© 2013 Anne Elzinga
Omslagontwerp Nanja Toebak
Ebook 358atwork, Almere

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 450 2216 1
ISBN 978 90 450 2217 8

www.atlascontact.nl

‘Eindelijk op gewicht.’ Dat wordt mijn grafschrift. Die drie woorden geven precies aan waar mijn hele leven om heeft gedraaid. Natuurlijk ook om mijn kinderen, mijn man, mijn familie en vrienden, maar mijn gewicht staat onbetwist al jaren op nummer een. Alleen als klein kind geniet ik onbekommerd van mijn rolletjes. In ruim vijftig jaar tijd ga ik van zeven pond naar 136 kilo. Vet heeft de twijfelachtige kwaliteit zich tot in het oneindige te kunnen vermenigvuldigen. Met mijn morbide obesitas verschaf ik mijzelf toegang tot het leger van corpulente Nederlanders dat ook in rap tempo aanslibt. Dikte is een groeimarkt.

Jarenlang investeer ik stevig in het onderhoud van mijn zware lijf. Honderden kilo’s koek, snacks en snoep zijn over de toonbank en in mijn maag gegaan. Ik smul van dat lekkers, maar baal wel van de vleselijke gevolgen daarvan. Smachtend vergaap ik me aan de nieuwste modetrends; míjn kleerkast puilt uit van de meerekkende stretchbroeken. Sauna, tangolessen, catsuit, achtbaan: ik durf er niet aan. Inclusief de kosten die ik maak voor schudbekers, fatburners, aromawikkelkleden en particuliere therapieën raak ik minimaal dertigduizend euro aan afslankmiddelen kwijt. Noem me een dieet, en ik heb het gedaan. Of in ieder geval geprobeerd. En waarvoor? Voor ernstig hongerlijden en een gore plakbek van de synthetische milkshakes en chocolade die helemaal niet naar milkshake of chocolade smaken. En voor een verlies van 10 kilo die er binnen zes maanden weer dubbel en dwars aan zitten.

Omdat ik genoeg heb van het eeuwige geworstel besluit ik op zoek te gaan naar het hoe, wat, waarom en waartoe van mijn omvang. En daar – vooruit dan maar – meteen een boek van te maken: na al die vette jaren ben ik tenslotte expert in overgewicht geworden. Hoe naïef kun je zijn! Na achtenzestig gesprekken met dikkere en dunnere lotgenoten en experts, na het doorploeteren van honderden pagina’s onderzoeks- en wetenschappelijke literatuur en na het surfen langs talloze nationale en internationale sites besef ik dat ik mijn leven volkomen ten onrechte heb laten bepalen door mijn ‘afwijking’. En dat geldt ook voor een groot deel van de twee-enhalf miljoen andere plus size vrouwen. Hoe meer levensverhalen ik hoor en hoe meer kennis ik vergaar, hoe strijdbaarder ik word, daar in mijn eentje achter mijn laptop. Wat begon als een neutrale zoektocht ontaardt meer en meer in een kruistocht tegen de vooroordelen, misvattingen en halve waarheden rondom dikte en een pleidooi voor eerherstel van de rubensvrouw. Mooi dik is niet lelijk, schreef Susie Orbach al in 1978. En verdomd: ze had gelijk.

In dit boek probeer ik een eerlijke schets te geven van wat overgewicht betekent voor mij en andere volle vrouwen. Die beschrijving heeft geen wetenschappelijke pretenties, al onderbouw ik het waar mogelijk wel met relevante bevindingen uit onderzoek en literatuur. Het beeld is ook niet altijd consequent:

• Ik ben tegen (snel)lijnen … maar toch probeer ik stiekem het Slankbrood uit.

• Ik vind volle vrouwen prachtig … maar toch loop ik zelf niet graag in badpak.

• Geluk zit niet in een smalle taille … maar toch ben ik opgetogen als er een paar pond af is.

• Ik pleit hartstochtelijk voor acceptatie van het weelderige vrouwenlijf … maar toch kom ik in een volgend leven graag terug in het lichaam van Doutzen Kroes.

Al dit soort ongerijmdheden zitten óók in dit boek. Maar de grootste ongerijmdheid is wel dat ik van het schrijven afgevallen ben. In de vier jaar waarin ik van pagina 1 naar pagina 304 ging is er in mijn hoofd iets gebeurd wat Sonja Bakker niet voor elkaar kreeg. Ik ben mijn eet- en dieetobsessie kwijt. Nou ja, grotendeels dan. Ik ben gepromoveerd tot matig obees. De 62.77142857142857 kilo die ik volgens de BMI-tirannen moet wegen, ga ik bij leven nooit halen. Maar dat hóéft ook niet. Het mag ook pas als ik in mijn graf lig. In de tussentijd laat ik me niks meer aanpraten en ga ik genieten van mijn volle leven.

De vier delen van dit boek volgen de verschillende fasen van mijn alternatieve afslankproces. Naarmate ik dieper in mijn vet dook, begreep ik steeds beter waar het vandaan kwam (deel 1), wat het met me deed (deel 2) en hoe ik ermee om moest gaan (deel 3 en 4). Ik hoop dat mijn ontdekkingsreis door het Land van Dik (inclusief bijgeleverde tips en oefeningen) ook andere ronde vrouwen inspireert zich te focussen op een gezond in plaats van op een slank lijf. Want ook met maat 42 + ben je dik in orde.

DEEL 1
Hoe en wat in het Dik

De zoektocht naar de oorzaken van mijn overgewicht leidt langs een kronkelend en uitgestrekt pad. Op weg kom ik al mijn dikmakers tegen: hormonen, genen, virussen, bacteriën, emoties, foute gedachten, dieethysterie, vreetcultuur en andere vervetters. En mijn ouders niet te vergeten. Want het is hun fout dat – help! – het Hollandse kind te dik is. Of niet? Aan het eind van mijn ontdekkingsreis weet ik één ding zeker: mijn omvang is niet (alleen) mijn schuld.

Op mijn geboortekaartje vermelden mijn ouders trots mijn gewicht: 3350 gram. Het is de eerste en tevens de laatste keer dat mijn gewicht publiekelijk wordt bejubeld. Op de vroegste foto’s oog ik tenger. Tenger, ja! Smal postuurtje, beetje ingevallen gezichtje. Ik schijn wel direct heel gulzig mijn moeders tepels in een houdgreep te hebben genomen, maar daar is iedereen dan alleen nog maar heel blij mee. Ik ‘kom’ op de momenten dat ik moet komen. Toch is elke voeding voor mijn moeder een kleine ramp. Om te checken of ik wel voldoende binnen heb gekregen, legt ze me na iedere drink-beurt op de weegschaal, om mij wanhopig nog wat slokjes op te dringen als het aantal aangekomen grammen tegenvalt.

Ze hoeft zich geen zorgen te maken: mijn eerste naaktfoto toont een blozende bolle baby van zes maanden. Ronde toet, forse armen, flinke benen, beste buik. Gedurende mijn hele kindertijd blijf ik zo’n typisch geval van Hollands welvaren. Maar echt dik ben ik nooit. Ik kan me niet herinneren dat ik me ook maar één nanoseconde met mijn gewicht bezighoud of dat iemand daar ooit iets over zegt. Het is geen issue.

Maar dan komen de borsten. In de laatste klas van de lagere school ben ik samen met Marieke¹ het enige meisje met beginnende vrouwentrekjes. Marieke heeft de euvele moed een bustehouder te dragen. Ze wordt daarmee genadeloos gepest door twee klasgenootjes wier boezem het niveau ‘erwtjes’ nog niet eens haalt. Die van mij hebben inmiddels de omvang van twee flinke mandarijnen, maar een bh durf ik niet aan. Het is voor het eerst dat ik mij bewust word van mijn uitdijende lijf.

Ook mijn ouders zien mijn groeiende rondingen met lede ogen aan. Ik krijg billen, benen en een buik. ‘Da’s babyvet,’ roept mijn moeder aanvankelijk nog hoopvol. ‘Dat trekt wel weer weg.’ Mollig noemt ze me. Ze zegt er nooit iets onaardigs over, maar op de een of andere manier heb ik wel door dat een mollig lijf geen hoofdprijs is. Misschien komt dat ook doordat mijn vader zich ineens opwerpt als bodyguard. Letterlijk. Hij houdt nauwkeurig bij wat ik zoal naar binnen stouw. Zijn blikken spreken boekdelen. Soms kan hij het niet laten er een lollig bedoelde opmerking over te maken. Om hem te stangen neem ik dan nóg een hap (of zes).

‘Nu weet ik zeker dat je wel iets te zwaar bent.’ Het is ongeveer het eerste wat mijn vriendje tegen mij zegt nadat ik voor het eerst met hem gevreeën heb. We zijn veertien. Vanaf dat moment voel ik me dik. En lelijk. Daar kunnen zelfs de complimenten van mijn Italiaanse vriend op mijn zestiende niets meer aan veranderen. Voor hem kan een vrouw niet fors genoeg zijn: ik ben eigenlijk te mager.

Als ik foto’s van mezelf uit die tijd zie, kreun ik. Dik? Ik? Stevig, hooguit. Misschien 6 kilootjes te zwaar. Was het maar bij die ene bescheiden vetrol gebleven! Mijn buik golft maar een miniem stukje over de riem van mijn spijkerbroek heen. Zucht. Wat was ik mooi! En ongelukkig!

Met talloze diëten en zo’n anderhalf pakje sigaretten per dag houd ik mijn gewicht een paar jaar prima onder controle. Als ik op mijn tweeëntwintigste afstudeer, heb ik mijn slankste punt bereikt. Mijn vriend Ronald trakteert me voor mijn buluitreiking op een tuniek in maat 38 die ik precies één dag aan heb gekund. Vlak daarna neem ik afscheid van mijn beste vrienden – mijn Camels en mijn Marlborosigaretten. Ik ben zo verslaafd dat ik bang ben nooit een normale baan te kunnen volhouden omdat ik om het kwartier een verse peuk moet hebben. Ik vervang mijn veertig sigaretten per dag door minstens evenveel snoep- en snackmomenten, zonder bijbehorende noodzakelijke sportactiviteiten. Eten wordt mijn surrogaatsigaret. Ik schrans voor het broodnodige orale genot. Ik heb inmiddels genoeg geld om mezelf geheel te bevredigen; mijn werk sponsort mijn schier onuitputtelijke snoeplust. De tabakswinkelier is nu mijn chocoladedealer.

OVER GEWICHT

Ik hanteer in dit boek de officiële gewichtsindelingen (BMI²) voor (witte) volwassenen van de

World Health Organization:

| BMI
Normaal gewicht | 18,5-24,9
Overgewicht | 25-29,9
Obesitas |
• matig | 30-34,9
• ernstig | 35-39,9
• zeer ernstig
(morbide) | meer dan 40

Tien jaar lang weeg ik me niet. In mijn huis stáát niet eens een weegschaal. Ik heb mijn gewicht best aardig in de hand, denk ik. Met een balansdagje neutraliseer ik het effect van de onvermijdelijke smulpartijen. Ik ben hooguit een paar pond zwaarder geworden. Dat merk ik vooral aan mijn kleding. Die wordt steeds krapper. Mijn broeken zijn steeds vaker van stretchstof.

Niets bereidt mij voor op de schok die ik krijg als ik tijdens mijn eerste zwangerschap op mijn eenendertigste door de verloskundige monter de weegschaal op gepraat word. In één decennium heb ik er ruim 15 kilo bij gegeten. Ongemerkt ben ik in de drie cijfers terechtgekomen. Ik ben obees.

Tussen mijn eenendertigste en mijn veertigste maak ik carrière. Van licht obees ontwikkel ik me blijmoedig tot ernstig obees. In die negen jaar werp ik drie kinderen die ieder een cadeautje van zo’n 7 kilo in en op mijn lijf achterlaten. Aanvankelijk maak ik me daar niet druk om. Ik heb een kind, een man, een huis, een baan: wat wil ik nog meer? Ik maak mezelf wijs dat het beter is voor moeder en kind als ik niet lijn. Ik geef borstvoeding. Afvallen zou egoïstisch zijn; dan drinkt dat schatje al die afvalstoffen maar op. Na die tijd heeft het ook geen zin, want er komt alweer een baby.

Als mijn jongste twee jaar is, merk ik hoeveel last ik heb van mijn overgewicht. Ik ben niet die mooie, hippe moeder in King Louie-jurkjes die elegant haar kindjes de glijbaan op tilt en op hoge hakjes onvermoeibaar met ze speelt en stoeit. Ik ben een zwetende dragonder met natte piekharen die zich nog maar net tussen het voor- en achterzitje op de fiets kan wurmen. Ik meld me aan bij de Obesitaskliniek in Hilversum en onderwerp me aan een spartaans eetregime. Het werkt. In een paar maanden tijd val ik 47 kilo af.

Twee jaar later zitten die er allemaal weer aan. En meer. Dat gaat nog zo’n paar jaar door. Afvallen, aankomen, afvallen, nog meer aankomen. XL wordt XXXL. Zacht gesnurk wordt luidruchtig zagen. Lopen wordt waggelen. Mollig wordt morbide. Kwaad wordt erger.

Ik haat die achterbakse kilo’s die zo geniepig bezit van mij hebben genomen. Lange tijd heb ik in semicomateuze toestand geleefd en net gedaan of ik niet zag hoe ik steeds dikker werd. Nu is het uur van de waarheid aangebroken. Ik wil weten waarom ik – die alles verder zo keurig op de rails heeft – mijn gewicht zo uit de klauwen heb kunnen laten lopen. Ik begrijp dat ik ‘gedurende langere tijd meer energie heb ingenomen dan verbruikt’. Dat is de algemene – redelijk onschuldig klinkende – verklaring voor het ontstaan van overgewicht. In lekentaal betekent het dat ik jarenlang veel te veel gevreten heb en dat niet heb gecompenseerd door aan de gewichten te hangen of rondjes door het park te rennen. Als dat alles zou zijn, zou Nederland vast niet zo’n gewichtsprobleem hebben. Ruim vier op de tien autochtone en meer dan de helft van de Turkse, Marokkaanse, Antilliaanse en Surinaamse vrouwen kampen met (ernstig) overgewicht.³ Er moet meer aan de hand zijn. In de volgende hoofdstukken ga ik op zoek naar de dikmakers die hebben bijgedragen aan de groei van mijn buik en van die van zo’n tweeënhalf miljoen andere vrouwen.

Blijkt mijn vetzucht te wijten te zijn aan mijn voorvaderen, dan pleiten mijn genen mij vrij. Ik kan er dan niks aan doen dat ik dik ben. Ligt het niet aan mijn DNA, dan kan altijd nog een hormoon, bacterie of ander lichamelijk onding verantwoordelijk zijn voor mijn kwabben.

Genen

Ik en nog een paar miljard andere mensen hebben last van ‘zuinige’ genen. Die hebben we te danken aan onze voorouders. Zij hadden geen Jumbo of AH om de hoek om hun dagelijkse maaltje bij elkaar te sprokkelen, maar moesten zelf op pad om bizons, noten of vruchten te scoren. Omdat ze niet zeker wisten of de bizons de volgende dag nog voorradig zouden zijn, hield hun lichaam het vet en de energie uit het verorberde voedsel vast voor mogelijk kariger tijden. Dat waren hun hamsterweken. Het is heel goed mogelijk dat degenen die het efficiëntst vet konden opslaan, en dus de zuinigste genen hadden, degenen zijn die in leven bleven. Ondertussen zadelden ze hun nazaten wel op met een intern gewichtsregulatie-systeem dat perfect was voor het overleven in de prehistorie, maar dat ons in de huidige tijd, waar voedsel op elke (westerse) straathoek te vinden is, geen diensten meer bewijst. Vette tijden worden nooit meer gevolgd door magere, maar ponden en kilo’s stapelen kunnen we nog als de besten.

Interessant. Maar dat verklaart niet waarom ik zoveel zwaarder ben dan soortgenoten die dezelfde gemene genen hebben. Ergens zou ik dan ook nog een heel speciaal Elzinga-obesitasgenoom moeten bezitten. In mijn naaste familie ben ik de enige obees. Alleen bij mijn beide oma’s zou je met een beetje goede wil de eerste tekenen van overgewicht kunnen ontdekken. Vroeger heette dat gewoon lekker gevuld. Mijn moeder is altijd slank geweest. Zelfs na de overgang dijde ze eerder in dan uit. Mijn vader moest weliswaar een beetje opletten, maar dik was hij nooit. Mijn zusje was als kind zo dun dat ik haar pestte met haar armpjes als luciferhoutjes. Maar ik ken natuurlijk niet al mijn verwanten. Misschien loopt er wel ergens een volvette achterachterachternicht van mij rond waar ik drie keer in pas. Of misschien moet ik wel honderdvijftig jaar terug om de boosdoeners op te sporen.

Tot voor kort konden wij onze corpulente ouders, tantes en oma’s wel stil verwijtend aankijken, maar we konden ze nergens de schuld van geven. Als we dat al deden, werd ons direct de mond gesnoerd met de dooddoener dat ieder pondje door het mondje gaat. Nu kunnen we Dick Swaab erbij halen, de beroemde Nederlandse hersenonderzoeker. Die zegt het klip-en-klaar: zo’n 80 procent van de variatie in lichaamsgewicht komt voor rekening van genetische factoren.⁴ Hoe kan het anders dat eeneiige tweelingen vaak ongeveer evenveel wegen, ook als ze niet samen zijn opgegroeid? Of dat adoptiekinderen qua gewicht meer op hun biologische dan hun adoptieouders lijken? In mijn geval: hoe kan het dat ik na een aantal McDonald’s-sessies een Supersize Me word en mijn vriendin – die net zo fanatiek, zo niet gulziger, mee-eet – haar eigen Super-slanke She blijft?

Ben je behept met het zogenaamde ob-gen, dan ben je vatbaarder voor verleidingen. Ob-gendragers hebben een sterker hongergevoel en lopen een groter risico om aan eten verslaafd te raken. Onderzoekers ontdekken in 1994 zo’n ‘verdikkende’ DNA-structuur bij sommige muizen.⁵ Het ob-gen verhindert bij deze dieren de aanmaak van leptine, het hormoon dat zorgt voor een verzadigingsgevoel. Leptine is een ‘boodschapper’ van het vetweefsel. Het vertelt de hersenen hoeveel vet er in het lijf beschikbaar is en hoe omvangrijk het vetweefsel is. Hoe meer vet, hoe meer leptine, hoe sterker het signaal naar het brein. De hypothalamus, het orgaan in de hersenen dat onder meer het gewicht regelt, draagt het lichaam vervolgens op minder te gaan eten: Ho stop, vet genoeg! Tegelijkertijd gaat de stofwisseling een tandje harder werken waardoor meer energie – en dus meer vet – wordt verbrand. Bij een gebrek aan leptine wordt het lijf gefopt, omdat het denkt dat er weinig vetweefsel is opgeslagen. Gevolg: nog maar flink wat extra happen, een langzamere stofwisseling en meer vetkwabben. De muizen met dat gen kunnen eindeloos dooreten.

Hé! Dat is herkenbaar! Heb ik dus toch een gen! ‘Niet erg waarschijnlijk,’ oordeelt maag-darm-leverarts Lisbeth Mathus-Vliegen.⁶ Onderzoek toont niet alleen aan dat het ob-gen maar heel zelden bij mensen voorkomt, maar ook dat diklijvigen juist een verhoogd leptinegehalte hebben. Jammer, want anders zou je met een leptineshotje zo van je overgewicht af zijn.⁷

Een ander gennetje dan? Britse onderzoekers ontmaskeren het FTO-gen⁸ als dikmaker. Dit gen is er in een vervettende en in een normale uitvoering. Ben je gezegend met de vette variant, dan heb je zo’n 70 procent meer kans om dik te worden dan mensen die die risicovariant niet hebben. In het onderzoek blijken mensen met vette genen gemiddeld 1 tot 3 kilo meer te wegen dan mensen met gewone genen.⁹ Later onderzoek onthult nog eens achttien verschillende genetische factoren die de eetlust, het honger- en verzadigingsgevoel en de stofwisseling beïnvloeden, waardoor je zomaar 7 tot 9 kilo zwaarder kunt worden. De vorm waarin je dat extra vet opslaat ligt ook al vast: appel of peer.¹⁰ Dragers van het dopaminegen DRD2 – ook wel het risicogen voor emotie-eten genoemd – zijn eveneens erfelijk belast. Zij gaan zich lekkerder voelen als ze eten. Als zij ook nog eens een manipulatieve vader of moeder hebben die niet vies is van een potje emotionele chantage (het ‘ik ben niet boos, maar verdrietig’-type), dan lopen zij grote kans later een emotionele overeter te worden.¹¹

Deskundigen zijn er nog niet uit hoe bepalend genen zijn. Wel is inmiddels duidelijk dat niet één enkel gen verantwoordelijk is voor het ontstaan van overgewicht. ‘Het zit ’m meer in een heleboel kleine foutjes in een heleboel genen die samenkomen in één persoon,’ zegt Mathus-Vliegen. De ene afwijking heeft invloed op je stofwisseling, de andere zorgt ervoor dat je een moord doet voor vet en de derde maakt dat je een broertje dood hebt aan bewegen. Vermoedelijk gaat het om een interactie tussen wel 250 verschillende genen. Slechts een miniem aantal daarvan is boven water gehaald. Naarstig wordt er verder gezocht. Om de paar maanden vertelt een trots onderzoeksteam hoeveel genen het nu weer ontdekt heeft. Uiteindelijk, denken de opstellers van de Nota Overgewicht (uit 2009), zal de genetische bijdrage aan het ontstaan van overgewicht groter blijken dan nu bekend is.

Toch is voor 30 tot 40 kilo overgewicht meer nodig dan een paar lullige gennetjes. Het genenverhaal biedt ook geen bevredigende verklaring voor de tsunami van zwaarlijvigheid die de westerse wereld de laatste jaren overspoelt. Ons DNA is tienduizenden jaren ongeveer hetzelfde gebleven. Dat kan in één decennium niet zo ontzettend veranderd zijn dat dat (alleen) de explosie aan dikke wereldburgers kan verklaren.

Hormonen

‘Na mijn tweede zwangerschap was het wel even slikken. Toen was er meer dan 30 kilo bij gekomen. En ik kreeg een heel klein kind!’ Ik had dat kunnen zeggen, maar de uitspraak komt van Roely. Zeker tien andere vrouwen vertellen me in soortgelijke bewoordingen hoe hun lijf tot hun stomme verbazing en ontzetting begon uit te zetten tijdens puberteit of zwangerschap. Hoeveel bewijs is er nodig om te erkennen dat onze vrouwelijke hormonen op z’n minst medeverantwoordelijk zijn voor het ontstaan van ons overgewicht? ‘Klopt dat?’ vraag ik dokter Lisbeth Mathus-Vliegen. Deze hormoondeskundige bij uitstek aarzelt aanvankelijk. ‘Dat zou dan betekenen dat mannen niet dik zouden worden en dat is niet zo. Ik weet het niet. Mijn patiënten zijn juist allemaal van kinds af aan dik en waren blij met hun puberteit omdat ze toen gingen groeien. Ik vind het lastig.’ Maar hoe langer ze erover nadenkt, hoe meer ze mijn veelbelovende ‘theorette’¹² onderuithaalt. ‘In de tijd dat je hormonen veranderen – tijdens de puberteit, de zwangerschap en de overgang – vinden er zulke ingrijpende veranderingen in je lijf en leven plaats dat je niet weet welke factoren bijdragen aan die extra kilo’s. Wat hormonen doen, kun je pas ontdekken als je al die andere invloeden zou kunnen uitsluiten en dat is onmogelijk. Ik heb heel veel hormonen geprikt bij vrouwen en dan zie ik wel hormonale veranderingen die het gevolg zijn van obesitas, maar ik zie nooit hormonen die de oorzaak daarvan zijn.’

Als je dan toch hormonen de schuld wilt geven, dan zijn de exemplaren die je maag-darmstelsel produceert en die via dat orgaan invloed hebben op je hersenen een veel waarschijnlijker kandidaat. Leptine, ghreline, insuline, om er maar eens een paar te noemen. Over leptine hebben we het hierboven gehad. Ghreline is een hormoon dat de eetlust stimuleert. Het wordt geproduceerd als de maag leeg is en maakt dat je honger hebt. Na een fikse lijnperiode zou dit ervoor zorgen dat je weer dikker wordt: door het vermageringsdieet wordt er meer ghreline aangemaakt en dat smeekt om eten.

Een ander hormoon dat mijn kansen op een modellencarrière kan maken of breken is insuline. Dat wordt door de alvleesklier aangemaakt als je hebt gegeten en het glucosegehalte in je bloed daardoor stijgt. Het lijf weet wat het betekent als het veel insuline registreert: er is een overvloed aan brandstof beschikbaar. Maken de lichaamscellen daar geen gebruik van, dan wordt deze als vet rond het middel opgeslagen. Lovehandles zijn dus eigenlijk een gigantisch glucoseoverschot. Naarmate je zwaarder wordt, reageert je lijf minder op de insuline. Insulineresistentie heet dat dan en het is geen goed nieuws. Volgens Ellen Govers, een van mijn diëtisten¹³, kun je er blind van uitgaan dat iemand met overgewicht een forse insulineresistentie heeft. ‘Zij zijn het slachtoffer van een uit de hand gelopen insulineproductie.’ Ik dus ook. Door al het vet in mijn buikholte maakt mijn pancreas als een bezetene insuline aan. Veel te veel. Daardoor slaat mijn lijf makkelijker vet op en breekt het moeilijker vet af. Het zou ook mijn overactieve hongergevoel verklaren. Een overdosis aan insuline leidt namelijk tot verlaging van het bloedsuikergehalte. Om dat wat op te krikken móét je – biologisch gezien – wel aan de koek en het snoep. Zo beland je ongemerkt in een vicieuze cirkel. Ben je eenmaal resistent én dik, dan val je ook nog eens moeilijker af, omdat de stofwisseling dan anders werkt.

Ten slotte kunnen ook andere hormonale stoornissen bijdragen aan mijn gezette postuur. Bijvoorbeeld een tekort aan groeihormonen (not) of een overvloed aan het bijnierschorshormoon cortisol (huh?).

Hersenafwijking

Ook ordinaire hersenschade kan tot overgewicht leiden. Het is mogelijk dat mijn mesolimbische systeem defecten vertoont. Dat kan worden afgeleid uit een onderzoek onder ratten.¹⁴ Dit hersendeel is betrokken bij de productie en doorgifte van dopamine aan andere breingebieden. Dopamine reguleert de emoties. Het is hetzelfde stofje dat vrijkomt als je chocolade eet of drugs gebruikt. Je gaat je er euforisch door voelen. Potentiële dikkerds maken 50 procent minder van dit gelukzalige goedje aan dan de gemiddelde mens. Om ons toch nog een beetje blij te voelen gaan we eten, want ook dat leidt tot een verhoogde dopamineproductie. Zo beschouwd lijkt al dat overeten bijna een gezond en vooral verstandig overlevings-mechanisme: mijn lijf herstelt zelf dat biologische gebrek wel even.

Stofwisseling

Net als veel van mijn lotgenoten probeer ik nogal eens weg te komen met het argument dat ik gewoon een trage stofwisseling heb. Dat mijn schildklier niet goed werkt, waardoor er heel wat tijd overheen gaat voordat mijn lijf doorheeft dat het al die ingenomen calorieën moet gaan verbranden. Hoe minder ik verbrand, hoe meer vet in mijn lichaam wordt opgeslagen en hoe dikker ik word. De boodschap is duidelijk: ik kan er niks aan doen.

Wetenschappers zijn echter onverbiddelijk. Ja, een langzame stofwisseling door bijvoorbeeld een te traag werkende schildklier kán leiden tot overgewicht. Maar daar word je hooguit 5 kilo zwaarder van. Bovendien zijn er maar heel weinig mensen die daar last van hebben. Sinds 1993 weet ik dat ik daar niet toe behoor: bloedonderzoek wees uit dat ik van veel dingen last heb, maar niet van mijn schildklier.

Virussen en bacteriën

Ik zou niet weten waar en wanneer, maar het is in theorie mogelijk dat ik ooit ergens het ‘obesitasvirus’ heb opgelopen. Hoogleraar Voeding en Gezondheid Jaap Seidell zal zeggen dat het niet erg waarschijnlijk, maar ook niet geheel onzinnig is. In zijn boek Tegenwicht voert hij een jonge Indiase arts op, Nikhil Dhudandhar, die eerst in India en later in de Verenigde Staten ontdekt dat kippen en apen die met een bepaald verkoudheidsvirus zijn geïnfecteerd belachelijk dik worden en een sterk vergrote lever hebben. Zware mensen blijken vaker antilichamen tegen dat virus te hebben dan dunne.¹⁵ Geef mij maar een gewone verkoudheid. Daar kom je sneller van af dan van overgewicht.

Bacteriën dan. De dikke darm van gezette mensen bevat meer dikmakende bacteriën dan die van dunne mensen. Hun ontlasting bevat meer zogenaamde Firmicutes-bacteriën dan Bacteroidetes-darmbacteriën. Firmicutes halen meer voedingsstoffen – lees: calorieën – uit voedselresten in de dikke darm dan Bacteroidetes. Dunne muizen die opgezadeld worden met de darminhoud (en dus bacteriën) van vette beesten worden zomaar zwaarder.

Andere lichamelijke oorzaken

Er zijn nog verschillende andere medische gebreken die ongezond overgewicht in de hand kunnen werken, maar dat zijn zeer zeldzame stoornissen. Google gerust als je denkt dat dit bij jou de oorzaak is. Goed overtypen: insulinoom, syndroom van Crushing, polycysteus-ovarium-syndroom.

Als ik me rot voel, biedt een duik in de koektrommel troost. De chipszak brengt uitkomst bij verveling. Ik doe keihard mijn best om de verleiding te weerstaan. Pas alle trucjes toe die ik in de loop der jaren heb geleerd om mijn vraatzucht op te schorten. Ik bel met vriendinnen, ga een potje stofzuigen, probeer mijn eetlust te bedotten door me te bezondigen aan een kopje drinkbouillon (nul calorieën). Maar die trek, die lekkere trek, die laat zich niet voor de gek houden. Die wil geen drinkbouillon of wortels, die wil vet en zoet. En veel. Hoe harder ik mijn eetbehoefte onderdruk, hoe meer zondige fantasieën ik krijg; softfocusplaatjes van allerlei heerlijks dat soms diep in mijn kasten weggestopt zit. Het is porno voor de obese geest, met de drinkbouillon als voorspel. Uiteindelijk eet ik meer dan wanneer ik direct zou hebben toegehapt.

Ik lijd aan vrouwenkwaal nummer een. Over de hele wereld vergrijpen vrouwen zich aan de Ben & Jerry’s of de baklava als ze zich niet top voelen. Emotie-eten heet dat. Frustratie-eten. Troost-eten. Eten om te vergeten. In Nederland maakt 89 procent van de vrouwen zich daar wel eens schuldig aan. De helft zegt het regelmatig te doen en in de groep die ontevreden is over haar gewicht is zelfs 70 procent hardcore emo-eter, blijkt uit een onderzoek van maandblad Opzij uit 2011.¹⁶ Op zichzelf is daar niet zo heel veel mis mee; een ander zou zich afreageren op haar kinderen of een treuzelend ouwetje van de trottoirrand duwen. Maar het wordt vervelend als je te vaak emotie-eet en daarvan dan ook emotie-aankomt.

TOP TIEN STANDAARD TROOSTVOER | ALTERNATIEF TROOSTVOER | MIJN TROOSTVOER
Chocola | Mediteren | ________________
Chips/zoutjes | Ommetje maken | ________________
Koek | Huis soppen | ________________
Snoep | Bellen/sms’en | ________________
Drop | Uitgaan | ________________
Kaas | Seks | ________________
Nootjes | Sporten | ________________
Fruit, rauwkost | YouTube/tv | ________________
Gebak, taart | Internetten | ________________
Brood | Wildbreien | ________________
BRON: OPZIJ-ONDERZOEK 2011

Kummerspeck noemen de Duitsers het vet aan ons lijf dat het gevolg is van al die opgegeten ellende. Verdriet, woede, verveling, eenzaamheid, somberheid, onbegrip, schaamte, schuldgevoel, minderwaardigheidsgevoel, wanhoop, het zijn allemaal eetbare emoties.¹⁷ Overeters kunnen ook niet goed omgaan met frustratie en stress. ‘Ik voelde me gespannen,’ geeft 70 procent van de Binge Eaters (lijders aan een eetbuienstoornis) als verklaring voor hun meest recente eetaanval.¹⁸ Calorierijk voedsel stimuleert de aanmaak van serotonine, een stof die een rustgevende werking heeft.¹⁹ Normale mensen gaan juist minder eten als ze gestrest zijn. Door stress gaat de bloedsuikerspiegel omhoog waardoor je het gevoel krijgt dat je vol zit. Dat is door de natuur zo geregeld: bij dreigend gevaar moet je kunnen vechten of vluchten. Het is niet handig als je dan eerst nog even langs de snackbar moet.

‘Vroeger deed ik aan emotie-eten. Ik was altijd zo gespannen met twee kleine jongetjes. Lekker stelletje met z’n tweeën bij elkaar. Dan ging ik als een dolle een heel pak koekjes of een zak chips opeten. Dat was pure stress.’ • Rita

Het hoeven trouwens niet eens negatieve gevoelens te zijn die het pad naar de keuken plaveien. Intense vreugde kan hetzelfde effect hebben, zeker als je stiekem bang bent voor zo’n euforisch out of the box-gevoel. En soms is het alles tegelijk.

‘De ene dag eet je veel omdat je verdrietig bent, de andere dag omdat je het contact met jezelf kwijt bent en de derde dag omdat je geen geliefde hebt.’ • Tjakina

‘Je verveelt je en wat ga je dan doen? Eten.’ • Mandy

Vanaf dag een hebben we geleerd dat voedsel bevredigt. Kijk wat er gebeurt als je een huilende baby aan de moederborst legt. Binnen één seconde lebbert die rustig en intens tevreden de warme melk naar binnen. Vaak vallen ze nog tijdens het drinken in slaap, zo relaxed worden ze ervan. Door zichzelf te voeden overwinnen ze hun kleine ongemakjes. Dat wordt nog eens driedubbel bekrachtigd als later ook elk pijntje of verdrietje wordt gestelpt met een smakelijk roomijsje of een extra pannenkoek. Kun je nagaan hoeveel troost en rust eten biedt aan kinderen die in hun jeugd (seksueel) misbruikt, gekleineerd, gepest en kapotgemaakt zijn. Ook dat uit zich vaak in een opgezwollen lijf.

‘Ik ben als puber twee keer aangerand door iemand die ik vertrouwde. De eerste keer was ik een jaar of zestien. Ik had mijn haar met papillotten gekruld. Het stond wijd uit. Prachtig vond ik het. Mijn muziekleraar, bij wie ik al minstens zes jaar lessen volgde, dacht dat ik het speciaal voor hem had gedaan en begon me bij het afscheid opeens te tongzoenen. Gadverdamme! Ik was zo geschokt! Ik zag die kerel niet eens als man. Voor mij was het gewoon een ouwe vent.

De tweede keer was drie jaar later. Nadat mijn vriend het uitgemaakt had, belandde ik in een loodzware depressie. Omdat ik geen zin had in een praattherapie, ging ik naar een haptonoom. Ik vond het vreemd dat ik me daar steeds tot op mijn bh en onderbroek moest uitkleden, maar dat bleek bij de behandeling te horen. Bij de vierde of vijfde sessie nam die haptonoom, een man van ver in de veertig, mij ineens in zijn armen, begon me te strelen en kussen en zei: “Dat heeft je vader nooit gedaan, hè?” Net als met die muziekleraar ben ik nooit meer teruggegaan naar deze “hulpverlener”. Maar het kwaad was al geschied. Ik denk dat ik mede zo dik ben geworden om me maar zo onaantrekkelijk mogelijk te maken voor mannen.’ • Madelon²⁰

Veelzeggend is de titel van Geneen Roths eerste boek, Feeding the Hungry Heart, uit 1982. Roth is een beroemde Amerikaanse expert op het gebied van vrouwen en eten. De hint uit haar titel is niet mis te verstaan: niet je maag heeft honger, je hart snakt naar (ver)vulling. ‘Vrouwen met overgewicht dempen de leegte die zij vanbinnen voelen met eten. Ze hebben niet geleerd goed te zijn voor zichzelf. Ze zijn doodmoe van het geven. Geven, geven, geven, ten koste van zichzelf. Uit die leegte komen allerlei andere problemen voort, zoals een slecht zelfbeeld, gebrek aan zelfvertrouwen, over je heen laten lopen.’ Dat zegt Lola Verkuil. Zij is eetverslavingsspecialist en begeleidt vrouwen met eetproblemen. Voor haar werk en haar boek Eetverslaving, een handleiding om ervan af te komen werd zij door het maandblad Opzij onderscheiden met de Harriët Freezerring. En niet onbelangrijk: Lola worstelt zelf ook al jaren met haar gewicht. Overgewicht is niet simpel een kwestie van te veel eten en te weinig bewegen, vindt Lola. Kijk verder en je stuit vaak op een dieperliggend probleem: de vrouwen zijn het contact met zichzelf kwijt. ‘Eten herstelt het contact: het vult letterlijk. Je voelt de sensaties van het kauwen, slikken en doorslikken in je lijf. Zo is eten een vorm van zelfmedicatie. Helaas wel met negatieve gevolgen.’

‘Op mijn veertiende werd ik gepest omdat ik “anders” was dan mijn klasgenoten. Daardoor raakte ik in een depressie en werd ik snel zwaarder.’ • Mandy

‘Niet goed genoeg. Dat gevoel is de bottleneck. Ik voldoe niet. Dat creëert een afstand tussen mij en mezelf. Zodra ik aan mezelf begin te twijfelen – doe ik het wel goed? accepteren ze me wel? mag ik zijn zoals ik ben? – en ik neem de tijd niet om te mediteren, vlieg ik uit mezelf en is het gebeurd. Dan verlies ik het contact. Zit ik meer in mijn denken dan in mijn gevoel. Dan kun je je makkelijk tot misselijk aan toe volvreten, want je voelt het toch niet. Ik eet om de leegte op te vullen die ontstaat door gebrek aan contact met mijn wezenlijke zijn, mijn wezenlijke bron die me vertelt wat ik echt nodig heb. Ik ben dan niet tevreden met mezelf of bang dat anderen me niks vinden. Om dan weer basis te voelen, ga ik eten.’ • Tjakina

‘Wat mij bij al mijn cliënten opvalt,’ zegt Lola, ‘is dat zij voortdurend over hun eigen grenzen heen gaan om anderen te plezieren. Dat zie je vaak al in de vroege jeugd ontstaan. Kinderen die er voor hun ouders waren in plaats van andersom. Ze laten over zich heen lopen.’ Elske van den Berg, psycholoog bij eetstoornissencentrum Novarum, ziet in haar obesitasgroepen ook veel vrouwen die het idee hebben dat ze constant overvraagd worden. ‘Voor hun gevoel staan ze overal alleen voor. Ze zijn eenzaam in hun huwelijk.’

Met mijn diëtiste Ellen Govers spreek ik over mijn eigen frustraties op dit gebied. Aanleiding is een conflict op mijn werk waar ik me onrechtvaardig behandeld voelde. Ik had me helemaal uit de naad gewerkt, maar één klein dingetje vergeten. En daarover werd ik gekapitteld. Ik had natuurlijk hartstikke boos moeten worden en duidelijk moeten laten merken dat ik kwaad was. In plaats daarvan bleef ik lief lachen en ging ik na een klein beetje tegensputteren direct op zoek naar oplossingen. De ‘kijk mij eens een schappelijke collega zijn’-modus. Fijn voor mijn collega’s, maar funest voor mezelf. Uit wraak at ik alle etenswaren op kantoor op. Het gesprek met Ellen opent mij de ogen. ‘Er wordt dankbaar misbruik gemaakt van de vriendelijkheid, positieve instelling en bereidwilligheid van volle vrouwen. Die voelen zich gepiepeld, maar zeggen niks. Dus gaan ze maar eten. Dikke vrouwen moeten hun grenzen beter aangeven. Jij ook,’ zegt Ellen. ‘Tja,’ antwoord ik, ‘als je geen grenzen kunt aangeven naar anderen, kun je ook geen grenzen stellen voor jezelf. Je bent de discipline kwijt om jezelf een halt toe te roepen.’ Ellen: ‘En het erge is dat de maatschappij dit soort mensen nog een trap na geeft ook. “Jij ziet er niet uit! Jij hebt het niet voor elkaar.” Ja, omdat ik zoveel voor jou doe! Maar dat wordt niet erkend. Niemand realiseert zich dat de maatschappij niet kan functioneren zonder mensen die steeds maar incasseren en vergoelijken. Zij zijn de olie in het raderwerk.’

Mannen weten zich soms ook geen raad met hun onlust of onrust, maar die kunnen dat makkelijker kwijtraken door in woede uit te barsten of extra op hun strepen te gaan staan. Ze zetten gewoon een tandje bij op het assertiviteitsfront en weg is de onvrede. Vrouwen doen dat niet zo snel. Die zetten nare gevoelens om in depressie, zeuren, zaniken, terugtrekken, extreem perfectionisme. Of eten.²¹ Zelfs áls mannen dat ook doen, proppen zij zich eerder vol met pinda’s en druiven dan met mierzoete M&M’S.²²

De ervaring van de Nederlandse Obesitas Kliniek (NOK) is dat de problematiek ongeveer recht evenredig toeneemt met het gewicht. Hoe zwaarder het lijf, hoe zwaarder het gemoed.

‘Als je over een bepaalde grens heen bent, wordt de problematiek ook letterlijk zwaarder. Waar die grens in kilo’s ligt, is moeilijk te zeggen. Maar 100, 110 kilo wegen is wezenlijk anders dan 160 of 180 kilo wegen. Ook psychisch. Dat betekent dat je nog verder over allerlei grenzen bent heen gegaan. Je hebt jezelf dan zo genegeerd en zoveel pijn gedaan. Mensen snappen niet hoe je het zover hebt kunnen laten komen. Maar kennelijk wegen al die ongemakken en veroordelingen minder zwaar dan … dat mag je zelf invullen. Dan voelen dat je eenzaam bent, verscheurd door verdriet, somber.’ • Psycholoog Micheline van Dijk, negen jaar verbonden geweest aan de NOK

ZEG VAKER NEE: TIPS

Bereid je voor. Bedenk wat voor soort verzoeken je het moeilijkst kunt afwijzen en maak daarvoor afwimpelscenario’s, barstensvol goede argumenten. Komt er een verzoek, neem dan de tijd om te bepalen of je wel zin hebt om daaraan te voldoen.

Zeg niet direct keihard JA of NEE:

• Wees eens doof als een collega in het wilde weg roept dat die brief de deur nog uit moet. Of moet ineens heel erg nodig plassen.

• Stel hoe, wie, wat, waar- en waaromvragen. Dan hoef je niet direct te weigeren, maar kun je het inkleden.

• Win tijd en zeg dat je erover na zult denken. Tien tegen een dat er dan een ander slachtoffer gevonden is.

• Schrijf een mailtje om je weigering uit te leggen. Schriftelijk en van een afstand kun je vaak wel van je af bijten wat mondeling en tegenover je opponent niet lukt. Ook handig bij conflicten.

• Maak regelmatig een overzicht van al je taken, verplichtingen en plannen en laat de ander zien dat je gewoon geen tijd overhebt. Geweldige oneliners: ik neem liever geen nieuwe verantwoordelijkheden op me, ik heb geen ruimte meer in mijn agenda, ik moet mijn aandacht dan te veel verdelen, ik zit midden in een aantal belangrijke projecten.

• Wijs erop dat een ander dat véél beter kan dan jij.

Verbind voorwaarden aan je toestemming: dat dit de laatste keer is, dat je er niet veel tijd aan kunt spenderen, hoe het voortaan anders kan, dat je het best wilt doen maar pas over een week.

Onderhandel over oplossingen die voor iedereen acceptabel zijn. Sluit een compromis.

Train jezelf in NEE zeggen. Letterlijk.

• Zeg het een paar keer hardop. Dan komt het steeds natuurlijker je mond uit.

• Oefen NEE zeggen in ongevaarlijke situaties, waar er geen relatie op het spel staat. Schrik die irritante telefonische verkoper af, weiger de hulp van een opdringerige winkeljuffrouw. Bouw het langzaam op.

Maak een lijst met zaken die je je in het vervolg zeker niet meer in de schoenen laat schuiven. Laat een ander die koffie maar halen.

Natuurlijk laten pijn en onlustgevoelens zich niet blijvend uitschakelen. Te pas en te onpas dringen ze zich aan je op in de vorm van heel vervelende gedachten. Volgens gedragstherapeuten zijn het eerder die gedachten die je aanzetten tot eten dan de emoties zelf. ‘Niet de dingen zelf maken de mensen van streek, maar hun denken daarover,’ zei de filosoof Epictetus al in de eerste eeuw na Christus.²³ Zou hij ook last hebben gehad van terroriserende hersenspinsels dat hij niks kon, niks was en ook nooit wat zou worden? Mensen met een eetstoornis kunnen gebukt gaan onder zo’n Innerlijke Stem, weten we sinds de jaren zeventig. Aanvankelijk dacht men dat alleen anorecten last hadden van hun privé-Negativo, maar inmiddels is duidelijk dat ook overeters en emo-eters stemmen horen. In een (klein) onderzoek van de Leidse eetstoornissenexpert Greta Noordenbos zeggen zes op de tien eetgestoorde vrouwen één enkele interne stem te horen die kritiek geeft op hun gewicht, hun figuur en hun persoon. De stem is meestal van een vrouw (55 procent) die ouder is dan zij (60 procent). Sommigen horen verschillende stemmen. De ingebouwde critici zijn al een jaar voor het ontstaan van de eetstoornis aanwezig, maar laten zich vaker en langer horen naarmate de eetstoornis ernstiger wordt en het zelfvertrouwen minder. Genezen de vrouwen van hun eetkwaal, dan worden ze niet alleen zelfverzekerder, maar verdwijnen allengs ook de stemmen.²⁴

DE VIJF GROOTSTE DENKFOUTEN VAN DIKKE VROUWEN

1 Slank ben ik een heel ander mens.

2 Het slanke zelfbeeld is mijn ware natuur.

3 Als ik een goed figuur had, zou ik mezelf accepteren.

4 Kleine successen zijn geen successen.

5 Zolang ik dik ben kan ik niet genieten.

BRON: NOVARUM

In de therapie van psycholoog Micheline van Dijk²⁵ heten die stemmen ‘Ikken’. In ieder mens schuilen diverse Ikken die ons met z’n allen maken tot wie we zijn. Meer Ikken zijn geen teken van schizofrenie; de Ikken vertegenwoordigen verschillende kanten van onze persoonlijkheid en laten zien hoe veelzijdig we zijn. Op Michelines uitnodiging haal ik mijn Ikken boven water. Zij blijken praktisch allemaal aan het woord te zijn als ik zelfs maar aan eten dénk. ‘Neem! Je vindt dit toch zo lekker?’ zegt de levensgenieter. ‘Eet! Je hebt me al zo lang gepest door niks te nemen,’ zanikt het kleine kind. ‘Moet je doen, dan word je nog dikker,’ bitst de strenge juf. ‘Zeg maar nee, dan krijg je er twee!’ zegt de lolbroek (zij maakt ook wel eens foute grapjes). ‘Wat ben jij een loser! Het lukt je niet eens je vreetimpulsen onder controle te krijgen,’ schimpt de perfectionist. Afhankelijk van wie er wint, prop ik me vol (winst voor de levensgenieter, de lolbroek en het kind) of besluit ik me toch van eten te onthouden (eerste prijs voor de perfectionist en de strenge juf). Geneen Roth noemt het verschijnsel op z’n Amerikaans The Voice.²⁶ Het is Sigmund Freuds superego, de geïnternaliseerde ouder, ons morele kompas, die ons vanaf ons vierde jaar bestraffend toespreekt als we iets doen wat buiten de geoorloofde paden valt. The Voice is geen vriend. Hij maakt ons van alles wijs over onszelf, en dat zijn doorgaans geen vrolijke of opwekkende boodschappen. In onze jeugd was The Voice functioneel: we schakelden hem in om ons te beschermen tegen afwijzing door degenen van wie we afhankelijk waren. Nu we volwassen zijn is het een obstakel dat ons belemmert te groeien. Behalve in de breedte dan.

‘Mijn theorie is dat opvoedingsboodschappen die je meekrijgt heel belangrijk zijn voor vrouwen. Met meteen de aantekening dat ik denk dat de rol van vaders hierbij heel erg onderbelicht is. Vaders kunnen met hun blikken hun opgroeiende dochters heel duidelijk laten voelen dat ze te dik en (dus) onaantrekkelijk zijn. Voor veel twaalf- tot dertienjarige meiden kan dat een begin zijn van obesitasontwikkeling.’ • Psycholoog Yvonne Swierenga, vanaf 2000 werkzaam bij de NOK

In de therapiegroepen die ik heb gevolgd – bij de NOK en Novarum – hebben we het niet over stemmen maar over disfunctionele, niet-helpende gedachten, ‘die iemand belemmeren of blokkeren om moeilijke situaties waarin hij verkeert op een functionele manier aan te pakken’. In feite zijn het sprookjes, mythes, die volle vrouwen zichzelf op de mouw spelden. Tientallen oefeningen doen mijn groepsgenoten en ik om onze onzinnige breindwalingen op het spoor te komen. Die blijken zowel betrekking te hebben op hoe we zijn als op wat we doen. ‘Ik krijg die baan toch niet, want ik ben te dik.’ ‘Ik ben een loser. Ik heb mijn eten niet eens onder controle.’ ‘Pas als ik slank ben, ben ik compleet gelukkig.’ Dat zijn mijn favoriete hersenschimmen van de eerste soort.

OEFENING: ALS IK SLANK WAS …

Stel je voor: je ligt ’s ochtends in bed en de wekker gaat. Voordat je opstaat, merk je dat je steeds slanker wordt tot je ten slotte je droomfiguur hebt bereikt. Nu sta je op. In de kast hangen kledingstukken die je met je droomfiguur zou willen dragen. Je doorloopt je normale dagelijkse routine, maar nu als slanke den. Schrijf het verloop van de dag op, van ’s ochtends vroeg tot het moment dat je ’s avonds in slaap valt. Let op je eigen gedrag en gevoelens. Let erop hoe je familie en andere vrouwen en mannen op je reageren. Tel de verschillen met de huidige realiteit. Zo krijg je zicht op de dingen die je dolgraag zou willen doen maar niet doet omdat je denkt dat je daar te dik voor bent. Bestaan de belemmeringen echt of zitten ze vooral in je eigen hoofd?

BRON: NOVARUM

Als ik mijn innerlijke criticus loslaat op mijn eetgedrag buitelt het in mijn hoofd helemaal van de niet-helpende denkbeelden. Mijn persoonlijke top drie luidt: 1. Ik mag dit nu eten, want ik heb er recht op. 2. Waarom zouden andere mensen wel zorgeloos mogen eten en ik niet? 3. Ik heb nu toch al gezondigd, dan kan ik net zo goed doorgaan. Deze overtuigingen helpen me niet bij het normaliseren van mijn relatie met eten. Ze helpen me wel de drempel over om te gaan schransen. Het zijn volgens mijn psychologen namelijk ‘toestemmende en ontremmende gedachten’.

‘Het is natuurlijk triest dat ik mezelf zo haat. En dat komt allemaal voort uit het denken. Als we minder zouden denken en meer zouden mediteren en aansluiten op wie we wezenlijk zijn, op die prachtige energie, dan zouden we al die problemen niet hebben.’ • Tjakina

OEFENING: WORD VRIENDIN MET JE GEDACHTEN

In twee stappen kun je disfunctionele gedachten omzetten in helpende gedachten.

Stap 1: kijk kritisch naar je gedachten | Stap 2: Buig de niet-helper om in een gedachte waar je wel wat aan hebt
Stel jezelf vijf vragen: is de gedachte waar? | Vraag je af wat er zou gebeuren als je de oude gedachte zou veranderen:
Helpt deze gedachte mij mijn doel te bereiken? | wat is de nieuwe helpende gedachte?
Wat is het ergste wat er kan gebeuren? | Wat zijn de nieuwe gevoelens?
Wat is het meest waarschijnlijke wat er kan gebeuren? | Wat is het nieuwe gedrag?
Wat zou ik tegen een vriendin zeggen als zij in dezelfde situatie zat? | Wat zijn de nieuwe gevolgen?
BRON: NEDERLANDSE OBESITAS KLINIEK

Tijdens de therapieën doe ik verwoede pogingen om mijn ontremmende gedachten en weggedrukte emoties op het spoor te komen. Ik houd trouw een eetdagboek bij waarin ik niet alleen van minuut tot minuut moet noteren wat, hoeveel en met wie ik eet, maar ook wat mijn gedachten en gevoelens daarbij zijn. ‘Waarom heeft u gegeten?’ staat er nog eens als extra vraag bij. Terugkijkend blijk ik niet veel verder te komen dan weinig diepzinnige uitbarstingen als ‘shit, weer te veel gegeten’ en ‘twee hapjes moet toch kunnen’. Aan onderliggende emoties kom ik niet echt toe. Ik graaf tot op de bodem van mijn ziel en voel … niks. Ja, ik kom wel wat kleine frustratietjes tegen. En ja, bij nader inzien ontzeg ik me wel heel veel, uit angst voor nare reacties of omdat ik denk het toch niet te kunnen. Ik ben een ongelooflijke perfectionist en controlfreak. Niet snel tevreden. Door mijn hoge verwachtingen, van mezelf en van anderen, word ik nogal eens teleurgesteld. Mijn zelfbeeld zucht zachtjes (en soms wat harder) onder mijn overgewicht. Maar om nou te zeggen dat ik daaronder lijd …

Experts zeggen dat het mij niet lukt dieper in mijn verborgen gevoelsleven te duiken omdat ik aan gevoelsblindheid lijd. Zoals een dyslecticus woorden niet kan lezen, kan ik mijn emoties niet lezen en adequaat onder woorden brengen. Tjee. Zou ik me daar zomaar een knoeperd van een emotionele handicap hebben? Veel emoeters kampen ermee. Door het stelselmatig onderdrukken van onze zielenroerselen, herkennen we ze niet eens meer en vertalen we elk maagkrampje onmiddellijk in ‘honger!’, een emotie waar we wel expert in zijn. Of we denken: Shit, ik mag niet voelen wat ik nu voel. Snel een stroopwafel. Dan zakt het wel weer weg.

Kennis van mijn verborgen gevoelens is broodnodig om überhaupt ooit iets te kunnen doen aan mijn verstoorde eetgedrag, zoveel is na alle psychologische uiteenzettingen wel duidelijk. Om mijn lijf te veranderen, moet ik eerst weten wat het heeft gevormd.

Eenvoudig is dat niet. Het is een enorme janboel daarbinnen en onmogelijk vast te stellen wat de kip en wat het ei is. Voel ik me schuldig/depressief²⁷/boos/mislukt omdat ik te veel eet of eet ik te veel omdat ik me schuldig / depressief / boos/mislukt voel?

‘Vaak is het allebei. Op jonge leeftijd begint het emotie-eten vanuit onlust, onrust, maar ook vanuit lekkerbek zijn. En dan daarna lijden onder dat overgewicht. Je trekt je meer terug, gaat je nog somberder voelen door die sociale isolatie, waardoor je meer gaat eten om je beter te voelen en je vervolgens nog meer gaat terugtrekken. Het wordt een vicieuze cirkel van gedragingen die elkaar in negatieve zin versterken.’ • Psycholoog Elske van den Berg

‘Kan het niet zijn dat ik geen diepere emoties héb?’ vraag ik mijn therapeuten jaren later. ‘Of zit achter elke dikke vrouw psychische pijn of een trauma?’ Nee, antwoorden psychologen Yvonne, Elske en Micheline. Ze maken alle drie een onderscheid tussen zorgeloze en probleemdikkerds.

De eerste categorie zijn de lekkerbekken, bourgondiërs die dol zijn op smakelijke producten en graag feestjes vieren met spijs en drank. Die worden onnadenkend dikker en dikker tot ze het niet langer kunnen aanzien en zich aanmelden bij een diëtist. ‘Dat zijn de mensen die vlekkeloos afvallen, fanatiek gaan sporten en heel snel de geheimen van verantwoord eten doorhebben,’ aldus Micheline. Ga je het met ze hebben over ‘de leegte vanbinnen’, dan kijken ze je verbijsterd aan. Vaak zijn het, volgens collega Yvonne, opvallend sterke vrouwen.

‘Ik ben ze in de obesitaskliniek regelmatig tegengekomen. Meestal waren dat vrouwen die voor een maagoperatie opgingen. Zij wilden van hun overgewicht af. Meer niet. Als ik tegen hen zei dat we het over schaamte of schuldgevoelens gingen hebben, vroegen ze mij waar ik het in godsnaam over had. “Schaamte? Ik lig gewoon op het strand in mijn bikini.” Ik had er eens vier in een groep. Vier heel assertieve, zelfverzekerde vrouwen. Die totaal niet gevoelig waren voor mijn psychologische aanpak. Ik had er niet van terug.’ • Yvonne

De tweede groep heeft eten nodig om zich voldaan, tevreden en gelukkig te voelen. Voedsel is vulsel voor hun lege binnenste. Zij hebben niet zozeer een gewichtsprobleem als wel een echte eetstoornis.

Ik heb mezelf altijd onder de lekkerbekken geschaard. Maar nu ben ik daar niet meer zo zeker van. Ik heb wel degelijk last van schaamte-, schuld- en minderwaardigheidsgevoelens als gevolg van mijn dikte. Het kost me moeite om blijvend af te vallen of van mijn eetobsessie af te komen. Dan moet er toch meer achter zitten? ‘Maar het hoeven niet altijd heel ingewikkelde dingen te zijn,’ helpt Micheline mij uit mijn impasse. ‘Voldoening is een mooie term. Niet voldoende tijd hebben voor jezelf, niet voldoende uit de voeten kunnen met je creativiteit, niet voldoende toekomen aan je kinderen. Daar worstelen veel vrouwen zoals jij mee. Vrouwen die werken en zorgen. Die dubbele belasting is op zichzelf een bron van stress en onrust.’ Als je dan geleerd hebt dat eten ontspanning biedt, grijp je algauw naar de chocola.²⁸ En dat is maar al te herkenbaar voor mij.

TIPS VOOR EMO-ETERS

1 Denk tien seconden na: wil ik dit echt eten? Mindful (met aandacht) eten is de beste remedie tegen emo-eten.²⁹

2 Zeg ‘ho’ tegen jezelf voor je een hap in je mond stopt: heb ik echt honger of voel ik me ongelukkig? Wat heb ik nodig om me beter te voelen? Is dat vette broodje worst de oplossing?

3 Zet ongezond voedsel zo ver mogelijk weg. Hoe meer voor het grijpen, hoe sneller in de maag (zie hoofdstuk 21).

4 Koop kleine verpakkingen: de grote verpakking gaat namelijk ook altijd op, zelfs als je niet eens zo’n fan van de inhoud bent (zie hoofdstuk 21).

5 Vermijd variatie: meer aanbod doet meer eten (zie hoofdstuk 21).

6 Plak een foto op ijskast of trommel van jezelf op je dikst of op je slankst: dat schrikt misschien af of moedigt aan.

7 Of hang een plaatje van je favoriete lekkernij aan de koelkast. Dat maakt je niet begeriger, maar juist standvastiger om ongezonde snacks te laten staan. Het helpt je om je lijnpogingen vol te houden. ‘Ze helpen mensen eraan te herinneren welk doel ze voor ogen hebben,’ verklaart onderzoekster Floor Kroese van de Universiteit van Utrecht.³⁰

8 Gun jezelf iets anders waar je blij van wordt: koop een boek, ga naar de sauna, lak je nagels.

9 Eet niet in combinatie met andere activiteiten als lezen, tv-kijken, koken. Als je aandacht hebt voor het eten, ben je meer alert op verzadigingssignalen van je lichaam en merk je eerder dat je genoeg hebt gehad.

10 Leid jezelf af: de eetaanval gaat vanzelf weer over. Componeer een carnavals-hit; borduur een merklap.

11 Praat met iemand die je begrijpt en precies het goede zegt als je het moeilijk hebt.