijk eens naar ma. Die heeft haar deel ook gekregen.’

Als dit gesprek niet had plaatsgevonden in een sushibar op Medford Square – nog een voorbeeld van de veranderingen in de stad – zou Ellis tegen zijn dochter hebben geschreeuwd en met zijn vuist op tafel hebben gebeukt. Later was hij blij dat hij kalm gebleven was en alleen zijn hoofd geschud had tegenover de norse jonge vrouw die vol walging in zijn gezicht zat te kauwen. Hij speelde het gesprek die avond terug in zijn hoofd, eerst bitter, daarna in een berustende stemming. Laat het maar eindigen, dacht hij; laat een grote wervelwind alles maar wegblazen. Toen bood hij Chicky een vast bedrag aan. Ze vroeg meer, zoals hij al had gedacht, en hij gaf haar het bedrag dat hij al bepaald had.

Chicky’s man was erbij toen hij de cheque overhandigde. Dougie was slechts een toeschouwer bij de familieonderhandelingen. Chicky was altijd kwaad gebleven over het feit dat Ellis, die hem niet in de winkel had willen aannemen, had gezegd: ‘Wat kan hij eigenlijk?’

‘Ik denk niet dat ik je nog vaak zal zien,’ zei Ellis, met de plechtige berusting die bij zijn nieuwe rol paste. ‘Van mij hoeft het niet.’

‘Vind ik prima,’ zei Chicky.

Met haar deel van de nalatenschap in handen, en haar rug naar hem toegewend, kreeg hij het gevoel dat hij al dood was. Het speet hem dat zij niet inzag dat dat jammer was.

Weliswaar verhuisde hij naar een nieuwe flat aan Forest Street – de oude middelbare school – maar hij en Deena ontmoetten elkaar nog wel. Stijfjes, soms wat verlegen, spraken ze af. Ze waren er nog niet echt aan toe om iets met anderen aan te gaan, en zelfs de sessies met Dokter Bob hadden hun fundamentele sympathie voor elkaar niet aangetast. De afspraakjes eindigden met een kuise en meestal wat rommelige kus, en Ellis was nadien altijd droevig als hij eenzaam in zijn auto zat. Hij wist dat hij Deena pijn had gedaan, haar liefde voor hem had weggevaagd, haar wantrouwend had gemaakt – misschien wantrouwend tegenover alle andere mannen. Met de heimelijkheid en de vertrouwelijkheden van zijn berichten had hij haar verraden. Nu kon hij aardig tegen haar zijn, maar hij kon op geen enkele manier het verleden rechtzetten. Bij sommige van hun ontmoetingen zat ze er verdoofd en stilletjes bij, lijdend als een gewond, verbijsterd dier. Hij kon niet aan zichzelf denken, omdat hij wist dat de pijn die hij haar had toegebracht nooit over zou gaan.

Ellis zag op tegen het moment waarop Deena hem zou zeggen: ‘Ik heb iemand ontmoet.’ Hij vertelde haar hoe slecht het ging met de zaak en ze probeerde hem te troosten, drong erop aan dat hij het pand zou verkopen, dat het onroerend goed iets waard was, dat het een ideale locatie was.

Bij een van die afspraakjes gaf ze hem de telefoon, het instrument dat hun ondergang had bewerkstelligd, dat hem nu als iets diabolisch voorkwam. Of was het een geweldig zuiverend middel geweest? In ieder geval had het ding zijn hele privéleven blootgelegd, en laten zien dat hij sentimenteel, een flirt, een dromer, een romanticus, onvervuld en vol verlangen was. Maar waarnaar? Wat hadden al die e-mails te betekenen? Wat wilde hij met al die emotie bereiken?

Hij wist het niet. Hij zou het misschien nooit te weten komen. Hij was te oud om op meer te hopen. Er zouden hem geen grootse dingen meer overkomen. Geen passie, geen grote liefde, geen nieuw landschap, geen kinderen meer, geen risico’s, geen drama. De rest van zijn leven zou bestaan uit terugtrekken, kleiner worden, totdat hij ten slotte vergeten was. De naam op zijn winkel zou vervangen worden door een andere. Zijn huwelijk was voorbij, zijn dochter weg. Hij kon zich niet veel van de huwelijksjaren herinneren en toch miste hij de sleur ervan, zijn oude vaste gewoonten, de eentonigheid die als een vriend was geweest. Er school zekerheid in routine, de apathie die deze bij hem veroorzaakte voelde vertroostend.

De dag nadat Hock de telefoon terug had gekregen, ging hij naar de winkel en hield het ding de hele dag in zijn zak. Nadat hij had afgesloten voor de nacht (hij sloeg zichzelf gade terwijl hij dat deed, alsof het een ritueel was), liep hij naar de rand van de parkeerplaats, waar achter een schutting de Mystic River kolkte, en wierp de telefoon weg en keek hoe hij erin plonsde en wegzakte en verzonk in het water dat humeurig leek onder de donkere lucht.

2

Om zijn ogen rust te geven, zijn hoofd helder te maken, stond Hock in de deuropening aan de achterkant van zijn winkel, tegenover de Mystic River die langs de parkeerplaats stroomde, met water dat donker was onder de druilerige wolken, bobbelig van de rommel die van stroomopwaarts meekwam. Na een week met veel regen waren de meren vol en ontstond er een onstuimige stroom; de rivier kolkte hoog langs zijn oevers, rimpelend als de spieren van een hongerige slang. De rivier die hem altijd had getroost met haar beweeglijkheid bood nu een speciaal soort soelaas nu hij die troost meer nodig had; het water en die rommel joegen voorbij de achterkant van de winkel en stroomden de haven in, de oceaan in, de wereld in, en herinnerden hem eraan dat zijn telefoon weg was, het stoffelijk overschot ervan, weggevaagd de zee in.

Vandaag zag hij Jerry Frezza zijwaarts tussen de geparkeerde auto’s doorlopen, terwijl hij druppels van zijn gezicht veegde. Jerry glimlachte krampachtig en liep kwiek rechtop; zelfs in de regen kon Hock zien dat zijn vriend iets op zijn hart had.

Jerry zag hem en zei: ‘Ik heb geprobeerd je te bellen op je mobiel. Wat is er met je telefoon aan de hand?’

‘Ik heb er geen meer.’

‘Hoe ben je dan bereikbaar?’

‘Dat ben ik niet,’ zei Hock. ‘Maar je kan het nummer van de winkel bellen.’ Hij wilde hem vertellen dat de winkel over een maand dicht zou gaan, maar hield zich in. Hij wilde er niet over praten, wilde geen medeleven, moest er niet aan denken dat die voor de hand liggende vraag zou komen: Wat ga je dan nu doen? Dus glimlachte hij en zei: ‘Wat is er dan?’

‘Jij weet iets van slangen, hè? Van toen je in Afrika zat?’ zei Jerry.

In de Benedenrivier, in Malabo, was Hock de mzungu uit Amerika geweest; in de winkel in Medford was hij de man die in Afrika had gewoond. Het zonnige woord ‘Afrika’, uitgesproken op een natte novemberdag op Medford Square, leek bijna blasfemisch en stemde hem weer droevig.

De Benedenrivier was in zijn tijd een slangennest geweest. Hij stond erom bekend dat hij ze niet vreesde; hij werd gevreesd omdat hij ze durfde te vangen. Een van Hocks namen van lang geleden in het dorp was Mwamuna wa Njoka, Slangenman. En dus zei hij: ‘Wat is het probleem?’

‘Dat maffe wijf dat ik ken in Somerville, Teya, heeft een gigantische slang die ze als huisdier houdt, een python of zoiets. Ze slaapt er zelfs mee, snap je?’

Hock dacht er even aan hoe dom dit was en zei toen: ‘Ze houden van de warmte. Hoe groot is hij?’

‘Echt heel groot,’ zei Jerry terwijl hij zijn armen wijd uitstrekte. ‘Bijna net zo groot als zijzelf. Hoe vind je dat?’

‘Ik vind: wees niet bijdehand en doe hem in een kooi. Maar eigenlijk moet hij naar een tropisch woud. Vraag haar eens of hij ook geluid maakt, een beetje alsof hij blaast.’

Niet lang daarna, vlak voor Thanksgiving, kwam Jerry weer langs en zei tegen Hock: ‘Je had gelijk. Hij zuigt lucht naar binnen en proest die dan weer uit.’

‘Als hij geluid maakt is het een python. Andere slangen maken geen geluiden.’

‘Het zal wel. Ik heb haar gezegd wat jij zei, maar ze vindt het zielig voor die slang. Hij eet niks. Ze heeft hem eten gegeven, maar hij raakt het niet aan.’

‘Hij zou waarschijnlijk wel eten als ze hem met rust liet. Maar ze kunnen wel maanden zonder eten.’ Hock was truien aan het opvouwen die een man toch niet had willen kopen. ‘Slaapt ze nog met die slang?’

Jerry knikte. ‘Leip wijf, of niet?’

Maar Hock, die achter de toonbank stond op die novemberdag met zijn kale bomen onder een bruine lucht, dacht aan Malabo, aan de slangen die hij verzameld had: groene mamba’s, zwarte mamba’s, spugende cobra’s, de zonneslang, de Afrikaanse eieretende slang, de boomslang mbobo, de pofadder, en de nsato, de rotspython, die het huisdier van de vrouw zou kunnen zijn. De dorpelingen waren er bang voor en maakten een slang altijd dood zodra ze hem zagen. Als iemand die op reis ging bij het begin van de tocht een slang zag, keerde hij weer huiswaarts. Vanwege die angsten raakte Hock geïnteresseerd en maakte hij er studie van, om iets bijzonders te zijn, zodat hij bekend zou worden om iets anders dan alleen als mzungu. Een van de afleidingen van mzungu was ‘geest’, maar het woord betekende ‘blanke’. Hij hield een paar slangen in mandjes en gaf ze hagedissen, sprinkhanen en muizen te eten, en hij liet ze los op plaatsen waar ze zich veilig konden voortplanten.

Jerry belde de volgende dag naar de winkel. Hij had geen enkele inleiding vooraf want de laatste tijd was hun enige gespreksonderwerp de vrouw met de slang geweest. ‘Ze wil graag weten waarom de slang zo raar doet. Hij eet nog steeds niet. Hij ligt naast haar en maakt zich plat,’ zei hij.

‘Zei je dat hij zich plat maakt?’ zei Hock. ‘Hoor eens, laat haar mij bellen. Zeg tegen haar dat ze de slang onmiddellijk in een kooi doet.’

‘Waarom schreeuw je zo?’

Pas toen had Hock beseft dat zijn stemverheffing bijna schreeuwen was geworden. Op dezelfde schrille toon zei hij: ‘De slang schat hoe groot ze is. Hij maakt zich klaar om haar op te eten!’

Hij kende de slangen. Jerry’s verhaal over de vrouw maakte dat hij Afrika miste – niet het continent, dat eindeloos groot en onaf en ondoorgrondelijk was, maar zijn hut in Malabo, aan de Benedenrivier in Malawi.

Toen hij had opgehangen, belde hij Jerry terug en zei: ‘Waar is ze? Die vrouw heeft een probleem!’

==

Het huis was van hout, had twee verdiepingen en stond in een zijstraat in Somerville, vanbuiten precies als alle andere huizen in die straat, vanbinnen een warboel van gordijnen en zijden doeken met gouden franje eraan, fel van kleur en met een weeïge geur, van wierook misschien, of van de kaarsen die flakkerden als waaklampjes, die een walm afgaven met de weke smaak van fruit, de weelderige prikkeling van specerijen. Het was er schemerig, alsof het was ingericht voor een of ander ritueel, een seance of spirituele oefening. Aan een van de muren hing een volgepakt altaartje, dat door een gloeilamp verlicht werd – een donkere afgod met een schaaltje druiven en pruimen ervoor. In de kamers hing op deze gure dag een warm aroma van zoete cakekruimels.

Een vrouw met een wit gezicht deed de deur open, en hield hem met een bange blik op een kier van een paar centimeter open, totdat ze Jerry herkende en toen glimlachte ze en liet hen binnen. Haar donkere haar was ongekamd en zag eruit of erin geklauwd en aan geknaagd was.

‘Waar is hij?’ vroeg Hock.

‘Is dat je vriend?’ zei de vrouw, terwijl ze hem met een vlakke glimlach aanstaarde.

‘Teya, dit is Ellis,’ zei Jerry.

Ze spelde haar naam en zei: ‘Van indiaanse afkomst. Ik wou dat ik had geweten dat jullie kwamen.’

‘De slang, heb je hem vastgezet?’ zei Hock.

‘Doen jullie even je schoenen uit?’ zei de vrouw.

Zijzelf droeg sandalen, met zilveren ringen om haar tenen en over haar schouders een gewaad waarvan Hock zag dat het polyester was, geen zijde. Ze was ouder en iets molliger dan hij had verwacht. ‘Maf’ en ‘hippie’ hadden bij hem het beeld opgeroepen van een meisjesachtig iemand, maar deze vrouw was misschien vijftig. Op haar linkerpols (omhooggehouden, ze hield een lok van haar haar vast) was een tatoeage zichtbaar die uit kleine puntjes bestond.

Toen Hock zijn kooi van draadgaas neerzette, zei ze: ‘Ik zit niet op nog een huisdier te wachten.’ Maar ze vond het rondsnuffelende marmotje leuk en glimlachte ernaar.

Terwijl hij op zijn blote voeten naar binnen liep, en zijn voetzolen wegzakten in tapijten, zag hij niet veel in het door kaarsen verlichte vertrek. Maar dwars door de fluwelige fruitigheid van de wierook en hete was kon hij de slang ruiken – een duidelijk te onderscheiden scherpe lucht van afschilferende schubben, de zurigheid van urine en kapotte eierschalen, een ranzige lucht van aarde en warmte.

‘Ik heb me een ongeluk gewassen,’ zei de vrouw. ‘Ben net terug uit Vermont.’

‘De slang zit toch in een kooi, hè?’

‘Heksenkamp,’ zei de vrouw. Ze bukte en drukte haar gezicht tegen het gaas van het kooitje en maakte luide klakgeluidjes tegen de marmot.

‘Heksenkamp. Zei ik het niet?’ zei Jerry vergenoegd.

‘Zit ik mijn tijd te verspillen?’ zei Hock. ‘Waar is die stoute jongen?’

‘Ik wou net zeggen, dat Modderritueel,’ zei de vrouw. ‘Dat was waanzinnig.’

Ze had zich omgedraaid en slofte op haar sandalen de kamer door, naar een aangrenzend vertrek waar parasols omgekeerd aan het plafond hingen en de muren waren behangen met sjaals en doeken met gouden randjes en waar nog meer gebedslampjes stonden.

‘Hier is hij,’ zei ze.

Hij zag een aquarium met glazen wanden tegen een muur staan, met zaagsel en houtkrullen op een hoopje aan de ene kant, en een slang erin die hij onmiddellijk herkende als een rotspython. Een zware plank deed dienst als deksel. En omdat deze kamer niet zo warm was als het eerste vertrek, lag de slang opgerold als een touw op het dek van een schip, met zijn kop weggestopt onder de dikste winding.

‘Nsato. Python sebae,’ zei Hock.

‘Wat zei ik je?’ zei Jerry tegen de vrouw.

‘Jerry zei al dat hij gevaarlijk was. Ik heb hem hier in gedaan vlak voordat ik naar Vermont ging.’

‘Heb je geen eten voor hem achtergelaten?’

‘Hij had geen belangstelling.’ Ze had zich over het kooitje van gaas ontfermd en pakte het nu op, en glimlachte tegen de marmot. ‘Maar dit moppie ziet eruit of hij honger heeft.’

Hock ontgrendelde het deurtje en stak zijn hand naar binnen. Hij hield de marmot vast, die met zijn korte pootjes schopte. In één beweging tilde hij het deksel van het aquarium op en liet de marmot erin vallen. Het diertje rende een hoek in, botste tegen het glas, gleed uit op de houtkrullen en sleepte zijn lijf ongemakkelijk voort, alsof het te dik en topzwaar was voor zijn korte pootjes.

De slang bewoog zich niet – dat wil zeggen, hij bleef opgerold liggen. Maar toen hief hij zijn peervormige kop, de gele ogen flikkerden en sperden zich open, en hij scheen bijna onmerkbaar op te zwellen, als een binnenband die opgepompt wordt door een handpomp, steeds dikker en strakker, de schubbige dikte opgevuld, alsof hij zichtbaar aan het nadenken was.

‘Ik heb hem melk laten drinken,’ zei de vrouw, die nu wat beter keek naar de paniekerige marmot, de opzwellende slang.

‘Ze houden wel van iets pittigers dan melk,’ zei Hock.

Ze keek naar binnen, knipperend met haar ogen en met haar neus bijna tegen het glas. ‘Misschien worden ze wel vriendjes.’

‘Hoe lang heb je hem al?’

‘Paar maanden.’

‘Ze kunnen maanden zonder eten.’

‘Na die melk hoefde hij niks meer. Hij liet toe dat ik hem vasthield. Hij is groter dan het lijkt.’

‘Ze kunnen wel acht meter worden.’

‘Hij maakte zich – dat heeft Jerry toch verteld – plat als hij naast me lag.’

‘Omdat hij van plan was je op te eten,’ zei Hock. ‘Hij keek of je paste.’

‘Ik?’ De vrouw lachte en maakte logge bewegingen met haar lichaam, als om haar gezetheid te laten zien, te benadrukken hoe absurd het was wat Hock net had gezegd.

‘Het zal je verbazen wat een dergelijke slang kan verstouwen.’

De vrouw glimlachte bezorgd naar het trillende marmotje, de starende slang. ‘Denk je echt dat ze met elkaar zullen kunnen opschieten in die kooi?’ vroeg ze.

Hock fronste en zei: ‘Zullen we ze maar even alleen laten, dan kunnen ze vriendschap sluiten, goed?’

‘Willen jullie kruidenthee?’

‘Vertel eens over je Heksenkamp,’ zei Jerry.

Ze leidde hen door de kamer met de wierook en de gordijnen en het altaartje naar een kleine keuken. Ze zaten aan een tafel terwijl zij een ketel water opzette en thee maakte door wat zwarte takjes in de pot te verkruimelen.

‘Deze is erg reinigend. Hij schuurt het gif uit je spijsverteringssysteem en geneest de darmwand.’

Terwijl ze de zuiverende krachten van de thee bleef beschrijven, zat Hock te mijmeren over de rommeligheid van het vertrek, de pannen en schalen in de gootsteen, de kruimels op de tafel, de doffe glans van de kleverige broodrooster waar een laagje vet op zat. En de vrouw zelf, donker haar, bleke huid, zwaar opgemaakte ogen – blauwe oogschaduw – die uit haar pafferige gezicht gluurden. Ze glimlachte vermoeid en schudde het hoofd.

‘Dat Modderritueel, wat ik al zei: waanzinnig. Iedereen lag te copuleren. Ik kreeg allemaal modder in mijn haar en mijn kleren werden smerig. Ik ben al twee dagen aan het wassen.’

‘Copuleren?’ Jerry keek haar stralend aan.

‘In de modder,’ zei ze. ‘Eén grote geile bende. Maar niet voor mij. Sommigen maken daar gewoon misbruik van. Wat ze allemaal in hun lijf stoppen! En dan gooit iemand zomaar een bierblikje op de grond en dan zeg ik van: “Dat is de aarde, hoor. Dat is je moeder!” ’

‘Misschien een beetje koud daar in Vermont om in de modder te gaan liggen naaien?’ zei Jerry, met een knikje naar Hock.

‘We hadden ook net een zweetsessie gedaan,’ zei ze. ‘In de zweethut, hè?’

‘Dat is wel te gek.’

‘Sommigen moesten met de flipwagen mee.’

‘Hè?’ zei Jerry.

‘Net zoiets als de ambulance. Maar die gingen ook veel te hard, ik denk door de paddenstoelen.’

Hock dacht aan de slang, dat arme beest dat gevangenzat in haar woning, gewoon een soort kunstvoorwerp, onderdeel van het decor. Toch was het een grote, opgerolde spierkabel, glinsterend, zwart en gelig op zijn dorsum, met een schitterende iriserende blauwige glans die over zijn bovenste schubben lag, de pupillen van zijn ogen verticaal en elliptisch. Hij hoorde hier gewoon niet, in een voorstad van Boston.

De vrouw vertelde Jerry over het Modderritueel – Jerry grinnikte. ‘Ik wil nog een keertje kijken,’ zei Hock.

‘Naar Naga?’

‘Zo noem je hem?’

‘Dat is Hindu. Naga de slang.’

‘Naga is de cobra,’ zei Hock. ‘Dit is de nsato. Zo heet hij in de Benedenrivier.’

‘Je vriend is wel interessant,’ zei de vrouw terwijl Hock de keuken uit ging en door de kamer met het altaar naar de achterkamer liep waar de slang in het aquarium opgerold lag. Nu was de python gedeeltelijk uitgerold. Zijn gebeeldhouwde kop was opgericht, de nek gekruld in een strakke, dikke S.

Fluisterend zei de vrouw achter hem: ‘Hoe is het met m’n schatje?’

Hock stak zijn hand op om haar tot stilte te manen. Hij wist dat de houding van de slang, de achteroverhellende S, betekende dat hij op het punt stond toe te slaan. Het marmotje zat in een hoek tegen de wand gedrukt te trillen van angst.

‘Weet je zeker dat je dit wilt zien?’ zei Hock met gedempte stem. Voordat de vrouw kon antwoorden, had de slang zijn kop naar voren geslingerd, met wijd opengesperde kaken, en de marmot tegen de glazen wand van het aquarium platgedrukt. De kaken sloten zich, maar niet veel, en om zijn bek kwam een bleek schuim tevoorschijn.

De vrouw maakte een jammerend geluidje en Jerry stond achter haar vol ontzag zacht te vloeken.

‘Kun je hem eruit halen?’

‘Hij zit vast, net als een vis aan de haak; de tanden staan krom naar binnen. Hoe meer hij tegenstribbelt, hoe vaster hij raakt. Zullen we ze dit maar alleen laten oplossen?’

‘Dat had ik niet hoeven zien,’ zei de vrouw.

‘Dat was indrukwekkend,’ zei Jerry. ‘Slang had honger.’

‘Vind je het goed als ik nog eens terugkom?’ vroeg Hock.

‘Geef me je mobiele nummer maar. Ik kan wel aan mijn puja zitten. Zoiets als bidden.’

‘Geen mobieltje,’ zei Jerry.

‘Dat is fijn. Dat is mooi,’ zei de vrouw.

Weer terug in de winkel dacht Hock alleen maar aan de slang, vooral aan hoe hij zich had uitgerold en uitgerekt in het aquarium om naar de marmot uit te halen – het snikgeluid van de vrouw, het gevloek van Jerry.

Hij belde haar een paar dagen later op. Toen hij weer langsging had hij een muis in een doosje bij zich, dat hij in zijn zak had. De kamers waren netter opgeruimd, zelfs hier en daar vrij keurig, en er stonden nog meer kaarsen te branden. Teya – hij wist haar naam nog – was gekleed in een donkere, wijde jurk, haar haar zat strak achterover en was vastgestoken met een versierde kam, ze had gouden ringen in haar oren en armbanden om haar polsen.

Hock wilde de slang zien, maar zij wilde per se dat hij eerst theedronk. Ze was meer ontspannen, leek wat zachter, en toch hield ze hem nauwlettend in de gaten.

‘Hock, van de winkel?’

‘Ja, ken je die?’

‘Ik nam vroeger altijd de bus daar vandaan,’ zei ze. ‘Mijn vader droeg dat soort kleren. Jassen met een fluwelen kraag.’

‘Chesterfield.’

‘Ja. En altijd een hoed. Soms droeg hij ook een kravat. Ik bedoel, het was een omhooggevallen Ier, maar hij wist zich wel te kleden. Hij was financieel controller bij Raytheon, een kei met cijfers. Hij is nu met pensioen maar werkt nog steeds als consultant. Misschien kun jij hem wel gebruiken.’

‘Ik ga de zaak verkopen,’ zei Hock.

‘Jammer.’

‘Hij heeft zijn nut gehad. Het is voorbij, achterhaald, net als chesterfields en kravatten.’ Toen de vrouw niets zei, ging hij verder: ‘Alles verandert, alles eindigt, alles sterft. Zelfs de liefde.’

‘Wat ga je met al dat geld doen?’

‘Vraag maar aan mijn ex-vrouw.’

‘Geld is gezeik,’ zei ze. ‘Ga je wel eens daten?’

Hij had altijd moeten glimlachen om dat woord. ‘Mijn ex en ik gaan af en toe uit.’

‘Denk ook eens aan een massage, of een ontgiftingskuur.’

‘Ik ga misschien wel op reis,’ zei Hock, maar totdat hij die woorden uitsprak, was de gedachte daaraan nooit in zijn hoofd opgekomen. Hij verwoordde het zweempje van een gevoel dat hij had, een verdrongen idee dat hij weg moest gaan. ‘Heb je gemerkt dat de slang meer is gaan slapen?’

‘Duidelijk. Geen gekke dingen meer.’

‘Aan het verteren,’ zei Hock. ‘Vind je het hier prettig wonen?’

‘Comme çi, comme ça. Met al die universiteiten hier. Overal jongelui: Tufts, Harvard, MIT, studenten, buitenlanders.’

‘Dat geeft wel afwisseling.’

‘Nou, weet je. Dat vind ik eigenlijk helemaal niet.’

Hock maakte een gebaar, spreidde zijn handen, als aanmoediging voor haar om zich nader te verklaren.

‘Als je bij zo’n universiteit in de buurt komt, hangt er altijd zo’n pizzalucht. Dat komt van de studenten. En koffiebars vol met die kinderen met hun laptops. En hun slechte huid. En hun manier van lopen. Er bestaat een typisch studentenloopje, omdat hun ouders hun geld geven en ze kinderen kunnen blijven en niets doen aan hun slechte houding. Ik moet verhuizen. Misschien naar Medford.’

Hock ging vaker op bezoek en de vrouw die eerst zo gemakkelijk te bespotten leek, zo gemakkelijk af te schrijven vanwege haar gewaad en haar ringen en haar newagetaaltje, werd een volledige persoon. Het bleek dat ze een ex-echtgenoot had, en een dochter van in de twintig. ‘Ze wil mijn vriendin niet zijn,’ zei Teya met een droevig glimlachje.

‘Zo eentje heb ik ook,’ zei Hock.

‘Ik heb haar geld gegeven en ze heeft het voor zelfgekozen medicijnen gebruikt. Voor drugs.’

Teya werkte parttime als massagetherapeute – ze corrigeerde Hock vriendelijk toen hij de term ‘masseuse’ gebruikte – en ze was vrijwilligster in een hospice bij Davis Square, waar ze fysiotherapie deed ‘om ze eraan te herinneren dat ze nog leven’.

Hock, die al tientallen jaren lette op hoe mensen zich kleedden, klanten die de winkel binnenliepen taxeerde, schatte wat ze misschien zouden kopen – altijd aandacht had voor kleine details in de kleding – merkte op dat Teya moeite voor hem deed. En het was gek, want hij kon niet tegen haar zeggen dat hij niet op bezoek kwam om haar te zien en naar haar verhalen over haar dochter of het hospice of haar reisplannen te luisteren, maar alleen omdat hij de rotspython wilde zien.

Hij bracht altijd iets te eten mee voor de python, een bleek muisje met uitpuilende ogen, een bibberende kikker, een paar babymarmotjes – haarloos, roze gevlekte huid. Soms dook de slang er met wijd opengesperde kaken bovenop, maar een muis overleefde een week of langer in de glazen bak en had zich in de houtkrullen ingegraven, denkend dat hij uit het zicht verdwenen was.

Teya kookte voor Hock, altijd vegetarisch, linzenschotels, bloemkoolcurry, een roerbakgerecht, en die maaltijden gebruikte ze als gelegenheid om verhalen te vertellen, met een monotone en zachte stem, doof voor interrupties, ongevoelig voor zijn reactie of mogelijk commentaar. Hock zou gek geworden zijn van haar, maar haar verhalen waren bijzonder.

In een ervan had ze haar teen gebroken (‘Ik had hem gestoten aan de lingam in de puja-kamer’) en kreeg als pijnstiller een recept voor Vicodin. Ze merkte dat haar dochter stiekem haar pillen stal, zoveel dat Teya nog steeds pijn had maar geen medicijnen, plus de pijn van het verraad van haar dochter. Hock bracht opnieuw zijn dochter ter sprake, maar Teya praatte eroverheen, hoorde hem niet, stapte over op het onderwerp van volksdansen – Thais dansen – en zei dat ze had geleerd haar vingers achterover te buigen, op de Siamese manier. En dan had je die Afrikaanse student bij haar in de straat die een gebedsmutsje en een blauwe sjaal droeg en haar achternaliep. Hij kwam uit Soedan, miste een paar tanden en had de littekenversieringen van zijn stam in zijn gezicht. Op een dag liet hij voor haar een paar rode schoenen voor haar deur op de bovenverdieping achter – hoe was hij binnengekomen? De politie nam het niet serieus, al was de Afrikaan lang en erg angstaanjagend. Ze teelde kruiden en had marihuanaplanten, en legde uit dat sommige mannelijk en andere vrouwelijk waren.

Hock was er dankbaar voor; haar verhalen vormden een prettige afleiding voor hem in de laatste weken van zijn zaak, die na Kerstmis dicht zou gaan. Dat benoemde hij ook. Ze luisterde niet. Jerry luisterde ook niet. Maar Teya wilde hem graag ontmoeten, ze glimlachte dankbaar als hij langskwam. Zij had hem nodig als luisterend oor. De klanten in de winkel hadden hem nodig als luisterend oor. Om iemands vriend te worden hoefde je alleen maar langs te komen en te luisteren. Hij merkte dat Teya almaar door kon gaan en hoe meer hij luisterde en niets zei, hoe meer zij afhankelijk van hem werd. Ze zei dat hij goede gesprekken voerde en dat ze het fijn vond om met hem te praten, en hij zei niets.

Haar verhalen konden ook verontrustend zijn. De Soedanese jongen die haar de rode schoenen had gebracht werd uiteindelijk gearresteerd en beschuldigd van lastigvallen. ‘Ik heb een straatverbod voor hem aangevraagd.’ Maar al haar droevigheid schemerde in haar verhalen door, en omdat Hock bleef zwijgen, alleen knikte en haar aanmoedigde om door te gaan, scheen hij haar een krachtig en ondersteunend iemand toe, die helemaal niet droevig was. Hij was geroerd toen ze hem vertelde dat ze geld schonk aan organisaties die met wezen in Afrika werkten.

Zo nu en dan trok hij zich met een verontschuldiging terug in de achterkamer waar het stonk en waar het aquarium met de python stond. Hij zat er zwijgend voor, wachtend tot er een oog openging, de tong naar buiten flitste, hij bewonderde de glans op het lichaam, de complexe kleurschakeringen, de patronen die over het dorsum liepen. En hij dacht weer hoe naar het was dat het dier in zo’n kleine ruimte gevangenzat, die python van een meter tachtig die met lenige gratie over de rotsgrond kon glijden, kon zich in die bak niet eens tot op de helft van zijn lengte uitstrekken, maar lag opgerold, halfslapend in de houtkrullen.

Op een zaterdagochtend had Hock een poesje bij zich. Hij was niet van plan geweest het aan de python te voeren, maar toen ze het zag, zei Teya: ‘O god, nee,’ en griste het poesje van hem weg en kroelde ermee, drukte het tegen haar wang. ‘Alsjeblieft niet.’

Hij had wel gedacht dat ze zo zou reageren, toen hij toekeek hoe ze het kleine miauwende diertje knuffelde.

‘Ik denk dat onze vriend een nieuw thuis nodig heeft,’ zei hij.

Met het poesje in haar armen stond Teya te kijken hoe hij het zware deksel van het aquarium verschoof, de lange, in rommelige lussen liggende slang optilde met een hand achter de kop gedrukt. Toen schudde hij de dikke lussen in een jutezak die hij had meegebracht.

Diezelfde dag bracht hij de python naar de dierentuin Stoneham, van Medford gezien aan de overkant van Spot Pond, waar hij als kind vaak heen was gegaan om de beer in zijn kooi te zien en de berggeiten en de neusbeer. Hij had van tevoren gebeld om te zeggen dat hij een python had en kreeg te horen dat een van de pythons daar onlangs was gestorven, en dus was deze welkom.

‘Regelmatig eten, een mooie schone kooi, voldoende water en licht,’ zei de verzorger. ‘Daarom hebben ze in gevangenschap vaak zo’n korte levensduur.’

‘Python sebae,’ zei Hock.

‘Bent u herpetoloog?’

‘Ik weet er iets van. Ik zit in de kleding, maar daarvoor heb ik in Afrika gewoond.’

‘Daar hoort deze knaap ook thuis. Die is hier niet in zijn element.’

Na die dag bezocht Hock Teya niet meer, maar de dierentuin. Teya belde een paar keer naar de winkel en herinnerde hem eraan dat ze gediplomeerd massagetherapeute was. Maar toen was de verkoop inmiddels al rond, de nieuwe koper een computerketen. Toen het gekkenhuis van de aanloop naar Kerstmis voorbij was, werden de onverkochte kleding en alle roerende goederen opgeslagen, de telefoon afgesloten. Nu kon niemand hem meer vinden, zelfs Deena niet.

Hij bracht veel tijd door in het reptielenhuis van de dierentuin, altijd op werkdagen zodat hij er alleen kon zijn; geen gezinnen, geen schoolkinderen, niemand die op het glas van de slangenverblijven tikte.

In het reptielenhuis verbleven ook enkele luid krijsende vogels; het was er meestal warm en vochtig en de lucht was er zwaar van de schubbige stank van slangen en de scherpe geur van hun pis, van de dikke opgerolde slangenlijven in hun kooien en de oeroude reptielenlucht die iets weg had van de uitwaseming van een oude graftombe. Als hij, op die decemberdagen in het oververhitte reptielenhuis, met de zon die door de dakramen scheen, een dikke slang van onder een steen zag glijden om op het verwarmde grind van zijn kooi te gaan liggen bakken, dan deed Hock vaak zijn ogen dicht en luisterde hij naar de vogels en snoof hij de scherpe geuren van de slangen op en verbeeldde zich dat hij weer terug was in Malabo.

3

Op die dagen in de dierentuin dacht Hock, in zijn mijmeringen, terug aan de Benedenrivier, het zuidelijkste deel van de zuidelijke provincie, het armste deel van een arm land, het grondgebied van de Sena. De Sena, een veronachtzaamde stam, veracht door de mensen die niet met hen bekend waren, werden geassocieerd met smerigheid, wreedheid en onbekwaamheid. En zijn dorp, Malabo, was zo klein, niet meer dan een groepje hutten, een kerkje en een basisschool die hij had helpen bouwen, dat hij, bij de zeldzame gelegenheden dat hij voorraden inkocht in Zomba of Blantyre, zei: ‘Ik woon in Port Herald’, omdat niemand zijn dorpje zou kennen. In de tijd dat hij daar woonde, werd Port Herald omgedoopt tot Nsanje, maar Malabo bleef Malabo, onbekend voor iedereen buiten het district.

Van Blantyre naar Chikwawa liep de weg naar het zuiden, onder aan de steile helling, als een hellend vlak van losse stenen en mul zand, in alle seizoenen slecht begaanbaar en in de regentijd soms helemaal niet. En voorbij Malabo werd hij smaller en liep hij dood, bij de afgeknepen grens met Mozambique, dat toen Portugees Oost-Afrika heette. Over de grens lag de Zambezi, een van de onbekendste stukken ervan, breed en ondiep: geen brug, nauwelijks ergens een dorp, alleen boomstamkano’s vol contrabande die zich hortend en stotend tussen de zandbanken door bewogen. De rivier de Shire stroomde voorbij Port Herald uit in de Zambezi, waar het krioelde van de bologige nijlpaarden en de krokodillensnuiten en was verder stroomopwaarts behalve per kano niet te bevaren vanwege het Olifantenmoeras. Dat moeras had David Livingstone tegengehouden, die zoals bekend zijn stoomboot op de oever uit elkaar liet halen en in onderdelen op de hoofden van zijn dragers naar het noorden stuurde.

De overstromingen van het regenseizoen sneden de dorpen in de Benedenrivier van de buitenwereld af, de hete tijd bracht temperaturen van minstens veertig graden in de schaduw. Records waren zo ijzingwekkend dat ze liever niet bijgehouden werden. Oktober werd door de kolonisten in de boma de Zelfmoordmaand genoemd, vanwege de hitte, maar november was soms nog heter. Het was laaggelegen malariagebied, de Sena werden bespot omdat ze vasthielden aan hun tradities zoals kinderhuwelijken, polygamie en hekserij. De boma in Port Herald had een generator, het huis van het districtshoofd had licht, maar tweehonderd meter verderop stierf het licht weg in een muur van duisternis. Er was een school voor het hele district, maar vanwege de bijdrage die betaald moest worden, bleven de meeste leerlingen weg, en de kinderen moesten op het land werken. Er werd katoen geteeld, en rijst, maïs en groenten werden gekweekt in de laaggelegen dimba’s waar het stikte van de slangen. Kleine meisjes zorgden voor de zuigelingen en kleine jongens hielpen hun vader als ze met hun kano’s gingen vissen.

Lemen hutten, rieten daken, het hete stof waarin voetstappen als in poeder bleven staan op de smalle paden. En de stilte van de indrukwekkende zondoorstoofde wildernis werd slechts verbroken door de lokfluitjes van bepaalde vogels en het krijsen van insecten als het gejank van een enkele valse vioolsnaar onder een trage strijkstok. ’s Morgens werd hij gewekt door de fraaie tonen van vogelgezang.

Een van de eerste dingen die hij als jonge onderwijzer had gezien waren een paar naakte kinderen, de kleinste met gebogen hoofd en het meisje dat hem aan het ontluizen was, zorgvuldig zijn hele schedel afzoekend, een elementair beeld van intimiteit.

Vanwege de hitte droegen de Sena weinig kleren, de mannen een haveloze broek die tot hun knieën was opgerold, een kapot overhemd dat meer symbolisch dan nuttig was. De vrouwen, met de borsten bloot, hadden een doek als een rok omgeslagen, een nsalu of chitenje. Je benen laten zien werd beschouwd als onfatsoenlijk; zelfs de mannen deden hun broekspijpen naar beneden als ze niet bij de rivier waren. Maar ze droegen alleen vodjes kleding tijdens de Nyau-dans, die soms maandelijks plaatsvond en de hele nacht duurde, waarbij de mganga een grotesk masker droeg en het getrommel steeds uitzinniger werd naarmate de dageraad naderde. Die ceremonie was een manier om iemand te bevrijden van een beheksing. Initiaties waren iets anders. De Senamannen initieerden de jonge meisjes en met een hyenavel om begon een man dan aan een uitgebreide ontmaagding. Als een man overleed, werden zijn aardse bezittingen verspreid – uit zijn hut gehaald door zijn buren – en binnen een dag of twee had de weduwe seks met haar zwager, naast het lichaam van haar man, en werd zo zijn lager geplaatste vrouw. Vrouwen mochten niet fluiten, geen bier drinken, geen eieren eten, geen kano bezitten. De Benedenrivier was dichtbevolkt, maar buiten de boma was er geen enkel gebouw dat hoger was dan een meter tachtig, en dus leek het woeste land onbewoond, of gewoon te bestaan uit verschillende varianten van leem; veel termietenheuvels waren groter en meer symmetrisch dan de hutten. Een schoen was een nieuwigheid en zelfs het woord voor schoen, nsopato, was afgeleid van het Portugees, zoals nsalu afgeleid was van sari.

De Sena waren klein, slank, tenger en alleen gewelddadig als er te veel gezopen werd. Ze leken niet sterk, maar konden toch de hele dag tegen de stroom op roeien, vooral als ze opgepept waren door zo nu en dan een hijs chamba, de lokale vorm van marihuana.