Sam Harris

Waarom je nooit moet liegen

==

==

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Nederlandse vertaling Lisette Erdtsieck

Oorspronkelijke titel Lying

Oorspronkelijke Uitgeverij Amazon

Omslagontwerp Herman van Bostelen

Verzorging e-book: Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2213 0 / NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Inleiding

Van de vele paradoxen van het menselijk leven is de volgende misschien wel de meest eigenaardige en verstrekkende: we gedragen ons vaak op manieren die ons gegarandeerd ongelukkig zullen maken. Velen van ons lopen een leven lang met open ogen richting wroeging, spijt, schuld en teleurstelling. En nergens lijkt het onrecht meer terloops zelf veroorzaakt of is het leed dat we teweegbrengen, meer uit verhouding met de behoeften van het moment dan bij de leugens die wij aan anderen vertellen. Liegen is de koninklijke weg naar chaos.

Als student in Stanford volgde ik een college dat mijn leven drastisch zou veranderen. Het heette ‘De Ethische Analyticus’ en werd gegeven in de vorm van een socratische dialoog door een buitengewoon begaafde docent, Ronald A. Howard.(1) De discussie richtte zich op een centrale vraag van de praktische ethiek: Is het slecht om te liegen?

Op het eerste gezicht lijkt dit misschien een magere basis voor een volledige collegereeks. Per slot van rekening geloven de meeste mensen toch al dat liegen over het algemeen verkeerd is – al menen ze ook dat er situaties zijn die het lijken te rechtvaardigen.

Maar het fascinerende van dit college was hoe moeilijk het bleek te zijn om voorbeelden te vinden van deugdzame leugens die de kritische blik van professor Howard konden doorstaan. Zelfs met de nazi’s aan de deur en Anne Frank op zolder vond Howard altijd waarheden die de moeite van het vertellen waard waren en leugens die tot nog grotere catastrofes konden leiden.

Ik weet niet meer hoe ik dacht over liegen voor ik ‘De Ethische Analyticus’ volgde, maar de cursus is de grootste herprogrammering van mijn brein die ik ooit heb meegemaakt. Aan het eind was ik ervan overtuigd dat liegen, zelfs over de kleinste dingen, persoonlijke relaties en publieke geloofwaardigheid onnodig beschadigt.

De opluchting die dit besef me gaf, is niet te overschatten. Niet dat ik er een gewoonte van maakte om te liegen voordat ik Howards college volgde – maar nu weet ik dat eindeloze vormen van lijden en schaamte gemakkelijk vermeden kunnen worden door simpelweg de waarheid te vertellen. En opeens, als voor het eerst, zag ik overal om me heen de gevolgen van andermans onvermogen om volgens dit principe te leven.

Deze ervaring blijft een van de duidelijkste voorbeelden in mijn eigen leven van de kracht van filosofische reflectie. ‘De Ethische Analyticus’ beïnvloedde me zoals collegereeksen dat maar zelden doen: het maakte me tot een beter mens.

==

Wat is een leugen?

Bedrog kent vele gezichten, maar niet elke vorm van bedrog is een leugen. Zelfs de meest ethische persoon worstelt zo nu en dan om schijn en werkelijkheid uit elkaar te houden. Als een vrouw zich opmaakt, probeert ze er jonger of mooier uit te zien dan ze van nature is. Maar eerlijkheid gebiedt niet dat ze telkens een vrijwaringsclausule uitspreekt: ‘Ik zie dat je naar mijn gezicht kijkt: wees je je er alsjeblieft van bewust dat ik er bij het opstaan niet meteen zo goed uitzie...’ Iemand die haast heeft zal misschien doen alsof hij de kennis die hij voorbijloopt niet ziet. Een beleefde gastvrouw zal niet de aandacht vestigen op het feit dat een van haar gasten iets ongelooflijk doms heeft gezegd. Wanneer er gevraagd wordt: ‘Hoe gaat het?’ zullen de meesten van ons automatisch zeggen dat het goed gaat, omdat we weten dat de vraag vooral een begroeting is en niet zozeer een opening om eens een goed gesprek te hebben over de teleurstellingen in onze carrière, onze huwelijksproblemen of de staat van onze darmen. Dit soort weglatingen kunnen een vorm van bedrog zijn, maar het zijn geen leugens. We zullen af en toe een beetje om de waarheid heen draaien, zonder daarmee bewust onwaarheden te willen verkondigen.

De grens tussen liegen en bedrog is vaak vaag. Het is zelfs mogelijk om te bedriegen met de waarheid. Ik kan bijvoorbeeld op de stoep voor het Witte Huis gaan staan en het hoofdkantoor van Facebook bellen en zeggen: ‘Hallo, je spreekt met Sam Harris. Ik bel vanaf het Witte Huis en ik wil graag met Mark Zuckerberg spreken.’ Mijn woorden zouden in zekere zin waar zijn – maar ik heb ze uitgesproken om te misleiden. Zou ik liegen? Het zit er in elk geval dicht tegenaan.

Liegen is het met opzet misleiden van mensen die eerlijke communicatie verwachten.(2) Deze definitie laat goochelaars, pokerspelers en andere onschuldige veinzers buiten beschouwing, terwijl het wel licht werpt op een psychologisch en sociaal landschap waarvan de ruwe vorm makkelijk herkenbaar is. Mensen liegen zodat andere mensen overtuigingen vormen die niet kloppen. Hoe gewichtiger de overtuigingen – dat wil zeggen: hoe meer iemands welzijn afhangt van een correct begrip van de wereld – des te gewichtiger de leugen.

Maar, zoals filosoof Sissela Bok vaststelde, we komen niet verder als we niet eerst het onderscheid maken tussen waarheid en oprechtheid – want iemand kan oprecht zijn en het toch bij het verkeerde eind hebben.(3) Eerlijk zijn is correct je overtuigingen weergeven. Maar eerlijkheid geeft geen garantie dat onze ideeën over de wereld juist en waar zijn. Bovendien vereist oprechtheid ook niet dat we de hele waarheid vertellen. Elk detail over een bepaald onderwerp bespreken is bijna nooit nuttig en bovendien onmogelijk.

Deze tweeslachtigheid even terzijde latend, maakt het uiteraard verschil of er gecommuniceerd wordt vanuit het geloof dat iets waar en nuttig is of dat deze ideeën achtergehouden of verdraaid worden. De intentie om eerlijk te communiceren is de maatstaf voor oprechtheid. De meeste mensen hebben geen graad in de filosofie nodig om deze houding te kunnen onderscheiden van kwade bedoelingen.