-

Laura Starink

DUITSE WORTELS

Mijn familie, de oorlog en Silezië

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

De auteur ontving voor dit boek een reisbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Copyright © 2013 Laura Starink en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto: De zusjes Lotte en Hanne in 1949 in de tuin van de familie Cibis in Mikulczyce (uit familiebezit)

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Verzorging e-book Suzan Beijer

Kaarten Gerrit van Omme

ISBN 978 90 450 2207 9

e-ISBN 978 90 450 2208 6

NUR 320

www.atlascontact.nl

-

Kaarten

Tot het eind van de Eerste Wereldoorlog lag Silezië in het Duitse Rijk

-

Bij de Vrede van Versailles werden delen van Silezië afgestaan aan de nieuwe republieken Polen en Tsjecho-Slowakije

Silezië in het interbellum

-

Na de Tweede Wereldoorlog verschoof Polen naar het westen; Silezië werd Pools

-

Stamboom

-

Voor Elinor, Inge, Lotte, Hans, Bärbel en Hanne

-

Elinor in 1942, achttien jaar oud

-

1 Vragen

Elinor van Silezië

De dood kwam plotseling. Iedereen schatte mijn moeder altijd tien jaar jonger dan ze was. Ik ook. Op een paar versleten knieën na leek ze kerngezond, maar toen ze vierentachtig werd, wilde ze voor het eerst niet meer op reis. Ze klaagde over moeheid en opeens viel ze flauw in de rij voor de kassa bij de supermarkt. In het ziekenhuis kreeg ze te horen dat ze acute leukemie had en dat de ziekte ongeneeslijk was. Medicijnen sloegen niet aan en na een week werd ze naar huis gestuurd. Het ziekenhuis kon niets meer voor haar doen en wij hadden geen idee wat ons te wachten stond.

Toen ze de zondagmiddag daarop in haar flatje in Hilversum in bed lag, bleek, benauwd, met het zweet op haar voorhoofd, pakte ik haar hand en deed het kippetje: ‘Tu tu żarva, kurka, tu tu tu’. Met dit Slavische aftelrijmpje vermaakte mijn moeder ons toen we klein waren. Een flauwe glimlach trok over haar gezicht. Een uur later blies ze haar laatste adem uit. Vijf volwassen kinderen stonden overdonderd om haar heen. Ze stierf op de verjaardag van haar moeder, haar ziekbed had maar tien dagen geduurd.

Mijn moeder is geboren in Silezië. Dat klinkt romantischer en onschuldiger dan: mijn moeder was Duits. Ze was klein, had bijna zwarte, een tikje scheefstaande ogen, brede jukbeenderen, een grote mond en kort donker haar met pony – toen ze grijs werd verfde ze het roodbruin. Ze had een mooie naam: Eleonora Christina Maria Cibis; een Slavische achternaam, zoals zoveel Duitsers uit de grensstreek met Polen en Tsjecho-Slowakije. Thuis noemden ze haar Elinor.

Toen mijn vader haar vijf jaar na de oorlog uit het Zwitserse Fribourg naar Nederland haalde, werden Duitsers hier nog steeds als de vijand beschouwd. Sterker: ze waren gehaat. Mijn moeder spande zich dan ook in om zo snel en zo accentloos mogelijk Nederlands te leren. Ze zei ‘wijver’ in plaats van ‘vijver’, en ‘mesjien’ in plaats van ‘misschien’, maar ons viel dat niet op. Als vrienden zeiden dat ze konden horen dat mijn moeder Duits was, was ik verbaasd en lichtelijk verbolgen.

De oorlog was bij ons aan tafel geen onderwerp van gesprek. Mijn moeder dacht dat wij er toch niets van zouden begrijpen en ook mijn vader begon er nooit over. Van haar geschiedenis wist ik dus niet veel. Wel werd ik woest als kinderen op school rotopmerkingen maakten over moffen. Dat was ook in mijn jeugd nog reuze in de mode, al kan ik me niet herinneren dat iemand over mijn moeder zelf ooit iets naars heeft gezegd. Toch dacht ik bij die moffengrappen altijd: blijf van mijn moeder af. Maar ik zei het niet, waarschijnlijk vreesde ik toen al dat het een op voorhand verloren strijd zou zijn. De Duitsers waren de oorlog begonnen, ze hadden de verschrikkelijkste misdaden op hun geweten en kennelijk moesten ze daar nog altijd voor boeten. Toen ik tot de jaren van verstand kwam, was ik dan ook stiekem blij dat mijn vader Nederlander was. Stel je voor, dacht ik, dat allebei je ouders Duits zijn. Dat eeuwige Duitse schuldgevoel over de oorlog leek me behoorlijk ingewikkeld.

Toen ik op de middelbare school zat, begon het af en toe te knagen. Wat had mijn familie eigenlijk gedaan of nagelaten in de Tweede Wereldoorlog? Zouden zij ook dat laffe excuus ‘wir haben es nicht gewusst’ gebruiken? Stel dat mijn opa een aanhanger van Hitler was geweest, wat moest ik dan met die wetenschap? En hoe keek mijn moeder, vijftien toen de oorlog begon, nu terug op die tijd? Ik begon vragen te stellen, maar de verhalen bleven vaag. Ik wist niet veel meer dan dat mijn opa godsdienstleraar was geweest op een middelbare school in het Silezische stadje Klausberg. Op de foto zag hij er wat stijfjes en afstandelijk uit. Hij was kaal, droeg een rond brilletje, had een snorretje en flaporen. Mijn oma stond bij ons thuis op de schoorsteenmantel, een mooie vrouw met korte krulletjes en een dromerige blik in de ogen. Ik verbeeldde me dat ze erg treurig keek. Ze is maar vijfenveertig jaar oud geworden.

Dit was wat ik in de loop der tijd wist te achterhalen: Elinor was de oudste van zes kinderen Cibis. Na haar kwamen Inge, Lotte, Hans-Georg, Bärbel en Hanne. Ze groeide op in het verre oosten van Duitsland, aan de grens met Polen. Toen mijn moeder in 1944 na de Arbeitsdienst tuberculose kreeg, mocht ze gaan kuren in Zwitserland. In januari 1945 rolde het Russische front over Silezië heen, de grenzen gingen dicht en Elinor kon niet terug naar huis. Na de oorlog slokte Polen heel Silezië op, de Duitsers werden er met geweld verdreven. Maar de familie Cibis, die in Klausberg haar eigen huis en een flinke lap grond had, wilde niet weg. Toen mijn grootouders kort na de oorlog allebei jong stierven, werd de situatie voor de kinderen geleidelijk aan onhoudbaar. Tot 1950 wisten ze hun bestaan in Polen te rekken, maar daarna verhuisden ze naar Kervenheim, niet ver van de Nederlandse grens. Ook mijn moeder vertrok in 1950 uit Zwitserland, om in Nijmegen te trouwen met mijn vader. Na zes jaar zag ze haar broer en zussen voor het eerst terug.

Al kende ik zo langzamerhand de grote lijnen van haar verhaal, ik wilde met eigen ogen zien waar mijn moeder vandaan kwam. Toen de Berlijnse Muur viel, was Polen niet langer communistisch en moeilijk bereikbaar en had mijn moeder geen argument meer om mijn verzoek af te wijzen. Dit was mijn kans om de gaten in de verhalen op te vullen. In 1994 kochten we een vliegticket naar Kraków en reden vandaar naar het kolengebied rondom Katowice. Een vrolijke reis werd het niet, wel een dierbare. Ik nam de gesprekken met mijn moeder op. Na de reis belandden de cassettebandjes in een la. De rest van de geschiedenis komt nog wel een keer, dacht ik toen, en ging door met mijn eigen leven.

De tocht had Elinor aangegrepen. Ze ging over Silezië lezen en begon zelfs aan een schrift met herinneringen. Dat gaf ze al na een paar bladzijden weer op, ze was geen schrijver. IJverig typte ze de brieven over die haar zus Lotte haar na de oorlog vanuit Polen naar Zwitserland stuurde. Ze was een geordend mens en had ze allemaal bewaard. Later ging ze nog twee keer terug naar Silezië met haar broer en zussen. Daarmee was het verleden voor haar klaar.

Op mijn moeders begrafenis kwam de hele familie aanzetten. Mijn zoon schrok toen tante Bärbel binnenkwam en dacht heel even dat oma was herrezen. Dezelfde grote mond, de lach, de scheve ogen, het roodbruine haar, de brede jukbeenderen. Vier familieleden namen tijdens het ritueel in de prachtige aula van Dudok het woord. Ze waren zenuwachtig, in Duitsland zijn begrafenissen nog steeds een zaak van priesters en prelaten. Het is ongebruikelijk dat de familie ook iets mag zeggen. Ze waren ontroerd. De zeventigjarige Bärbel citeerde met een zwaar accent Beertje Pippeloentje van Annie M.G. Schmidt, dat mijn vader haar geleerd had toen ze een pubermeisje was in Kervenheim. Ook ik sprak een paar woorden en vertelde wat over haar geschiedenis. Na afloop kwamen vriendinnen van Elinor naar me toe. ‘Dat wisten we allemaal niet,’ zeiden ze verbaasd, ‘daar heeft ze altijd over gezwegen.’

Mijn moeder en haar broer en zussen behoren tot de Duitse generatie die geen schuld heeft aan de oorlog, maar er wel door is getekend. Ze waren te jong om er verantwoordelijk voor te zijn, maar zijn er wel voor de rest van hun leven mee opgezadeld. Ze zijn verdreven uit hun huizen, maar mochten zich daarover niet beklagen, dus hielden ze hun mond en pakten aan. Ze leerden een beroep en stichtten een gezin. Onder de oorlog was een streep gezet.

Sinds de dood van mijn moeder ben ik voor de familie een soort Ersatz Elinor. Bij verjaardagen schuif ik aan. Mijn oom en tantes vinden het leuk dat ik haar plaats inneem en zo garant sta voor de band met Holland. Voor mij had het herstelde contact nog een ander doel: ik had spijt dat ik de cassettebandjes in een la had gegooid en mijn onderzoek niet had voortgezet. Nu Elinor dood is, realiseer ik me dat haar vijf Geschwister, zoals broers en zussen in een mooi Duits verzamelwoord heten, de enigen zijn die nog antwoord kunnen geven op mijn vragen. Een voor een ga ik ze af. Ook zij hebben lange tijd gezwegen en ze vertellen me veel. Ik ben verrast over hun vertrouwen, zij verbazen zich over mijn belangstelling, die ze van hun eigen kinderen nog niet hebben ondervonden. Geleidelijk aan rijst hun jeugd voor me op.

Wat maakt het verhaal van een gewoon Duits leraarsgezin aan de rand van het Derde Rijk de moeite van het optekenen waard? Over de Tweede Wereldoorlog zijn zoveel grotere en belangrijkere verhalen verteld. De geschiedenis van de familie Cibis is voor mij geen treurzang over Heimatvertriebenen, de verzamelterm voor de miljoenen Duitsers die na de oorlog hun land moesten verlaten. Mijn familie is niet van de klaaglijke soort, ze hebben nooit terug willen keren naar hun geboortegrond. Heimat betekent voor hen familie en gedeelde jeugdherinneringen.

Eerst was ik vooral geïnteresseerd in de vraag hoe mijn familie zich had gedragen in de nazitijd. Wat deed mijn moeder bij de Hitlerjugend en de Arbeitsdienst? Was mijn opa inderdaad kritisch over het regime, zoals mijn moeder zei? Maar hoe dieper ik groef, hoe duidelijker me werd dat voor mijn familie, in die stille uithoek van het Rijk, de oorlog eigenlijk pas goed begon toen voor ons de vrede in aantocht was. Mijn oma stierf van uitputting nadat ze op de vlucht was geslagen voor het Rode Leger. Mijn opa bezweek kort daarna aan de tuberculose en moest zijn kinderen zonder middelen van bestaan achterlaten in Polen, waar de Duitsers werden gehaat. Mijn moeder hoorde in Zwitserland pas maanden later dat haar ouders dood en begraven waren. Haar zus Inge zag kans uit West-Duitsland met een veewagentransport dwars door de Russische linies naar huis terug te keren. En haar zus Lotte moest als meisje van zeventien voor de Russen dwangarbeid verrichten in Auschwitz.

Het woord is gevallen. Klausberg ligt maar zestig kilometer van Auschwitz, een wetenschap die me bij het schrijven van dit boek vaak parten speelde. Alles verbleekt immers bij de gruwel die daar, bij mijn moeder om de hoek, heeft plaatsgevonden. Al ben ik maar een halve Duitser, ook bij mij knaagt iets, waartegen niet is op te boksen. Wat de Duitsers op hun geweten hebben, overschaduwt alles. Dat klopt, maar geschiedenis is meer dan schuld en boete. Om te begrijpen wat er in die jaren precies in Silezië is gebeurd, wil ik weten wat mijn familie heeft meegemaakt. Dit is het verhaal van gewone mensen die niet trots mochten zijn op hun verleden, maar wel iets te vertellen hebben.

Het land van Rübezahl

Toen ik klein was, vertelde mijn moeder verhalen over Rübezahl, de legendarische geest naar wie het Silezische Reuzengebergte is vernoemd. De Rapenteller is een eeuwenoude reus die in de aarde woont en elke gedaante kan aannemen die hij wil. Volgens de legende dwingt een prinses hem eindeloos rapen te tellen om te voorkomen dat ze met hem moet trouwen. Mijn moeder zong Duitse liedjes als ‘Weisst du wieviel Sterne stehen an dem blauen Himmelszelt?’ en ‘Hoppe, hoppe, Reiter, wenn er fällt dann schreit er.’ Vaag herinner ik me van vroeger ook een droevig lied over een lieveheersbeestje wiens huisje in brand staat. Ik zoek en vind het oude volksliedje ‘Maikäfer flieg!/ Der Vater ist im Krieg/ Die Mutter ist im Pommerland/ Und Pommerland ist abgebrannt.‘ Het is een beroemd liedje uit de Dertigjarige Oorlog (1618-1648), die verre voorloper van de twee wereldoorlogen die ook toen al om Duitsland draaide. Voor elke nieuwe Duitse oorlog werd de tekst van het liedje opgepoetst en aangepast.

Soms zong Elinor dat Slavische kinderrijmpje over een kippetje (kurka) met vijf kuikentjes. Ik verstond er niks van, maar ik kan het nog steeds fonetisch opzeggen. Mijn moeder opende mijn hand en liet het kippetje er met haar wijsvinger graankorrels uit pikken. ‘Tu tu żarva, kurka, tu tu tu.’ Het kippetje deelde de graankorrels aan haar kroost uit. Elinor telde de kuikentjes af op mijn vingers. ‘Temu dala, temu też’ (die gaf ze en die ook, die gaf ze een luis en die een vlo). Bij mijn duim aangekomen, liet ze het laatste ondeugende kuikentje er met een ritselend frrrrrr vandoor gaan en dan moest ik lachen.

We hadden familie in Keulen en Kervenheim, ooms, tantes, oudtantes, neven en nichten. In Keulen gingen we al jong zonder ouders logeren. Alles was daar anders: we aten harde witte broodjes met Pflaumenmus en Kwark Klöse en dronken Ovomaltine en Kinderkaffee. We gingen met de tram en voerden de herten in het Stadtwald. We vergaapten ons aan de grote zwartgeblakerde dom die oprees aan de Rijn en bezochten het Kasperletheater, waar de poppenkastpoppen plat Kölsch spraken dat verdomd veel op Nederlands leek. Mijn broers en ik zijn niet tweetalig opgevoed, dus we moesten ons met handen en voeten verstaanbaar maken. Die logeerpartijen waren altijd spannend.

In Kervenheim, een dorp bij het bedevaartsoord Kevelaer, woonden twee ongetrouwde oudtantes met mijn overgrootmoeder Josefa. Tante Christel en tante Angela waren zussen van mijn opa Georg Cibis. Ik wist dat ze met hun moeder voor de Russen uit Silezië waren gevlucht. Om onduidelijke redenen woonde daar ook mijn tante Hanne, de jongste zus van mijn moeder, die twintig jaar met haar scheelde. Voor mij was ze een opgeschoten schoolmeisje met kniekousen, lange vlechten en witte strikken in het haar.

Een van mijn vroegste kinderherinneringen is uit Kervenheim. Ik was vier jaar en mijn broer en ik waren bruidskinderen op het huwelijk van mijn moeders zus Lotte, dat gevierd werd bij de twee oudtantes. Ik droeg een wit jurkje, handschoentjes en bloemetjes in het haar, mijn oudere broer Misja een donkerblauw fluwelen pakje met korte broek. Er was taart, heel veel taart in het vreemd ruikende huis van de tantes. Na de trouwpartij kreeg ik de mazelen en bleef alleen in Kervenheim achter. Ik zie me liggen onder een groot wit donzen dekbed – die bestonden toen nog niet in Nederland en ze deden denken aan het sprookje van vrouw Holle. De zon scheen en buiten in een wei met paarse pinksterbloemen ging een dik werkpaard op zijn rug door het gras liggen rollen. Ik weet nog dat ik dacht: dat doen onze paarden niet.

Tante Christel was onderwijzeres en had een ambtswoning die aan de school was vastgebouwd. Tussen het huis en de school liep, boven een galerij, een tientallen meters lange zolder die enorm tot onze verbeelding sprak. Daar renden we rond, speelden verstoppertje en doken in oude klerenkasten en muffig ruikende dekenkisten. Het was een schatkamer met versleten speelgoed, rieten manden, kartonnen dozen, oude kranten en heel veel stof, dat neerdwarrelde in de zonnebanen die door de schuine dakramen vielen. Onze vakanties liepen niet gelijk met die van de Duitse scholieren. Als wij kwamen logeren, speelden zij in de pauze op het schoolplein. Dan trokken wij de voordeur open, scholden ze uit en smeten hem voor de neus van de aanstormende boze Duitsertjes weer dicht.

Tante Christel was een strenge vrouw met priemende ogen, een grote neus en een knot. Ze had een harde stem. Ik moet een jaar of zeven geweest zijn toen we eens op bezoek waren in Kervenheim. Hanne werd met mij uit wandelen gestuurd. We zwaaiden naar tante Christel, die boven voor het keukenraam stond, en ik trok vrolijk een lange neus naar haar. Dat had ik beter kunnen laten. Toen we terugkwamen bleek ze nog steeds ziedend over die respectloze grap en moest ik naar mijn slaapkamer. Hanne kwam mij uitleggen dat ik mijn excuses moest aanbieden. Ik begreep er niks van. Nog zie ik de boze ogen van tante Christel. Ik was bang en verstond geen woord van haar bijtende Duits. Het klinkt als een cliché, maar juist van haar werd in de familie verteld dat ze lid was geweest van de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei.

Haar zus Angela was een verhaal apart. Ze zat onder de plak bij Christel, die het geld verdiende. Ze had reuma en liep in een hoek van negentig graden, maar vooral had Angela smetvrees, al kende ik dat woord toen nog niet. Ze liep de hele dag rond met papieren zakdoekjes en poetste alle deurklinken vóór en na het aanraken, wat ik heel griezelig vond. Dan was er nog mijn overgrootmoeder. Josefa Schatka was diep in de negentig, graatmager, droeg een lange donkerbruine knoopjesjurk en een grote bril. De laatste jaren lag ze alleen nog maar als opgebaard op een hoog bed, bijna blind en doof. Ik moest op de rand van dat bed gaan zitten, hard schreeuwen en haar magere hand met bruine vlekken vasthouden. Als ze haar mond opendeed, weerklonk er een donker gerochel dat leek op te stijgen vanuit het graf. Dit kwam voor mij aardig in de buurt van de dood.

Toen ik ouder werd, verwaterden mijn contacten met de Duitse familie. Mijn overgrootmoeder en oudtantes stierven, mijn oom en tantes werden oud, neven en nichten groeiden op. Ik zag ze nauwelijks meer. Maar voor mijn moeder werd haar familie in Keulen, Münster en Hagen met het klimmen der jaren steeds belangrijker. Haar huwelijk was inmiddels op de klippen gelopen, de vijf kinderen waren de deur uit. Geen verjaardag in Duitsland werd overgeslagen.

Twee maanden voor mijn moeders dood kwamen haar twee jongste zussen Bärbel en Hanne op bezoek. Vergeefs probeerde ik ze in te zetten om mijn moeder te overreden te verhuizen naar een aanleunwoning met een lift. Ze was slecht ter been en moest voor haar flat vier trappen op. Ze was moe. Maar ze bleef tegenstribbelen. ‘Oude bomen moet je niet verplanten,’ waarschuwde Hanne, die arts is. Toen Elinor in het ziekenhuis te horen kreeg dat het einde naderde was het eerste wat ze zei: ‘Dan hoef ik godzijdank niet meer te verhuizen.’

Mijn moeder is me lief, maar hoe meer ik over haar ontdek, des te meer realiseer ik me hoe weinig ik over haar wist. Toch lijk ik op haar en ik herken bepaalde karaktertrekken: ook ik ben direct, ongeduldig en eigenwijs. Ik heb me vaak afgevraagd wat ik in haar plaats had gedaan in de oorlog. Toen mijn moeder naar adem happend in het ziekenhuis lag, zei ik tegen haar: ‘Weet je nog, onze reis naar Silezië?’ Uit de grond van haar hart zei ze: ‘O, schei uit, die vréselijke reis!’ Ik had het zelf kunnen zeggen.

Terug naar Klausberg

In mijn kinderlijke Rübezahl-fantasie kwam mijn moeder uit een lieflijk dorpje in een groen glooiend landschap ver hiervandaan. Dat viel tegen. Toen we in 1994 samen naar de Heimat reisden, bleek Klausberg, dat inmiddels Mikulczyce (spreek uit Mikoeltsjitse) heet, een lelijk, vervallen mijnwerkersstadje zonder hart. Rondom stonden de verroeste mijnschachten van de eens fameuze Abwehrgrube en de Ludwigsglückgrube. Dit is de kolenpot van Kattowitz, het Roergebied van Opper-Silezië. Bovenaards is het hier vies en arm, maar onder de grond strekken zich kilometers en kilometers verborgen bodemschatten uit, steenkool, ijzererts en tin. De industrie is in de negentiende eeuw door Duitse baronnen en grootgrondbezitters tot bloei gebracht. Dat heeft Silezië tot een felbegeerd stuk grond gemaakt.

Toen wij in Silezië rondliepen werkten de mijnen in Mikulczyce nog, maar de steenkool bracht niet veel meer op. Al was het toen alweer vijf jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel, over mijn moeders geboorteplaats hing nog steeds de communistische grauwsluier. De huizen waren verveloos, tussen de rails van het oude trammetje op de hoofdstraat groeiden gras en onkruid. Overal hing de geur van het Oostblok.

De Poolse winkels lagen vol met onaantrekkelijke producten, etalages waren leeg en kaal, fletse reclameborden hadden geen benul van aanprijzen. Op het gemeentehuisje met zijn fraaie klokkentoren waren de weggebikte letters Rathaus nog net te lezen. Zoals de Duitsers in de nazitijd radicaal elk teken van Pools leven weg hebben gepoetst, werd na de oorlog van Poolse hogerhand bevolen alle Duitse opschriften uit het straatbeeld te verwijderen. In het raadhuis zit nu een polikliniek: Mikulczyce bestaat niet meer als zelfstandige gemeente, maar is een buitenwijk geworden van de stad Zabrze, die in 1915 ter ere van de Pruisische veldmaarschalk en latere rijkspresident Hindenburg werd genoemd. In Hindenburg ging mijn moeder naar het lyceum.

Elinor ging met tegenzin mee naar de Heimat. Voor haar zat Silezië achter slot en grendel en dat wilde ze eigenlijk zo laten. Vijf dagen trokken we door het land van haar jeugd en ik vroeg haar het hemd van het lijf. Op de band hoor je haar stemmingswisselingen, soms vrolijk, soms ernstig, soms klinkt er irritatie in haar stem: ‘Hou nou eens op met die vragen. Ik wéét het niet meer.’ Vaak zegt ze ook: ‘Dat snap jij niet, dat kan ik je niet uitleggen.’

Het was vreemd voor mijn moeder om hier na een half mensenleven weer rond te lopen. De stenen stonden er nog, de huizen, de winkels, de kerk, de school van haar vader, maar haar moedertaal was eruit verdwenen; het Duits is voorgoed verstomd. Elinor voelde zich een kat in een vreemd pakhuis. Ze was twintig toen ze in de zomer van 1944 met tuberculose naar een sanatorium in Zwitserland vertrok. Haar vader was zelf nog maar half hersteld van tbc en ook haar moeder kampte sinds de geboorte van haar laatste dochter Hanne al maanden met een slechte gezondheid. Als oudste kind liet Elinor haar familie achter in een oorlog waar maar geen einde aan leek te komen. Dat moet voor haar een griezelig gevoel zijn geweest. Ze kon toen niet voorzien dat het vijftig jaar zou duren voor ze terug zou keren. Nu liep ze er rond met haar dochter, die twee keer zo oud was als zij bij haar vertrek. Een dochter die de oorlog niet had meegemaakt maar zat met ongemakkelijke vragen. Waar moest je beginnen, wat moest je vertellen?

Het verwaarloosde Mikulczyce klopte niet met het beeld dat Elinor in haar hoofd had. In haar herinnering was Klausberg mooier, maar ze besefte dat dat de romantische vertekening was die hoorde bij een gelukkige jeugd in een veilig gezin. ‘Provinciaals is het hier altijd geweest, maar het zag er verzorgd en vriendelijk uit,’ zei ze. ‘Het stadje is nu zo vervallen. Alles is schäbig.’ Mijn moeder is geboren in een huurhuis in de Waldstrasse, maar daar weet ze niets meer van. Toen ze twee was, kocht haar vader een eigen huis aan de Tarnowitzerstrasse, ongetwijfeld met geld van de erfenis van zijn vrouw, die uit een bemiddelde boerenfamilie kwam. In het muffige zwarte kartonnen koffertje met familiepapieren dat mijn tantes in 1950 uit Silezië hebben meegenomen zitten de bewijsstukken. Opa kocht het huis voor elfduizend Reichsmark van een oud Pools echtpaar, August en Marie Schodrock. Zesduizend mark moest hij direct betalen, voor de rest sloot hij een hypotheek af bij de Deutschland Bauspar-Aktiengesellschaft für Stadt und Land in Berlijn.

Volgens het koopcontract mochten de Polen tot aan hun dood voor zeven mark huur per maand op de eerste verdieping blijven wonen. Mijn moeder kon zich de Schodrocks nog wel herinneren. De oude mevrouw Schodrock nam haar als klein kind eens op schoot, keek haar lang in de ogen en zei: ‘Dit kind zal niet oud worden.’ Mijn moeder schrok niet eens en had het voor kennisgeving aangenomen. Na de dood van de vroegere eigenaars woonde op zolder een vrijgezel, Alois Stavinoga, die treinmachinist was. En later ook nog een Duits echtpaar. ‘We hebben eigenlijk altijd onderhuurders gehad,’ zei Elinor. Kennelijk hadden mijn grootouders in de jaren van de depressie die paar extra centen hard nodig.

Opa maakte veel werk van zijn nieuwe bezit aan de Tarnowitzerstrasse, die nu de Tarnopolskastraat heet. Hij liet een etage op het huis bouwen en elektriciteit, waterafvoer en riolering aanleggen. Bij het huis zat een groot stuk grond, waar hij zijn hele ziel en zaligheid in kwijt kon. Opa droomde ervan later voor elk van zijn zes kinderen op zijn grond een eigen huis te laten bouwen.

De Tarnowitzerstrasse vond mijn moeder snel terug, maar het was even zoeken naar het doodlopende steegje waar het huis van haar jeugd stond. De steeg is inmiddels doorgebroken. Vlak na de oorlog werd hij omgedoopt tot de Ulica Bolesława Bieruta, de Bierutstraat, naar de stalinist en eerste communistische president van Polen. Nu heet het straatje de Ulica Skošna, de Schuine Straat.

Mijn moeders ouderlijk huis bleek een groot haveloos vierkant geval in een tuin met een schuur. De muren zijn grijs geplamuurd, de ramen vuil, het hek is verveloos. Elinor reageerde ontzet. ‘Wat ziet het er afschuwelijk uit!’ Ze wees op de tuin met de kippenren. ‘Daar was een grote poort en daarachter begonnen de velden, overal velden. Die waren van ons. Er was een beekje, we speelden de hele dag in de tuin en in de schuren.’ Ze wees en wees. Hier was de moestuin, daar de boomgaard, met een vijver, daar stonden de acacia’s, twee hebben ze er gekapt. ‘Jezus, wat ziet de schuur eruit!’ Daar was de duiventil van haar broer Hans, onder het dak. Het was pijnlijk voor haar dat het huis zo verwaarloosd was, terwijl haar vader er zoveel energie in had gestoken. Toen de Russen kwamen, waren veel Duitsers naar het westen gevlucht, maar opa wilde koste wat het kost in Klausberg blijven. Volgens mijn moeder was hij niet zo’n patriot. ‘Hij dacht: in het westen belanden we in een of ander vluchtelingenkamp en dan moet ik weer helemaal opnieuw beginnen. Daar had hij de kracht niet toe.’ Teleurgesteld zei Elinor: ‘Ooit was ons huis het leukste van het straatje. Nu is het het lelijkste en smerigste.’ Ze vond het deprimerend.

Ik wilde aanbellen, maar mijn moeder schrok ervoor terug. Ik drong aan, we waren tenslotte niet voor niks helemaal hierheen gereisd. Een Poolse vrouw met kort roodgeverfd haar deed open. Ik legde haar uit waarvoor we gekomen waren en ze nodigde ons gastvrij uit. Bij binnenkomst sloeg mijn moeder haar handen voor haar mond. Wat een armoe! Veinzen is nooit haar sterkste kant geweest. Ik schaamde me dood.

De Poolse ging koffiezetten, wat mijn moeder de gelegenheid gaf even tot zichzelf te komen. Ze was van streek, ze voelde zich duidelijk niet op haar gemak. Opgeprikt dronken we een kopje koffie bij de vrouw, die geen woord Duits sprak. Elinor wierp een snelle blik in de kamers waar ze was opgegroeid. De inrichting was simpel, een ratjetoe aan goedkope meubels: een bedbank, een wandmeubel met glazen deurtjes, fotolijstjes, een tafel met een plastic tafelkleed, een kruisbeeld aan de muur. De conversatie was beperkt en mijn moeder hield het niet lang uit. Toen we weggingen, plukte de aardige Poolse in de tuin grote witte pioenen voor ons, om op het graf van mijn grootvader te leggen. Pioenen uit zijn eigen tuin.

We hebben het graf niet kunnen vinden. Lang dwaalden we over het Josefskerkhof van Mikulczyce, achter het spoor. Hier ergens zou Georg moeten liggen. Hij werd maar achtenvijftig en stierf in 1947. Zijn vrouw Martha was hem twee jaar eerder al voorgegaan, maar is begraven in haar geboortedorp Zobten. Het moet mijn grootouders op hun sterfbed zwaar te moede zijn geweest: ze lieten hun kinderen zonder inkomen achter in een vijandig land. We wandelden tussen de bomen en het hoge gras. Het miezerde. Mijn moeder was verdrietig en voelde zich verloren. Ze heeft haar ouders niet zelf kunnen begraven. Veel Duitse graven zijn in de Poolse tijd geruimd en misschien is toen ook mijn opa’s graf verdwenen. We gaven het op en legden de pioenen uit mijn opa’s tuin bij een rijtje witte oorlogskruisen voor Duitse soldaten. Mijn moeders eerste vriendje Ottl ligt er niet bij. Hij ligt waarschijnlijk in een naamloos graf ergens in Italië. Toen hij sneuvelde was hij tweeëntwintig. Hij kon prachtig pianospelen.

-

2 De oorlog begint

De zender van Gleiwitz

Het uitbreken van de oorlog kon mijn moeder zich nog precies herinneren. Ze was toen vijftien. In het album dat ze later maakte met de schaarse foto’s die bewaard zijn gebleven vind ik een klassenfoto uit 1937 van het lyceum in Hindenburg. Elinor was in die jaren een mager meisje met donker haar, opzij gekamd met een scheiding. Ze had geen vlechten, maar een moderne Bubikopf, het korte jongenskapsel dat sinds de jaren twintig in de mode was. Ze droeg een hooggesloten jurk met kleine ruitjes.

Op 1 september 1939 kwam de Wehrmacht Klausberg binnenmarcheren. Ze trokken naar het sportveld. Het was een spannende gebeurtenis in het saaie stadje. ‘Wij kinderen renden erachteraan,’ vertelde mijn moeder. ‘Een hoge piet hield een speech. Hij zei dat de Polen ons de oorlog hadden verklaard, ze hadden onze grondrechten geschonden. Toen schoten ze een groene lichtkogel af. Ik dacht: Jezus, het is oorlog, en rende naar huis om het papa te vertellen. Mijn vader schrok zich dood en ging meteen aan de radio zitten.’

Hitler viel Polen binnen na tientallen grensincidenten, die als alibi moesten dienen voor zijn veroveringsplannen in het oosten. Een van de meest bizarre speelde zich af onder de neus van mijn moeder, bij de radiozendmast van het grensstadje Gleiwitz, nog geen vijftien kilometer van haar geboortestad. Poolse opstandelingen bezetten op 31 augustus om acht uur ’s avonds de Duitse radiozendmast in een buitenwijk van de stad. Ze onderbraken de uitzending van de Reichssender Breslau. Door de ether klonk in Duits en Pools: ‘Achtung! Hier ist Gleiwitz. Der Sender befindet sich in Polnischer Hand. Die Stunde der Freiheit ist gekommen. Hoch lebe Polen!’ In werkelijkheid was de overval in scène gezet in opdracht van Reinhard Heydrich, de baas van Hitlers Sicherheitsdienst. De uitvoering was in handen van het elitekorps van de SS (Schutzstaffel) en de Gestapo (Geheime Staatspolizei).

Gleiwitz heet inmiddels Gliwice en de zendmast is nu een museum. Het is een mooie 111 meter hoge Eiffeltoren van hout, die ’s avonds uitbundig wordt verlicht. Conservator Krystyna Goczał (‘Vroeger heette mijn familie gewoon Gottschalk’) wacht op een groep Duitse toeristen. Ze werkt hier nog geen jaar, maar ze is trots op haar museum en heeft grootse plannen voor een nieuwe tentoonstelling met spetterende geluidseffecten. ‘Alles is hier nog precies zo als het was. De oude techniek is helemaal intact.’

Goczał toont de studioruimte met grijsmetalen schakelkasten, waar met elektriciteitsdraad verbonden pluggen telefonische verbinding moesten maken met de buitenwereld. Er staat nog zo’n mooi antiek radiotoestel met zwartglazen scherm waarop de namen prijken van steden als Berlijn, Moskou, Rome, Londen, Breslau, Kattowitz en Hilversum. Door aan de knop te draaien glijdt een wijzer langs de steden en zoekt de bijpassende radiofrequenties op. Dit venster op een wereld vol krakende vreemde talen was in het televisie- en computerloze tijdperk een opwindende ervaring. Maar in de nazitijd was het contact met de buitenwereld beperkt tot de Volksempfänger met Duitse propaganda. Op tafel staat de simpele microfoon waarmee het bewijs van de Poolse brutaliteit op 1 september 1939 de ether in werd gestuurd. ‘Dit museum is een symbool voor het begin van de Tweede Wereldoorlog,’ zegt Goczał. ‘Als propaganda heeft het uitstekend gewerkt, maar technisch gesproken was de operatie een mislukking.’

De conservator zet in het lege filmzaaltje de film Uwaga! Tu Gliwice! (Achtung! Hier Gleiwitz!) op, waarin de geheime operatie van de SS in dramatische zwart-witbeelden wordt nagespeeld. Vijf onrustige SS’ers in hemdsmouwen zitten in een kamer van het chique hotel Haus Oberschlesien in Gleiwitz te roken, te drinken en te kaarten. SS-Sturmbannführer Alfred Naujocks zegt: ‘Vanaf nu gedragen jullie je als Polen!’

Scènewisseling: Reinhard Heydrich loopt in Berlijn zijn werkkamer binnen, blijft even peinzend voor het portret van Hitler staan en zet zijn pet af. Aan de muur hangt een enorme vlag met hakenkruis. De telefoon gaat. Heydrich luistert en zegt: ‘Jawohl, mein Führer!’ Hij slaat zijn hakken tegen elkaar. Dan rinkelt in Haus Oberschlesien de telefoon. Naujocks neemt op en hoort de geheime code: ‘Grossmutter ist gestorben!’ Dat is het signaal voor de SS’ers dat hun actie kan beginnen.

In Silezië heerste geen Kriegsbegeisterung, geen enthousiasme voor de oorlog, verduidelijkt de commentator in de film. Met deze ‘Poolse provocatie’ moesten de geesten rijp worden gemaakt voor de inval in Polen. De SS’ers rijden naar de zender, dringen het gebouw binnen en bedreigen de drie onwillige Duitse medewerkers, die pas een halfuur eerder van het toneelstukje op de hoogte zijn gesteld. Maar Naujocks heeft zich vergist. De echte radiostudio staat vier kilometer verderop, in de Rundfunkstrasse. Het gebouw van de zendmast is helemaal niet geschikt voor uitzendingen. Er ontstaat paniek bij de mannen. Ze schieten in de lucht en schreeuwen tegen de medewerkers, die de Gewittermikrofon tevoorschijn halen, bedoeld om de bevolking te waarschuwen bij naderend onweer. Zo lukt het ze toch nog in te breken in de uitzending. Even later weerklinken de eerste negen woorden van hun boodschap aan de Duitse natie, daarna wordt de verbinding verbroken. Of hier sprake is geweest van een technisch mankement of van sabotage door de Duitse medewerkers die deze leugenpraat te ver vonden gaan is nooit vastgesteld.

Terwijl de ‘opstandelingen’ binnen aan het werk zijn, leggen agenten van de Gestapo een gedrogeerde Silezisch-Poolse handelsreiziger in landbouwmachines in de hal van het gebouw. In de film wordt deze Franciszek Honiok, die een dag eerder in een dorp in de buurt gevangen was genomen, ter plekke doodgeschoten. Hij moet dienen als bewijs dat hier sprake is van een Poolse overval. Terug in Haus Oberschlesien belt Naujocks zijn baas: ‘Das Begräbnis hat stattgefunden!‘ Heydrich schreeuwt woedend in de hoorn: ‘Nichts hat stattgefunden! Nichts war zu hören! Scheisse!’

De overval op de zender van Gleiwitz was volgens Goczał niet meer dan een voetnoot in de geschiedenis. ‘De dagen daarna waren zoveel dramatischer dat we hier ook weer niet al te veel belang aan moeten hechten.’ Als Naujocks bij de processen in Neurenberg niets had verteld over die avond in Gleiwitz, had niemand geweten wat zich hier had afgespeeld. De half mislukte actie komt behoorlijk primitief over. Dit soort toneelstukjes is nodig, zegt de Britse historicus en Europakenner Norman Davies in de film in vlekkeloos Pools, omdat landen nu eenmaal nooit te boek willen staan als agressors. Het is altijd de ander die begonnen is. De Britten en de Fransen hebben de schermutseling in Gleiwitz nooit serieus genomen, maar toch zaaide de propaganda over de grensincidenten twijfel over de vraag wie nu eigenlijk precies wie had uitgelokt. Dat heeft ertoe geleid dat Engeland en Frankrijk op 3 september Hitler wel de oorlog verklaarden, maar niet direct in actie kwamen.

Zo heeft de amateuristische stunt van Sturmbannführer Naujocks wel degelijk effect gehad. Om halfelf ’s avonds nam de Reichsrundfunk in Berlijn het nieuws over. De volgende morgen schreeuwde de nazikrant Völkische Beobachter: ‘Der unerhörte Bandenüberfall auf den Sender Gleiwitz.’ En de Oberschlesische Wanderer noemde de overval ‘het signaal tot een algehele aanval van Poolse opstandelingen op Duits gebied’. De Polen hadden nog op twee andere plekken de Duitse grens overschreden, meldde de krant, die dit ‘onverdraaglijk voor een grootmacht’ noemde. Wie de grootmoedige vredelievende voorstellen van de Führer afwijst, ‘pleegt bewuste sabotage jegens de wereldvrede’. Voor de Oberschlesische Wanderer was er maar één conclusie mogelijk: ‘Polen wil oorlog.’

Diezelfde dag verklaarde Hitler in de Berlijnse Rijksdag Polen de oorlog in een warrige toespraak, die meer dan een halfuur duurde en voortdurend werd onderbroken door applaus en gejuich van de afgevaardigden. Je kunt die oorlogsverklaring zo opzoeken op YouTube en ze is fascinerend om te horen. De echte casus belli was voor Hitler natuurlijk niet het toneelstukje in Gleiwitz, dat waren de stukgelopen onderhandelingen met Polen over de vrijstaat Gdańsk. Sinds de Vrede van Versailles was de stad, tot groot ongenoegen van Duitsland, een onafhankelijke enclave in de Poolse corridor naar de Oostzee. ‘Danzig wás en ís een Duitse stad,’ zo begon de Führer zijn historische rede. ‘Ik wil de Duitse grenzen eens en voor altijd bevrijden van het element van onzekerheid, van de atmosfeer van eeuwige burgeroorlog. Ik wil ervoor zorgen dat de vrede aan de grenzen in het oosten geen andere is dan die wij aan onze andere grenzen kennen.’ Daar zullen weinig Sileziërs het mee oneens zijn geweest.

In zijn toespraak maakte Hitler gewag van maar liefst veertig grensincidenten in de voorgaande nacht, waaronder drie zeer ernstige. Eén daarvan was Gleiwitz. ‘Polen heeft vannacht ook op ons eigen territorium met reguliere soldaten geschoten,’ sprak Hitler tot de afgevaardigden. ‘Sinds 5.45 uur wordt nu teruggeschoten.’ De Rijksdag nam unaniem een wet aan waarin Danzig weer bij het Duitse Rijk werd ingelijfd. Mijn opa zal de toespraak van Hitler vast op de radio hebben gehoord.

Voor beelden van de schietpartijen waren de Duitsers in die tijd aangewezen op de Wochenschau, het weekoverzicht in de bioscoop. Mijn moeder ging zelden naar de film, haar vader vond het flauwekul. Ook de Wochenschau van die week is op YouTube te vinden. Was Elinor toen toevallig wel naar de bioscoop gegaan, dan had ze beelden gezien van huilende vrouwen en kinderen bij de begrafenis van een door Polenhand omgekomen SA-man in Danzig. En van de bestorming van het door de Polen bezette postkantoor in de stad, door Günter Grass beschreven in Die Blechtrommel. Duizenden Volksduitsers, zegt de commentator van de Wochenschau, zijn uit Polen naar Duitsland gevlucht voor ‘Polnische Mordbanden’, die hun huizen en boerderijen in de fik hebben gestoken. Op 1 september heeft Danzig zich onafhankelijk verklaard. ‘Voor de eerste keer wapperden op de gebouwen van Danzig de hakenkruisvlaggen.’ De Wochenschau toont beelden van burgers die de Duitse troepen juichend binnenhalen.

‘Na de aanval op de Reichssender van Gleiwitz beschoten de Polen zelfs de open stad Beuthen met artillerievuur,’ zegt de commentator van de Wochenschau en toont een man, die bij zijn kapotgeschoten huis vertelt dat hij vijf vliegtuigen terug heeft zien vliegen richting Polen. ‘Midden in vredestijd sloegen Poolse bommen en granaten in de huizen van de argeloze bevolking.’ Beuthen ligt tien kilometer van Klausberg. Destijds was oorlogspropaganda met filmbeelden nog een betrekkelijk nieuw verschijnsel. Zonder onafhankelijke informatie moest je van goeden huize komen om deze beelden op waarde te kunnen schatten. Mijn moeder had dat zeker niet gekund.

Elinor noemde de overval op de zender van Gleiwitz achteraf een ‘absurd stripverhaal’. ‘Ik dacht: is dat nu een reden voor oorlog?’ De troepen trokken weg en het werd weer stil in Klausberg. En het bleef heel lang stil, wat mijn moeder raar vond. ‘Ik dacht dat oorlog heel erg eng was. We hadden verwacht dat er meteen bommen zouden vallen en dat er op elke straathoek een Pool op ons af zou springen, maar er gebeurde niks. Het enige wat we merkten was het luchtalarm. ’s Nachts vlogen er vliegtuigen over en dan zag je de schijnwerpers met hun lichtvingers de hemel afzoeken. En als de sirenes gingen moest je de kelder in. Maar de oorlog was voor ons eigenlijk een randgebeuren.’

Het woord zei het al: Blitzkrieg. Iedereen dacht dat die zo voorbij zou zijn. ‘Ze vertelden ons dat ze het oosten van Silezië terug wilden halen, dat ons met het verdrag van Versailles ontnomen was,’ zei Elinor. Veel Sileziërs vonden dat gerechtigheid. Kattowitz en omgeving vormden immers het hart van het rijke industriegebied van de streek. Maar de oorlog hield niet op bij Polen. ‘Daarna kregen we te horen dat de Engelsen ons de oorlog hadden verklaard en toen de Fransen,’ zei mijn moeder. ‘Dus moesten we ook daarheen. Het klonk nog steeds plausibel.’

Maar toen in juni 1941 ook aan Rusland de oorlog werd verklaard, snapte Elinor er niets meer van. Nog geen maand voor het begin van de inval in Polen hadden Duitsland en de Sovjet-Unie immers het Molotov-Ribbentroppact gesloten, genoemd naar hun ministers van Buitenlandse Zaken. Daarin beloofden ze elkaar niet aan te zullen vallen. In een geheim protocol, dat pas na de ineenstorting van het communisme openbaar is gemaakt, verdeelden ze Oost-Europa in twee invloedssferen. Dat gaf Hitler en Stalin de vrije hand in Polen. Van de ene dag op de andere verdwenen de gebruikelijke aanvallen op het ‘judeo-bolsjewisme’ uit de Duitse pers. Opeens waren de Russen Hitlers grote bondgenoten. Daarom kwam de oorlogsverklaring aan de Sovjet-Unie voor veel Duitsers als een complete verrassing. ‘Eerst waren de Russen vijanden, toen weer vrienden, toen weer vijanden,’ vertelde mijn moeder. ‘We dachten: het loopt uit de hand. Nu moeten we aan alle fronten vechten. We hadden meisjes in de klas die er trots op waren dat hun vader officier was. Maar mijn vader was gewond geraakt in de Eerste Wereldoorlog. Ik was maar wat blij dat hij niet naar het front hoefde.’

Zingen met de Hajott

Toen ik met mijn moeder door Mikulczyce wandelde, benadrukte ze keer op keer dat wij er geen idee van hadden hoe naïef en ongeïnformeerd men destijds was. ‘Je kunt je niet voorstellen hoe anders jullie zijn opgegroeid. Politiek interesseerde ons geen laars.’ Hitler? Ze was negen jaar toen hij aan de macht kwam, dus voor haar was hij er eigenlijk altijd geweest. Een vage schreeuwlelijk in het verre Berlijn. ‘Ik heb Hitler nooit in het echt gezien. Alleen als je naar de bioscoop ging, kreeg je eerst een halfuurtje Wochenschau. Dan zag je hem die redevoeringen houden. Het deed me niks.’

Wel herinnerde ze zich de verkiezingen van 1933, toen de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei definitief doorbrak. Ze noemde dat ‘doorgestoken kaart’. Ze wist niet meer zeker of ze dit zelf had gezien of van haar vader had gehoord, maar dit is wat er in haar hoofd zat: ‘Als je uit het stemlokaal kwam, stond er iemand van de SA [de Sturm Abteilung, de gevreesde knokploegen van de nationaalsocialisten] en wát je ook gestemd had, die speldde iedereen zo’n klein koperen JA op zijn revers. Hoe wist die man dat je voor Hitler had gestemd? Kennelijk móést je gewoon op Hitler stemmen en die won dan ook.’

Net als de meeste Duitse kinderen was ook mijn moeder lid van de nationaalsocialistische jeugdbeweging, die deel uitmaakte van de NSDAP. Jongens werden op hun tiende jaar als Pimpfe lid van het Jungvolk. Op hun veertiende stapten ze over naar de Hitlerjugend, die naar de initialen (HJ) in de volksmond de Hajott werd genoemd. Bij de meisjes heette dat de Jungmädel en de Bund Deutscher Mädel (BDM). Volgens de Wet op de Hitlerjugend uit 1936 was ‘de totale Duitse jeugd in het Rijksgebied in de Hitlerjugend verzameld’ om in de geest van het nationaalsocialisme te worden opgevoed. In 1939 werd het verplichte lidmaatschap wettelijk uitgewerkt en groeide het aantal leden tot 8,8 miljoen. De woensdagmiddag en de zaterdag waren voor de HJ. Sport, zingen, marcheren, folklore en ideologische hersenspoeling. Een uniform dragen was voorgeschreven.

Mijn moeder, die zichzelf beschreef als ‘tamelijk stil, niet zo’n uitbundig type’, vond er niet veel aan. Bij elke bijeenkomst werd eerst het Wehrmachtbericht voorgelezen, over de successen aan het front. Dat vond iedereen dodelijk saai. ‘Das Oberkommando der Wehrmacht gibt bekannt dat er weer zoveel vijandige vliegtuigen zijn neergeschoten en zoveel bruto register ton aan schepen tot zinken is gebracht, et cetera, et cetera,’ zei Elinor. ‘De tegenpartij verloor altijd.’ Het Wehrmachtbericht was de enige vaste politieke component die ze zich kon herinneren. ‘Politiek was tot het minimum beperkt. In zo’n dorp had je gewoon niet zo ontzettend veel felle nazi’s. De leiding deed eerder haar verplichte nummer.’ Daarnaast waren er Heimabende, met toneelstukjes, muziek en volksdansen. Zingen was heel erg in. Soms gingen ze op kamp. ‘Natuurlijk hadden we ook lol, maar het was niet zo’n hechte groep die voor elkaar door dik en dun gaat. Wat moet, is meestal niet leuk.’

In mijn moeders fotoalbum heb ik één groepsfoto van de Bund Deutscher Mädel gevonden, uit 1938. Een padvindersgroep in uniform. Elinor zit op de grond, haar benen onder zich gevouwen. Ze draagt een donkerblauwe rok, kniekousen, onelegante schoenen en een witte bloes met korte mouwen en stropdas. Dan is er nog een portretfotootje uit 1940, waar ze de witte bloes en zwarte das van de Bund Deutscher Mädel draagt.

Vanaf de Tarnopolskastraat in Mikulczyce pakten mijn moeder en ik het rode trammetje naar Zabrze, voorheen Hindenburg, de grote stad waar ze naar het lyceum ging. Het strenge schoolgebouw van de Reitzensteinschule, aan het Warschauplein vlak bij het station, hadden we gauw gevonden. Vanbinnen zag het er nog precies hetzelfde uit als zij zich het herinnerde: grote betegelde gangen, hoge ramen, een feestelijk ingerichte aula, tekeningen aan de muren. Van haar veertiende tot haar achttiende ging mijn moeder hier naar school. Ze tramde op en neer met twee andere meisjes uit Klausberg. Een van die meisjes kwam uit een nazigezin. ‘Ze had twee grote broers die hoge pieten waren bij de Hitlerjugend. Die liepen altijd trots als pauwen rond in hun uniform. We maakten samen huiswerk, maar ik ben nooit bij haar thuis geweest. Haar moeder was ook nogal nazi. Die gaf altijd grote parties, maar daar werd ik niet voor uitgenodigd. Ergens voelden de mensen wel bij wie ze pasten.’ Voor Elinor was Trude gewoon een schoolvriendin, best een aardige meid. Later werd ze Führerin bij de Hitlerjugend, maar dat liet mijn moeder onverschillig. ‘Het is voor mij achteraf ook onbegrijpelijk hoe wij zo blind hebben kunnen leven.’

In de grote stad Hindenburg waren natuurlijk meer nazifamilies. Bij Elinor in de klas zat bijvoorbeeld een dochter van een rijke notarissenfamilie. ‘Dat waren nazi’s. Dat wisten we gewoon. Je ging er niet mee om en zij zochten jou ook niet op. Ze voelden wel dat wij er niet voor de volle honderd procent achter stonden. Eén meisje was heel erg overtuigd nazi en die trouwde later dan ook met een SS’er. Toen de oorlog voorbij was, heeft hij zelfmoord gepleegd.’

Op school kregen de leerlingen te horen dat Hitler Duitsland weer groot en sterk had gemaakt en een einde had gemaakt aan de werkloosheid. Daar viel weinig tegen in te brengen, zei mijn moeder. ‘De mensen hadden werk. Het ging ze goed, dankzij de oorlogsmachinerie. Nare dingen kreeg je verder niet te horen.’ Het strookt met Sebastian Haffners Anmerkungen zu Hitler: in de jaren dertig was Hitler voor veel Duitsers een absoluut succesverhaal. Hij deed wat hij beloofde en voor het eerst sinds de depressie ging het beter met Duitsland. Voor de meeste Duitsers kwam de kentering pas bij de slag om Stalingrad in 1943.

Mijn moeder en haar klasgenoten werden dagelijks overhoord over wat er aan de fronten plaatsvond en hoe siegreich het Duitse leger weer eens was geweest. ‘We hadden heus wel door dat we verlakt werden, al hadden we weinig vergelijkingsmateriaal. Wij kregen de films van Leni Riefenstahl voorgeschoteld. Die waren indrukwekkend en fantastisch geënsceneerd, maar je moet niet denken dat we dan meteen stram in de houding gingen staan en “Heil Hitler” riepen. We dachten eerder: het zal wel.’ Dat de tegenpartij altijd aan de verliezende hand was, geloofden de jongeren niet. ‘We hadden vrienden genoeg in de Wehrmacht en die kwamen met hele andere verhalen, maar die mochten we niet doorvertellen.’ De oorlog, zei mijn moeder, wás er gewoon. ‘Het was voor ons jongeren te laat om te zeggen dat die er nooit had mogen komen.’

Op 13 maart 1942 kreeg Elinor haar eindexamendiploma, het ‘Zeugnis der Reife’. Ze was een middelmatige leerling en de schoolvakken werden om en om als ‘befriedigend’, ‘ausreichend’, ‘befriedigend’, ‘ausreichend’ beoordeeld. Over haar ‘lichamelijke, karakterologische en geestelijke streven’ schrijft de Prüfungsleiter op haar diploma: ‘Fräulein Cibis war von natürlichem und offenem Wesen. Sie war strebsam und zuverlässig in Ihrer Arbeit und ordnete sich gut in die Klassegemeinschaft ein.‘ Zelf zei mijn moeder over haar schooltijd: ‘Ik was geen uitslover. Ik dacht altijd: ik wil met een minimum aan inspanning het maximum halen.’ Het eindrapport meldde nog dat mijn moeder Studienrätin (lerares) wilde worden.

Stiekem naar de kerk

Het centrum van Mikulczyce wordt gedomineerd door de Laurentiuskerk, een rood bakstenen godshuis met een hoge klokkentoren. Op het omheinde kerkplein staat een beeltenis van de heilige Barbara, patrones van de mijnwerkers. Hier kerkte de degelijk katholieke familie Cibis. Opa zat in de kerkenraad en zong in het koor. Op Sacramentsdag, de donderdag na Pinksteren, liepen de schoolkinderen van Klausberg traditiegetrouw in witte jurkjes en met bloemen in het haar voor de priester uit. Ze strooiden bloemen op zijn pad en in de stad stonden vier altaren opgesteld voor de processie, waarin de monstrans met de heilige hostie, het lichaam van Christus, werd meegedragen.

‘Als kind vonden we het een hele eer om bruidje te mogen zijn,’ zei mijn moeder. Maar na de machtsovername door Hitler werden processies geleidelijk aan verboden. ‘Eerst mochten we nog in een paar straten rondom de kerk lopen. Dat werd algauw een soort spitsroedenlopen. Op straat stond de Hitlerjugend in uniform ons uit te joelen. Er zaten hele fanatieke jongeren tussen. Wij dachten: lachen jullie maar! Er was wel een beetje moed voor nodig om aan die processies mee te doen, maar toch liepen er heel wat gelovigen mee.’ Uiteindelijk mochten ze alleen nog een rondje om de kerk draaien.

De Bund Deutscher Mädel was een verplicht nummer, maar de echte vrienden van mijn moeder zaten bij de katholieke Quickborn. Deze Duitse pacifistische jeugdclub ontstond in 1909 als alternatief voor het conservatieve katholicisme. De progressieve katholieke beweging propageerde eenvoud, geloof, begrip tussen de volkeren, inzet voor de vrede en politiek engagement. De Duitse jeugd moest bevrijd worden van de Pruisische pedagogische knechting, die zo huiveringwekkend is verbeeld in de film Das weisse Band van Michael Haneke. De Quickborn was sterk in het katholieke Silezië, maar hun honk was de burcht Rothenfels aan de Main. Daar kwamen jaarlijks honderden jongeren bijeen om te bidden, te zingen en te praten. Roken en drinken was taboe. Die bijeenkomsten worden trouwens tot op de dag van vandaag gehouden. Ik heb een neef die er nog elk jaar met zijn gezin naartoe gaat.

Het wat griezelig klinkende Germaanse woord Quickborn betekent ‘verkwikkende bron’. De beweging had wel wat van de Wandervogel, die jongeren begin vorige eeuw aanspoorde de vrije natuur in te trekken. Dat was in die jaren een erg populaire bezigheid onder socialisten, maar ook de Hitlerjugend gaf zich er later graag aan over. De officiële kerk ergerde zich aan de Quickborn omdat jongens en meisjes er samen optrokken.

Het Vaticaan moest in de eeuw van concurrerende ideologieën als fascisme, nationaalsocialisme, socialisme en communisme alle zeilen bijzetten om zijn tanende macht te behouden. In nazi-Duitsland was geen plaats voor alternatieve machtsbolwerken. Voor Hitler was religie een overblijfsel uit het verleden, dat vervangen moest worden door de nationaalsocialistische heilsleer. Bij de landelijk georganiseerde protestanten was dat makkelijker: onder de leuze ‘Ein Volk, ein Reich, eine Kirche’ streefde men naar een Rijkskerk. De protestantse Deutsche Christen, die dicht tegen de NSDAP aanschurkten, behaalden in juli 1933 bij kerkverkiezingen de meerderheid van de stemmen. Hitlers benoeming tot Rijkskanselier werd door de Protestantse Kerk toegejuicht.

De Katholieke Kerk was lastiger te domesticeren, omdat ze onder gezag stond van de buitenlandse paus. Begin jaren dertig veroordeelden de Duitse bisschoppen Hitlers rassenleer. Katholicisme en nationaalsocialisme waren onverenigbaar. Bij de verkiezingen van 1932 werd het de Duitse katholieken nog van de kansel verboden om op de nazipartij te stemmen. Ook in Silezië stemde de meerderheid dus braaf voor de katholieke Zentrumspartei. Maar na Hitlers machtsovername ging de Katholieke Kerk bijna zonder slag of stoot overstag voor het nieuwe gezag, met verwijzing naar Romeinen 13. ‘Iedereen moet het gezag van de overheid erkennen, want er is geen gezag dat niet van God komt,’ schreef apostel Paulus aan de Romeinen.

De Silezische aartsbisschop en latere kardinaal Adolf Bertram, die zetelde in Breslau, speelde daarbij een dubieuze rol. Vóór Hitlers machtsovername had hij zich nog afgezet tegen het nieuwe heidendom van de nazi’s. Hij protesteerde bijvoorbeeld tegen de verheerlijking van het noordse ras en tegen de Lebensborn-campagne, een griezelige poging om Arische vrouwen in speciale tehuizen raszuivere Germanen te laten baren, bij voorkeur verwekt door blonde SS’ers. Maar eind maart 1933 herriep Bertram als voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie de banvloek over de NSDAP en gaf katholieken toestemming lid te worden of op de partij te stemmen. In april 1940 stuurde de kardinaal Hitler een felicitatietelegram voor zijn verjaardag.

Op 20 juli 1933 sloot de Katholieke Kerk een Rijksconcordaat met Hitler, ook wel het Pact met de Duivel genoemd. In ruil voor politieke neutraliteit van de Kerk beloofde de Führer kerkelijke instellingen als scholen en jeugdverenigingen ongemoeid te laten. De Zentrumspartei was kort daarvoor al opgeheven, net als trouwens alle andere politieke partijen. Maar Hitler hield zich niet aan de afspraken en de aanvallen op de katholieken namen toe. In het voorjaar van 1937 nam paus Pius XI in zijn encycliek (pauselijke boodschap) Mit brennender Sorge voor het eerst, zij het nogal omfloerst, stelling tegen de dwaalleer van de nazi’s en verklaarde christendom en racisme onverenigbaar. De encycliek werd op Palmzondag 14 maart in alle katholieke kerken in Duitsland voorgelezen.

De boodschap van de paus was eerst en vooral een strijdkreet ter verdediging van de Katholieke Kerk, die door het nieuwe heidendom bedreigd werd in haar bestaan. Aan de Jodenvervolging wordt geen woord vuil gemaakt, het woord Jood komt in de tekst niet voor. Wel schreef de paus: ‘Wie ras of volk of staat of staatsvorm, de dragers van de staatsmacht of andere grondwaarden van de menselijke gemeenschap […] losweekt uit hun aardse waardenscala en tot hoogste norm van alle, ook de religieuze waarden verheft en met afgoderij vergoddelijkt, die vervalst de door God geschapen en bevolen orde der dingen.’ Alleen oppervlakkige geesten spreken van een ‘nationale God’, een ‘nationale religie’ of wagen het ‘God binnen de grenzen van één enkel volk, in de door bloed bepaalde benauwdheid van één enkel ras te willen inkerkeren’.

De paus riep de katholieken op zich door de overheid niet tot geloofsafval te laten intimideren en zich niet te laten verlokken door de ‘influisteringen’ van bloed en ras. Tegen de jeugd zei hij: ‘Door duizend tongen wordt jullie oren een evangelie verkondigd dat niet door de Vader in de hemel is geopenbaard. Duizend pennen schrijven in dienst van een schijnchristendom, dat niet van Christus is. Drukpers en radio overladen jullie dag in dag uit met uitspraken die antireligieus en kerkvijandig zijn.’ Zijn oproep was duidelijk: het is je christenplicht je daartegen te verzetten.

Pius XI stierf begin 1939 terwijl hij zich voorbereidde op een kritische rede over nazisme en fascisme. Hij werd opgevolgd door Eugenio Pacelli, in de jaren twintig en dertig pauselijke nuntius in München en Berlijn. Deze conservatieve katholieke diplomaat hield van Duitsland, was een voorvechter van centralistisch kerkbestuur en wars van bemoeienis met de politiek. De Katholieke Kerk was er voor álle katholieken en diende zich dus niet te mengen in internationale conflicten. Onder de nieuwe paus, Pius XII, die een grotere afkeer had van het communisme dan van het fascisme, zegevierde de stille diplomatie. Over de Jodenvervolging heeft hij nooit openlijk gesproken, zelfs niet na smeekbeden van de Duitse bisschop van Berlijn.