Benno Barnard
Geert van Istendael

•••

Een geschiedenis van België

•••

voor nieuwsgierige kinderen (en hun ouders)

•••

Met tekeningen van Judith Vanistendael

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam mede tot stand met de steun van het Vlaams Fonds voor de Letteren.

•••

•••

De illustraties zijn gebaseerd op bestaande foto’s en schilderijen.

•••

Eerste druk december 2012

Tweede druk december 2012

•••

© 2012 Benno Barnard en Geert van Istendael

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Judith Vanistendael

Illustraties binnenwerk Judith Vanistendael

Kaarten Christine De Groef

•••

ISBN 978 90 450 2165 2

D/2012/0108/743

NUR 680

•••

www.atlascontact.nl

Opgedragen aan Anna en Christopher, onze eerste lezers.

En aan Simon en Hanna, die lang geleden nog iets te jong waren.

Om te beginnen

•••

De bedenker van dit boek merkte dat zijn kinderen op school bitter weinig leerden over de geschiedenis van hun eigen land. Zo kwamen ze een paar jaar geleden thuis met de verheugende mededeling dat ze de volgende dag vrij hadden. Ze wisten alleen niet waarom. Het was 10 november en de reden heette ‘Wapenstilstand’. Op 11 november 1918 zwegen namelijk de kanonnen, in België en de rest van Europa: de Eerste Wereldoorlog was voorbij. Welke wereldoorlog? De eerste. Die ging vooraf aan de tweede, die de grootvader van de kinderen nog als soldaat had meegemaakt. Dat laatste wisten ze natuurlijk. Maar van die eerste oorlog hadden ze nog nooit gehoord.

Zo kwam de schrijver op het idee een geschiedenisboek te schrijven: een boek dat zijn eigen kinderen konden lezen.

Hij besprak zijn voornemen met een bevriende schrijver en stelde voor het boek samen te schrijven. Het was tenslotte een niet geringe onderneming, al die eeuwen geschiedenis. Want België is veel ouder dan de staat België, zoals verderop zal blijken.

‘Mijn kinderen weten niet eens dat er hier Spanjaarden zijn geweest of dat er mensen op de brandstapel zijn gezet,’ zei hij tegen zijn vriend.

‘Wees blij,’ mompelde de vriend, die al genoeg eigen schrijfwerk had.

‘Bovendien,’ zei de bedenker van het boek, ‘heb jij kleinkinderen, die over een paar jaar ook wel zo’n boek kunnen gebruiken.’

Zacht kreunend gaf de ander zijn verzet op. Ze verdeelden het werk. De een zou schrijven over de prehistorie, de Oude Belgen, de Romeinen, enzovoort, tot 1713. En de ander zou de rest doen, de Oostenrijkse tijd, de Franse tijd, de stichting van België, enzovoort, tot onze eigen tijd.

Halverwege dit boek verandert de toon dus een beetje. Dan is er een andere verteller aan het woord.

Natuurlijk moeten verhalen over de geschiedenis waarheidsgetrouw zijn. Er bestaat tenslotte zoiets als feiten. En koningen. En jaartallen. Die zijn ongehoord belangrijk. Evenals statistieken, namen van wetenschappers en kunstenaars, uitvindingen, militaire operaties en ontdekkingstochten in onbekende contreien. Maar je zult vervolgens je verbeelding moeten gebruiken om je de vroegere wereld voor te stellen. Daarom is dit ‘een geschiedenis van België’. Er zijn veel andere geschiedenissen van België mogelijk.

Sommige historici vinden dat je het beste een bepaald onderwerp kunt behandelen. ‘Menselijke bewoning’ bijvoorbeeld. Of ‘oorlogvoering’. Of ‘de positie van de vrouw’. Daarbij zoek je dan huizen, hutten, kastelen, dorpen en steden. Of wapens, legers, veldslagen en snode plannen. Of onderdrukte en geëmancipeerde vrouwen. En die zoek je in de hele geschiedenis.

Maar de schrijvers van deze geschiedenis van België hebben voor een enigszins ouderwetse methode gekozen: ze vertellen chronologisch. Ze volgen de draad van de gebeurtenissen, van de prehistorie via de Oude Belgen en de middeleeuwen en de brandstapels en Napoleon en de Eerste Wereldoorlog, tot op vandaag. Zo weet je precies wat eerst kwam en wat daarna. Je kunt makkelijk opzoeken wanneer een oorlog uitbrak of een schilder leefde. Je krijgt als lezer een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen.

Dit boek is bestemd voor kinderen vanaf een jaar of elf. Wie jonger is en heel erg nieuwsgierig kan het ook lezen. En niemand is er te oud voor.

Al vertellend gebruiken de schrijvers soms een minder bekend of typisch ‘volwassen’ woord. Meestal leggen ze dat uit. Zijn ze dat een keer vergeten, dan bestaan er woordenboeken en computers. En ouders. Al is het best mogelijk dat die ouders ‘Laat eens zien’ zeggen en beginnen te lezen en het boek voorlopig niet meer teruggeven.

•••

Om nog een keer te beginnen

•••

Sommige landen bestaan al heel lang, zoals Zwitserland: in 1291 sloten drie kantons (dat zijn een soort provincies) zich aaneen tot een piepklein staatje, dat zou uitgroeien tot het land dat we nu kennen. Andere landen zijn heel jong: stukken van Joegoslavië, zoals Kroatië en Slovenië, werden pas in 1991, na een oorlog, onafhankelijk. Dat is zevenhonderd jaar later dan Zwitserland.

Maar alle landen, jong en oud, bestonden al eeuwen voor ze bestonden, voordat ze een staat werden met een eigen koning of een president en een naam en een vlag en officiële grenzen. Ze werden bijvoorbeeld door de koning van een vreemd rijk bestuurd.

•••

Van België kun je zeggen dat het al sinds de vijftiende eeuw bestaat, ook al bestond het dan niet als zelfstandig rijk. Sinds die tijd hebben alle Belgen altijd dezelfde bazen gehad (behalve de mensen in de streek rond Luik, die bleven lang zelfstandig). Eerst waren er Bourgondische heersers, later Spaanse, Oostenrijkse, Franse en Nederlandse. Daar zal het verderop in dit boek nog uitgebreid over gaan. Pas nadat ze die Nederlanders eruit hadden gegooid, kregen de Belgen een eigen, zelfstandig land. Dat was in 1830.

Ook toen al werd er hier Frans en Nederlands gesproken, alleen was het Frans in die tijd veel belangrijker: het was de taal van de edellieden en de hogere burgerij. Vandaag de dag willen veel mensen, vooral Vlamingen, een aparte Vlaamse staat, zonder de Walen, misschien zelfs zonder Brussel, omdat zoveel mensen daar ook Frans spreken.

•••

De schrijvers van dit boek zijn het daar niet mee eens. Zij denken dat de Walen en de Vlamingen en de Brusselaars veel gemeen hebben. Dat kan ook moeilijk anders na al die honderden jaren onder dezelfde bazen, en na haast twee eeuwen België.

In België leven de mensen in het noorden en het zuiden op een heel vergelijkbare manier. Ze houden van hetzelfde soort eten, dezelfde bieren, dezelfde vrijetijdsbesteding, dezelfde sporten. Niet altijd van dezelfde boeken, vanwege die talen, of het moesten stripverhalen zijn, een heel Belgisch soort boeken. Maar ze denken wel ongeveer hetzelfde over de wegen (‘slecht’), het weer (‘ook slecht’), de belastingen (‘de hoogste van Europa’), de koning (‘hij bedoelt het goed’) en zelfs de politiek (‘allemaal zakkenvullers’). Ze richten hun huizen ongeveer hetzelfde in en bouwen er een hok voor tuingereedschap achter, en daaraan timmeren ze een tweede hok vast, voor een of andere hobby, en dat breiden ze weer uit met een afdakje om het hout voor de open haard droog te houden. Ze hebben heel vaak een kleine of middelgrote onderneming. Ze zijn heel vaak lid van een vakbond. En ook zijn ze meestal lid van een fietsclub, een toneelvereniging of een heemkundige kring (dat zijn mensen die zich met de plaatselijke geschiedenis bezighouden). Ze zijn katholiek, maar meestal zijn ze niet zo dol op de paus. Of ze zijn niet katholiek. Maar in elk geval zijn ze zelden protestant.

Al die gedeelde eigenschappen en gewoonten maken dat de Vlamingen meer op de Walen lijken dan op de Nederlanders, en dat de Walen meer op de Vlamingen lijken dan op de Fransen. Een beroemd historicus beweerde lang geleden al dat er een ‘Belgische ziel’ bestond. Tegenwoordig hoor je vaak het woord belgitude, voor ‘Belgische attitude’, Belgische levenshouding, om al die verschijnselen mee aan te duiden.

Wij geloven dus dat er echt Belgen bestaan. Maar het staat iedereen vrij dat onzin te vinden, want gelukkig is België een democratie.

Oeroude Belgen

•••

Ook lang voor de vijftiende eeuw was er al iets dat we België zouden kunnen noemen. Historici oftewel geschiedkundigen verwijzen naar de mensen die hier rond het begin van de jaartelling woonden met de term ‘Oude Belgen’. En er was natuurlijk land, begroeid met bossen, doorsneden door rivieren. Er waren moerassen, vlaktes en heuvels. Er was een kust, die er wel wat anders uitzag, met een diepe inham, een soort baai, waar nu De Panne ligt, en een paar eilanden die de zee weer heeft opgeslokt.

Maar laten we bij het allereerste begin beginnen, nog veel langer geleden. Tussen de 150 en 200 miljoen jaar geleden zag alles er heel anders uit. Voor zover België niet door zee bedekt was, bestond het vooral uit broeierige moerassen waar reusachtige planten groeiden en merkwaardige beesten woonden. (Mensen waren er nog niet.)

Een kudde van meer dan dertig dinosaurussen, van de soort die bekendstaat als iguanodons, zakte weg in een moeras en stikte. De plantenresten, ja, het hele moeras veranderde in de miljoenen jaren daarna in steenkool. Nu ligt op die plek het dorp Bernissart, in Henegouwen, vlak aan de Franse grens. In 1878 werden in de steenkoolmijnen de skeletten van die ongelukkige monsters gevonden. Het was de grootste vondst van fossiele dino’s ooit. De beenderen werden schoongemaakt en behandeld, en de skeletten werden gereconstrueerd. Je kunt ze nog altijd gaan bekijken in het Koninklijk Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel.

•••

En de alleroudste ons bekende menselijke Belg? Zo’n 30 000 jaar of nog langer geleden dwaalde er een zogenaamde neanderthaler rond aan de oevers van de rivier de Sambre. Maar was dat wel een mens? Een mensachtige in elk geval, een vertegenwoordiger van een verdwenen mensensoort, die heel vermoedelijk kon spreken, of tenminste slimmer grommen dan een dier, die werktuigen kende en met vuur kon omgaan. Hoe dan ook, het was een vrouw. Ze had een kind. Beiden stierven, we weten niet hoe. Ze werden naast elkaar in een grot neergelegd, op hun zij, met hun gezicht naar het westen, naar het grote Daarginder waar de zon ondergaat. Pas duizenden en nog eens duizenden jaren later, in 1886 van onze vertrouwde jaartelling, werden die twee teruggevonden, in dezelfde grot, nabij het dorp Spy, dat tijdens hun lange, lange sluimering was verrezen. Ze lagen nog steeds met hun lege oogkassen naar de oneindige verte te staren, in de richting waar het Dodenrijk zich moest bevinden.

Elders in België en Europa zijn vergelijkbare graven gevonden. Zo te zien geloofden de neanderthalers dus inderdaad in dat Dodenrijk. Al kan ook zijn dat ze met hun graven de homo sapiens nabootsten, zonder dat ze zich een leven na de dood konden voorstellen. Misschien leken ze in dat opzicht dus meer op handige zoogdieren dan op mensen.

De wetenschap heeft nog altijd niet achterhaald waarom ze zijn uitgestorven, maar uit nieuw onderzoek blijkt dat minstens vijf procent van het genetische materiaal van moderne Europeanen vermoedelijk afkomstig is van neanderthalers. Dat zou betekenen dat sommige van onze voorouders samen met neanderthalers kinderen hebben gehad.

De homo sapiens sapiens, de ‘met verstand begiftigde mens’, vestigde zich zo’n 30 000 jaar, misschien 40 000 jaar geleden in deze streken. Nu, vestigen is het verkeerde woord, want die vroege mensen waren nomaden, ze trokken rond. Behalve van de jacht leefden ze van de bessen en wortels die ze verzamelden: daarom staan ze als jagers-verzamelaars bekend. Ze bewerkten gebroken stenen tot werktuigen en wapens, maar we weten verder bitter weinig van hen af, want een interessant boek schrijven, met wat informatie over hun leven, dat konden ze niet. Ze leefden tijdens de lange, lange periode die we de prehistorie noemen.

Dat betekent letterlijk: de voor-geschiedenis en daarmee bedoelen we de tijd die voorafgaat aan het gebruik van het schrift. Dat schrift werd op verschillende plaatsen uitgevonden, of liever gezegd: het ontstond geleidelijk, waarschijnlijk vanuit een behoefte handelsafspraken vast te leggen (de mens was toen al niet te vertrouwen). Maar de oudste vorm dateert van 3300 voor Christus, dat is dus meer dan 5000 jaar geleden (‘3300’ klinkt alsof er in 3301 voor Christus nog geen schrift bestond, en het jaar daarop wel… In verre periodes van de geschiedenis zijn dit soort jaartallen maar lapmiddeltjes die ‘heel erg ongeveer’ betekenen). En dat ontstaan vond ver van hier plaats, in het Midden-Oosten. De Oeroude Belgen waren nog lang niet aan het alfabet toe. Pas de Romeinen zouden het schrift in West-Europa introduceren.

•••

Onder de Oeroude Belgen raakte zo omstreeks 7500 jaar voor Christus, 9500 jaar geleden, de techniek van het polijsten van stenen bekend. Die techniek maakte het mogelijk veel betere werktuigen te produceren, een scherpe vuistbijl met een handvat van hertengewei, om maar iets te noemen. Vuursteen (ook wel silex genoemd) was dus een belangrijke grondstof.

Er zijn resten van een heuse vuursteenmijn in Spiennes teruggevonden, in de provincie Henegouwen. Die mijn is zesduizend jaar oud. Onze ijverige voorouders groeven diepe putten, eerst door een laag löss heen (löss is een soort leem), dan door een grindlaag, en op een diepte van dertien of veertien meter bereikten ze ten slotte een krijtlaag met vuursteen. Dat was een indrukwekkende onderneming, want dat moest allemaal volledig met de hand worden gedaan. Het is de vroegste vorm van industrie in ons land.

De Nieuwe Steentijd ofwel het Neolithicum heet deze periode, waarin er ook een uitgebreide handel in werktuigen van gepolijste vuursteen ontstond. In deze tijd, die duurde tot een paar slimme voorouders ontdekten hoe ze brons konden maken, veranderde er nog van alles. De mensen leerden pottenbakken en er zijn potten teruggevonden met prachtige abstracte tekeningen, die er een beetje uitzien als de barcodes op de artikelen die je in de supermarkt koopt. En hoe beter de werktuigen, hoe beter de huizen, die gebouwd werden van leem, takken en dierenhuiden, en die het midden hielden tussen hutten en tenten. De vrouwen – en wie weet, misschien ook wel mannen – naaiden die huiden aan elkaar met naalden gemaakt uit dierenbot of rendierengewei. (Er waren ook kleine groepen die grotten als schuilplaats gebruikten, maar dat was een minderheid.)

Maar nog veel belangrijker: de Oeroude Belgen begonnen de grond om te ploegen en gewassen te verbouwen. Vroeger trokken de stammen achter de kuddes aan, nu vestigden ze zich steeds vaker op één plaats. Het dorp ontstond. Dat klinkt gek, want wij kunnen ons nauwelijks voorstellen dat er geen dorpen zijn en dat je een nomade bent, die eeuwig aan het kamperen is. Maar ook dorpen zijn een uitvinding, ook al heeft niemand ooit op een mooie dag het dorp uitgevonden, als een ding dat de dag ervoor nog niet bestond. (In het Midden-Oosten waren er toen allang steden, wij waren nog een beetje achterlijk.) Kortom, die vroege Belgen werden sedentair, zoals dat heet: ze bleven steeds vaker op een bepaald stuk grond. Dat was hun erf. ‘Erf’ betekent dat je dat stuk grond kunt nalaten aan je kinderen. In de nomadische tijd kreeg je misschien een mes van je vader, dat was alles. Het echte erven begint bij de boeren.

•••

Ook de godsdienst ontwikkelde zich, al weten we daar bij gebrek aan boeken en documenten weinig van af. In elk geval zijn er in België, zoals overal in de kustgebieden van West-Europa, menhirs en dolmens teruggevonden.

Het woord menhir komt uit het Bretons: ‘maen’ is steen en ‘hir’ is hoog. Wij kennen menhirs uit de strips over de held Asterix en zijn dorp: de oersterke Obelix draagt er regelmatig een op zijn rug of gooit er wat Romeinse soldaten mee plat. De archeologen weten niet zeker waar ze voor bestemd waren, maar ze moeten een of andere religieuze, godsdienstige betekenis hebben gehad. Een soort altaren? Hoe dan ook, ze staan niet in een museum, maar gewoon in het landschap, in Wéris onder andere, in het noorden van de provincie Luxemburg. Ze zijn toch veel te zwaar om te stelen.

Behalve menhirs zijn er in Wéris ook twee dolmens te bewonderen, die rond 2500 voor Christus gebouwd zijn. Een menhir is één rechtopstaande grote steen, een meter hoog of meer. Maar een dolmen is een heel bouwwerk, dat bestaat uit één reusachtige steen, van wel vijf of zes meter lang, en die grote steen rust op twee kleinere, nog altijd knapen van een kleine twee meter hoog. Het geheel ziet eruit als een tafel voor reuzen, en het woord dolmen komt dan ook van een Keltisch woord voor tafel: ‘taol’. Maar het waren graven: er zijn beenderresten en grafgiften in aangetroffen. (In het noorden van Nederland zijn er meer dan vijftig dolmens, die worden hunebedden genoemd.)

En er is nog iets geheimzinnigs aan de dolmens en menhirs. Als je denkbeeldige lijnen trekt tussen al die stenen bij Wéris, ontwaar je bepaalde patronen. Het ligt voor de hand dat de bouwers daarmee naar de zon, de maan en de sterren verwezen. Voor alle oude volkeren waren de hemellichamen namelijk goden.

•••

De wetenschappers hebben lang geleden die Keltische woorden menhir en dolmen gekozen, omdat ze dachten dat de bouwers Kelten waren, een stoer volk dat uit een heleboel stammen bestond, die in het hele gebied ten westen van de Rijn woonden. Een andere naam is Galliërs. Maar niemand weet precies tot welke taalgroep of welk volk de mensen in Wéris en wijde omgeving behoorden. Mogelijk zijn ze later ‘opgegaan’ in de Keltische stammen – of mogelijk hebben de Kelten en Germanen, die na 900 voor Christus in België terechtkwamen, hen verdreven of zelfs vermoord. Ze zijn zoekgeraakt in de geschiedenis en hebben maar weinig dingen voor ons achtergelaten.

De Oude Belgen

•••

Ergens tussen 3000 en 2000 voor Christus veranderde er van alles, maar die veranderingen namen toch wel een paar eeuwen in beslag. Er wordt in onze eigen tijd heel wat sneller uitgevonden: in de Apollo 11, die de eerste bemande vlucht naar de maan uitvoerde, zat minder digitale technologie dan in een doodgewone iPod. En dat was in 1969.

Wanneer precies weten we niet, maar eerst leerden de mensen koper en tin gebruiken. Metalen kon je smelten bij hoge temperaturen en vervolgens bewerken tot wapens voor de heren en sieraden voor de dames. Goud was in het Midden-Oosten zo rond 3500 voor Christus al een geliefd metaal. Maar de belangrijkste verandering was de ontdekking dat je een legering kon maken van koper en tin, een samensmelting, die een veel sterker metaal opleverde: brons. Dat betekende het einde van de Nieuwe Steentijd; nu begon de Bronstijd (maar natuurlijk noemde toen niemand zijn tijd zo, die termen zijn heel veel later bedacht).

In het toekomstige België was er één probleem: we hebben hier wel vuursteen, maar geen koper of tin in de grond zitten. Onze voorouders – als het onze voorouders waren – kochten die metalen in Bretagne, langs de Rijn en zelfs overzee, in Engeland. Nu ja, kochten: ze ruilden. Er was zo’n kleine 5000 jaar geleden al een levendige ruilhandel in West-Europa. En zoals we nu een grote verenigde markt hebben, de Europese Unie, zo was er ook toen al een soort internationale markt. En waarschijnlijk moesten de handelaars dezelfde problemen overwinnen als nu. In welke taal moesten ze met verre stammen handelen en onderhandelen? In het Keltisch? In het Germaans, de taal waar de onze van afstamt? We kennen het antwoord niet, maar ze hebben er ongetwijfeld een oplossing voor gevonden.

Wel weten we dat er om brons te vervaardigen stenen ovens nodig waren. Die hadden ongeveer de vorm van een dennenappel en waren manshoog. Er zaten twee gaten in, onderaan in de zijkant, een voor de blaasbalg, waarmee lucht in het vuur werd gepompt, en een voor het metaal, dat met een tang werd vastgehouden. De oven werd gestookt tot een temperatuur van 1000 graden, wat op zichzelf al een hele kunst was.

Maar het brons werd overtroffen door een ander metaal: ijzer. Omstreeks 800 voor Christus, of een beetje later, drong er een erg interessante nieuwigheid tot de toenmalige Belgen door: de methode om ijzer uit ijzererts te halen, het te verhitten tot 1300 graden en het te smeden op een aambeeld. En het mooie aan ijzer was dat het in heel Wallonië kon worden opgedolven. Zo begon de IJzertijd. En zo werden de Belgen voor het eerst in hun geschiedenis wat ze vandaag meer dan ooit zijn: rijk.

•••

Veel dorpen zullen dus na verloop van tijd een smid hebben gehad. Dat is een van de oudste beroepen die er bestaan. Maar boer is nog ouder. Als je huis een boerderij is, en niet een bouwsel dat je makkelijk weer afbreekt, ligt het voor de hand dat je het beter wilt maken, steviger, comfortabeler. Ergens in het derde millennium voor Christus, dus in de Bronstijd, bouwden de mensen al boerderijen waarin je kon staan. Ze waren wel niet erg lang, de mannen misschien 1,65 meter, maar toch, die boerderijen waren geen hutten meer. En ook de hutten, de gewone woonhuizen dus, werden steeds beter gebouwd: ze kregen een houten skelet en muren van leem met gevlochten takken en een rieten dak.

Op de kleine akkers bij hun boerderij verbouwden de boeren tarwe, gerst en later ook rogge. Ze hadden vee, dat op een afgebakend stuk grond naast de boerderij liep te grazen, wat runderen, verder geiten, schapen en varkens. Kippen zouden pas later komen, de Romeinen zouden ze meebrengen. Ganzen werden rond 1500 voor Christus gedomesticeerd (dat is een moeilijk woord voor getemd). In de IJzertijd hadden onze boeren dus al ganzen. En een hond? Honden vergezelden de mens al voor de Nieuwe Steentijd, 10 000, zelfs 15 000 jaar geleden…

Die vroege Belgische boeren hadden ook geleerd hoe je een stier kon temmen door hem te castreren: dan was hij zijn agressie kwijt en werd hij een rustige os, die zwaar werk voor je kon verrichten. Bijvoorbeeld een ploeg trekken. Of een kar! Maar daarvoor had je wielen nodig.

In de Steentijd verplaatsten de mensen zware dingen zoals menhirs door ze op boomstammen te laten voortrollen. Het wiel is natuurlijk stukken praktischer. Het is misschien 3500 voor Christus uitgevonden, en bij ons zullen de eerste karren in de Bronstijd verschenen zijn.

•••

Wat wij ‘cultuur’ noemen, of ‘beschaving’, betekent niet alleen dat we mooie schilderijen maken en pianospelen en boeken schrijven. Al die dingen deden de mensen in de Bronstijd en IJzertijd nog niet. Maar ze zongen wel liederen en ze vertelden wel verhalen. Dus zo heel primitief waren ze nu ook weer niet. En er zijn bekertjes met een tuit eraan gevonden, die bewijzen dat er voor zuigelingen en (hopelijk) ook voor zieken en bejaarden werd gezorgd. Vooral dat laatste zou een teken van beschaving zijn. Niet dat er veel bejaarden waren, bepaald niet. De meeste mensen werden niet ouder dan een jaar of veertig.

De grafcultuur veranderde intussen helemaal. De dolmens of hunebedden raakten uit de mode. We weten niet waarom, maar het kan zijn dat het lastiger werd dolmens aan te leggen bij gebrek aan grote stenen. De bevolking nam in deze periode sterk toe, er stierven dus ook meer mensen, en misschien vielen de stenen niet meer aan te slepen. Het kan ook gewoon gezond boerenverstand zijn geweest: ‘Nu is nonkel Jan weer dood, en vorige week hebben we al tranen gestort om tante Wiske… iemand zin vandaag stenen te gaan halen?’

Hoe dan ook, laat in de Bronstijd was het gebruikelijk de lijken te cremeren. De as werd in een urn gedaan, een pot van aardewerk, en de urn werd vervolgens begraven op een soort kerkhof zonder kerk, urnenveld geheten. Niet zo heel anders dan tegenwoordig dus.

Nog later, in de IJzertijd, ontstond de gewoonte om de doden uitgebreider te begraven, ook als ze gecremeerd waren (wat niet altijd het geval was). Er werden grafgiften meegegeven, de doden moesten namelijk een lange reis maken naar het Hiernamaals, en zoals de mensen van toen zich dat voorstelden, waren er voor die reis dezelfde dingen nodig die een levende reiziger bij zich had. Mensen met veel aanzien in de stam, stamhoofden en andere edelen, kregen meer mee dan het gewone volk, sieraden en andere kostbaarheden bijvoorbeeld.

Vanaf de vijfde eeuw voor onze jaartelling werden die vooraanstaande mensen zelfs met strijdwagen en al in de grond gestopt; nu zou dat zijn alsof koning Boudewijn was begraven met zijn auto erbij. Op zo’n graf werd een heuvel van aarde opgeworpen, een tumulus (dat is een Latijns woord voor heuvel). Ook in de Steentijd werd er soms op een graf een heuvel aangelegd. Zo waren de dolmens vermoedelijk met aarde bedekt, alleen is die in de loop der eeuwen weggespoeld.

In heel Europa vind je tumuli (zoals het meervoud luidt). In België heb je onder meer de ‘Drie Tommen’, drie tumuli in de buurt van Tienen in Vlaams-Brabant. In 1892 zijn die geopend en toen hebben de archeologen prachtige kunstschatten gevonden, waarvan er een paar worden tentoongesteld in het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis in Brussel.

•••

Vanaf wanneer kunnen we nu echt van de Oude Belgen spreken, van mensen die de voorouders zijn van een heleboel Moderne Belgen?

Tussen 900 en 500 voor Christus, dus in de IJzertijd, kwamen er zwervende Keltische en Germaanse stammen en stammetjes in België terecht, merendeels uit wat nu Duitsland is. Misschien brachten zij de kunst van het ijzersmeden mee.

Later, vanaf de derde eeuw voor Christus, was er sprake van een zekere samenwerking tussen de verschillende stammen: de Eburonen, Nerviërs en Menapiërs in het noorden, maar ook de Aduatuken en de Condrusi in het zuiden. Die stammen vormden weliswaar nog lang geen echte staat, maar ze smeedden wel militaire bondgenootschappen als er een gemeenschappelijke vijand verscheen, zoals de Romeinen.

Hoe zagen die Oude Belgen eruit? Ongeveer zoals de Galliërs in de albums van Asterix. Of zoals de mensen in Lambiorix, een avontuur van Suske en Wiske. Ze waren dol op zwaar bier en op dobbelen, waarbij ze soms zichzelf verdobbelden en als slaaf voor de winnaar eindigden. En natuurlijk hielden ze van vechten, ook onder elkaar: maaltijden waren vaak slemppartijen, die konden eindigen in stormachtige ruzies. Heel verfijnd waren ze zeker niet. Ze hadden enorm woeste, afhangende snorren en droegen een primitief soort broek, wat de Romeinen belachelijk vonden. Zowel de Romeinse mannen als de vrouwen droegen een tuniek, een lang kledingstuk van wol of linnen; en de mannen trokken daaroverheen een toga aan bij officiële plechtigheden, een gewaad van witte wol. Onze kennis van het uiterlijk van die Oude Belgen komt trouwens van de Romeinen, die konden namelijk wel schrijven, en goed ook.

•••

Waarschijnlijk was de ene stam Keltisch, de andere dan weer Germaans. Sommige waren misschien deels Keltisch, deels Germaans, en er kunnen best tweetalige stammen zijn geweest, echte Belgen dus. Later zouden er nog veel grotere groepen Germanen komen, de Franken, maar dat is voor een volgend hoofdstuk.

De Kelten spraken een taal die sterk leek op de taal van de Kelten in Frankrijk en op andere plaatsen in Europa. Het Bretons en Iers van tegenwoordig zijn Keltische talen, familie dus van het Keltisch dat de Oude Belgen spraken, voor zover het geen Germanen waren tenminste. De Germanen onder de Oude Belgen spraken een of andere vorm van Oergermaans, zoals we de voorganger van het Nederlands, Duits, Engels en nog andere talen noemen. (Maar van dat Oergermaans is niets bewaard gebleven: de taalgeleerden vermoeden alleen maar dat er zo’n taal bestaan heeft.)

Onze taal is Germaans, maar er zijn ook sporen van het Keltisch in achtergebleven, als fossiele afdrukken in kalksteen. Die lachwekkende broek van de Oude Belgen (en de Oude Fransen en nog andere Oude Europeanen) heeft ons het woord broek opgeleverd. ‘In Gallië (Frankrijk) dragen ze een broek,’ spotten de Romeinen: ‘Gallia bracata.’ Bracae = broek, en bracata = met een broek aan. Dat vonden ze erg verwijfd, die rare Romeinen.

Maar ook ijzer en lood zijn Keltische woorden, want de Kelten waren geduchte smeden. En eed is Keltisch: een eed zweren betekende heel wat in die stoere mannelijke wereld. En nog andere woorden. En verder zijn sommige aardrijkskundige namen Keltisch, Ardennen bijvoorbeeld. Dus wanneer we spreken, horen we de Kelten nog meespreken. Zo leven ze voort.

•••

De Romeinen komen

•••

De IJzertijd duurde tot de komst van de Romeinen, in 58 voor Christus. Niet dat er daarna geen ijzer meer werd gebruikt – zelfs wij, in het computertijdperk, gebruiken nog altijd ijzer, ondanks de uitvinding van allerlei kunststoffen. Maar het feit dat we dan niet meer van IJzertijd spreken, toont aan wat een omwenteling die komst van de Romeinen betekende.

De Romeinen kwamen door toedoen van één man, een geniale veldheer: Julius Caesar. Hij deelde de macht in Rome met twee andere mannen en er is veel over hem bekend, bijvoorbeeld dat hij kaal was en zich daarvoor schaamde, maar ook dat hij graag grappen maakte. Er bestaan een heleboel marmeren borstbeelden van hem, zodat we ongeveer weten hoe hij eruitzag. En zo beroemd was hij als staatsman en later dictator van het Romeinse Rijk, dat het woord keizer van zijn achternaam is afgeleid.

We vinden ook heel veel informatie over zijn tijd in een boek dat hij geschreven heeft: De Bello Gallico, dat betekent Over de Gallische oorlog. In 58 voor Christus begon Caesar namelijk aan de verovering van wat nu Frankrijk en België is, en aangrenzende stukjes van het huidige Duitsland, Nederland en Zwitserland. Samen heetten deze gebieden in het Latijn Gallia, Gallië zeggen wij. Hij beschreef een reusachtige boog via België en Bretagne, keerde nog terug om even het Kanaal over te steken en een paar lastige Britten een pak slaag te geven, en onderwierp zo binnen een paar jaar alle Keltische en Germaanse stammen. Het was een soort militaire Tour de France met een peloton van tienduizenden soldaten.

Onderweg had Caesar de Nerviërs verslagen, in 57 voor Christus. Hij noteerde toen in zijn boek een populair geworden zinnetje: ‘Van al deze (stammen) zijn de Belgen de dapperste.’ Of in het Latijn: ‘Horum omnium fortissimi sunt Belgae.’ Caesar zelf vond dus al dat er Belgen waren, en wie zijn wij om hem tegen te spreken?

Je moet er wel bij bedenken dat Caesar zijn boek ook schreef om zich te verantwoorden tegenover regeringsleden en concurrenten, die graag wilden weten wat die peperdure veldtocht had opgeleverd. Er staat dan ook nogal wat hoerageroep in De Bello Gallico, nogal wat verheerlijking van de geweldige generaal Caesar. Gemakshalve zwijgt hij maar over de slachtpartijen die hij liet aanrichten, bijvoorbeeld onder de Nervische vrouwen en kinderen, om wraak te nemen op die weerbarstige lastpakken van mannen. Kortom, erg betrouwbaar is het boek niet (maar dat zinnetje over de Belgen klopt uiteraard voor honderd procent).

Ze waren dus verslagen, onze Oude Voorvaderen, maar ze gaven zich nog niet gewonnen. Ambiorix (zonder L ervoor) was samen met Catuvolcus de koning van de Eburonen, de Limburgers van die tijd, want in die streek woonden ze. Toen de Romeinen delen van de oogst opeisten, verzette hij zich en dankzij diverse krijgslisten hakte hij een volledig legioen in de pan, meer dan zevenduizend soldaten. Hij sloot een verbond met de andere Belgische stammen, maar tegen de 50 000 legioensoldaten die Caesar vervolgens stuurde waren ze uiteindelijk niet opgewassen. Ambiorix vluchtte over de Rijn en verdween spoorloos. In de negentiende eeuw werd zijn naam herontdekt: België was toen een jonge staat, die een paar voorouderlijke helden best kon gebruiken. Daarom werd er een standbeeld voor hem opgericht op de markt van Tongeren.

•••

Maar de komst van Caesar en zijn legioenen betekende niet alleen maar veel lijken, verwoeste akkers, vernedering, paniek en verdriet. De Romeinen hadden ook een schitterende beschaving. Ze bouwden villa’s die heel wat mooier waren dan wat je bij ons in de verkavelingen ziet staan. Ze kenden een vorm van waterleiding. Hun wegenbouw was van bijzondere kwaliteit, er zijn in Italië zelfs nog een paar straten te vinden met het oorspronkelijke Romeinse plaveisel, de nooit versleten stenen van lang geleden. Een deel van het moderne Europese wegenstelsel volgt nog altijd de rechte Romeinse heirbanen. Heir betekent leger, de wegen waren allereerst voor legereenheden en koeriers bestemd, maar natuurlijk ook voor kooplieden en andere burgers. Die koeriers verplaatsten zich te paard en onderweg konden ze op vaste plaatsen proviand en een vers paard krijgen, min of meer zoals wij nu met de auto langs de snelweg benzine en eten kopen. Overal langs de wegen stonden de verkeersborden van die tijd: de mijlpalen, stenen palen met daarop aangeduid de afstand naar een fort of een nederzetting.

De Romeinen waren geweldig goed in organisatie, anders konden ze een groot rijk als dat van hen ook niet besturen. Er was een ontwikkelde rechtspraak. Ze kenden geen democratie zoals wij die kennen, en het Romeinse Rijk draaide mede zo soepel omdat het erg veel slaven telde. Maar er was toch een groot aantal burgers betrokken bij de overheid. Die overheid oefende via ambtenaren haar bestuur over half Europa uit, terwijl de Oude Belgen nog in stamverband leefden. De Belgen kenden ook nog geen steden, terwijl Rome in Caesars tijd al een miljoen inwoners telde.

Natuurlijk namen de Belgen en de andere aan Rome onderworpen stammen dankbaar allerlei Romeinse technieken over. De landbouw was inmiddels hoogontwikkeld; zo kenden de Trevieren een ingewikkelde maaimachine, die niet zo heel anders werkte dan een moderne machine, alleen was er een os of een ezel nodig om het ding te trekken. Maar de Romeinse zin voor organisatie maakte dat alles veel efficiënter begon te verlopen, veel doeltreffender, waardoor de opbrengst groter werd en de kans op hongersnoden bij een slechte oogst verminderde. (Dat was heel verstandig van de Romeinen. Zo gingen ze meestal te werk wanneer ze een volk overwonnen en zijn gebied bezet hadden: ze namen allerlei zaken over, maar verbeterden ze wel. Zo bleef er een band bestaan met de oorspronkelijke inheemse cultuur en voelden de overwonnenen zich wat minder erg verslagen: ze werden immers ook een beetje gerespecteerd door de almachtige Romeinen.)

•••

De onderworpen stammen werden geen slaven. De Romeinen waren wel zo slim de plaatselijke bevolking in hun koloniën aan zich te binden. Ze hadden veel meer aan mensen die dankbaar waren dan aan wrokkige slaven. Daarom boden ze de Belgen de mogelijkheid zelf legioensoldaat te worden, want er moest heel wat afgevochten worden, zoals tegen lastige Germaanse stammen aan de overkant van de Rijn. Als je twintig jaar trouwe dienst had gedaan (en je had alle expedities overleefd), werd je officieel een Romeinse burger. Dat hield de nodige rechten in. En je kreeg er ook een stuk grond bij, wat prettig was voor je oude dag. Als je goed was geworden in het nadoen van de Romeinen, en nijver had gespaard, kon je er zelfs een villa in Romeinse stijl op laten bouwen.

Er was nog iets. Een Belgische legioensoldaat die een beetje intelligent was leerde behoorlijk vulgair Latijn, zoals het genoemd wordt: het ruwe Latijn van de Romeinse legionairs. En als hij nog veel slimmer was, leerde hij ook lezen en schrijven. De Kelten waren die kunst niet machtig. De Germanen gebruikten wel een schrift van runentekens, rechte en haakse streepjes, maar pas later, vanaf de derde eeuw; en die tekens krasten ze hoofdzakelijk in gedenkstenen, ze schreven er geen boeken mee. De Kelten en de Germanen kenden alleen een mondelinge overlevering van heldenliederen en andere teksten. Maar de Romeinen schreven hun gedichten op, en ook hun geschiedenissen (zoals Caesar deed), wetteksten, toneelteksten enzovoort. Wij hebben leren schrijven dankzij de Romeinen, en ons alfabet heet dan ook het Latijnse alfabet, al schrijven we er een andere taal mee.

Dat soldaten-Latijn verspreidde zich ook onder de overige bevolking. Het raakte langzamerhand vervormd onder invloed van de oorspronkelijke Keltische taal, en mogelijk ook wel de Germaanse (voor zover die in België en de rest van Gallië gesproken werd). Zo ontstond geleidelijk het Frans.

Maar hoe komt het dan dat wij geen Frans spreken en de Walen wel? Over dat wonderlijke feit later meer.

Belgen die ook Romeinen zijn (en omgekeerd)

•••

Er ontstond tweeduizend jaar geleden dus een gemengde beschaving in onze hoek van Europa. Eigenlijk is dat nooit veranderd, in een land met twee talen heb je altijd vermenging. Maar toen was de vermenging nog heel wat ingrijpender. Daarom noemen we de cultuur van toen Gallo-Romeins: de Galliërs werden halve Romeinen. Ja, het leven van de Oude Belgen veranderde volkomen binnen een halve eeuw na de verovering door Julius Caesar.

•••

Neem nu de bestuursvorm. Augustus, die keizer was in de tijd van de geboorte van Jezus (hij wordt in het kerstverhaal in de Bijbel genoemd), deelde heel Gallië in civitates in, ongeveer volgens de woongebieden van de oude stammen. Alles veranderde, maar bleef dus ook een beetje bij het oude, en die indeling voorkwam onnodig geruzie.

Civitates waren zoiets als provincies nu, maar wat de Romeinen een provincia noemden was heel wat groter. Heel Gallia Belgica (Gallisch België) was samen één provincie, en daar hoorde dan ook nog een stuk Frankrijk en Duitsland bij. De hoofdstad was Reims, dat nu in Frankrijk ligt. Tongeren was de belangrijkste stad in wat nu België is (daar vind je het Gallo-Romeins Museum, waar je allerlei voorwerpen uit die tijd kunt zien). Er werd per provincie een gouverneur aangesteld, die het gebied namens Rome bestuurde, bijgestaan door zijn ambtenaren en legioensoldaten.

Ook de economie veranderde. Economie is voor ons alles waar geld mee is gemoeid. Maar de Oude Belgen ruilden meestal, al begonnen ze tegen het einde van de vierde eeuw voor de jaartelling ook de muntstukken van de Grieken en de Romeinen na te bootsen. Anders dan de Kelten of Germanen gebruikten de Romeinen vooral geld. Ze voerden het algemene gebruik van hun munten in Gallië in. En ze hieven belastingen, want zo’n wereldrijk kost heel wat om te onderhouden. Er werden mensen aangesteld, vaak Belgen, die deze belastingen moesten innen – zo’n belastingambtenaar heette een procurator. (Overigens kon je als belastingplichtige ook met een deel van je oogst betalen, in plaats van met geld.)

•••

Wat namen de Belgen en andere Galliërs nog meer van de Romeinen over, al dan niet gedwongen?

Ze maakten kennis met een nieuwe drank: wijn. Zelf dronken ze ongelooflijk sterk gerstebier, dat wij waarschijnlijk erg vies zouden vinden, en waar je geweldig dronken van werd. Maar de Romeinen legden ook hier, net als in het zuiden van Europa, wijngaarden aan. Bier dronken ze ook wel, maar ze vonden het toch vooral iets voor woeste, primitieve volkeren (ook vandaag de dag zijn er nog chique mensen die denken dat bier voor het gewone volk is en wijn voor henzelf).

De hele levensstijl werd verfijnder. De Romeinen bouwden steden, iets dat de Oude Belgen niet kenden. Doornik, Aarlen, Tongeren zijn Romeinse steden. En bij steden hoort ook een stadscultuur. In de steden zijn theaters en kroegen en restaurants en er is een keur aan winkels. Al die aangename dingen kenden de Romeinen ook, al zagen ze er natuurlijk een beetje anders uit dan tegenwoordig.

Je kunt in de stad ook naar de opera gaan, in een dorp is dat niet mogelijk. De Romeinen kenden nog geen opera’s, maar van de Grieken hadden ze veel over muziek geleerd. Niet dat de Oude Belgen geen muziek kenden. Al in de Bronstijd tokkelden de Keltische zangers op primitieve harpen, die aanvankelijk maar één snaar hadden. Zo begeleidden ze hun liederen en heldenverhalen. Maar de Romeinen brachten de lier (een vroege vorm van de gitaar) en de fluit, en vooral de koorzang, zowel in het theater als in de tempels.

De huizen in de steden waren vaak heel elegant, als de bewoner tenminste rijk genoeg was (armere mensen woonden in huizenblokken die we nu ‘huurkazernes’ zouden noemen). Rijke stadshuizen hadden binnenplaatsen met zuilen, siertuinen, fonteinen, misschien een marmeren beeld. Er stonden rustbanken. En natuurlijk waren er slaven, die af en aan liepen met wijn en eten.

Buiten de steden bouwden de Romeinen villa’s. Alleen was hun villa anders dan de onze: het was een boerderij met een mooi woonhuis. Ze gebruikten baksteen en dakpannen met een geultje voor het regenwater, dezelfde die we nu nog gebruiken. En in de duurdere villa’s trof je dezelfde luxe aan die je ook in de stad kon vinden. Met kleine gekleurde steentjes maakten kunstenaars mozaïeken, afbeeldingen van mensen, dieren, druiventrossen of wat dan ook – zo lieten de eigenaars hun huis versieren, om te beginnen de badkamer.

Ook die badkamer was iets volslagen nieuws voor de Oude Belgen. Ze moeten er ademloos naar gekeken hebben. Als ze hun lichaam zo verzorgden, en ze woonden in een dergelijk huis, werden ze Gloednieuwe Belgen… En dus namen ze al die zaken van de Romeinse bezetters over.

Door een vreemde legermacht bezet worden is heel vernederend, maar als er na de veldslagen goede wegen komen en prachtige huizen verrijzen, zou je wel dom zijn als je daar niets van wilde weten. En na een paar generaties voelden de bezetters natuurlijk ook niet meer als bezetters aan: veel Romeinen werden in Gallia Belgica, in Gallisch België, geboren, en waren dus zelf Belg en Romein tegelijk.

•••

De Romeinen hadden nog een paar interessante technische uitvindingen gedaan. Centrale verwarming bijvoorbeeld. Daarvoor had je een slaaf, een ondergrondse haard en een open ruimte onder de vloer en tussen de binnen- en buitenmuur nodig. De slaaf stookte een vuur, het vuur verwarmde de lucht, de lucht verplaatste zich in de open ruimte en verwarmde het huis. Hypocaustum heette dat systeem: ‘onderverbranding’.

En dan hun wc’s… De Oude Belgen zullen hun gat wel met een handvol bladeren of wat hooi hebben afgeveegd, niet erg fris dus, en handenwassen was weinig populair. De meeste Romeinen waren ongetwijfeld ook viespeuken, maar ze kenden toch zowel het urinoir als het zittoilet. Er bestonden zelfs openbare toiletten, waar mensen gezellig naast elkaar zaten te kletsen terwijl ze hun behoeften deden. Hun achterwerk maakten ze schoon met behulp van een spons aan een stok, die werd afgespoeld en daarna doorgegeven. Ook potscherven werden gebruikt, daar moest je heel voorzichtig mee schrapen. (Bij ons werden in de middeleeuwen soms mosselschelpen als wc-papier gebruikt.) Arme Romeinen gebruikten een pot, die ze buiten leegden; regelmatig kwam er een beerwagen langs om de beerput en de riolering leeg te scheppen. En ook graffiti kenden ze al, er zijn er veel teruggevonden op Romeinse toiletten. Bene cacavi was een bekende kreet: ‘Ik heb heerlijk gekakt!’

De Franken worden Belg (of Fransman)

•••

In Duitsland (dat toen Germania werd genoemd) woonde een grote stam, die de Franken heette. Dat betekent: ‘de vrije mensen’ (we zeggen nu nog ‘frank en vrij’). Al in de derde eeuw waren deze Germanen doorgedrongen tot op de linkeroever van de Rijn, dus op het grondgebied dat bij het Romeinse Rijk hoorde. Ze vestigden zich in het Oude Belgenland. De Romeinen probeerden hen in te schakelen in de verdediging van de Rijngrens. De Franken waren foederati, een soort bondgenoten. Maar dat duurde niet heel lang. Het Romeinse Rijk werd steeds zwakker. De ‘bondgenoten’ vormden op een gegeven moment de meerderheid in veel legioenen, die dus meer Germaans dan Romeins waren. Er waren ook Keltische, Afrikaanse en nog andere bondgenoten, die op andere plaatsen de meerderheid begonnen te vormen: dat holde de macht van het Rijk steeds verder uit. De Romeinen bouwden meer forten bij hun steden, maar hun invloed bleef krimpen. Onderling raakten de legioenen ook vaak slaags, omdat verschillende legergroepen verschillende kandidaat-machthebbers in Rome steunden.

Op 31 december 406 na Christus staken talrijke Germaanse stammen, onder meer de Vandalen en de Bourgondiërs, bij Mainz de Rijn over. Het was een massale volksverhuizing (als een historicus ‘de (Grote) Volksverhuizing’ zegt, gaat het altijd over deze). Het westelijke deel van het Romeinse Rijk werd overspoeld, tot in Spanje en Noord-Afrika. Bij ons waren het de zogenaamde Salische Franken die met duizenden tegelijk het land binnenstroomden. Het waren geduchte krijgers, met harde zwaarden en snelle speren, die het Gallische België veroverden en bezetten. Wij kunnen ons niet meer voorstellen hoe alles over elkaar heen rolde, binnenvallende Germanen, Germaans-Romeinse troepen, Romeinen, Gallo-Romeinen… In elk geval deed zich door toedoen van deze volksverhuizing een heel opmerkelijk verschijnsel voor, met gevolgen waarover we nu nog elke dag in de krant lezen en op televisie horen.

Van Colonia Agrippina (het huidige Keulen in Duitsland) tot Gesoriacum (nu Boulogne-sur-Mer in Frankrijk) liep een lange, grotendeels kaarsrechte Romeinse heirbaan, die omstreeks 10 voor Christus was aangelegd. Toen de Franken binnenvielen, was dit ook de grens tussen het zuiden, zeg maar Wallonië (en Frankrijk), waar een rijke Gallo-Romeinse cultuur bestond en waar het vulgair Latijn de dominante taal was geworden, en het armere noorden, zeg maar Vlaanderen, waar veel minder Gallo-Romeinen woonden.

De Franken spraken een Germaanse taal die de taalwetenschappers West-Nederfrankisch noemen. Daaruit is het Nederlands ontstaan. In het noorden van België namen de Gallo-Romeinse Belgen het West-Nederfrankisch geleidelijk over. Maar ten zuiden van die lange heerweg van Keulen naar de Noordzee (en omgekeerd) gebeurde het omgekeerde. Ook al waren de Franken de militaire overwinnaars en stichtten ze een eigen rijk in Gallië, toch namen ze als minderheid de taal van de Gallo-Romeinen over: het platte Latijn van de soldaten, dat langzaam tot Frans zou vervellen. Zo werd de heirbaan een taalgrens; en nu, 1600 jaar later, valt de taalgrens nog altijd ongeveer samen met die oude Romeinse route.

Daardoor komt het dus dat wij Nederlands spreken, het kind van de taal van de Franken, het West-Nederfrankisch. Hoe klonk die taal? Er is haast niets van overgeleverd, maar we kennen toch één zinnetje uit de Salische wet, de wetgeving van de Salische Franken uit de zesde eeuw. Die wet bepaalde bijvoorbeeld dat iemands grond – gewoonlijk landerijen van een boerderij – gelijkelijk moest worden verdeeld onder de zonen. Maar het zinnetje gaat over iets anders. De Franken kenden behalve slaven ook laten of horigen: halfvrije boeren, die een flink deel van hun opbrengst moesten afstaan aan hun heer en die niet zomaar mochten verhuizen. De Salische wet bepaalde dat je een laat of horige vrij kon verklaren en daar hoorde deze formule bij: ‘Maltho: thi afrio, lito.’ Dat wordt begrijpelijk als je dat een beetje vervormt: ‘[Ik] meld: jou bevrijd [ik], laat.’

Er is ook een mooie toverformule teruggevonden, waarmee je zogenaamd een paard kon genezen. Christenen kenden dat soort formules niet, die waren tegen tovenarij. Het is dan ook een spreuk uit een tijd toen de Germanen nog druk in Wodan en andere goden geloofden, de zesde of zevende of achtste eeuw misschien. Hij gaat zo:

•••

sose benrenki, sose bluotrenki,

sose lidirenki:

ben zi bena, bluot zi bluoda,

lid zi geliden, sose gelimida sin.

•••

Dat betekent letterlijk dit:

•••

Zoals been-verrekking, zo(als) bloedverrekking,

Zo(als) lid(gewricht)verrekking:

been tot been, bloed tot bloed,

lid tot lid, zoals ze gelijmd zijn.

•••

Deze woorden zijn niet helemaal ons Germaans, ze zijn Germaans zoals dat in het zuiden van Duitsland gesproken werd – maar ze lijken vermoedelijk toch wel sterk op de taal die de Franken bij ons spraken. (En voor het paard maakte het weinig uit.)

•••

In de voormalige Romeinse provincie Gallië stichtten de Franken een nieuw koninkrijk. Maar natuurlijk niet in één klap. Hun eerste hoofdstad werd Doornik (Tournai) in Henegouwen, veroverd door koning Chlodio in 428. Zijn zoon en opvolger was Merovech. Naar hem werden de Frankische vorsten de Merovingers genoemd.

De kleinzoon van Merovech werd in 465 (of misschien een jaartje vroeger of later) in Doornik geboren en kreeg de naam Chlodovech (of Clovis). Dat betekent zoiets als ‘Glorievechter’. Ons Lodewijk is er een verbastering van, en in het Frans werd het Louis. Heel veel Franse koningen zouden zo gaan heten, ze kregen zelfs een nummer, zoveel waren het er (de laatste was de 16de en die eindigde onder de guillotine).

Koning Chlodovech paste goed bij zijn naam. Het was een afschuwelijke man, die met groot plezier de schedels van vijanden insloeg. En terwijl hij schedels verbrijzelde, bleef hij zijn koninkrijk maar uitbreiden. Zo bereikte hij de rivier de Loire, en vervolgens maakte hij van Parijs zijn hoofdstad. Waarschijnlijk is hij daar ook gestorven, in 511.

Chlodovech voerde de Salische wet in, de eigen wetgeving van de Franken. Een en dezelfde wet voor de verschillende stammen in zijn koninkrijk was een goede manier om de orde te handhaven.

Niet alles in die wet was slecht, maar als je bepaalde artikelen leest, bijvoorbeeld over de rechten van vrouwen, schrik je toch wel, ook al is het dan lang geleden. Voor het doden van een jong meisje of een oude vrouw kreeg je een boete van 200 schelling (een gouden munt). Een vruchtbare vrouw was 600 schelling waard, 800 schelling als ze zwanger was van een meisje en 1200 schelling als ze zwanger was van een jongetje. Prijzen als voor de koeien in het slachthuis.

Het is dus niet zo verbazingwekkend dat de vader van deze wet zich niet erg vrouwvriendelijk gedroeg. Chlodovech vergreep zich aan meer vrouwen dan goed voor hem was, laat staan voor die vrouwen. En toch deed hij iets dat daarmee helemaal in strijd was. Hij was een heiden en geloofde in de Germaanse goden, maar hij trouwde met een katholieke prinses: Clotilde. Dat was vooral berekening, want het maakte hem populairder bij de Gallo-Romeinen. Die waren namelijk ook katholiek, net als hun koningin.

Katholiek? En Toutatis dan? En Jupiter?

Gedoopte Belgen

•••

De Romeinen waren zeer verdraagzaam tegenover andere godsdiensten. Ze vonden alle goden van de stammen die ze onderworpen hadden best, zolang de gelovigen maar niet in opstand kwamen tegen het gezag van Rome en daarnaast de staatsgoden vereerden (of deden alsof). Zelf hadden ze talloze goden, van wie ze de meeste onder andere namen hadden overgenomen van de Grieken. Zo werd de Griekse oppergod Zeus in het Latijn Jupiter. Dat betekent Hemelvader. Een verbastering was Deus Pater: God de Vader. Onder het christendom zou dat in het Frans Dieu le Père worden: God de Vader.

Die oude goden gedroegen zich zowel oppermachtig als heel menselijk. Ze dronken en vochten en feestten. Ze hadden liefjes (soms aardse) en echtgenoten. Jupiter was getrouwd, maar hij bedroog voortdurend zijn vrouw. Alleen echtscheidingen en nieuw-samengestelde gezinnen kenden de goden niet.

De Keltische en Germaanse Belgen aanbaden andere goden, de Kelten minstens vierhonderd stuks. Hun priesters heetten druïden (in de verhalen van Asterix is Panoramix de druïde van het dorp). Ze geloofden ook in geesten, nymfen en allerlei fabeldieren. Als je stierf, werd je onmiddellijk herboren als een ander wezen. Dood en leven liepen permanent in elkaar over, wat ook niet zo vreemd is als je gemiddeld maar zo kort leeft en als jongeman een behoorlijke kans hebt op het slagveld te sneuvelen.

Een restje Keltisch geloof hebben de Ieren bewaard in Halloween: 31 oktober was de Oudejaarsdag van de Kelten, dan waren de geesten erg bedrijvig… (En heel veel later is Halloween via Amerika bij ons terechtgekomen.) Rond die datum gedenken de christenen ook de doden: dat feest heet Allerzielen.

De Germanen geloofden net als de Romeinen en Kelten in allerlei goden, allereerst Wodan, de grote baas en een geducht krijger in hun verbeelding. Ze dachten ook dat er een heleboel werelden bestonden, onder en boven elkaar, die via een enorme levensboom met elkaar verbonden waren. Elementen van het Germaanse geloof zijn terechtgekomen in het christendom. Zo heeft de Kerk voor de viering van Kerstmis 25 december uitgekozen, omdat de Germanen rond de kortste dag hun midwinterfeest vierden.

•••

Het zou allemaal veranderen in de vierde eeuw. In 380 na Christus werd het christendom de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk. De oude goden werden afgeschaft. Het christendom was en is iets helemaal anders. Om te beginnen is het monotheïstisch, dat wil zeggen: het kent maar één god. Tegenwoordig gedraagt het christendom zich gelukkig heel anders, maar toen het de Romeinse staatsgodsdienst werd, duldde het geen andere religies naast zich.

In dezelfde periode verzwakte het Romeinse Rijk steeds meer. In 285 (we zijn nu definitief na de geboorte van Christus aanbeland) werd het in twee stukken gedeeld, een oostelijk en een westelijk deel. Milaan, en in 402 Ravenna, werd de hoofdstad van het westen; Constantinopel werd de hoofdstad van het oosten.

Onder Chlodovech, de bloeddorstige koning van het Merovingische rijk, veroverden de Franken na 406 geleidelijk zowat heel Gallië, behalve een stuk in het Oosten, waar andere Germanen, de Alemannen, waren binnengetrokken.

In 476 stortte het Romeinse Rijk in, althans in het westen. Het Oost-Romeinse Rijk was toen al veel belangrijker. Dat Oost-Romeinse Rijk zou nog blijven bestaan tot 1453, toen Constantinopel werd bezet door Turkse moslims, die de stad Istanbul noemden. Maar dat is een ander stuk geschiedenis.

•••

Hoe verspreidde het geloof in Jezus Christus zich bij ons, in die warrige periode vol oorlogen, met hele volkeren die in een ander land gingen wonen?

Toen de Romeinen zich eenmaal tot het christendom bekeerd hadden, bekeerden ook de Gallo-Romeinen zich snel, om te beginnen in de steden. Ze aapten de Romeinen nu eenmaal graag na, en het was ook een goed idee om dezelfde godsdienst te hebben als de bazen. Maar de Franken waren geen christenen toen ze onze gebieden binnenstormden, het waren ‘heidenen’. Dat woord betekent waarschijnlijk ‘afkomstig van de heide’, en het duidt dus een primitief volkje aan (al noemen we de Romeinen ook heidenen, en die kwamen toch echt niet van de heide…). Het christendom had het een kleine eeuw lang moeilijk.

De geschiedenis nam weer een wending in 496 (dat doet de geschiedenis af en toe, wendingen nemen). In dat jaar was koning Chlodovech in een veldslag met de Alemannen verwikkeld. Volgens de legende was hij die aan het verliezen en riep hij daarom Wodan aan, de oppergod van de Germanen. Maar Wodan zat in de kroeg of had geen zin of kon niet kiezen tussen twee vechtende Germaanse stammen; in elk geval hielp het niet. Toen dacht hij aan de god van de christenen, de god van zijn vrouw Clothilde. En hij schreeuwde naar de hemel: ‘God van mijn vrouw, als Gij waarlijk zo sterk zijt als mijn vrouw zegt dat Gij zijt, schenk mij dan de overwinning. Dan zal ik in U geloven!’ Zo’n soort gebed, gebeden door iemand die geloofde dat de christelijke god een vechtersbazengod was, een type als Wodan dus.

Zeker is dat Chlodovec won. En dat hij zich in Reims liet dopen. Met hem gingen drieduizend Frankische edelen over tot het christendom. Dat aantal is misschien ook een legende, ontstaan omdat er in het Evangelie op een gegeven moment over zoveel bekeerlingen wordt gesproken. Maar het was voor een volgeling van deze katholiek geworden schurk natuurlijk wel een verstandig idee zelf ook katholiek te worden. En die edelen hielpen het christendom weer verspreiden onder het volk.

De groeiende eenheid van geloof maakte het eenvoudiger voor Chlodovech zijn rijk uit te breiden. Dat lukte met iedere veldslag beter. De laatste Romeinse troepen waren al eerder verdreven; nu veroverde hij ook het hele zuidwesten van Gallië. Doornik was niet langer zijn machtsbasis; hij trok naar Parijs en maakte daarvan zijn hoofdstad. Zo werd Gallië het Rijk van de Franken, Frankrijk… En Frankrijk was als eerste land na het Romeinse Rijk katholiek: daarom kreeg het de bijnaam ‘Oudste dochter van de Kerk’.

Het katholicisme bevorderde ook de integratie – zoals we dat nu zouden noemen – tussen de Franken en Gallo-Romeinen. Als ze allebei katholiek waren, kon een Gallo-Romeins meisje best met een Frankische jongen trouwen. In die tijd speelde het geloof immers een hoofdrol in het dagelijks leven.

•••

Maar dat groeien van het christendom nam wel een paar jaar in beslag. Een eeuw na de dood van Chlodovech, zo rond 600, bad een belangrijk deel van de bevolking nog altijd tot de heidense goden en volgde de heidense rituelen. Een nieuwe koning, Dagobert, nodigde daarom missionarissen uit. Die kwamen uit het zuiden van Gallië, waar weinig heidense Franken woonden en waar het christendom al geworteld was; maar er kwamen ook missionarissen uit Ierland.

In die tijd ontstonden er veel kloosters oftewel abdijen, vaak gesticht door missionarissen, zoals de heilige Amandus, die in het noorden van België de heidenen kerstende. In de Ardennen was de heilige Hubertus bedrijvig. Over hem werd na zijn dood verteld dat hij zich bekeerd had na de ontmoeting met een hert dat een lichtgevend kruis tussen zijn gewei droeg. Dat soort fantastische verhalen deden vaak de ronde over heiligen. Ze maakten het makkelijker dat rauwe zootje Germaanse Belgen van het christelijk geloof te overtuigen.