-

Ed van Thijn

Blessuretijd

Dilemma’s van een Joods politicus

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Ik bedank Ido Abram en Christiane Hardy voor hun adviezen en verbeteringen

Copyright © 2012 Ed van Thijn en uitgeverij Augustus

Omslagfoto Bert Nienhuis

Omslagontwerp Nanja Toebak

Verzorging e-boek Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2205 5

e-ISBN 978 90 450 2206 2

D/2012/0108/734

NUR 320

www.atlascontact.nl

-

Voor mijn kleinzoon Noah

-

TERUGBLIK

-

Het verspringend beeld van de oorlog

In de blessuretijd van het leven krijg je een bijzondere blik op de dingen die gebeuren. Verwarrend is het wel. Bij veel van de hectiek om je heen heb je onvermijdelijk een déjà-vugevoel. Alles lijkt al eens eerder te zijn langsgekomen. Politieke gebeurtenissen, heftige debatten, scherpe conflicten, vernietigende kritieken lijken op herhalingen van zetten. Maar tegelijkertijd val je van de ene verbazing in de andere. Over de kortheid van het geheugen. Over het gebrek aan historische kennis. Over de veranderende toonhoogte. Over het feit dat telkens weer het wiel wordt uitgevonden maar in een steeds hoger tempo. De futureshock gaat hand in hand met de versnippermachine van het verleden.

Bovendien veranderen zowel de spelers als het decor aan de lopende band. De gemiddelde omloopsnelheid van een politicus neemt elke generatie af. De houdbaarheidsdatum komt sneller dichterbij. De politicus van het jaar ligt morgen alweer op de schroothoop. En zijn opvolger stampt op zijn graf. Alles moet anders, al weet men niet hoe. Er is een continuïteit van discontinuïteit, ook al blijft alles zoals het was. De burger wordt steeds bozer, verkiezingsuitslagen steeds grilliger. Ook de instituties die stevig verankerd leken, staan meer en meer op losse schroeven. Het parlement, de rechterlijke macht, de politieke partijen, ja, zelfs het koningshuis, staan vaker ter discussie. Internationale organisaties als de VN, de NAVO, de EU maken een machteloze indruk en verliezen, wanhopig op zoek naar nieuwe taken, aan legitimiteit.

Dat gebeurt onder druk van de wervelende groei van de media, die niet alleen groeien in tal en last maar zelf ook aan immense veranderingen onderhevig zijn. De traditionele media worden ingehaald door wat men met een nieuw (veel te rooskleurig) verzamelwoord de ‘sociale’ media is gaan noemen, zoals YouTube, Twitter, Facebook, Wikipedia enz. De nieuwe wereld wordt per blackberry geregeerd, tot in de klaslokalen. Dat leidt, en dat is toe te juichen, tot een vloedgolf van burgerparticipatie, vooral ook onder jongeren. De positieve gevolgen zijn dat autoritaire regimes van onderop worden ontmanteld. De negatieve kant is dat democratische regimes meer en meer fragmentariseren en dat democratisch leiderschap een steeds schaarser artikel wordt. ‘Fast journalism’ leidt tot ‘fast politics’.

Wat mij, levend in blessuretijd, beangstigt, is dat in de turbulentie van de nieuwe tijd de lessen van de geschiedenis niet meer als maatgevend worden gezien, inclusief de macabere herinneringen aan het zwarte gat onzer beschaving (’40-’45) en, wat erger is: de verworvenheden die de naoorlogse generaties als reactie daarop tot stand hebben gebracht. De Tweede Wereldoorlog, lange tijd het ijkpunt van onze beschaving (Von der Dunk) dreigt met het badwater van de tumultueuze, vaak populistische, paniekreacties te worden weggespoeld. Mensenrechtenverdragen, ooit een inspiratiebron voor het politieke handelen, worden nu als handenbinders gezien waaraan men zich probeert te ontworstelen. Discriminatie en haatzaaierij, ooit vloeken in de democratische kerk, dreigen doodgewoon te worden, en gezien als een onvermijdelijk, door de rechter goedgekeurd aspect van de vrijheid van meningsuiting. Herinneringen aan de Holocaust worden, al of niet vertekend, ingezet in het politieke debat met als regel een averechtse uitwerking. Of ze worden misbruikt, zoals in het Midden-Oostendebat, maar niet alleen daar. De vrijheid van meningsuiting, de belangrijkste verworvenheid van onze beschaving, wordt meer en meer zonder enige begrenzing geïnterpreteerd als recht om te mogen beledigen. Op haatzaaien staat geen enkele rem. Daarmee is het kenmerk van democratie, to agree to disagree, in zijn tegendeel verkeerd en wordt multiculturaliteit (een onvermijdelijk gegeven in een wereld met 5000 culturen in 200 landen) een voedingsbodem van oorlog en geweld. Demoniseren, over en weer, mag. Recent voorbeeld: toen een aan de VARA gelieerde website een cartoon publiceerde waarop Wilders te zien is bij een gaskamer met een rij allochtone wachtenden, voorzien van een T-insigne (T van Tuig), werd deze weggehoond toen hij daartegen protesteerde. Hij zou, zelf aangeklaagd wegens groepsbelediging en haatzaaien, niet consequent zijn. Niemand protesteerde omdat de spotprent te walgelijk voor woorden is! Grappen over gaskamers passen blijkbaar in een tijdsgewricht waarin sisgeluiden op voetbalvelden tot een algemene gewenning hebben geleid. Het verleden is irrelevant geworden. Alles mag in blessuretijd. Wat wil je ook met een minister-president, nota bene historicus, die nog nooit van de Hollandsche Schouwburg heeft gehoord (Het Parool, 21 april 2012).

Voor mij als oorlogskind, bewust voor de politiek gekozen hebbend om een herhaling van ‘toen’ te helpen voorkomen, is dit een hard gelag.

In dit boek negeer ik de weerstand die tegen het oprakelen van het verleden bestaat. Nog één keer probeer ik duidelijk te maken wat mij in de afgelopen zestig jaar van mijn beroepsmatig leven heeft beziggehouden. Analyseer ik hoe in het recente verleden die centrale boodschap is verwaterd en vervuild. Ik probeer de ‘dynamiek’ van de herinnering in beeld te brengen en de dilemma’s uiteen te zetten die daarmee gepaard gaan.

Daarbij zal ik mijn Joodse achtergrond – inclusief de wisselende betekenis daarvan in mijn verschillende levensfasen – zwaar laten meewegen. Mijn dilemma’s als Joods politicus. Wat is de toekomst van het verleden en waarom is dat van belang?

-

Schimmen van het verleden

De oorlog is altijd in de buurt. In mijn werkkamer. De boekenkast, plank na plank. In de media. Er gaat geen week voorbij of er is wel een bericht dat mij raakt. Het Demjanjukproces. Het verschijnen van een nieuw boek over een onderduikkind of de reconstructie van een familiegeschiedenis. In mijn agenda, waarin de oorlog als een niet te ontlopen noodlot zich telkens weer opdringt. Herdenkingen, lezingen, vergaderingen, begrafenissen. Op mijn computer, waar de mappen vol speeches, beschouwingen, artikelen zich opstapelen tot een verraderlijke berg die tot in de hemel reikt. In mijn agenda: waarin elke week wel weer een lezing over het onderwerp prijkt. Maar het meest opdringerig is het druksel (het woord is van de kunstenaar zelf) van Hendrik Werkman, waar ik vele malen per dag praktisch tegenaan loop. De groen-gele zeefdruk hangt op het smalle strookje muur in de eetkamer, pal naast de boekenkast, op de drukst belopen route tussen keuken en eettafel. Ik kwam er net nog langs toen ik beneden mijn zoveelste kop koffie ging halen.

Kijken hoeft niet meer. Ik weet dat de schimmen er zijn. Ook als ik het druksel verplaats, wegstop of van de hand doe, de schimmen zullen er zijn. Ze zijn diep binnengedrongen in mijn, haperende, geheugen. De vele, steeds vager wordende flarden, die ik ben gaan beschouwen als mijn oorlogsherinneringen.

Het kleurvolle druksel (‘Het zijn geen schilderijen, geen houtsneden, geen lithografieën en geen grafiek, ze passen in geen enkele categorie,’ Arian, p. 356) doet mij sterk aan Westerbork denken. In werkelijkheid is het de eerste in de serie Chassidische vertellingen van Martin Buber, over schoolgaande gettokinderen, wandelend door een bos, waarin ze door de natuur opfleuren van bedompte bleekneusjes tot een blije, opgetogen kinderschare die nieuw geluk en nieuwe zekerheid hebben gevonden. Althans, volgens de toelichting. In werkelijkheid lopen de matgekleurde figuren voorovergebogen.

Die associatie met Westerbork is, in mijn geval, niet zo vreemd. Ik kreeg deze Werkman – die overigens zelf tijdens de oorlog is gefusilleerd om een getal van 10 vol te maken (kan het zinlozer?) – bij mijn afscheid als voorzitter van de Raad van Advies van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in 1999, een functie die weinig om het lijf had (we vergaderden tweemaal per jaar) maar waanzinnig veel emotionele energie vrat.

Alleen al het idee: Westerbork, de lange autorit die, alhoewel onvergelijkbaar veel comfortabeler dan de treinreis (wat heet: een beestenwagen) decennia eerder, de saaie vergaderingen te midden van troosteloze tentoonstellingen, hoe opwekkend soms ook bedoeld (het meest deprimerend vond ik een expositie onder de titel ‘Lachen in Westerbork’), de vernederende bedelpartijen bij perspectiefvolle sponsors die bijna altijd op een teleurstelling uitdraaiden (de hufters, dacht ik dan), de organisatie van reünies met medegevangenen van wie ik niemand meer kende, de bezoeken aan het uitgestorven kampterrein waar, behalve een eenzame wachttoren, weinig of niets meer herinnerde aan het overbevolkte concentratiekamp zoals ik het had meegemaakt. Wel enigszins goedgemaakt door het aansprekende monument van Ralph Prins, de spoorrails die naar de hemel wijst.

De prachtige Werkman-prent roept bij mij vooral associaties op met een bepaalde, indringende, gebeurtenis tijdens mijn tweede verblijf in het kamp aan het einde van de oorlog, toen DE trein, het allesverwoestende monster, niet meer in bedrijf was en er nog maar enkele honderden kampbewoners (870 om precies te zijn) over waren. De gebeurtenis vond plaats nadat het kamp al (op 24 april 1945) bevrijd was door de Canadezen, een euforische belevenis, alsof de hemel openbrak. In de weken daarna voltrok zich een absurdistische transformatie die in het geheugen van de meeste betrokkenen is weggezakt en verdrongen. De toenmalige Nederlandse autoriteiten (het Militair Gezag) hadden besloten de vele duizenden kersvers gearresteerde foute Nederlanders onder te brengen in de ‘voormalige’ kampen, terwijl de bevrijde bewoners, die nog niet weg konden of mochten, er nog waren. Sterker nog: deze (ex-)gedetineerden kregen de opdracht de nieuwkomers te bewaken. Een ongevraagde confrontatie met de mensen die hun in de afgelopen jaren zoveel leed hadden berokkend. De collaborateurs, verraders, jodenjagers, heulers met de vijand, die verantwoordelijk waren voor de deportatie van de vele familieleden (in diezelfde tijd werden de eerste lijsten bekendgemaakt van overledenen in de vernietigingskampen). Die confrontatie leidde in het begin – hoe kon het ook anders bij zo’n perverse rolwisseling – tot explosies van haat, scheldkanonnades, gewelddadigheid, ranselpartijen en wraakzuchtige vernederingen die, wonder boven wonder, niet langer dan een etmaal hebben geduurd. Eén dag bijltjesdag.

Wat op mij een verpletterende indruk heeft gemaakt, is dat ik (tien jaar oud) in deze heksenketel ook een belangrijke taak kreeg toegewezen. In deze toestroom van nieuwe gevangenen die het aantal van de ‘authentieke’ kampbewoners verre overtrof, kwam men vele handen te kort.

Ik kreeg de opdracht een achttal nieuwkomers te bewaken en werd uitgerust met een soort van wapenstok (een afgebroken tak). Normaal gesproken was ik voor deze mannen natuurlijk geen partij, maar onder de omstandigheden van toen was alles anders. De mannen waren als schimmen, gekleed in vodden, uitgemergeld en haveloos, al dagen zonder eten. Ze bedelden om voedsel en sommigen wierpen zich voor mij op de knieën, smekend om een korst brood die ik hun niet kon verschaffen. Mijn opdracht was om met hen het bos in te gaan om hout te sprokkelen. En zo liepen we daar, in de bossen rond Westerbork, acht schimmen en een jongen van tien die voortdurend bevelen gaf op een toon die hem tijdens de razzia’s die hij had meegemaakt maar al te vertrouwd was geworden.

Schimmen in een bos. Nu niet bepaald een chassidische vertelling. Eerder het tegendeel. In plaats van opgetogen jongeren zag ik slechts afgetobde schaduwen die zich, vaal en uitdrukkingsloos, met de handen op de rug, moeizaam voortbewogen in het felgroen aangezette bomenlandschap.

Hoe dan ook overheerste de associatie die bij mij had postgevat sinds ik de prent kreeg overhandigd. Mijn eerste, snel vervagende, naoorlogse herinneringen. Herinneringen van een kindsoldaat voor een dag. Een dagelijks terugkerend, niet meer weg te denken spookbeeld.

-

De oorlog na de oorlog: de verdringing

De schimmen zouden mij blijven achtervolgen, aangevuld met andere flarden van herinneringen, tot op de dag van vandaag, inmiddels zesenzestig jaar later. Zij sloegen op de meest onverwachte momenten toe, vaak net als ik, als een vermoeide bokser, mijn dekking had verwaarloosd. Ik had mij, in de loop der jaren, aangeleerd om, als het erop aankwam, de gevoelsknoppen uit te schakelen. Bij het zien van oorlogsbeelden, hoe gruwelijk ook. Tijdens herdenkingsbijeenkomsten. Bij het houden en aanhoren van toespraken. Het lezen van boeken over de oorlog. Bezoeken aan het Anne Frankhuis. De Polenreizen naar de vernietigingskampen. De verhalen van overlevenden. Telkens als ik het ergste verwachtte stond mijn gevoel op nul. Maar juist als ik er het minst op bedacht was, bijvoorbeeld als ik zomaar de televisie aanzette, thuiskomend van een vermoeiende werkdag, sloegen de schimmen keihard toe.

Zo herinner ik me dat ik aan het einde van de uitbundige, emotionele, afscheidsbijeenkomst als burgemeester, in een volgepakt Concertgebouw, waar luid werd gezongen en gezwaaid met witte zakdoeken, geheel onverwacht in de armen liep van een oud-celgenoot met wie ik in de winter van 1944 twee maanden gevangen had gezeten in het Huis van Bewaring in Zwolle. Dat was zo’n moment dat ik brak.

‘Hoe komt het dat u, na alles wat u als kind hebt meegemaakt, niet gek bent geworden?’ vroeg een AT5-interviewster aan het begin van een tv-gesprek dat bedoeld was om een vol uur te duren. ‘Wie zegt dat ik normaal ben?’ was mijn wedervraag. Er ontstond een minutenlange stilte. Zowel de interviewster als ik sloeg dicht.

Ik wist dat ik blufte. Zelf had ik geen enkele twijfel dat ik mijn oorlogsverleden een veilige plek had gegeven, ondanks de heftige emoties en zelfs woede die de Drie van Breda-affaire bij mij had opgeroepen. Ik had zelf ook geen enkele affiniteit met de ‘slachtofferrol’. Ik richtte mij meer op mijn vader, de zakenman die alleen maar vooruitkeek en wat het verleden betreft alleen geïnteresseerd was in de omzetcijfers van de afgelopen dag. Dit in tegenstelling tot mijn moeder, die elke dag weer opnieuw over de oorlog begon en wat háár was overkomen.

Twee keer in mijn naoorlogs bestaan was ik in contact geweest met een psychiater. De eerste keer nog in de jaren veertig, toen ik vanwege onhandelbaarheid – dat vonden mijn ouders toen – werd voorgeleid bij een kinderpsychiater, die mij een elektroshockbehandeling gaf. Een gruwelijke ervaring die mijn oorlogsbelevenissen overtrof. De oorlog kwam trouwens geen moment ter sprake en ik was er wel klaar mee. Met de oorlog. Met de martelende witjas. Met mijn moeder die mij dit had aangedaan. Elke vorm van hulpverlening was voor mij voortaan taboe.

De tweede keer was ten tijde van mijn eerste echtscheiding, begin jaren zeventig, niet lang na de al genoemde affaire van de Drie van Breda. Nu kwam de oorlog wel ter sprake, maar deze werd door de psychotherapeut irrelevant genoemd. ‘De oorlog is geen excuus voor vreemdgaan,’ zei hij vaderlijk. Hij suggereerde dat ik mijn problemen dichter bij huis moest zoeken. De scheiding van mijn ouders. Mijn overbezorgde moeder. Dat soort dingen dus. Ik keek hem peinzend aan. De scheiding van mijn ouders was een rechtstreeks gevolg van de oorlog. Zij hadden op verschillende adressen ondergedoken gezeten. En mijn overbezorgde moeder? Die was mij twee jaar kwijt geweest. Was ernstig getraumatiseerd. Dat soort dingen dus. Maar ik gaf toe: dat is allemaal geen excuus om er een vriendin op na te houden. Maar dat was ook niet mijn probleem.

‘Wat dan wel?’ vroeg de therapeut.

‘Geen idee,’ zei ik. Ik bedankte hem.

Eén ding wist ik nu heel zeker. Nooit meer zal ik ooit de oorlog nog als excuus gebruiken. Voor wat dan ook. De slachtofferrol past mij niet.

Die basishouding paste wonderwel in het toenmalige tijdsgewricht. In het naoorlogse Nederland was de oorlog geen thema, laat staan een gespreksonderwerp. En voor zover deze wel incidenteel opdook was het doorgaans niet de oorlog die in mijn botten zat.

Nu, vele decennia later, zie je, ook aan de hand van de veelheid aan historische overzichten (onder andere De dynamiek van de herinnering, NWO), hoe het thema met het verlopen der jaren steeds is versprongen. Een voordeel van ouder worden is dat je die soms drastische veranderingen in één helikopterview overziet, zowel van een zekere afstand als vanuit eigen, ook wel pijnlijke ervaring. ‘Ik leef niet in het verleden,’ zei ik wel eens in een van mijn vele speeches, ‘maar het verleden leeft wel in mij.’

In zekere zin in omgekeerde volgorde, zoals de in 2011 overleden oud-verzetsstrijder en Buchenwald-overlevende Jorge Semprún eens zei: ‘Naarmate je ouder wordt [hij werd achtentachtig] is de dood steeds verder weg.’

Zelf onderscheid ik, grofweg, een zestal decennia. Twee meer dan de meeste historici, die meestal ophouden in de jaren negentig van de vorige eeuw. Vrij algemeen worden de jaren vijftig beschreven als de jaren van ‘het geluidloze tumult’ (Ischa Meijer), zeker waar het de Jodenvervolging betrof.

Nederland had andere zorgen. Er werd met man en macht gewerkt aan de wederopbouw. Tegelijkertijd raakte ons land betrokken bij twee oorlogen in toenmalig Nederlands-Indië. De onafhankelijkheid van Indonesië, in het tijdperk van dekolonisatie niet te vermijden, hield de (politieke) gemoederen heftig bezig. Daarenboven tekende de Koude Oorlog zich af, die ook binnenslands, vooral in de kringen van het voormalig verzet, voor een forse splijtzwam zorgde.

Als de herinnering aan de oorlog al opspeelde gebeurde dit vanuit, naar later pas in volle omvang doordrong, een gewrongen, veel te positief ingekleurd zelfbeeld. De Duitse bezetting was ons allen overkomen. Velen hadden zich, met gevaar voor lijf en goed, te weer gesteld. Ons kleine landje had zich groots en heroïsch door de beproevingen heen geslagen. Onze nationale eenheid en trots had bij tijd en wijle deuken opgelopen maar was nimmer geknakt. ‘Ons nationale verzet zal als de meest kenbare houding van ons volk worden aangemerkt,’ zei minister-president Schermerhorn op 31 augustus 1945 (Van Ginkel, p. 176).

De gaten die de Jodenvervolging in Nederland (in het bijzonder in Amsterdam) had geslagen (Nederland was met vijfenzeventig procent gedeporteerde Joden recordhouder in West-Europa!) was lange tijd geen onderwerp apart. Iedereen, alle bevolkingsgroepen, hadden te lijden gehad. Er was geen enkele reden, whatsoever, om bijzondere aandacht te geven aan één enkele bevolkingsgroep.

Als wij dat wel zouden doen zouden wij ons schuldig maken aan dezelfde rassenpolitiek als de door ons bevochten en verslagen Duitsers hadden gedaan, zo redeneerden toenmalige regeringsofficials en overheidsinstanties.

Onder dat misplaatste motto werden de teruggekeerde overlevenden van de vernietigingskampen aan hun lot overgelaten. Moesten Joden jaren procederen om de huizen waaruit zij waren verdreven terug te krijgen. Waren er maar weinig medelanders bereid om in bewaring gegeven spullen terug te geven. Ontstond er een waar gevecht met kerkelijke organisaties over Joodse pleegkinderen. Was er een schrijnend tekort aan opvangfaciliteiten voor mensen die gehavend, lichamelijk en vooral ook geestelijk, in ons goede vaderland terugkeerden. ‘De Sjoa na de Sjoa,’ noemde Isaac Lipschits, niet zonder enige overdrijving, deze nieuwe martelgang. Het Centrum 40-45 werd pas in 1973 opgericht.

Intussen werd alles wat aan de gruwelijke gebeurtenissen herinnerde klaargemaakt voor de sloop. De oude Jodenbuurt voorop, maar ook de Hollandsche Schouwburg, die door latere generaties de slopershamer is bespaard gebleven. Westerbork werd eerst een interneringskamp, daarna een kamp voor Molukkers. Het troosteloze landschap zou al snel gedomineerd worden door levensgrote telescopen. De barakken werden, zo snel als mogelijk, allemaal gesloopt. Met Kamp Vught ging het niet veel anders. Het grootste deel werd bestemd als garnizoensplaats voor het leger. Een ander deel voor de bouw van een vluchtvrije gevangenis.

Het zou nog vele jaren duren voordat de Jodenvervolging een plek kreeg bij de nationale herdenkingsbijeenkomsten. Pas in 1954 werd de eerste vertegenwoordiger van de Joodse gemeenschap (opperrabbijn J. Tal) als spreker uitgenodigd.

De herdenkingen zelf werden ook al snel een onderwerp van debat. Waarom twee dagen vroeg men zich af: 4 en 5 mei? Was dat niet wat veel van het goede? En duur? Toen samenvoeging niet lukte richtte zich de bezuinigingsdrang op de 5de mei. Nog geen tien jaar na de bevrijding stelde de toenmalige regering al voor het bevrijdingsfeest af te schaffen. ‘Wie de 5de mei wil vieren neme een snipperdag,’ zei Willem Drees. Die uitspraak leidde tot een woede-uitbarsting met name onder kunstenaars. De negen belangrijkste literaire tijdschriften brachten gezamenlijk een speciaal nummer uit ter gelegenheid van de tiende en wellicht laatste Bevrijdingsdag, getiteld: Nationale Snipperdag. Die bevatte een indrukwekkende bundeling van gepassioneerde dichters en schrijvers van naam en faam, die hun woede en frustratie uitten over de teloorgang van de geest en de vernieuwingsdrang van het verzet. Een van de velen was Lucebert die een ballade schreef ‘…en morgen de hele wereld’

‘Dat stank uitwasemend verleden

Hebben wij niet reeds lang onze handen gewassen

Onze ogen verschoond

Besteden wij niet steeds vrijer onze toekomst

Hangt ons haar niet als koren in onze vriendelijke leegte

En knusse prullen vullen ons huis’

Lucebert schreeuwt, vers na vers, de longen uit zijn lijf en hekelt het kleingeestige burgerdom dat zich alweer zo snel van Nederland had meester gemaakt en een dikke streep onder de oorlog had gezet.

‘Al deze dingen te vergeten

Onder de zotskap der perfektie

Dansende op de maan

Deze dingen te vergeten…

Oh de doden kijken ons nooit meer aan

Want onze almacht is nog ontevreden

Met een verschrikkelijke vrijheid zullen wij het leven breken

En ook hun laatste beelden en tekenen aan stukken slaan.’

Wat niet zweeg was het antisemitisme dat, alsof er niets was gebeurd, de kop weer opstak.

‘Als de Jood niet zou bestaan, zou de antisemiet hem uitvinden,’ schreef Jean-Paul Sartre in die dagen. De tijd leek hem gelijk te geven. Ook nu de Jood amper nog bestond…

Velen van de spaarzaam teruggekeerde Joden voelden zich niet echt welkom. Sommigen vertelden dat hun buren zich soms openlijk afvroegen waarom uitgerekend zij de gaskamers hadden overleefd. Vooral de ‘bewariërs’ brandde die vraag op de lippen. ‘Wat zeuren jullie nou? Jullie hebben het toch overleefd?’

Het is ook de enige periode waarin ik zelf met dit pijnlijke fenomeen in aanraking kwam. Meestal in de vorm van onschuldig lijkende toespelingen op mijn uiterlijk. Het woord brillenjood was niet van de lucht. Het kon ook geen toeval zijn dat overal waar ik kwam er Sam en Moosmoppen werden verteld. Ik had dan ook een godsgruwelijke hekel aan Max Tailleur, in die dagen de dichter des vaderlands.

Een kwestie van overgevoeligheid? Dat gold zeker niet de vier grofgebekte kleerkasten die mij op een regenachtige ochtend in de Vijzelstraat in Amsterdam van mijn fiets trokken en onder de uitroep: ‘Ze zijn vergeten jou te vergassen’ mij in elkaar trimden. Een vorm van zinloos geweld (zoals dat vandaag heet) dat mij harder raakte dan de hele oorlog bij elkaar. Nooit vergat ik dat brandende gevoel van vernedering in mijn maagstreek, dat meer pijn deed dan mijn fysieke verwondingen. Ik voelde mij minder dan stront. Een uitwerpsel van de herwonnen beschaving.

Het sterkte mij in mijn houding dat ik maar beter niet voor mijn Jood-zijn kon uitkomen. Mijn ouders hadden mij al eerder verboden lid van een Joodse organisatie te worden. ‘Wij gaan niet meer op lijsten staan,’ zei mijn vader gedecideerd en met stemverheffing toen ik ‘ja’ had ingevuld op een enquêteformulier van de Joodse gemeente. Hij verscheurde het papier in kleine snippers.

Assimilatie werd mijn levensstijl. Aanpassen aan de leidcultuur heet dat vandaag met een germanisme. Zo min mogelijk opvallen. In geen geval anders zijn. Eens een onderduikkind, altijd een onderduikkind. Ik ging naar een christelijke school. Blonk uit tijdens de godsdienstlessen, werd lid van de christelijke padvinderij. Bij uitzondering werd ik lid van een Joodse roeivereniging, eigenlijk vooral omdat je ergens anders in die tijd niet door de ballotage kwam. En geroeid moest er worden. ‘Wij moeten sterk zijn,’ zei mijn vader, die in zijn uitspraken en gedrag niet altijd consequent was. Voor een zware astmapatiënt die ik toen was, was deze opdracht sisyfusarbeid. Alles wat ik aan ‘Körperbildung’ uitprobeerde (zwemmen, judo, jiujitsu, ik nam zelfs bokslessen) mislukte, maar het roeien sloeg aan. Ik zette door, ging zelfs wedstrijdroeien en heb het uiteindelijk vijftig jaar volgehouden. Wij moesten sterk zijn (wie zijn wij eigenlijk?) en sterk werd ik. Toch was ik in de roeivereniging een buitenbeentje omdat ik in het verenigingsblad kritische stukjes schreef over de protserige auto’s die er met grote regelmaat parkeerden. ‘Joodse zelfhaat’ werd dat genoemd. De eerste dubbelzinnigheden in mijn assimilantenbestaan, en daar bleef het niet bij. Zo schaamde ik mij in toenemende mate voor mijn eigen vader, die als succesvol zakenman niet vies was van uiterlijk vertoon. De grote staartvinnen op zijn luxueuze auto’s sneden mij door de ziel. Als wij samen naar Ajax gingen probeerde ik me klein en onzichtbaar te maken. Wat dat betreft herkende ik veel terug in Max en Jaap, de biografie van de gebroeders Van Praag, die hun gloriejaren beleefden in de jaren vijftig. Hun was van huis uit ingeprent dat je je als Jood niet op de voorgrond moest dringen, maar in hun geval kroop het bloed waar het niet gaan kon, al was het woord Jood taboe (zie ook Ons kamp van Marja Vuijsje over haar familie).

Nee, alles wat maar in de verste verte, innerlijk en uiterlijk, riekte naar het Jodendom, was ook mij vreemd en liet mij koud. Toen in die jaren de staat Israël werd uitgeroepen, ging dit volledig aan mij voorbij. De davidster had ik al jaren geleden afgelegd; die riep associaties op met een periode die ik nu juist met grote wilskracht achter mij had gelaten. Het was een mantra uit het verleden. Voor mij gold voortaan maar één ding: de toekomst. Mijn toekomst. Dat paste ook naadloos bij het motto van de nieuwe, zeker niet Joodse, studentenroeivereniging Nereus waarvan ik inmiddels lid was geworden: ‘Ruk voort en zie niet om.’

In de jaren vijftig was voor sentimentaliteit geen plaats. En dat gold ook voor mijn vervagende oorlogsherinneringen. De schimmen in mijn hoofd. Zo nam ik ook mijn aandeel in de conspiracy of silence, evenals mijn vele vriendjes en vriendinnetjes die eenzelfde achtergrond hadden als ik. Maar daarover spraken wij nooit. NOOIT. Zo hoorde ik pas zeer onlangs bij de begrafenis van een van mijn beste jeugdvrienden dat ook hij ondergedoken was geweest.

-

De kanteling in de jaren zestig

Het werd in de jaren zestig al ras duidelijk dat wij de oorlog minder snel achter ons zouden laten dan sommigen vreesden en anderen hoopten, alhoewel de historici van mening verschillen over de demarcatielijn: zo wordt de Amerikaanse soapserie Holocaust door velen als hét kantelpunt gezien, zeker in Duitsland, maar die werd pas in 1978 uitgezonden. Zeker is dat het Eichmannproces in Jeruzalem, dat samenviel met de opkomst van de televisie, een verpletterende indruk maakte. Wie uit die tijd heeft niet meer de beelden op zijn netvlies van die gortdroge bureaucraat die, onbewogen, zittend in een kooi, de stelling betrok dat hij slechts bevelen van hogerhand had uitgevoerd en dus niet schuldig was. Harry Mulisch, die het proces volgde en erover schreef in De zaak 40/61, leidde hieruit af dat wij allen verantwoordelijk zijn. In ieder mens schuilt wel een Eichmann. Hannah Arendt kwam op grond van dezelfde gegevens tot haar meesterwerk De banaliteit van het kwaad. Eén ding kan na de vele honderden, gruwelijke, getuigenverklaringen niet meer ontkend worden. Deze systematische, industriële, van a tot z geplande en perfect uitgevoerde volkerenmoord had zijn gelijke niet in de toch al niet vlekkeloze geschiedenis van de mensheid. En dan te bedenken dat het overgrote merendeel van de slachtoffers niet meer in staat was te getuigen: ze hadden het niet overleefd.

Toen pas drong het in alle hevigheid tot mij door hoe uitzonderlijk het was dat ik nog bestond. Hoe dicht was ik er niet bij geweest? Drie razzia’s. De beestenwagen naar Westerbork. Vrijgekomen – tijdelijk – tijdens de ‘Nacht der Girondijnen’ (naar een essay van Presser). Mijn naam horen afroepen. Twee jaar voortvluchtig. Opgejaagd. Telkens net op het nippertje weggekomen. Toen toch nog verraden en opgepakt. Terug in Westerbork op het moment dat de verschrikkelijke trein niet meer reed.

Vanaf dat moment ontstond de innerlijke gewetensvraag waar bijna elke overlevende mee kampt: waarom ik? Wie is er in mijn plaats vermoord? Survivor syndrome heet dat in het vakjargon.

Voor mij een extra reden om mij te pantseren. Mijn blik af te wenden als er oorlogsbeelden en -herinneringen langskwamen. Mijn gevoelens uit te schakelen. Mijn verstand op nul te zetten. Mij met dubbele energie te storten op de toekomst. Erger nog: op vandaag. Op het werk dat mij te doen stond. Van de vroege ochtend tot de late avond. Arbeid maakt vrij: het is nog waar ook. Mijn vlucht was nog lang niet ten einde. ‘Hoe komt het toch dat u overkomt als een ijskonijn?’ vroeg Catherine Keijl mij in een tv-interview over mijn Joods-zijn. Ik bleef het antwoord schuldig.

Ik liet, emotieloos, de meest gruwelijke beelden langs mij afglijden. De schimmen die mij nog altijd achtervolgden kregen zelden vat op mij. Films als Nuit et Brouillard, boeken als De laatste der rechtvaardigen, om maar enkele voorbeelden te noemen, nam ik emotieloos in mij op. Ik brak pas als ik totaal onvoorbereid met bepaalde oorlogsscènes werd geconfronteerd. Zoals bij het aanschouwen van de tv-serie De Bezetting van Loe de Jong, toen ik plotseling beelden zag van het jongensweeshuis in Westerbork, mijn kamer met aan de wand een schilderij van de Rattenvanger van Hameln. In stilte – ik was alleen thuis – vloeiden eindelijk de tranen.

Een groot moment was de verschijning van Pressers Ondergang op 5 mei 1965. Die nacht was mijn oudste dochter geboren, Carla. Op 5 mei nog wel, terwijl ze – tot onze schrik – op de 4de was uitgerekend. Thuisgekomen van het ziekenhuis trof ik de twee dikke delen, die in alle vroegte waren bezorgd. Een significante samenloop van omstandigheden. Ik begon meteen te lezen in het hoofdstuk ‘Enkele kinderen’. ‘Het Joodse kind tijdens de oorlog! De geschiedenis, die men daarvan zou kunnen schrijven, ware samen te vatten in weinig woorden: zij droegen de ster en gingen de gaskamer in. Vele, vele duizenden kinderen, in één lange nacht van Herodes. Een aantal hunner overleefden het als onderduikers en er kwamen zowaar nog terug uit den vreemde, waar sommigen hunner “alles” hadden gezien […]. Ook die gingen dan weer gewoon in de schoolbanken zitten, net als voorheen. Ongeveer dan, ongeveer.’ (Presser, dl II, p. 122).

De rest van het hoofdstuk gaat over het verhaal van een van zijn studenten, destijds tien jaar oud. Ik herinner mij het gesprek op zijn studeerkamer in de Maasstraat. Het duurde vele uren. Het was voor het eerst dat ik het verhaal, mijn verhaal, aan iemand kon vertellen. Hij schreef alles nauwgezet op, terwijl hij onophoudelijk zat te huilen. Helemaal begrijpen deed ik dat niet. Ik had het toch overleefd?

Na afloop verzocht ik hem dringend mijn naam niet te noemen. Uit gêne voor mijn relatief onbeduidende lotgevallen. Aan die belofte heeft hij zich gehouden. Aan het slot schrijft hij een opdracht: ‘Misschien schrijft iemand toch nog eens dat kleine boek.’

Uiteindelijk schreef ik dat kleine boek. Vijfendertig jaar later (Het verhaal) en vier jaar daarna: 18 adressen, het eigenlijke antwoord op de vraag van Presser.

Ondanks dit alles vormden de jaren zestig voor mij persoonlijk geen kanteling. Ik bleef het ijskonijn dat ik was en liet mij niet echt meeslepen door de emotionele gebeurtenissen tijdens de tweede helft van die jaren, alhoewel de nasleep van de Tweede Wereldoorlog mij ook niet onverschillig liet. Ik had in die periode al enkele zware verantwoordelijkheden op mijn schouders gekregen. Zo werkte ik vanaf 1961 in de staf van de Wiardi Beckman Stichting onder de inspirerende leiding van Joop den Uyl, kwam in 1962 in de gemeenteraad van Amsterdam en werd in 1965 fractievoorzitter. Mijn eerste wapenfeit was de succesvolle afronding van een reeks moeizame onderhandelingen met Harry Verheij van de CPN, zelf ooit februaristaker, om een eind te maken aan de beschamende tweedeling bij de herdenking van die heroïsche gebeurtenis. Elk jaar vond er om 16.30 uur een ‘officiële’ herdenking plaats bij de Dokwerker, bijgewoond door een handjevol notabelen. Om 17.00 uur begon dan de ‘officieuze’ herdenking waaraan vele tienduizenden communisten deelnamen, in ellenlange rijen die zich tot ver over de Amstel uitstrekten. De allerlaatsten hadden soms wel meer dan drie uur staan koukleumen. Ik vond dit gespleten eerbetoon een belediging van de helden van toen. Amsterdam onwaardig. Maar het was geen geringe opgave om in de nadagen van de Koude Oorlog sociaaldemocraten en communisten op één lijn te krijgen, zeker op dit gevoelige onderwerp. Maar medio de jaren zestig brak, althans op lokaal niveau, het ijs. Het door communisten geïnspireerde bouwvakkersoproer in 1966 was een laatste, heftige, stuiptrekking.

Intussen was ik de politiek assistent van de toenmalige partijleider Anne Vondeling geworden. In die hoedanigheid notuleerde ik het wekelijkse bewindsliedenoverleg, dat meestal in Oegstgeest, ten huize van Ivo Samkalden plaatsvond. Met hem, toen minister van Justitie, raakte ik algauw op goede voet. Na enige schroom durfde ik het aan om hem enkele dilemma’s voor te leggen die ik als Joods politicus in de dop voelde opkomen. Zo vroeg ik hem naar zijn opstelling in de Anneke Beekman-affaire, die voor grote commotie in de Joodse gemeenschap had gezorgd. Anneke Beekman was als Joods kind ondergedoken geweest in een klooster. Na de oorlog, toen teruggekeerde familieleden zich over haar wilde ontfermen, ‘ontvoerde’ de katholieke geestelijkheid haar naar een geheime plaats in Frankrijk Met haar volledige instemming, zou ze toen ze achttien werd, verklaren. Ze was inmiddels katholiek geworden. Ik trok mij haar geschiedenis sterk aan, al was het maar omdat ook ik, zij het voor korte tijd, in een klooster had gezeten. Ik vroeg aan Samkalden waarom hij als Joods politicus niet krachtiger voor het meisje was opgekomen. Deze was echter van mening dat juist een Joods politicus zich in Joodse kwesties uiterst terughoudend diende op te stellen. Ik beschouwde dat toen als een wijze raad van een door de wol geverfde staatsman.

Een raad die nog naklonk in de zogenoemde Lages-affaire. Lages was een oorlogsmisdadiger die, vanwege zijn grote betrokkenheid bij de Jodenvervolging in Nederland, een levenslange gevangenisstraf uitzat. Samkalden besloot hem, toen hij ernstig ziek bleek te zijn, op humanitaire gronden gratie te verlenen. Ik had daar de grootst mogelijke moeilijkheden mee maar had veel respect voor de moedige en hoogstaande wijze waarop Samkalden zijn besluit in de Tweede Kamer verdedigde. En niet alleen in de Tweede Kamer. Hij had zelfs de guts om zijn beweegredenen ook op een zeepkist te verdedigen tijdens de verkiezingscampagne, kort daarna, in het hartje van Amsterdam, oog in oog met een woedende menigte. Tijdens diezelfde campagne voelde ik mij zelfs geroepen, toen de golven hoog gingen, de microfoon van hem over te nemen en hem te verdedigen, alhoewel ik het niet met zijn besluit eens was. Dat gebeurde nota bene op de Nieuwmarkt, waar de zaak van mijn vader was gevestigd. Vanuit een ooghoek zag ik mijn vader hoofdschuddend uit een raam op de tweede verdieping toekijken.

Een volgende (oorlogs)golf die ik over mij heen kreeg was het voorgenomen huwelijk tussen Beatrix met Claus von Amsberg. Aanvankelijk lieten de reacties mij onverschillig. Ik behoorde niet tot de republikeinse onderstroom in mijn partij en had mijn afkeer van Duitsland al behoorlijk gesublimeerd. Ik haalde mijn schouders op over weer zo’n koninklijke hype. Maar toen ik op een gegeven moment in Het Vrije Volk een foto van de aanstaande bruidegom in Wehrmachtuniform met Todeskopfinsigne zag, sloegen ook bij mij de stoppen door. Niet dat ik mij bij de tegenacties aansloot. Maar vanaf dat moment was ik vastbesloten om de huwelijksplechtigheid in de Amsterdamse raadszaal niet bij te wonen. Hetgeen nogal een daad was voor de voorzitter van de grootste fractie.

De meeste boze reacties hadden betrekking op de locatiekeuze van het sprookjeshuwelijk: Amsterdam. Men noemde dat smakeloos: ausgerechnet in de stad waar de meeste Joodse slachtoffers waren gevallen. Maar daarover viel met het kabinet-Cals-Vondeling niet te praten. Klaus Draus? Zoals de graffiti van de muren schreeuwden? Ik weet niet meer wie het zei (Cals, Vondeling of Biesheuvel), maar het vastberaden standpunt luidde dat ‘een Oranje zich niet door de straat laat verjagen’.

Toen ik een jaar later Kamerlid werd kreeg ik toegang tot de geheime delen van het inmiddels verschenen rapport-Enschedé, over de onlusten in Amsterdam in 1966. Het rapport kostte de toenmalige burgemeester Van Hall de kop, niet vanwege de rookbommen op de 10de maart (de dag van het huwelijk) maar vanwege zijn weinig doortastende optreden tijdens de bouwvakkersrellen op 14 juni. Op het moment dat het gebouw van De Telegraaf werd aangevallen en in brand gestoken hield Van Hall zich onbereikbaar. Hij was in gesprek met zijn hoofdcommissaris…

In een van de geheime hoofdstukken van het rapport, die vertrouwelijk ter visie waren gelegd, stond het verslag van het ambtswoningberaad tussen het prinselijk paar en zes vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap. Ik keek mijn ogen uit toen ik dat las! Uit niets bleek dat ‘de Oranjes’ een gestaalde houding hadden aangenomen tegenover de protesten in de hoofdstad. Het tegendeel was het geval. Ze waren vol begrip en lieten weten zelf liever in Baarn te willen trouwen. Maar daar kon geen sprake van zijn. Het was minister-president Cals die ook binnenskamers verklaarde dat zijn kabinet van ‘geen wijken wist’. Dit was wel heel andere koek dan wij van de RVD hadden gehoord. Natuurlijk kon er niet worden uitgeweid over het vertrouwelijke gesprek op de ambtswoning. Er waren hoge staatsbelangen in het geding. Het ging om de eenheid van de Kroon! En van het regeringsbeleid. Dat suggereerde dat men er alles aan deed de als eigenwijs bekendstaande kroonprinses te sauveren. In werkelijkheid werd ‘de eenheid van de Kroon’ erbij gehaald om het gezicht van de zo ongelukkig opererende bewindslieden te redden. Oranje als een ontsmettingsmiddel voor falende politiek. Een godgeklaagd schandaal.

Ik stelde het probleem in de Kamerfractie aan de orde en vroeg dit geheime hoofdstuk publiek te maken. Daar gingen de zeeën hoog. Ik ontmoette onmiddellijk begrip bij oud-minister Vrolijk, die als journalist zijn leven lang had gestreden voor de openbaarheid van bestuur. Maar ik kreeg de volle laag van Anne Vondeling, die ik nog nooit zo kwaad had gezien. Hoe ik het in mijn hoofd haalde om op openbaarheid aan te dringen? Ik als nieuwkomer in het parlement. Als grasgroen Kamerlid.

Fractievoorzitter Den Uyl wist het even ook niet meer en nam zelf geen stelling in. Ik verloor de stemming met één stem verschil. Gelukkig werd er in die tijd nog niet getwitterd. Het explosieve meningsverschil binnen de PvdA-fractie kwam niet naar buiten.

De discussie rond ‘Het Huwelijk’ viel samen met de heftige turbulentie die de tweede helft van de jaren zestig kenmerkte, niet alleen in Nederland. De hang naar vernieuwing, de opstandigheid tegen heersende elites, de afkeer van de gezapige status quo, de trendbreuk met het verleden waren internationale verschijnselen. Van Berkeley tot Parijs, van Amsterdam tot Praag, van Berlijn tot Mexico klopten nieuwe generaties aan de poorten van het establishment. Amsterdam 1966 was dus geen specifiek Nederlands verschijnsel, ondanks de spruitjeslucht. Parijs ’68 was geen geïsoleerd Frans fenomeen, hoezeer juist daar de verbeelding naar de macht reikte. Wereldwijd protesteerden tienduizenden jongeren tegen de oorlog in Vietnam. Amerika, nog niet zo lang geleden de bevrijder, was nu met Johnson ‘Molenaar’ via Nixon en het Watergateschandaal de as van het kwaad, hoewel ook de Sovjet-Unie na het gewelddadig neerslaan van de Praagse Lente weinig goed meer kon doen.

Maar het was vooral in Duitsland dat het oorlogsverleden en met name ook het naoorlogse verleden ter discussie werd gesteld. Friso Wielenga beschrijft in Schaduwen van de Duitse geschiedenis hoe deze ommekeer zich heeft voltrokken. Jarenlang heerste (ook) bij onze oosterburen een dominante houding van ‘Nichtgenauwissenwollen’. Politici als Franz Josef Strauss eisten voor het Duitse volk, ook al gelet op het Wirtschaftswunder dat Duitsland weer een plek onder de zon bracht, ‘von Auschwitz nicht mehr hören zu wollen’.

Na het Eichmannproces ontstonden heftige debatten over de zogeheten verjaringswetten die telkenmale werden verlengd en uiteindelijk volledig afgeschaft. Volgens Wielenga was het de generatie van ’68 die niet langer genoegen nam met de summiere kennis over het Derde Rijk die haar in het onderwijs ten deel was gevallen. ‘Met hun indringende vragen aan de oudere generatie doorbraken zij taboes, bekritiseerden zij de politieke en maatschappelijke carrières van ex-nazi’s en gaven mede daardoor het generatieconflict van de jaren zestig in Duitsland een specifiek karakter. Jongeren die zich niet de vraag hoefden te stellen naar de eigen schuld en verantwoordelijkheid, verzetten zich tegen de bevangenheid van een groot deel van de oudere generatie en werkten daardoor als katalysator in een reeds op gang gekomen maatschappelijk proces.’ En zo kon het gebeuren dat uitgerekend Duitsland in Europa het grote voorbeeld werd hoe men een onverwerkt verleden kan verwerken en lessen kan trekken uit een dubieuze geschiedenis. De knieval van Willy Brandt bij het monument van Rappaport in 1970 ter nagedachtenis van de opstand in het getto van Warschau symboliseerde deze kentering.

Van een dergelijke kentering was in Nederland in die jaren nog weinig te merken. Alhoewel het boek van Presser een verpletterende indruk had gemaakt leidde dat nog niet tot een bijzondere aandacht voor de Jodenvervolging in het vaderlandse herdenkingsritueel. Pas heel geleidelijk drong het pijnlijke feit door dat het percentage gedeporteerden in Nederland hoger was dan waar ook in West-Europa. Nog altijd werden pijnlijke vragen uit de weg gegaan. In welke mate hadden Nederlandse gezagsdragers gecollaboreerd of, om met Kossmann te spreken, geaccommodeerd? Nederland leek wel lamgeslagen door een opkomend gevoel van schaamte. Misschien verklaart dit de massale steun voor Israël, zeker na de Zesdaagse Oorlog in 1967. Op tal van plaatsen in het land waren pro-Israëldemonstraties. In Amsterdam waren duizenden mensen op de been. Overal verschenen bumperstickers met de tekst ‘Wij staan achter Israël’. Ook werd er op grote schaal gehoor gegeven aan oproepen om bloed af te staan.

Zelf hield ik in die tijd zoveel mogelijk afstand van Joodse zaken. Ik leefde nog steeds in de ban van de lessen van Samkalden, dat ‘wij’ ons juist zo min mogelijk in dat soort vragen moeten mengen. Hij was inmiddels – onder andere door mijn toedoen als fractievoorzitter – burgemeester van Amsterdam geworden, met instemming van de gemeenteraad: een novum bij een kroonbenoeming.

In 1969 brachten president Heinemann en minister van Buitenlandse Zaken Brandt een officieel bezoek aan Amsterdam en werden ontvangen in de ambtswoning van de burgemeester. Voor mij een goede aanleiding om ook van mijn kant een streep onder het verleden te zetten. Door een zware astma-aanval, waarvan ik al in geen jaren last had gehad, was het mij echter fysiek onmogelijk om dit voornemen ook waar te maken. Voer voor psychologen?

-

De jaren zeventig: de grote doorbraak

Tijdens de hoorzitting over de Drie van Breda in de vergaderzaal van de Tweede Kamer (januari 1973) was de spanning te snijden. Bij sprekers en toehoorders liepen de emoties hoog op. Na meer dan een uur ademloos luisteren, terwijl ik mijn emoties wegdrukte, begaf ook mijn pantser het. Het waren met name de sprekers namens de Joodse jongerenorganisaties die mijn laatste restjes weerstand braken. Staal werd porselein, beton werd buigbaar kippengaas. Van het ene moment op het andere voelde ik mij een schildpad zonder schild, een vogel zonder vleugels, een opgerolde egel, weerloos, op zijn rug. Niet dat die jongeren nieuwe dingen vertelden. Integendeel. Alles, hoe verschrikkelijk ook, was mij bekend. Veel had ik zelf meegemaakt. Het leeghalen van de psychiatrische inrichting Het Apeldoornse Bos deed mij denken aan de overval op het Nieuw Israëlitisch Ziekenhuis, toen mijn heldhaftige vader mijn moeder en mij met een gestolen ambulance uit de razzia plukte, met een band met de letters JR om zijn arm. Nee. Juist het feit dat het niet nieuw was greep mij naar de keel. Waarom had ík die verhalen nooit verteld? Waarom had ik gezwegen als het graf? Waarom had ik die herinneringen weggedrukt?

Waarom moesten mijn collega-Kamerleden deze verhalen uit de mond van deze jongeren horen?

Jaren later pas zou ik horen dat een Joodse collega (nota bene een fractiegenoot) tijdens deze hoorzitting zo overstuur is geraakt dat hij kort daarna de politiek moest verlaten en nooit meer is teruggekeerd. Verbazingwekkend dat wij onze emoties toen niet hebben gedeeld.

De hoorzitting, inclusief de daaraan voorafgaande film van Louis van Gasteren, Weet u nu waarom ik huil? (over een door professor Bastiaans met LSD behandelde patiënt met een KZ-syndroom), maakte in het hele land veel emoties los. Eindelijk drong het in brede kring door wat de Holocaust bij slachtoffers teweeg had gebracht. Juist bij diegenen die de verschrikkingen maar amper hadden overleefd.

Ook binnen de Tweede Kamer waren de bordjes nu verhangen. Leek aanvankelijk een ruime meerderheid met de vrijlating in te stemmen, nu was een meerderheid daartegen. Het Kamerdebat kenmerkte zich door een gedragen sfeer. Waardige betogen, verstikte stemmen, bijna fluisterend naar voren gebracht. Zowel door voor- als tegenstanders. Geen enkele interruptie. Dit alles in een ademloze stilte, in de vergaderzaal, maar ook op de publieke tribune, nadat enkele emotievolle schreeuwers waren afgevoerd. Pas toen Van Agt aan zijn verdediging begon, geflankeerd door een zwijgende Biesheuvel, de minister-president, werd het rumoeriger. Ik herinner mij dat op een gegeven moment alle interruptiemicrofoons bezet waren. Dat was ook het moment dat Henk Vredeling, ooit gemarteld in Kamp Amersfoort, mij, trillend van emotie, bij mijn schouder greep en zei: ‘Kom op Ed, we gaan ze een lesje leren!’ en naar voren stoof.

Ik weet nog dat ik mij tijdens het debat ontheemd voelde. Onze fractie had twee woordvoerders in de strijd geworpen: een voorstander, Hein Roethof, en een tegenstander, Joop Voogd. Beiden stegen boven zichzelf uit en hielden indrukwekkende verhalen. Vanzelfsprekend herkende ik mijzelf het meest in het magistrale betoog van Joop Voogd. En toch was er iets wat mij dwarszat: het hele debat stond in het teken van de afweging tussen de grondbeginselen van de rechtsstaat (moeten zelfs deze oorlogsmisdadigers op het eind van hun leven niet een humanitaire behandeling krijgen?) en de kwetsbare gevoelens van de duizenden, zwaar getraumatiseerde oorlogsslachtoffers. Zullen die een vrijlating nu als een nieuwe beproeving ervaren?

Ik koos natuurlijk voor de belangen van de slachtoffers, maar ik vond deze afweging een vals dilemma. Waarom wordt het opkomen voor de gevoelens van slachtoffers afgezet tegen de beginselen van de rechtsstaat? Is het niet juist in overeenstemming met die beginselen dat de gevoelens van slachtoffers erkenning krijgen en bij de eindbeslissing worden meegewogen?