ANDERS DAN AFRIKA

Van Karin Anema verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Mexicaanse sneeuw
De weg naar Villarbón
De Noorse liefde van W.F. Hermans
De groeten aan de koningin
De laatste grens

Karin Anema

Anders dan Afrika

Een reis naar het hart van Ethiopië

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam mede tot stand dankzij een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© 2011 Karin Anema
Omslagontwerp: Gerco Hiddink
Omslagillustratie en foto’s binnenwerk: Karin Anema
Kaart: Gerrit van Omme
Foto auteur: Ton Hafkamp

ISBN 978 90 450 2181 2
D/2011/0108/564
NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl
www.karinanema.com

Voor Gert

Inhoud

Hoofdstuk 1. | Addis Abeba
Hoofdstuk 2. | Eerst Afar, dan moslim
Hoofdstuk 3. | Danakil – een gestolde zee
Hoofdstuk 4. | Tussen hemel en aarde – rotskerken in Tigray
Hoofdstuk 5. | Dwarsdoorsteek naar Gonder – de reis zelf is het doel
Hoofdstuk 6. | Verstopt in het Simien-gebergte
Hoofdstuk 7. | Falasha en hun wanhoopsstrategie
Hoofdstuk 8. | Shalom aan de Falasha
Hoofdstuk 9. | Kruitvat Gambella
Hoofdstuk 10. | Awassa: pas iemand vertrouwen als hij in zijn graf ligt
Fotokatern | deel 1
Hoofdstuk 11. | Het diepe zuiden
Hoofdstuk 12. | Keizer Haile Selassie de Eerste – een god kan niet sterven
Hoofdstuk 13. | Het vuil weghalen
Hoofdstuk 14. | In de naam van God
Hoofdstuk 15. | Meles-isme
Hoofdstuk 16. | Lalibela?
Hoofdstuk 17. | Terug naar de Afar
Hoofdstuk 18. | Het stof is weg
Hoofdstuk 19. | De oude slavenroute
Hoofdstuk 20. | Nooit buigen
Fotokatern | deel 2
| Verklarende woordenlijst
| Woord van dank

Hoofdstuk 1. Addis Abeba

Vandaag valt de stroom vaker uit dan normaal: de inwoners van Addis Abeba bereiden zich voor op kerstavond, maar het elektriciteitsnet kan hun bedrijvigheid nauwelijks verdragen. Tegenover me in de huiskamer van het pension zit een jonge vrouw uit Mozambique. We zien alleen elkaars schimmen. Ze spreekt me aan en vertelt dat ze al maanden bij de VN werkt, maar dat geen Ethiopiër haar mee uit neemt.

‘Ethiopiërs voelen zich geen onderdeel van Afrika, ze voelen zich beter, omdat ze nooit gekoloniseerd zijn geweest. Ze lonken naar het Midden-Oosten, naar Israël. Ik ben te zwart voor hen; dat blijkt wel uit hun arrogante blikken. Dat hoor ik ook van mensen uit West-Afrika die hier werken. Wij charcoal people horen niet bij hen. Terwijl de Afrikaanse Unie wel in Addis Abeba zetelt.’

Na een adempauze voegt ze eraan toe: ‘Ethiopië levert doorgaans wel effectieve bijdragen aan VN-acties. Hun militairen zijn bekend om hun discipline en niet, zoals elders, om verkrachtingen en slachtpartijen. Je zou zeggen: ze zijn bereid hun leven te offeren voor de eenheid op het continent, maar in de alledaagse praktijk zie ik geen solidariteit met de andere landen… Jij bent blank, bij jou zullen contacten wel anders gaan.’

Ik lach. ‘Denk je dat ik warmloop voor wildvreemde jongens die me op straat vragen: “You need a young boy?” Of mannen die na een korte ontmoeting menen recht op seks te hebben? Evenmin ga ik ’s avonds in mijn eentje uit. Helaas.’

‘Bang voor beroving? Zal wel meevallen. Ik loop hier relaxter over straat dan thuis, ik kan gewoon op straat bellen. In Mozambique zou mijn mobieltje allang uit mijn handen gejat zijn.’

We staren een tijdje in het duister. Ze zucht en zegt: ‘Collega’s hebben me van meet af aan gewaarschuwd dat in Ethiopië overal spionnen rondlopen. Er is altijd iemand die je afluistert. Ook hier, in dit guesthouse, kan iemand alles doorbrieven. Waan jij je als schrijfster maar niet veilig!’

Nu, op mijn tweede reis, realiseer ik me dat ik beter moet opletten, en dat het om een reële angst bij de mensen gaat, die ze elke dag weer ervaren. Toen ik voor de eerste keer hier was, kon ik me weinig bij ‘stillen’ voorstellen. Het is niet eenvoudig door te dringen in een land waar de bewoners door de eeuwen heen hun leven aan de voeten van leiders hebben gelegd en nog steeds nauwelijks hun stem kunnen laten horen. Maar door vaker terug te komen leer ik beter te kijken en te luisteren.

Tegenover de onvrijheid van burgers staat hun gevoel uniek te zijn. Op basis van hun oude beschaving, waarin ze handelsrelaties hadden met Egypte, het Midden-Oosten en Griekenland, hebben ze een diepgeworteld gevoel van raciale en culturele superioriteit, en zijn ze trots op hun ‘roodbruine’ huid en fijne trekken. Ze staan erom bekend dat ze buitenstaanders weren, waardoor ze eeuwenlang zichzelf zijn gebleven. Het is alsof er een gigantische glazen stolp over het land is geplaatst, die het heeft afgeschermd van de boze buitenwereld.

‘Je bent hier niet voor de eerste keer. Wat zoek je?’ vraagt de Mozambiquaanse.

‘Het contrast,’ antwoord ik, terwijl ik denk aan de afgelopen reis en de reizen die ik nog van plan ben te maken. ‘De bewoners lijken enerzijds hun speciale plek en hun isolement te cultiveren. Anderzijds lijken ze hun adem in te houden en verkrampt te buigen naar autoriteiten. Ik wil nagaan waarom Ethiopië zo anders is dan de rest van Afrika.’

De volgende dag zijn de straten uitgestorven. Ethiopië gebruikt de juliaanse kalender met dertien maanden, waardoor hun jaartelling ruim zeven jaar op de westerse achterloopt. Vandaag, 7 januari, is het Kerstmis. Op de stoep liggen stapels vachten, honden kluiven koppen af; er is geen gemekker, geen geloei en geen gekakel meer. Een bus rijdt voorbij met op het dak zoveel hanen en kippen dat de vogels als een verentapijt over het dak hangen. Kerstmis is een zwarte dag voor de levende have van Ethiopië.

‘You! You! Ferenji!’ Waar je ook komt, van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat schreeuwen kinderen naar buitenlanders, er is geen ontsnappen aan.

Een rivier kronkelt in de diepte, ratten woelen in het afval, de grond ligt bezaaid met uitwerpselen. Tussen de krotten staan bankgebouwen en een Kaldis-restaurant, het equivalent van Starbucks. Wie duur woont, heeft al snel een dienstmeisje of wasvrouw om de hoek gevonden. Toen Menelik ruim een eeuw geleden de stad stichtte, was dat zonder enig plan. Waar plaats was, zetten mensen hun hut neer.

Voor winkels en hotels staan golfplaten kisten op pootjes, waar bewakers slapen. Hun was ligt over een kilometerslang kostbaar kunstproject van metalen paaltjes met ijzeren blaadjes. Ik loop voort langs de brede avenues, met rechts en links hijskranen en hoge moderne gebouwen. Veel zijn in aanbouw en staan ingepakt in een woud van eucalyptusboomstammen die als steigers dienen maar eruitzien als mikado.

Een man probeert met me op te lopen. ‘Waar is je auto? Je chauffeur? Heb je die niet?’ Na mijn ontkenning volgt een stilte.

‘Wie zorgt er dan voor je?’

Ik vraag hem of hij het soms gevaarlijk vindt dat ik alleen op straat loop.

‘Nee.’

Stilte.

‘Maar waarom loopt u?’ dringt hij aan. ‘Ik zag u gisteren ook al lopen.’

‘Omdat ik het fijn vind.’

‘Maar lopen is lijden. Wie een beetje geld heeft, pakt een minibus of een taxi. Die loopt niet meer.’

‘Ik besef dat het vreemd is. Maar het is prettig, zeker nu er op deze vrije dag minder verkeer is dan anders.’

Onderweg naar mijn afspraak met stedenbouwkundige Assefa, die me heeft uitgenodigd om Kerstmis te vieren, passeer ik de Kiddist Selassie-kathedraal, waar Haile Selassie, de laatste keizer van Ethiopië, is herbegraven, evenals slachtoffers van dictator Mengistu, leider van de Derg, zoals het militair comité in de volksmond werd genoemd. Nadat Mengistu de monarchie omver had geworpen, is Selassie onder duistere omstandigheden gestorven en onder een wc in de paleistuin weggemoffeld. De herbegrafenis in 2000 werd onder meer bijgewoond door de internationale rastabeweging, met Rita Marley, de weduwe van Bob Marley, als prominente aanvoerder. De rastabeweging zag Haile Selassie als een messias die de Afrikanen en de Afrikaanse diaspora naar een gouden tijdperk van vrede, rechtvaardigheid en voorspoed zou leiden.

Op de rotonde van Arat Kilo staat een monument voor de Ethiopiërs die werden vermoord door de Italiaanse bezetter (1936-1941). Generaal Graziani, ‘de slager van Ethiopië’, viel vanuit Somalië Ethiopië binnen met de woorden: ‘Leider Mussolini zal Ethiopië hebben met of zonder Ethiopiërs – ca custa lon ca custa, koste wat het kost. Mussolini had het vooral op studenten gemunt om oppositie de grond in te boren. Achter het monument ligt de campus: daar werd in 1937 een aanslag gepleegd op Graziani, waarbij een handvol Italianen omkwam. Vervolgens schoten Italiaanse militairen in het wilde weg in drie dagen 30 000 Ethiopiërs dood.

Beneden aan een troosteloze flat staat Assefa me op te wachten. Hij draagt een joggingbroek; zijn baby, die hij op de arm heeft, heeft een traditioneel wit jurkje aan. ‘Deze kant op,’ zegt hij. Het is op de zevende verdieping, de lift doet het niet, de stroom is uitgevallen. In het trappenhuis hangen dikke bundels elektriciteitsdraden naar beneden. In de gang staat een noodvoorraad jerrycans met water. Assefa’s vrouw is koffiebonen aan het roosteren, ze spreekt geen Engels en glimlacht verlegen. Op deze kerstdag heeft ze volgens de traditie gras op de vloer uitgespreid.

Haar hulpje draagt grote zure pannenkoeken, injera, naar binnen en een schaal met wot, een scherpe saus. In een andere schaal zwemmen brokken lamsvlees. Assefa wikkelt een vet hapje in een stuk injera en schuift het in mijn mond. Bij zijn vrouw doet hij hetzelfde. Elkaar voeren is een teken van grote gastvrijheid.

Ik ken Assefa doordat Ethiopiërs goede netwerkers zijn. Als je met de een afspreekt, neemt die niet zelden een vriend mee, en terwijl je met elkaar praat, komen ze op de gedachte dat het ook zinvol kan zijn een andere vriend uit te nodigen. Een uur later zit je thee te drinken met een groepje zeer bereidwillige vrienden. Het nut ervan valt soms tegen, maar inspirerend is het wel en mijn contacten heb ik in mijn eerste weken in Ethiopië op die manier snel kunnen opbouwen.

Er komt familiebezoek. De zwager van Assefa vraagt me vrijwel direct: ‘Wat is jouw religie?’ Die vraag krijg ik vaker. Een wezenlijke vraag, waarop het antwoord alles lijkt te zeggen over mijn persoon. Als atheïstisch bezoeker uit het christelijke Westen wek ik bevreemding bij Ethiopiërs. Tot nu toe heb ik mijn ‘ongeloof’ op verschillende manieren uitgelegd. Maar hoe langer ik hier ben, hoe meer ik een antwoord omzeil. In het begin antwoordde ik nog simpelweg: ‘Geen.’ Of: ‘Humanist’, gezien de nadruk op de eigen verantwoordelijkheid en om mijn antwoord niet te antigodsdienstig te laten klinken. Sinds de achttiende eeuw bestaan er godloochenaars, maar hier lijkt het nog een onbekend fenomeen. Ik kan toch moeilijk Montaigne aanhalen, die vond dat de Franse godsdienstfanaten erger waren dan de Amerikaanse wilden? Vandaag probeer ik me eruit te redden door te zeggen dat ik geïnteresseerd ben in gemeenschappelijke menselijkheid in de niet-gemeenschappelijke culturen. Dat al die verschillende culturen voor mij hun eigen waarde hebben.

‘Maar hoe kun je leven zonder de disciplinerende kracht van de Kerk, zonder richtlijnen?’ vraagt de zwager.

‘Daar heb ik niet per se de Kerk voor nodig. Je ziet: ik neem toch net als jullie ook geen alcohol?’ antwoord ik halfhartig, want een glas wijn zou me best smaken.

Ik vertel Assefa over mijn ontmoeting met de Mozambiquaanse. Hij beaamt haar verhaal.

‘Stel, er is een rijkere vrouw dan jij, maar ze is zwart. Dan zal een Ethiopiër toch nog jou en niet haar benaderen. Een zwarte vrouw heeft geen status.’

Hij had ooit een jonge Keniaanse collega, die haar hart een keer bij hem uitstortte. Ze beklaagde zich over haar eenzaamheid in Ethiopië – als zwarte maakte ze geen enkele kans bij de mannen. Nooit werd ze uitgenodigd, nooit benaderd. Ze vond Ethiopiërs afstandelijk en discriminerend. ‘Ik legde haar uit,’ zegt Assefa, ‘dat het een kwestie van smaak is. Dat wij, Habescha (roodbruine mensen), andere esthetische normen hebben en dat zwarte vrouwen daar niet in passen.’

Assefa praat niet uitbundig, maar zolang ik onderwerpen aandraag, is hij graag bereid erop in te gaan. Hij wil me meenemen naar Lalibela, waar hij vandaan komt, om over de kerkelijke architectuur te vertellen. Maar voordat ik daarop inga, ga ik alleen op reis, om andere mensen en de uithoeken van Ethiopië te leren kennen. Ik besluit eerst naar het noorden te gaan, waar de mensheid zou zijn ontstaan.

Hoofdstuk 2. Eerst Afar, dan moslim

In de ochtendschemer ontmoet ik aan de rand van de stad op het terrein van een sesamfabriek chauffeur Yared. Via mijn contacten heb ik een lift met hem geregeld. Hij heeft zijn vrachtwagen volgeladen met zakken sesam, die hij naar de havenstad Djibouti brengt, vanwaar de sesam naar China wordt geëxporteerd.

We verlaten de stad en nemen de vrachtwagenroute naar het noorden, die parallel loopt aan de spoorbaan naar Djibouti, die al jaren niet meer gebruikt wordt maar lange tijd met een breedte van één meter de navelstreng was met Djibouti, de sleutel naar het oosten, en waaroverheen veel munitie en wapens het land zijn binnengekomen. We komen door Dukem, waar langs de weg uitsluitend vrachtauto’s geparkeerd zijn. Volgens Yared is hier geen enkele criminaliteit. Als een dief het zou wagen de lading van een wagen te stelen, wordt hij gelyncht. Hij wijst op de levendige nering van cafés, restaurants en hotels in deze populaire stopplaats. Langzaam rijdt hij langs een aantal zaken om het rauwe vlees in de slagerijen te inspecteren. In vooruitgeschoven posten zijn runderen op hun mooist opengevouwen en opgehangen, alsof het een expositie van schilderijen is. Yared keurt een rund af waar het bloed in minuscule streepjes uit is gelopen, rijdt stapvoets door en stopt een paar honderd meter verderop bij vlees dat glanst en waar het bloed zich in stipjes aftekent. Met de slager, die onderwijl zijn messen slijpt, overlegt hij welk stuk hij voor zijn ontbijt wil.

In de eetzaal zijn de plastic stoelen naar één kant gericht, de televisie. Die zendt een propagandafilm van de regering uit, waarin boeren naar hartenlust het graan teff oogsten. Ethiopië is het oorsprongsgebied van het piepkleine graan dat ‘verloren’ betekent, omdat je het kwijt bent zodra het valt. Het bevat langzaam verteerbare koolhydraten en veel calcium en ijzer.

De atleet Haile Gebreselassie schrijft zijn opmerkelijke resultaten onder meer toe aan het eten van injera, het Ethiopische basisvoedsel dat van teff wordt gemaakt. In de film wordt overgeschakeld naar de bouwprestaties in de steden, waar overal pastelkleurige condominia – flats van vier à vijf bouwlagen – verrijzen, het stokpaardje van de regering om de woningnood op te lossen. Door het hele land wordt het centrale beleid keurig uitgevoerd.

Ondertussen kijk ik de eetzaal rond, vol mannen met vette vingers die ze als uitgehongerde snavels naar hun bord uitsteken. Aangestaard door het televisiescherm zitten ze achter glazen bier en cola het rauwe vlees naar binnen te werken.

Op hun bord liggen aan de ene kant opgerolde injera-pannenkoeken en aan de andere kant de rode brokken met dikke gelige randen. Ze spreken niet, maar eten vol overgave, bijna gespannen: met vlijmscherpe messen snijden ze het vlees tussen duim en wijsvinger, doen hun mond flink open, steken hun tong naar buiten en schuiven het voedsel naar binnen. Er heerst een opgewonden sfeer. Hun manier van eten – alsof het werk is – doet bijna gewelddadig aan. Ik voel me als in een slachthuis.

Rauw vlees eten is een mannengebeuren. ‘Een vrouw kan niet naar een restaurant gaan en in haar eentje eten,’ zegt Yared. Maar nu, in zijn gezelschap, kan het wel. Ik proef en kauw; het vlees is mals. ‘Rauw vlees is verslavend,’ zegt Yared. ‘Hier, neem nog wat.’ Bij de immense porties – tot een kilo per persoon – is de huidige hongersnood in grote delen van het land moeilijk voor te stellen.

We rijden het koele hoogland uit, na Nazareth gaat de weg omlaag en dendert de vrachtauto door het hete en stoffige laagland. Bij het Awash-meer verandert de grond in zwarte vulkanische brokken. We passeren ezels, koeien en karren, een eerste kudde kamelen en vrachtauto’s beladen met olievaten, autobanden en katoen. Het is een wonder dat al deze voertuigen vooruitkomen; iedereen laveert en ontwijkt. De kamelen met hun zwabberige poten, alsof ze niet weten waar ze die moeten laten, de herders die er met hun stok omhooggeheven naast hollen, een Isuzu-vrachtauto die aan komt denderen, kleuters die achter geitjes aan rennen. We hebben de hooglanders achter ons gelaten en zijn nu in de regio waar de etnische groep Afar woont.

In de berm ligt een gekantelde tankwagen. Op de weg staat een vrachtauto met pech stil; de chauffeur heeft de plek afgebakend met een paar stenen. Overal liggen flarden banden. Bij een benzinepomp stoppen we. Er kuieren twee ezels voorbij, de pomp werkt niet, er komt een hulpje met een hevel, Yared zuigt de brandstof uit de slang aan, spuugt die uit en gaat tanken.

De weg is een bron van inkomsten voor de schaarse bewoners, die langs de kant houten krikken, autobanden, brandhout, houtskool en reserveonderdelen verkopen.

Na de splitsing met de weg naar Harer, de islamitische stad waar in 1884 de Franse dichter Arthur Rimbaud wapens verhandelde aan onder meer keizer Menelik II, een tijd waarin kamelenkaravanen er ruim twee maanden over deden om van Djibouti naar Addis te gaan, buigen we noordwaarts af en wordt het vlakke landschap wazig van de hitte en van het stof. Zandstormen verduisteren de horizon. Er verschijnt een immens plateau, bedekt met zwarte basaltblokken: een voorbode van de bewegingen van de aardkorst waar de noordelijke regio Danakil bekend om is.

Even later komen we door een gehucht waar uitsluitend houtskool wordt geproduceerd. Hoog opgetaste zakken staan langs de kant van de weg, rookkolommen in de verte geven de plekken aan waar houtskool wordt gemaakt.

In een dorp, waar een grote kledingmarkt is, houdt Yared net als andere chauffeurs in de schaduw van zijn vrachtauto siësta. Als hij weer wakker is, snijdt hij van een flard autoband een zonnekap, die hij om zijn achteruitkijkspiegel vastmaakt.

We denderen verder. De grote schermen van acacia’s verheffen zich eenzaam in de vlakte.

Na een dag rijden naderen we het stadje Mile. In het zand zitten Afar op hun hurken, hun kudde in hun nabijheid, een rode vogel zit op de schouder van een kameel. Hier is het nooit groen, alles is dor, stug en geel. Er komen meer kamelen, meer herders. Acaciatakken en de lange, slanke Afar gaan visueel in elkaar op.

In Mile staat een stoet vrachtwagens die vanuit Djibouti komen en de douane door moeten.

Yared gaat verder, naar de haven. Hij vindt het geen goed idee dat ik hier uitstap. ‘Afar zijn gevaarlijke lui. Ze nemen het recht in eigen handen en wreken zich door de dader of zijn familie te vermoorden.’ Ik wil juist graag het trotse nomadenvolk, de Afar, in de hete woestijn leren kennen en neem afscheid.

Terwijl ik op de veranda van een bar thee slurp, kauwen de mannen aan de tafeltjes om me heen qat. Overal liggen bundels, verpakt in bananenbladeren of in een theedoek om ze vochtig te houden. Qat-bomen en -struiken, waarvan de dunste takjes en blaadjes worden gebruikt, groeien volop in de buurt van Harer. Zowel christenen als moslims kauwen qat, een alternatief voor alcohol. Het neemt het hongergevoel weg, geeft kracht en heeft ook een bedwelmend effect. Wie het dagelijks gebruikt, verspeelt de helft van de dag. Het is de pest, zo zegt men, voor de werkmentaliteit.

Ik probeer niet te lang te staren naar de kauwende mannen, maar zie verder niets anders dan vrachtauto’s en stof.

Een terreinwagen stopt voor het café, een witte Toyota, onmiskenbaar een ngo-auto. Ik stap eropaf en maak een praatje met de veldwerker, Tadesse. Hij heeft er geen bezwaar tegen als ik meelift naar het binnenland van de Afar.

We rijden vijftien kilometer door een maanlandschap. Uitgedoofde vulkanen, verschroeide aarde. De menselijke soort is in de Awash-Vallei geboren en wist in deze bijna vijandige zanden kiezelwoestijn te overleven, want nog steeds wonen hier de Afar-nomaden.

De vlakte is omringd door lage gruisbergen. Gazellen springen sierlijk rechts en links weg; hun hoorntjes lijken twijgjes. Een antilope schiet voor ons uit, tijdens zijn sprongen blijft hij even in de lucht hangen, en nog een keer en nog een keer, tot hij uit beeld is verdwenen. Even verderop draven twee wolven humeurig en met gebogen nek weg; hun dikke staart is het enige omvangrijke aan de graatmagere lijven. Als de auto bij een ondiepte de rivier de Mile doorkruist, zie ik reusachtige krokodillen als uitvergrote kikkervisjes op de oever liggen. De lome rust van roofdieren. In het water drijven ogen peinzend op de stroming.

Op korte afstand voor ons uit beweegt zich een stofwolk met daarin de contouren van een voorttrekkende kudde. Boven het opgejaagde stof komt de haardos van een Afar-jongen uit.

Nog meer stofwolken aan de horizon. De herders komen thuis. Hier en daar staan in de woestijn ovale hutten: staketsels van gebogen takken, afgedekt met matten.

Als de wazige nevel is neergedaald, vraag ik Tadesse, die hier al jaren met de bevolking aan een irrigatieproject werkt, of hij een Afar-familie kent bij wie ik kan verblijven. Hij aarzelt, dit is geen gangbare vraag, ik kan ook in het veldkamp logeren, probeert hij. Maar als hij een Afar-jongen tegenkomt, vraagt hij het toch voor me. Het is een lange, mooie twintiger, met een sierlijk zwaard voor zijn buik, het sieraad voor jongemannen tussen de puberteit en veertig jaar. Op zijn haar heeft hij een kunstig gevouwen tulband en in de vrijkomende rand kroeshaar zit een takje – een tandenborstel – gestoken. Zijn tanden heeft hij met zijn zwaard in driehoekjes gevijld. Hij staat als een reiger op één been, zijn ene voet in de knieholte van het andere been gevouwen. Een achteloze, licht gedraaide houding, die zijn lenige lichaam, gehuld in een omslagdoek, goed laat uitkomen. Ali Ablis glimlacht, hij vindt het prima.

In het donker lopen we door de wind en het stof naar een hoog maïsveld, de kolven zijn rijp om geoogst te worden, de wind ruist door de halmen. De lichten van houtvuurtjes dansen als gloeiwormpjes tussen het gebladerte door. In het veld staan ronde hutten. Voorheen woonden ze in de woestijn, zegt Ali Ablis, maar sinds ze dit jaar voor het eerst de akkers bevloeien en gewassen kunnen verbouwen, hebben ze hun hutten verplaatst en opgeslagen in het maïsveld om de groente te beschermen tegen wilde dieren.

Onder de sterrenhemel staat een kameel die gemolken moet worden. Ali Ablis streelt het dier, laat het kalf eerst drinken, pakt dan een pot, geweven van smal rietachtige blad, tilt zijn voet in zijn knieholte, zet de pot op zijn knie en plaatst die onder de uier. Zijn broer staat in dezelfde houding aan de andere kant en samen melken ze ritmisch het dier. De kamelenmelk schuimt bijna de kan uit.

‘Voor onze gast,’ zegt Ali Ablis. Ik pak de pot aan om te drinken.

We gaan de hut in. De opening is heel smal om de harde wind en het zand buiten te houden; alleen zijwaarts gedraaid kan ik naar binnen. Het ruikt naar brandend vuur en dieren. Er scharrelen een paar geitjes rond, die binnen worden gehouden om ze te beschermen tegen de wolven. De familie van Ali Ablis zit op de hurken en geeft elkaar de pot met kamelenmelk door. Tussen een raamwerk van acaciahout zijn gevlochten leren banden gespannen. ‘Het bed is groot genoeg voor wel tien vrouwen,’ zegt de vader trots. Een Afar heeft gemiddeld vier vrouwen, maar vreemdgaan is uit den boze. Met een denkbeeldig zwaard hakt de vader in zijn arm: dan word je gemerkt voor het leven. Of je handen worden op je rug gebonden en je wordt onder water vastgehouden tot je bijna verdrinkt.

We gaan slapen en strekken ons hutjemutje op matten en op het bed uit. Af en toe verheft zich boven de ademhalingsgeluiden het gebrul van een wild dier. Als ik naar buiten ga om te plassen, tekenen de kruinen van de acacia’s zich messcherp af tegen de hemel en glijden er op een open plek schaduwen voorbij. Een hemel vol onbekende sterren, bijna alsof er een kunstmatig scherm over de mij vertrouwde en doffe hemel is geschoven.

Later die nacht staat Ali Ablis op om zijn broer af te lossen, die bij een vuur in het maïsveld aan het waken is. Af en toe hoor ik zijn rauwe kreten om wilde zwijnen te verjagen, die uit zijn op de kolven.

Het ochtendkrieken duurt slechts minuten; snel stroomt het licht over het landschap. De zus van Ali Ablis gaat brood bakken. Afar eten geen injera zoals elders in Ethiopië, maar brood dat niet snel uitdroogt. Ze graven een kuil in de grond, maken er een houtskoolvuurtje in en plakken het deeg tegen de wanden. In dit minivulkaantje heeft het vuur geen last van de straffe woestijnwind.

Alles ruikt naar melk, rook en vee. Van ’s ochtends tot ’s avonds eten en drinken Afar melk en brood. De zus geeft me een kommetje boter, verrijkt met honing en kruiden, om in de melk te doen. Boter gebruiken ze ook om bloedende wonden te stelpen. Om infectie te voorkomen worden wonden van bijvoorbeeld pas besneden baby’s boven de rook van een smeulend vuur gehouden. Een meisjesbaby wordt op haar zevende dag besneden: een oude vrouw snijdt de binnenste en buitenste schaamlippen weg en naait de vagina vrijwel dicht; daarna bindt ze de babybeentjes met gras bij elkaar tot de wond genezen is.

‘Zijn er moeders die ervoor kiezen hun dochter niet te laten besnijden?’ vraag ik.

‘O nee, de faam van de rite laten we ons niet ontgaan! Wie dat zou doen, stoten we uit de gemeenschap.’

Al bij je geboorte weet je met wie je trouwt: je neef. Een zoon trouwt de dochter van zijn tante (van de zuster van zijn vader). Of eventueel de dochter van zijn oom (van de broer van zijn vader).

Ali Ablis neemt me mee naar familie in een ander kampement. Op het dorre gras met hier en daar een acacia dartelen gazellen. Hun gracieuze bewegingen weerspiegelen zich in de motoriek van de jongen naast me. Zoals iedere Afar loopt hij met een stok in zijn nek, waardoor hij een nonchalante lichtvoetige tred krijgt. ‘Zonder stok kunnen we niet lopen,’ zegt Ali Ablis. ‘We houden ons ermee in balans. En we verlichten het gewicht van onze armen.’

Zodra er acacia’s groeien, die tot dertig meter diep wortelen, zijn er ook kamelen, die de blaadjes en stekels van de struiken strippen. Een kameel met zijn hijskraannek staart ons weemoedig aan. Twee andere kauwen peinzend op een hap doorns. Daarna duiken ze behoedzaam met hun lange halzen en bijna kinderlijke koppen met de vlezige lippen tussen de takken. Een jonge kameel is voorzichtig op zoek naar blaadjes tussen de doorns.

Ineens spiegelt er water. Aan de oever putten vrouwen en meisjes met een kalebas water en gieten het in geitenleren zakken. Als de zak gespannen is als een trommel, tillen ze hem op hun heup en slaan hun arm eromheen; de afgebonden geitenpootjes steken aan vier zijden uit.

Aan de overkant van de rivier glibberen twee kinderen de oever af, trekken hun kleren uit, zwemmen met hun bundeltje boven het hoofd, dreigen door de stroom gepakt te worden, maar komen desondanks behendig op onze oever. Een jongen naast ons voert een kameel de rivier in, het dier verdwijnt tot aan zijn buik in het water. Het lijkt alsof de kameel niet voelt waar hij zijn poten zet, hij moet telkens weer zijn balans vinden. Maar de jongen behoudt zijn fiere houding.

Ik vraag naar de krokodillen die we gisteren hebben gezien, zonnebadend aan dezelfde rivier. Ali Ablis schudt zijn hoofd, die zijn er wel, maar niet op deze doorwaadbare plaats; al het volk schrikt de krokodillen af. Hij kijkt me aan en vraagt of ik kan zwemmen. Ik aarzel, voel me onthand door mijn camera en de in mijn broek genaaide zakjes met memory cards. ‘We nemen de boot,’ besluit Ali Ablis. Met krachtige slagen zwemt hij naar de overkant, trekt een zwart geval van de oever en duwt het de rivier over. Het is een kleine kuip, gemaakt van hard plastic dat met gras aan elkaar is genaaid.

‘De boot gebruiken we tijdens overstromingen om schapen mee over te zetten.’

Ik ga er op mijn hurken in zitten en Ali Ablis duwt het vlot alsof ik Mozes in een mandje ben. Gestaag sijpelt het water door een grote naad naar binnen. Ik balanceer met slechts een paar millimeter plastic tussen mijn slippers en het door krokodillen bewoonde water. De rivier is breed, heel breed, maar we bereiken redelijk droog de overkant.

We lopen door een bos, vogels zingen, apen schieten weg. Als ik niet met Ali Ablis was geweest, had ik het Afar-dorp dat plots voor ons ligt niet eens opgemerkt, zo goed verscholen ligt het in het landschap. De doornstruiken om de erven zijn niet te onderscheiden van struikgewas. De bruine doeken en matten van de hutten kunnen doorgaan voor dorre bosschages. Het zijn schuilplaatsen zonder bestendigheid, eenvoudig op te bouwen, makkelijk te verlaten. Struikgewas, takkenhutten en dieren vloeien in één beeld over. Alles beweegt, het is een draaikolk van stof, vee en mensen. De beesten groepen samen tot één enkele klomp, de flanken deinend van het hijgen. De veelkleurige koeien met grote hoorns, en de kamelen vredig kauwend, met hun kaken van links naar rechts en van rechts naar links.

‘Een Afar zonder vee is als een man zonder benen,’ zegt Ali Ablis. ‘Zonder een kameel kun je niet leven. Het dier geeft je melk en draagt je hut. Je kunt er schade mee vergoeden en een bruid mee kopen.’

In het kampement zijn veel kamelen geboren, er zijn volop vrouwtjes die gemolken moeten worden. Jongens trekken de veulens bij hun moeder om de melk te laten toeschieten en nadat de kleintjes even hebben gedronken, duwen ze die weg en gaan melken, een stok onder hun oksel geklemd, een geweer over hun schouder en een zwaard op hun maag. Een vader hurkt tegenover zijn baby die net kan zitten en drukt de melkpot in de handjes. Jongens slaan hun armen om elkaars schouder, lopen hand in hand en strelen elkaars haar. De boter van buffelmelk die ze in hun haar hebben gesmeerd, ligt er als witte vlokken op en ruikt ranzig. Op dit vroege uur zien de enorme haardossen eruit als geboetseerd, maar als de zon straks kracht krijgt, smelt het vet en glanst het als gel.

Op de erven stuiven kinderen op me af. Bestofte zwarte lijfjes, met in hun hand een tak om het kleinvee te hoeden. Tienermeisjes hebben een bloot bovenlijf, een doek om de heupen en ze dragen hun haar in talloze vlechtjes, die ze kunstig om hun hoofd hebben gewonden en versierd met sieraden. De oudere jongens hebben geweren. Ik kijk beter en zie nu een woud aan wapens, stokken en zwaarden.

De geweren dateren misschien wel uit de negentiende eeuw, toen tsaar Alexander III een schiplading vol afdankertjes naar Ethiopië stuurde en de Franse dichter Arthur Rimbaud wapens uit Europa doorverkocht naar Afrikaanse landen. In die tijd en tot lang daarna hadden de Afar een bloedstollende reputatie, ze zouden vreemdelingen aan het zwaard rijgen en hun de ballen afsnijden. Om de woorden van L.M. Nesbitt die Desert and Forest (1934) schreef, te parafraseren: de Afar zijn bloeddorstig en doden vreemdelingen zodra ze hen in het oog krijgen, omdat dat nu eenmaal hun gewoonte is. Mijn gevoelens zijn echter heel anders, ik merk niets van de slechte naam die nog steeds aan hen kleeft.

Uit het groepje gehurkte mannen, hun geweren voor de borst, staat een man op. Zijn rastahaarlokken, bedekt met vet, lijken metalen slangen. Uit de rand van zijn omslagdoek trekt hij een pistool. Trots laat hij het zien en reikt het me aan.

Een fractie van een seconde aarzel ik, terwijl ik in de loop kijk. Een bekend beeld: nog geen halfjaar eerder werd er een pistool op me gericht bij een roofoveral gewoon bij me thuis in Nederland. Ben je eenmaal met geweld in aanraking gekomen, dan krijg je metgezellen die je altijd blijven achtervolgen. Je raakt je vanzelfsprekende glimlach kwijt. Maar dit is een nieuwe situatie. Dit is mijn kans, denk ik, om over mijn angst heen te komen. Ik pak het pistool aan, hou het metaal in mijn hand, bekijk het, zie de vriendelijke blikken om me heen, voel hun vertrouwen, en geef het rustig terug.

Voor de hutten schudden vrouwen geitenleren zakken ritmisch heen en weer. Ze maken boter, en hun baby’s wiegen op hun rug mee. Een andere vrouw pakt een gloeiend hete steen uit het vuur en stopt die in deeg, zodat het brood van binnenuit gaar wordt. Een moeder geeft haar pasgeborene de borst. Naast haar staat een gevlochten korf boven een kuil met een smeulend vuur. Haar kleren hangen eroverheen. ‘Om te reinigen,’ zegt ze. Op ieder erf bieden de mensen ons kamelenmelk aan, soms met een klont boter erin, en brood. Al die melk drink ik op als een kameel die vele liters water in één keer bijtankt.

We lopen verder en in een zandwolk duikt een strompelende jongen op, verminkt door de klauwen van een hyena die zijn benen hebben doorploegd. Ik kan mijn ogen bijna niet afwenden van de gruwelijke vergroeiingen en vang de blik van de jongen op, het is alsof hij zegt: kijk maar, ik ben nog steeds een jager en de moeite waard, ik heb pech gehad, maar ik ben nog altijd een leuke jongen.

Die middag liggen we buiten op matten. Door de harde wind is er een schijn van koelte. Het licht valt loodrecht op de grond en berooft het landschap van schaduw en kleur. De geweren zijn geparkeerd. Hier zitten we, beschut door een hut, overmand door versuffing. Tussen ons in liggen bundels qat, gewikkeld in vochtige doeken. Er is water, er is koffie. Het vet in Ali Ablis’ haar is gesmolten; het zit nu als een glimmende helm om zijn gezicht. Hij nodigt me uit qat te kauwen. Zorgvuldig kiest hij bladeren uit, bundelt ze en reikt me een stapeltje aan. ‘Niet doorslikken,’ waarschuwt hij.

Ik stop de spitse blaadjes in mijn mond, en meteen trekt mijn slijmvlies samen. De qat is zo bitter dat ik hem het liefst wil uitspugen zodra dat beleefdheidshalve zou kunnen. Ik zie de anderen zachtjes, bijna teder, kauwen. Na een tijdje vraagt Ali Ablis: ‘Merk je al iets?’

Ik denk dat ik het verschil tussen een placebo en qat niet zou merken.

‘Hier, pak aan. Het beste resultaat krijg je bij een dikke stapel blaadjes. Je krijgt er energie van. Het prikkelt de verbeelding.’

We blijven languit liggen. Links in mijn mond kauw ik zachtjes, rechts slik ik slokken koffie door. Er komen twee chiefs aan, ieder regerend over duizenden Afar. Ze geven een hand, drukken mijn duim en kussen de rug van mijn hand. Ali Ahmed en Mohammed Ase.

Ze glijden op de mat neer, plukken blaadjes van de stengels en bouwen een prop in hun wangzak op. Mij rijken ze een volgend stapeltje aan. De kunst van links fijnmalen, rechts slikken, krijg ik langzaamaan onder de knie.

‘Zo kun je straks lang schrijven,’ knikt Ali Ablis goedkeurend.

Tot mijn eigen verwondering begin ik de smaak lekkerder te vinden.

De chiefs zijn hier niet toevallig langsgekomen, ze hadden van mijn komst gehoord. Ze weten waar ik geslapen heb en dat ik vanmorgen met Ali Ablis de Awash ben overgestoken. ‘De eerste blanke ooit,’ zegt Ali Ahmed waarderend.

Afar communiceren door dagu: als ze elkaar ontmoeten, hurken ze neer en bespreken ze het nieuws van de dag. Hoe is het met het vee? Hoe is met de mensen? Zijn er hyena’s en leeuwen gesignaleerd? Kilometers verder neemt de volgende herder het estafettestokje over en vertelt het nieuws door. Mannen hebben meerdere vrouwen in verschillende dorpen, en ook dat helpt bij dagu. Zo reist het nieuws over honderden kilometers en weet iedereen in de regio binnen een etmaal wat er speelt, zelfs op de meest afgelegen plekken. ‘Dagu móét, ook al heb je haast – het is noodzakelijk om te overleven.’

Er wordt niet gejaagd. Alleen de qat-sessie. In de verzengende hitte zijn we allemaal tevreden met nietsdoen, met hetzelfde genot van qat in de mond. Het gesprek komt op de aanvallen van hyena’s en leeuwen. De roofdieren worden brutaler; ze komen steeds dichter bij de kampementen. Dat komt door een acaciasoort die hier tijdens Mengistu vanuit het buitenland is geïntroduceerd. Deze acacia groeit razendsnel, overwoekert alles, wortelt meer dan vijftig meer diep en heeft giftige stekels voor mens en dier maar biedt een perfecte schuilplaats voor roofdieren.

Ali Ahmed vertelt dat gisteren een leeuw zijn kamelen had aangevallen, terwijl zijn kinderen aan het hoeden waren. Die renden naar huis en vertelden wat ze hadden gezien. De leeuw was op de rug van het drachtige wijfje gesprongen, doorploegde met zijn hoektanden het vlees, beet de hals door en zoog het bloed op. Zijn kinderen waren op de vlucht geslagen.

Met veel moeite heeft Ali Ahmed een keer een leeuw gedood. De staart zwiepte als een gesel heen en weer. De opstaande haren, zijn brullende muil. Hij imiteert de schreeuw. Hij heeft hem precies onder de schouder pal in het hart getroffen. Toen de titanenstrijd geleverd was, sneden ze de maag van de leeuw open. Daarin vonden ze de sieraden van een verdwenen vrouw uit de clan.

Kamelen zijn voor de Afar heilig. Wie een kameel aanrijdt, is de klos. De dader moet niet alleen een forse boete betalen, waarbij de prijs afhankelijk is van de grootte van de kameel, het geslacht en de potentiële nakomelingen, maar hij wordt ook afgeranseld en zijn wagen ingedeukt. ‘Een kameel is onze auto. Onze liefde. Hij luistert naar zijn naam, ook als hij buiten gezichtsveld is.’ Ik vraag Ali Ahmed hoe hij in een kudde de zijne herkent. Hij komt overeind, gaat rechtop zitten van verontwaardiging en zegt: ‘Hoe kan ik mijn huis níét herkennen? We herkennen hun voetafdruk, iedereen weet welk dier van hem is.’

Gemiddeld heeft een Afar zo’n tien kamelen, veertig geiten en tien koeien. De Afar slachten een kameel alleen bij bijzondere gelegenheden. De bult is vet en lekker, en ook de lever is een delicatesse. Ali Ahmed: ‘Als we vee willen verkopen, lopen we naar de veemarkt in Bati, honderd kilometer hiervandaan, duizend meter hoger, daar waar de bergen de aarde met de hemel verbinden, het is er een kakofonie van lokale talen, geloei, gegrom, gebrul, gemekker en gekakel. De handel met de hooglanders is noodzakelijk, maar niet van harte, we hebben regelmatig ruzie.’

De middag is een aaneenrijging van momenten van eeuwigheid, van zachte overgangen. Inmiddels laat ik me de blaadjes niet meer aanreiken, maar zoek ik ze zelf uit, pluk ze van de takjes, bouw ze op in mijn wang. Het aardigst vind ik dat het kauwen een sociaal gebeuren is. Niet zoals samen een drankje drinken in een bar, maar lui liggend een serieus gesprek voeren.

We zijn zeer geconcentreerd, blijven liggen, plukken en praten. Urenlang.

Ali Ahmed richt zich tot mij en vraagt: ‘Je bent vanmorgen de rivier overgestoken, je hebt melk gedronken, we kauwen hier samen qat – is het je bedoeling hier te blijven?’

‘Niet blijven, maar ik wil graag een keer terugkomen.’

Het gesprek glijdt naar weersvoorspellingen.

‘We roepen regelmatig de geschiedenis van ernstige droogten in herinnering,’ zegt Ali Ahmed. ‘Zoals de droogten in 1972, 1973 en 1974 – toen Haile Selassie de hongersnood glashard negeerde en buitenlandse hulp weigerde om het imago van Ethiopië niet te schaden. Uiteindelijk kwamen er toch voedselpakketten, maar die hebben de royalisten achterovergedrukt.’

‘Later deed Mengistu hetzelfde,’ zegt Mohammed Ase.

In 1984, ’85 en ’86 heerste er ook een grote droogte, het landschap zag eruit alsof er een brand had gewoed, geen blaadje of stekel zat meer aan de struiken. In 1987-1988 aten de weinige koeien die er nog waren hun dode zusters op. Zo’n ramp hadden zelfs de ouderen nog nooit meegemaakt. De rivieren vielen droog, er was niets meer te drinken. Ze verloren alles wat ze bezaten. Iedere maandag is er veemarkt in Bati, maar die jaren had niemand iets te verkopen. Mensen konden niets anders doen dan op de dood wachten.

‘In 2003 wachtten de dode dieren op de hyena’s en de levende dieren wachtten op de dood,’ zegt Ali Ahmed.

Het oproepen van de geschiedenis scherpt hun kennis over de droogten. Als het vee geen poot verzet en weigert naar de graasgronden te gaan, wijst dat op droogte. Het stug worden van de vacht duidt op regen. Van de ouderen wordt verwacht dat ze nachten achtereen de hemellichamen in de gaten houden. Vooral de snelheid waarmee één heldere ster zijn baan beschrijft en daarbij al dan niet de maan kruist, is veelzeggend.

Door de vele droogten lopen herders van verschillende clans elkaar meer en meer voor de voeten. Door schiet- en steekpartijen verloor hun gemeenschap het afgelopen jaar twintig mensen. Ze moesten steeds verder trekken om nog aan water en gras voor hun vee te komen. Sinds kort verbouwen ze maïs en kool op de akkers, die ze hebben leren bevloeien met het water uit de rivier de Mile. Veldwerker Tadesse heeft me de irrigatiedam en de moestuinen laten zien. Van herder naar boer? Zijn Afar-herders niet nomadische veehouders in hart en nieren, is hun vee niet hun identiteit?

‘Lange tijd konden we met de droogten omgaan door ons bezit tussen bloedverwanten te delen. Zelf ben ik bijvoorbeeld rijk, maar een buitenstaander ziet het niet, omdat ik mijn welvaart deel met heel veel familieleden. We bezitten geen geld, maar delen het gebruik ervan. Wie te weinig heeft, kan familie om hulp vragen. Maar door de droogten die steeds vaker voorkomen, is de rek uit dat systeem. Met het voer dat we nu verbouwen, kunnen we het vee beter verzorgen. De jongeren gaan nog steeds met de koeien weg, maar niet meer zo ver. Wij, de ouderen en de vrouwen, kunnen hier blijven en voor de akkers zorgen.’

Ik ben benieuwd hoe het hun op de lange duur zal bevallen om niet meer ver weg te trekken. Ali Ahmed beaamt dat de tijd zal leren hoe lang ze het sedentaire leven volhouden, want het trekken zit hun in het bloed. Lachend zegt hij: ‘Daarvoor in de plaats is het avontuur met onze vrouwen gekomen: we moeten voor het eerst met hen praten en overleggen.’

‘Hoe vinden zij het dat jullie nu veel meer thuis zijn dan voorheen?’

Ali Ahmed en Mohammed Ase richten zich op en gaan in kleermakerszit zitten. Ali Ahmed: ‘Vroeger liepen we eindeloos door het stof op zoek naar grasland, zonder water en eten, zonder schaduw, met alle gevaren van dien, we verloren veel vee. De vrouwen moesten ons volgen, zij moesten almaar de hut opzetten en afbreken, en lang lopen om water te halen. De andere mannen, die in het kampement bleven, deden niets. We verveelden ons. We dwongen iedere dag seks af – eten en seks.’

De hooglander Tadesse grinnikt ongemakkelijk. Ik blijf Ali Ahmed aandachtig aankijken, die de draad weer oppakt.

‘Als de vrouw niet gewillig was, sloegen we haar als een ezel. Nu we samen werken in de maïsakkers, zijn we alle twee moe, we hoeven niet meer zoveel seks – eens in de maand is ook goed – en we slaan haar niet meer zoveel. We zijn haar meer gaan waarderen.’

Hij steekt een sigaret op. Zeer weinig Ethiopiërs heb ik tot nu toe zien roken.

‘We hebben het roken geleerd in de tijd van Haile Selassie, toen sommigen van ons als dagloner op de Britse katoenplantage in Assaita werkten. Zij kregen geen loon, maar voedselpakketten met sigaretten.’

De wind neemt toe, we happen zand. Wonderlijk dat in deze woestijn, die spaarzaam bewoond is, juist de mensheid is ontstaan, getuige de vondst van Lucy, het skelet van onze 3,2 miljoen jaar oude voorzaat, al was dit gebied in haar tijd geen woestijn maar natter en beboster. Een vrouw van nog geen anderhalve meter lang, met hersenen zo klein als van een chimpansee. Het is genetisch bewezen, volgens geneticus Stephen Oppenheimer, dat westerlingen oorspronkelijk uit Noord-Afrika zijn gekomen. Eén route liep noordelijk, over de Sahara naar Klein-Azië en Europa. De andere migratieroute moet vanuit Ethiopië naar de Rode Zee tot in Jemen, Oman en India hebben gelopen. De Rode Zee was toen – op een smal kanaal na – vrijwel droog. Ik stel me voor hoe Mozes hier wadlopend doorheen trok.

‘Lucy zou onze eerste Afar kunnen zijn,’ zegt Ali Ahmed. ‘Dat zou betekenen dat elk ander ras, ook Europeanen, van ons afstamt. Dus,’ zegt hij hartelijk tegen mij, ‘zijn we verwanten.’

De Afar zijn dan wel moslims, bekeerd in de achtste en negende eeuw, maar een aantal voorschriften interpreteren ze op hun eigen manier. Ali Ahmed haalt geringschattend zijn schouders op: ‘Ik dood mijn koe niet voor een god die ik nooit gezien heb.’

Ze zijn allereerst Afar, en dan moslim.

Hun onafhankelijke geest is legendarisch. Ali Ahmed: ‘In de tijd van keizer Menelik II en Haile Selassie hadden hooglanders de gewoonte om de voeten van de keizer te kussen, diep te buigen, en achterwaarts lopend de ruimte te verlaten. Maar wij, Afar, tutoyeerden de keizer, draaiden ons om en liepen weg. Mijn grootvader heeft mij over die ontmoeting met de keizer verteld en zei: “We zijn tenslotte vrije mensen, die zich vrij gedragen.” Later verweten de hooglanders ons dat we onbeleefd waren geweest. Mijn grootvader kon het geen barst schelen en zei: “Net als wij heeft de keizer negen maanden nodig gehad om het licht te zien.”’

De hemel is helder geworden, er hangt geen hittesluier meer. Het spel van licht en schaduw is er weer. Na uren als een hamster qat-blaadjes te hebben gekauwd, spuwen we de prop uit.

‘Jullie houden van praten?’ vraag ik. ‘Of is het de qat?’

‘We houden zelfs wedstrijden in welsprekendheid. Wie het spreken beheerst, is jongleur met woorden. Wie het spreken niet beheerst, is de speelbal van woorden. Als clanleiders verdienen we onze invloed door kalm te blijven en conflicten met woorden te beslechten, we laten strijdende partijen beurtelings aan het woord en vragen steeds opnieuw: “Heb jij nog iets toe te voegen?” Dat gaat door tot beiden bevestigen dat ze weer broeders zijn.’

Hij reikt me een takje aan om mijn tanden schoon te maken van de pulp die van de qat achterblijft. Alleen onze groen uitgeslagen tongen herinneren nog aan de sessie.

Die avond, in het kampement van de ngo, maak ik aantekeningen. Een stotterende generator drijft een televisie aan. Er is nauwelijks licht en mensen vragen me tussendoor van alles, maar mijn concentratie en geheugen zijn door de qat fenomenaal.

Ali Ablis komt met een pot kamelenmelk langs en zegt: ‘Je moet hem drinken, anders kun je door de qat vannacht niet slapen. De melk neutraliseert het effect.’

Een zware, lawaaierige stilte. Het licht van de enorme maan valt op de hutten.

Die nacht vallen bonkige wilde zwijnen het maïsveld binnen. Tientallen beesten komen tevoorschijn, te midden van de contouren van de hutten en de jongens die ze verjagen.

Nog één keer word ik wakker. Van een schor, hoestend gegrom. Precies zoals de chiefs die middag hadden geïmiteerd. De moordbrul van een leeuw.

De volgende dag blinkt, straalt en schittert de woestijn. Mannen hebben in het zand kuiltjes gegraven en spelen gebeta, een spel met steentjes.

Het gebied van de Afar is enorm: het strekt zich uit over honderden kilometers, met afwisselend een keienwoestijn, een vlakte, vulkanische heuvels, en wat bos of kreupelhout. Door dat meedogenloze landschap heen loopt een net van paadjes, die alleen de Afar kennen.

Omdat ik afhankelijk ben van een lift naar de weg en door wil naar Danakil Depression, moet ik afscheid nemen. Van Ali Ablis’ familie krijg ik een paar maïskolven mee en een plastic fles met melk. Ze drukken me op het hart dat ik terug moet komen. Spijtig wend ik mijn hoofd af van de stofwolk in de woestijn waar de Afar leven.

Als in Mile kinderen mij in het zicht krijgen, roepen ze: ‘Chinees!’

Even later, in een rammelende minibus op weg naar Woldea, zie ik een kamp met prefabbarakken en begrijp ik waarom de kinderen dat riepen: Chinezen leggen hier een nieuwe asfaltweg aan.

Af en toe staan in de woestijn nog ronde Afar-hutten, rennen herdertjes achter hun zwart-witte geitjes aan, en verkopen Afar houtskool langs de weg. Een herder en zijn kameel steken over; op de rug van het beest zijn de lange gebogen takken van een hut vastgebonden.

Soms neemt de bus een stukje asfaltweg, maar algauw verspert een kartonnen bord waarop CLOOS – gesloten – staat geschreven de doorgang en moet de chauffeur de oude hobbelweg nemen. Er hangt een wasem van hitte. De wegwerkers – Ethiopiërs – storten asfalt. De opzichter – een Chinees – staat apart. Tegenliggers zijn zonder uitzondering Chinese vrachtwagens, die in enorme stofwolken opdoemen, die maar langzaam neerdalen. Mijn huid, mijn notitieblokje, mijn rugzak, alles is ervan vergeven.

De bus maakt een tussenstop in het dorp Chifra, aan de rand van de woestijn, waarna het hoogland indrukwekkend oprijst. De passagiers werken in een bar vele injera-pannenkoeken naar binnen. Ik vraag me af of Ethiopiërs darmbacteriën hebben met een speciaal gen om injera goed te verteren, zoals Japanners een apart sushi-gen hebben, waarbij hun darmbacterien zich hebben aangepast aan bacteriën uit de zee.

Even later stijgen we sterk, tot we het hoogland bereiken. Strobergen liggen als vingerhoedjes op de roodbruine aarde. Boeren oogsten teff, het ‘liefdesgras’, ossen ploegen. Een enkele kameel draagt een last, maar dan, vrij plotseling, verdwijnen de kamelen uit beeld. Hier wonen geen Afar meer, maar Amhara, hooglanders. De vruchtbare aarde leidt automatisch tot meer bevolking.

De volle bus, een volmaakte puzzel waarin je geen enkel stukje kunt bewegen, stopt nu vaker, de legpuzzel wordt dooreengegooid en sluit zich weer zodra de bus rijdt.

In het bergdorp Woldea stap ik uit. Het is waterkoud. In deze omgeving lagen tijdens de burgeroorlog, in het hongerjaar 1984-1985, grote vluchtelingenkampen. De zakken van de voedselhulp werden gebruikt om de lijken in te wikkelen. Mengistu had de grenzen gesloten, het was onmogelijk het land legaal te verlaten. Mijn gedachten worden onderbroken.

‘You you!’ Bij de Afar heb ik het niet gehoord, maar hier begint het roepen weer.

Hoofdstuk 3. Danakil – een gestolde zee

Twee busdagen later ben ik in Wukro, een christelijk-orthodox dorp met aan de hoofdweg winkels die niet veel groter zijn dan een telefooncel. Ze zijn opgetrokken uit golfplaat, geschilderd in zeepgroen, geel en roze. Op straat hebben de mensen de gabbi, de typisch Ethiopische witte omslagdoek, om hun hoofd en schouders geslagen.

Als ik een fourwheeldrive zie met het embleem van het Wereldvoedselprogramma, schiet ik de Britse medewerker naast de chauffeur aan om te vragen naar de veiligheid in Danakil, de meest gevreesde plek in Ethiopië.

Bij een kop koffie in een bar vertelt deze vijftiger, een oudmilitair, dat Danakil een broeinest van sluimerende conflicten is die makkelijk kunnen escaleren. Hij steekt een sigaret op en zegt: ‘Hoe meer conflicten, des te beter het de regering uitkomt. Dat geldt voor problemen bij de grens met Sudan, Somalië en Eritrea. Dan voelt Ethiopië zich de sterke politieman die de vechtjassen uit elkaar houdt. Hun boodschap aan het buitenland is: geef maar geld, dan houden wij die strijdende partijen wel voor jullie uit elkaar. Zonder zo’n politieman zou het één chaos zijn. Ethiopië pretendeert dat het er alles aan doet terrorisme tegen te houden en is daarom een donor-darling; sinds decennia krijgt het de meeste voedselhulp. Ondertussen is hun nieuwe antiterrorismewet een verschrikking; in naam daarvan kunnen ze iedereen die ze ervan verdenken niet regeringsgezind te zijn achter slot en grendel zetten.’ Hij trapt zijn sigaret uit. Hij gruwt van de War on Terror. ‘Amerikanen zijn idioten, Blair ook.’

Hij voegt eraan toe dat Ethiopië zich etaleert als christelijk bastion. De legende van de mythische Prester John heeft bijgedragen aan het internationale beeld over Ethiopië: een macht tegen de verspreiding van de islam en de illusie van een verborgen koningrijk. ‘Neemt niet weg dat het aantal moslims in het land zwaar wordt onderschat.’

Opnieuw vraag ik hem naar de situatie in Danakil.

‘In Danakil is het altijd onrustig door de grensconflicten met Eritrea. Waarom wil je er in godsnaam naartoe?’

‘Die extreme hitte en het spectaculaire landschap trekken me onweerstaanbaar aan. Wat daardoor voor buitenstaanders “de hel op aarde” is, is voor de Afar die er wonen hun thuis. Tegen kou kun je je met goede kleding wapenen, maar tegen hitte kun je je alleen psychisch weren. Kan ik dat? Nadat ik de Afar bij Mile heb ontmoet, ben ik bovendien benieuwd naar hun broeders die van de zoutwinning leven en hoe hun verhouding met de hooglanders is.’

De oud-militair kijkt me vriendelijk aan, trekt mijn notitieblokje naar zich toe om zijn telefoonnummer op te schrijven en mompelt: ‘Thesiger. Je hebt iets van Wilfred Thesiger.’

Wie naar Danakil vertrekt, heeft weinig keus: je moet een echte expeditie regelen. Vijf liter water per persoon per dag. Goede reservebanden. Een gids en een uitstekende chauffeur.

Voor dag en dauw rijden we de volgende morgen door een spectaculair berglandschap over een eindeloos slingerende weg van Wukro, dat op 2700 meter ligt, naar Berahile, een nederzetting in het laagland van de Afar. Onderweg passeren we karavanen met honderden kamelen die in lange rijen de weg afdalen. Ze verzetten tegelijkertijd twee poten aan dezelfde kant van hun lichaam. Op hun rug dragen ze balen stro en geitenleren waterzakken. Hooglanders leiden aan een touw de voorste kameel, waarna de volgende, die aan de staart van de eerste is vastgebonden, steeds vanzelf volgt. Hun lange halzen wiegen traag heen en weer. Soms houdt een kameel even in, moet door schuivende lading zijn balans hervinden, en stuntelt weer verder. De karavanen gaan naar the hell on earth om de zouthakkers en hun kamelen te bevoorraden. Het is een wekenlange tocht op een rantsoen van water en brood.

De berghellingen zijn spaarzaam begroeid met wilde olijfbomen. Af en toe staan er langs de weg Afar-hutten, waar slanke vrouwen sisaltouw verkopen aan de karavaaneigenaren.

Berahile ligt aan de voet van de steile bergen en is het voorportaal van de woestijn. Het is een typische overslagplaats. Op de erven liggen zoutblokken als stoeptegels opgeslagen, wachtend op vervoer naar de markt in Mekele. Ezels en kamelen zijn in afwachting van hun vracht geparkeerd, hun achterpoten aan elkaar vastgebonden. Bij sommige is de voorpoot opgetrokken en vastgemaakt. Vrouwen zijn waterzakken van geitenleer aan het maken en ruilen die voor zoutblokken. Zout is hier nog steeds een betaal- en ruilmiddel – lange tijd was het in Ethiopië nog waardevoller dan goud en zilver. Elders op de markt zie ik een man betalen met geweerpatronen.

Op de markt vallen de Afar-vrouwen op door hun pracht aan sieraden en kleurige omslagdoeken. De magere mannen dragen een Arafat-sjaal om hun hoofd, een doek om hun lendenen, en een geweer over de schouder.

In Berahile moeten we de formaliteiten regelen: het is verplicht toestemming te krijgen de Danakil-vlakte in te gaan. Daarvoor moeten we naar het douanekantoor, waar een beambte achter een lege tafel zit. Na veel diplomatieke woorden van gids Hilemarin zet hij een stempel en krijgen we een formulier in handen gedrukt, waarmee we naar het politiebureau gaan om de zaak af te handelen.

Nadat een agent lang in zijn papieren heeft gerommeld, richt hij zich tot mij: ‘Je moet twee Afar-scouts betalen, je krijgt er maar één mee. Het is verplicht ook een lokale Afar-gids in te huren. De hooglander die je daar bij je hebt, is in Afar-land niets waard.’

Hilemarin kijkt bescheiden weg en maakt plaats voor twee jongens om de vrede te bewaren tussen de hooglanders en de Afar.

Over een droog rivierbed met keien rijden we een hoogoven in. Eerst wordt de bedding omzoomd door droge bergen, bespikkeld met laatste struiken die een dappere poging doen te overleven maar niet meer zijn dan een verzameling stekels, waardoor de flanken van de bergen eruitzien alsof ze mazelen hebben. Uren verder verdwijnen de bergen naar de achtergrond en zijn er alleen nog vlaktes bezaaid met grote keien, stenen en kiezels, af en toe doorsneden door een kloof. Nog meer stenen, nog meer kiezels, geen hutten meer, alleen kiezels, stenen – allemaal grijs.

We stoppen bij een gestrande Landrover. Onze chauffeur gaat helpen, maar na een uur blijkt het probleem onoplosbaar te zijn en rijden wij door. Eigenlijk moet je met twee fourwheeldrives de woestijn in, voor het geval je panne krijgt, maar ook ik heb dat om de onderneming betaalbaar te houden niet gedaan.

Hier en daar liggen skeletten langs de route. Als een kameel iets breekt, is hij niet meer op te lappen en wordt hij achtergelaten.

Plotselinge zwenkingen van de auto slingeren ons als lappenpoppen heen en weer. De portieren trillen, de wagen gaat op en neer als een wip; vaak springt hij op en stort terug op de kiezels. Nadat de auto tegen een rotshelling op is gesteigerd, hebben we uitzicht over een grenzeloze ruimte in vogelvlucht.

Na een lange, zware reis, een voortdurend bonzen door het maanlandschap, bereiken we het gehucht Hamed Ela: 116 meter beneden zeeniveau, een van de onherbergzaamste plekken op aarde. Het is niet meer dan een verzameling hutten van takken, afgedekt met plastic en matten.

Er is een uitkijkpost met een militair, we zitten vlak bij de grens met Eritrea, waar van 1998 tot 2000 een bloedige oorlog woedde.

Drijfnat van het zweet stap ik uit. Politie, drie man sterk, komt meteen op ons af. Zwijgend inspecteren ze onze bagage en eisen de helft van onze watervoorraad op. De adrenaline schiet door mijn lijf. In Wukro heb ik een ruime hoeveelheid water ingeslagen, een noodvoorraad voor eventueel een paar dagen extra in de woestijn als we pech zouden krijgen. Hilemarin drukt me zachtjes opzij, staat de politie tactvol te woord en geeft een deel weg.

Na zonsondergang doemen in de verte kameelkaravanen op. Telkens nadert er een nieuw konvooi. Allemaal zijn ze op weg naar de droge rivierbedding, aan de rand van het dorp, waarachter kiezelduinen liggen. Na een uur is het een parkeerplaats geworden voor honderden kamelen en ezels. Met een ruk aan het halstouw dwingen de qat-kauwende eigenaren ze te gaan liggen; de beesten laten zich op hun knieën vallen en zinken neer. Hun huid slobbert als een hansop om hun lijf. Als ze op de stenen niet lekker liggen, schuifelen ze als een patiënt heen en weer tot ze een betere plek hebben gevonden. De eigenaren laden hun vrachten af, overal liggen geitenleren waterzakken. Lang niet alle kamelen zijn gezeglijk. Een spuugt een grauwe massa naar zijn baas. Weer andere bieden gorgelend en happend weerstand, tot ze stuntelend met hun onmogelijke poten en halzen neerzakken.

Het wordt donker. De kamelen knijpen hun neusgaten dicht tegen de aanwakkerende zandstorm; de eigenaren rollen zich in kameelkleurige dekens en kruipen tegen hun beesten aan.